Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 32:6

μ'. Του ιδίου, από τον λόγο Περί του Αγίου Πνεύματος, κεφάλαιο 16: Ας μην νομίσει κανείς ότι λέω πως υπάρχουν τρεις αρχικές υποστάσεις. Διότι η αρχή των όντων είναι μία, η οποία δημιουργεί διά του Υιού και τελειοποιεί εν Πνεύματι. Επειδή με τον λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί και με το πνεύμα του στόματός του όλη η δύναμή τους. Ούτε, λοιπόν, ο Λόγος είναι ένας έναρθρος ήχος του αέρα που εκφέρεται μέσω των φωνητικών οργάνων, ούτε το πνεύμα του στόματος είναι ατμός που εξωθείται από τα αναπνευστικά όργανα, αλλά Λόγος μεν είναι εκείνος που βρισκόταν εξαρχής προς τον Θεό και ήταν Θεός, πνεύμα δε του στόματος του Θεού είναι το Πνεύμα της αληθείας, το οποίο εκπορεύεται παρά του Πατρός.

να΄. Του ιδίου, από το βιβλίο που ονομάζεται Θεογνωσία: Το Πνεύμα που εκπορεύεται από την πατρική υπόσταση. Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο μίλησε για Πνεύμα στόματος και όχι για Λόγο στόματος, προκειμένου να επιβεβαιώσει ότι η εκπορευτική ιδιότητα ανήκει αποκλειστικά και μόνο στον Πατέρα.

ΛΟΓΟΣ Γ' ΚΑΘΙΣΜΑ ΠΕΜΠΤΟ Ψαλμός λβ' <Του Δαβίδ.> «Αγαλλιάσθε», λέγει, «οι δίκαιοι εν Κυρίω», και όχι βέβαια σε βιοτικά ανωφελή πράγματα που παρέρχονται. Διότι όλα χάνονται σαν ρεύμα ποταμού και σαν ανοιξιάτικο άνθος, ενώ μόνιμο και διαρκές είναι το αγαθό της δικαιοσύνης, μέσω της οποίας και η αγαλλίαση προς τον Κύριο καθίσταται πιο σταθερή. «Στους ευθείς ταιριάζει αίνεση» και τιμή, και όχι βέβαια στους διεστραμμένους και άτιμους μέσα στις αμαρτίες. «Δοξολογείτε τον Κύριο με κιθάρα» της αγνής γλώσσας «και με ψαλτήρι δεκάχορδο», δηλαδή των πέντε αισθήσεων που διπλασιάζονται, «ψάλτε σε αυτόν. Άσατε σε αυτόν άσμα καινό», εσείς οι εραστές και μελωδοί της Καινής Διαθήκης, «καλώς ψάλατε σε αυτόν με αλαλαγμό» συνετό και νουνεχή. «Διότι είναι ευθύς ο λόγος του Κυρίου» και προς τους ευθείς στην καρδιά. «Αγαπά την ελεημοσύνη» με ευδιάκριτη κρίση ο Κύριος· «από το έλεος του Κυρίου είναι πλήρης η γη», χάρη στο οποίο και συντηρείται. Διότι, εάν δεν τη συγκρατούσε το δικό του έλεος, θα πάθαινε ό,τι και τα Σόδομα και τα Γόμορρα λόγω της υπερβολικής κακίας. «Με τον λόγο του Κυρίου», τον ενυπόστατο Χριστό, «οι ουρανοί στερεώθηκαν· και με το πνεύμα του στόματός του», το ομοίως ενυπόστατο, «όλη η δύναμή του. Εκείνος που συνάγει», δηλαδή το ίδιο το Πνεύμα, η δύναμη του Κυρίου, «σαν σε ασκό τα ύδατα της θάλασσας» σε μία συναγωγή, για να φανεί η ξηρά, αυτός που «τοποθετεί σε θησαυρούς τις αβύσσους» και τα απύθμενα βάθη. «

Εμείς δε, μιμούμενοι τους φτωχούς σταχυολόγους, ας σταχυολογήσουμε πάλι λίγα πράγματα περί του θείου Πνεύματος και ας τα αναφέρουμε για να ολοκληρώσουμε τον λόγο, ότι «με τον λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί». Και πώς λοιπόν δεν είναι Θεός ο λόγος του Κυρίου, ο Χριστός, μέσω του οποίου στερεώθηκε τόσο μεγάλο μέγεθος ουρανών με τόση ασφάλεια, «και με το πνεύμα του στόματός του όλη η δύναμή του»; Και ποιος να αμφιβάλλει, λοιπόν, ότι το Πνεύμα είναι Θεός, όταν ακούει ότι το Πνεύμα αποτελεί όλη τη δύναμη του Θεού;

Και ποιος, λοιπόν, από όσους σκέφτονται ορθά και μετέχουν έστω και λίγο του Πνεύματος, θα αμφέβαλλε ότι το Πνεύμα είναι Θεός, ίσο και ομοφυές με τον Πατέρα και τον Υιό, ακούγοντας γι' αυτό ότι είναι θείο, ότι είναι δημιουργικό, ότι είναι πνοή Θεού και ότι είναι διδακτικό; «Πνεύμα», λέει, «θείο είναι αυτό που με δημιούργησε, και πνοή του Παντοκράτορα αυτή που με διδάσκει». Και ότι είναι «πνεύμα αληθείας», ότι είναι Παράκλητος· και ότι «εκπορεύεται από τον Πατέρα», ότι ως «άγιο Πνεύμα παιδείας θα αποφύγει τον δόλο» και, ως υπέρσοφο, «απομακρύνεται από ασύνετους λογισμούς»· και ότι είναι «φιλάνθρωπο» και ελέγχει τον «βλάσφημο από τα χείλη του» και είναι «μάρτυρας των νεφρών και των χειλέων και αληθινός επίσκοπος»· και ότι «πνεύμα άγιο έχει γεμίσει την οικουμένη»· και ότι «συγκρατεί τα πάντα και έχει γνώση κάθε φωνής»· και ότι είναι «πνεύμα νοερό, άγιο, απαύγασμα του αιώνιου φωτός και εικόνα της αγαθότητας» του Θεού, «μονογενές, πολυμερές, λεπτό, ευκίνητο» και τα εξής· και ότι ήλθε «από τα ύψιστα και» διόρθωσε «τους δρόμους των ανθρώπων επί της γης»· και ότι το πνεύμα «του στόματός του είναι όλη η δύναμή του»· και ότι το πνεύμα είναι ηγεμονικό, αγαθό, καθαρτικό και «πνεύμα σοφίας και συνέσεως και βουλής και ισχύος» και τα εξής· και ότι εκχέεται σε όσους είναι άξιοί του.

Διότι, επειδή τιμώνταν και γινόταν πιστευτό και αναγνωριζόταν ένα μόνο πρόσωπο του Θεού και Πατέρα, ενώ ο Υιός και το Πνεύμα αγνοούνταν, και ο Θεός γνωριζόταν, ας πούμε, κατά το ήμισυ, αν και με πολλούς τρόπους και πριν από την ίδια την παρουσία του Χριστού κηρυσσόταν η Τριάδα, άλλοτε με τον Πατέρα να λέει μέσω των Γραφών «υιός μου είσαι εσύ, εγώ σήμερα σε γέννησα», και άλλοτε «από τη μήτρα πριν από τον εωσφόρο σε γέννησα», και: «Είπε ο Κύριος στον Κύριό μου: κάθισε στα δεξιά μου», και: «Με τον Λόγο», δηλαδή τον Υιό του Πατέρα, «στερεώθηκαν οι ουρανοί», και: «Απέστειλε» ο Πατέρας «τον» Υιό και «Λόγο του και τους θεράπευσε», και: «Ιδού, θα πράξει συνετά ο δούλος μου και θα υψωθεί και θα δοξαστεί», και: «Αυτός θα με επικαλεστεί: Πατέρας μου είσαι εσύ», «και εγώ θα τον καταστήσω πρωτότοκο», και γενικά όσα ο Πατέρας λέει μέσω των Γραφών για τον Υιό. Και πάλι, σχετικά με το Άγιο και ζωαρχικό Πνεύμα, άλλοτε μεν αναφέρεται: «το πνεύμα σου το αγαθό ας με οδηγήσει», και «πνεύμα ευθύ εγκαίνισε στα έγκατά μου», άλλοτε δε: «με το πνεύμα του στόματός του όλη η δύναμή του» (όχι επειδή εκείνη η άρρητη και ασώματη φύση διαθέτει στόμα και πνεύμα από αυτά που μας είναι γνωστά, διότι το πνεύμα (η πνοή) του στόματος του προφορικού λόγου που μας είναι γνωστότατο, ούτε αποστέλλεται ούτε ενεργεί, ενώ το άφραστο πνεύμα του άφραστου στόματος του Θεού και αποστέλλεται κατά την οικονομία και ενεργεί με αυθεντία όπως ο Πατέρας και ο Υιός, γι' αυτό και κατέβηκε το πνεύμα του Θεού και τους οδήγησε), και: «Θα εξαποστείλεις το πνεύμα σου, και θα δημιουργηθούν, και θα ανακαινίσεις το πρόσωπο της γης», και: «Στις έσχατες ημέρες θα εκχύσω από το πνεύμα μου σε κάθε σάρκα» και τα λοιπά. Έτσι, ενώ με πολλούς τρόπους, όπως προείπα, κηρυσσόταν η ομοούσια Τριάδα, ο Υιός και το Πνεύμα αγνοούνταν από τους ανθρώπους.

Διότι το Άγιο Πνεύμα και ονομάζεται και είναι Πνεύμα του Πατρός και Πνεύμα του Υιού, πνεύμα όμως του εαυτού του ούτε είναι ούτε ονομάζεται, όπως ακριβώς ούτε ο Πατέρας είναι πατέρας του εαυτού του, ούτε ο Υιός υιός του εαυτού του. Αλλά πρέπει λοιπόν να εξεταστεί, εάν έχει παρατεθεί ορθά και ασφαλώς το ρητό του σοφού Γρηγορίου, ο οποίος αναφέρει, όπως αυτοί ισχυρίζονται, ότι ο Δαβίδ για τον λόγο αυτόν ονόμασε το Πνεύμα, Πνεύμα στόματος, και όχι τον Λόγο, Λόγο στόματος, ώστε να επιβεβαιώσει την εκπορευτική ιδιότητα που ανήκει μόνο στον Πατέρα.

Αλλά έπρεπε να κατανοήσουμε ότι το «εκπορεύεσθαι» έχει σχηματιστεί παθητικά, αλλά φέρει ενεργητική σημασία, ώστε το Άγιο Πνεύμα να είναι μάλλον «εκπορευτικό» παρά «εκπορευτό»· διότι το να πορεύεται και να εκπορεύεται κανείς αποτελεί ενέργεια και όχι πάθος. Γι' αυτό και αυτός ο σοφός άνδρας, εκφραζόμενος εύστοχα, λέει: «Γι' αυτό τον λόγο ο Δαβίδ είπε "Πνεύμα στόματος", και όχι "Λόγο στόματος", για να διασφαλίσει την εκπορευτική ιδιότητα που ανήκει μόνο στο Πνεύμα, και όχι βέβαια στον Λόγο, επειδή ακριβώς τα ρήματα του στόματος λέγεται ότι εκπορεύονται· διότι λέει: "Εκείνα που εκπορεύονται από τα χείλη μου, δεν θα τα αθετήσω". Εξαιτίας αυτού είπε ο προφήτης: "Με τον Λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί", και όχι "με τον Λόγο του στόματος του Κυρίου", ώστε προσθέτοντας το "του στόματος", να μην αποδώσει την εκπορευτική ιδιότητα στον Υιό και Λόγο. Και πρόσθεσε: "και με το Πνεύμα του στόματός του", ώστε μέσα από αυτό να διασφαλίσει την εκπορευτική ιδιότητα μόνο στο Πνεύμα». Το ότι δε ο φωστήρας της Νύσσης και ολόκληρης της οικουμένης αναγνωρίζει την εκπορευτική ιδιότητα ως χαρακτηριστικό γνώρισμα του Πνεύματος, το παρουσιάζει ολοκάθαρα από όσα παραθέτει στη συνέχεια.

Διότι λέγει τα εξής: Ώστε αφενός, με το να τον ονομάσει Λόγο, να αποδεχθούμε την απαθέστατη και άρρητη γέννηση του Υιού από τον Θεό και Πατέρα, αφετέρου δε, με το να το ονομάσει Πνεύμα στόματος, να αντιληφθούμε την αγιαστική και ουσιώδη δύναμη, καθώς και τη ζωαρχική υπόσταση του Πνεύματος, η οποία χαρακτηρίζεται προφανώς από το όνομα της εκπορευτικής ιδιότητας.

Με τον Λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί, δηλαδή διά του Λόγου. Εάν λοιπόν και το Άγιο Πνεύμα υπάρχει διά του Λόγου του Θεού, τότε ο Δημιουργός συντάσσεται με την κτίση. Εμείς όμως δεν πιστεύουμε ότι υπάρχει διά του Λόγου ή εκ του Λόγου του Θεού. Επειδή ο Παράκλητος είναι Θεός αληθείας, δεν είναι εκ του Λόγου ούτε διά του Λόγου.

Αλλά και αν τα πρόσωπα διακρίνονται και το καθένα υφίσταται καθ' εαυτό, έχοντας ακοινώνητη προς τα άλλα την ιδιότητά του —διότι έτσι θα μπορούσε να υπάρχει και ιδιότητα— εντούτοις έχουν την μία ουσία αμέριστη και το καθένα είναι όλος και τέλειος Θεός. Διότι και τα τρία ενώνονται πλήρως μεταξύ τους ασυγχύτως· και διακρίνονται πλήρως μεταξύ τους αχωρίστως. Ως προς αυτό και ο Δαβίδ, αφού τον αναγνώρισε, ονόμασε Κύριό του εκείνον που προήλθε από αυτόν κατά σάρκα. Και πάλι κάπου αλλού έχει λεχθεί ότι με τον λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί και με το πνεύμα του στόματός του όλη η δύναμή τους· αποκαλώντας σαφώς Κύριο, του οποίου είναι και ο Λόγος και το Πνεύμα του στόματος, τον Πατέρα, και ανάγοντας προς αυτόν την ύπαρξη και του Λόγου και του Πνεύματος. Και για να παραλείψω προς το παρόν τις άλλες προφητικές μαρτυρίες περί αυτού —για τον Θεό δηλαδή και το Πνεύμα— και ο θειότατος Βαπτιστής είδε το ίδιο το Πνεύμα να κατεβαίνει με μορφή περιστεριού από πάνω —προφανώς από τον Πατέρα, από τον οποίο ακουγόταν και η φωνή που μαρτυρούσε την υιότητα σε αυτόν που βαπτιζόταν— και να παραμένει πάνω στον Ιησού· ώστε να μάθουμε ταυτόχρονα και την πρόοδο του Πνεύματος από τον Πατέρα και την παραμονή και ανάπαυσή του στον Υιό.

Δημιουργώντας λοιπόν αυτόν τον κόσμο με αυτόν τον τρόπο μέσω του θείου Λόγου κατά την κατασκευή του ανθρώπου ο Θεός, ο δημιουργός του ανθρώπου, έθεσε μέσα του ως δύναμη τη χάρη του παναγίου Πνεύματος, αφενός για να κινείται ακατάπαυστα σύμφωνα με τη φύση του, και αφετέρου για να συγκρατείται από αυτήν αδιάσπαστα, σύμφωνα με αυτό που έχει ειπωθεί από τον Δαβίδ: «Με τον λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί και με το πνεύμα του στόματός του όλη η δύναμή τους». Από αυτόν λοιπόν τον θαυμαστό κόσμο των γενικών αρετών, σαν από τέσσερις αρχές, οι ποταμοί όλων των άλλων αρετών εξέρχονται σε διόδους υδάτων του αγίου Πνεύματος και ποτίζουν αυτόν τον νοητό κόσμο σαν πόλη και παράδεισο του Θεού.

Όντας πρώτος νους ο Θεός, ο δημιουργός των πάντων, αόρατος, ασώματος, αναφής και απερίγραπτος, ενώνεται με τον δικό μας νου, τον αόρατο, ασώματο, αναφή και απερίγραπτο, με τον μεν συναΐδιο Λόγο Του καθαίροντας τον δικό μας συναΐδιο λόγο, με το δε Πνεύμα του στόματός Του φωτίζοντας και αγιάζοντας το πνεύμα μας, δηλαδή την ίδια την ψυχή, ενωνόμενος μαζί μας κατά τρόπο άρρητο, ολόκληρος με ολόκληρη την εικόνα Του. Πρέπει λοιπόν εσύ, μέσα από αυτήν ακριβώς την εικόνα του Θεού που φέρεις, να γνωρίσεις Αυτόν που σε έπλασε. Και πρόσεξε, για να σου φανερώσω μέσα από ένα πολύ σύντομο παράδειγμα την άρρητη οικονομία του Θεού, πώς και με ποιον τρόπο γεννά ο Θεός τον συναΐδιο και ομοούσιο Υιό Του.

Όντας ο Θεός ο πρώτος Νους, όπως έχει ειπωθεί, σου χάρισε νου ως εικόνα δική Του, ως αόρατος αόρατον, ως ασώματος ασώματον, ως απερίγραπτος απερίγραπτον, ως Πατέρας του Λόγου πατέρα του λόγου, ως προβολέας του Αγίου Πνεύματος πνεύμα, το οποίο ακριβώς γνωρίζουμε ως νοερή και αθάνατη ψυχή. Όπως λοιπόν Εκείνος, όντας τρισυπόστατος, έχει τη θεία φύση αδιαίρετη και ασύγχυτη, αν και είναι Ένας, και θεωρείται Πατέρας του ζώντος Λόγου και προβολέας του Αγίου Πνεύματος, μέσω των οποίων στερέωσε εκ του μη όντος τους ουρανούς και έθεσε σε αυτούς δύναμη για να υπάρχουν, έτσι δημιουργησε παραδόξως και εσένα, την εικόνα Του, κατά το αόρατο, ώστε να θεωρείσαι σε τρεις μερισμούς, έχοντας δηλαδή ασύγχυτη και αδιαίρετη τη φύση της νοερής και θείας ψυχής από τον νου και τον λόγο, επειδή τα τρία είναι ένα: η ψυχή, ο νους και ο λόγος, μέσω των οποίων διατηρείται στην ύπαρξη το σώμα και ζει και κινείται σαφώς.

Επομένως, όπως ακριβώς εσύ γεννάς τον δικό σου λόγο από τον νου σου απαθώς και άρρευστα, και αυτός παραμένει αδιαίρετος από εσένα, έστω και αν φτάνει σε εκείνον με τον οποίο συνομιλείς, εφόσον είναι ομοούσιος και συναΐδιος με τον νου σου, έτσι να εννοήσεις ότι και ο Θεός γεννά τον συναΐδιο και ομοούσιο αυτού Λόγο και Υιό απαθώς και άρρευστα, μέσω του οποίου στερεώθηκαν οι ουρανοί, χωρίς να αποκόπτεται από Αυτόν, ακόμη και όταν κατέρχεται σε εμάς και βρίσκεται μαζί μας. Όπως πάλι εσύ τον δικό σου λόγο, παρότι είναι αόρατος, αναφής και ασώματος, τον κάνεις ενσώματο και ορατό μέσω των γραμμάτων προς εκείνους στους οποίους τον αποστέλλεις, έτσι και ο Θεός σε αυτές τις έσχατες ημέρες, επειδή θέλησε να αναπλάσει την εικόνα Του που φθάρθηκε εξαιτίας της παρακοής, απέστειλε σε εμάς τον ομοούσιο αυτού Υιό και Λόγο, τον ασώματο, αόρατο, αναφή και απερίγραπτο, χρησιμοποιώντας ως διάκονο τον άγγελο Γαβριήλ που είπε προς την Παρθένο: «Χαίρε, κεχαριτωμένη, ο Κύριος είναι μαζί σου». Και ο Θεός Λόγος εσκήνωσε ο ίδιος μέσα της, αφού γράφηκε σαν από δάκτυλο Θεού στις πανάγνες σάρκες της, και έγινε σάρκα. Έπειτα, αφού γεννήθηκε από αυτήν με τρόπο άρρητο, δεν άνοιξε τα κλείθρα της παρθενίας της, αλλά, όπως ακριβώς εισήλθε ανέκφραστα, έτσι και αφού γεννήθηκε υπερφυσικά, εξήλθε ως Θεός και άνθρωπος, αναπλάθοντας στον εαυτό Του τον Αδάμ, έχοντας γίνει ο δεύτερος Αδάμ, όχι χωματένιος από τη γη όπως εκείνος, αλλά επουράνιος, ως Κύριος των πάντων.

Γι' αυτό αγαπά κατά κάποιον τρόπο να παραμένει στα περί του Θεού, και ζητά να ενωθεί με Εκείνον από τον οποίο έλαβε την αρχή, μέσω του οποίου κινείται, και προς τον οποίο επιστρέφει με τις φυσικές του ιδιότητες, και ποθεί να Τον μιμηθεί στη φιλανθρωπία και την απλότητα. Έτσι λοιπόν, γεννώντας και αυτός τον λόγο, αναπλάθει τις ψυχές των ομοφύλων του ανθρώπων σαν άλλους ουρανούς, και τις καθιστά στερεές μέσω της υπομονής στις έμπρακτες αρετές, και τις ζωογονεί με το πνεύμα του στόματός του, παρέχοντάς τους δύναμη ενάντια στα ολέθρια πάθη. Και έτσι αναδεικνύεται και ο ίδιος ως δημιουργός της νοητής κτίσεως και του μεγάλου κόσμου, μιμούμενος εύλογα τον δικό του Θεό, και ακούει καθαρά από ψηλά: «Εκείνος που εξάγει το άξιο από το ανάξιο, θα είναι σαν το στόμα μου». ΙΓ'. Αυτός που εμμένει στις φυσικές κινήσεις του νου και στην αξία του λογικού, διατηρείται καθαρός από την ύλη, και στολίζεται με πραότητα, ταπεινοφροσύνη, αγάπη και συμπάθεια, και καταλάμπεται από τις ελλάμψεις του Αγίου Πνεύματος. Και καθώς ατενίζει στις υψηλές θεωρίες, αποκτά γνώση των κρυμμένων μυστηρίων του Θεού, και μέσω του λόγου της σοφίας τα διακονεί με αγαθή διάθεση σε όσους μπορούν να τα ακούσουν, όχι μόνο πολλαπλασιάζοντας το τάλαντο για τον εαυτό του, αλλά μεταδίδοντας την απόλαυσή του και στους πλησίον.

Και σαν ουρανό απλώνει σε αυτήν τη φρόνηση, ολόκληρη γεμάτη άστρα για μια ολόλαμπρη ζωή, στην οποία κάνει να λάμπουν και να την καταφωτίζουν, σαν δύο μεγάλοι φωστήρες, η θεία γνώση και η φυσική θεωρία. Σαν γη θεμελιώνει σε αυτήν τη δικαιοσύνη, για μια ανεξάντλητη πανδαισία. Σαν αέρα εξαπλώνει τη σωφροσύνη, για αναψυχή και δροσιά μιας αγνότατης ζωής. Και σαν θάλασσα ορίζει την ανδρεία μέσα στην ασθένεια της φύσεως, για την καθαίρεση των οχυρωμάτων και των υψωμάτων του αντιπάλου. Οικοδομώντας λοιπόν με αυτόν τον τρόπο αυτόν τον κόσμο ο Λόγος, το Πνεύμα θέτει μέσα της δύναμη για κίνηση νοητή και αεικίνητη, και για συνοχή αδιάσπαστη και διαρκή, σύμφωνα με αυτό που ειπώθηκε από τον Δαβίδ: «Με τον λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί, και με το πνεύμα του στόματός του όλη η δύναμή τους». 50. Στις πνευματικές ωριμάνσεις των σπουδαίων πιστών, είναι φυσικό να αυξάνεται μαζί και ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός. Και όταν μεν είναι νήπια που έχουν ανάγκη από γάλα, λέγεται ότι θηλάζουν το γάλα των εισαγωγικών αρετών της σωματικής άσκησης, της οποίας η ωφέλεια είναι παροδική για εκείνους που αυξάνονται στην αρετή και αποβάλλουν σιγά-σιγά τη νηπιότητα.

ΙΑ΄. Γιατί καλύπτονται τα δώρα· και περί των όσων αναγιγνώσκονται. Α΄ Επειδή όμως όσα λέχθηκαν και πράχθηκαν επί του άρτου, δια των οποίων σημαινόταν ο θάνατος του Κυρίου, μπορούσαν να αποτελούν μόνο περιγραφή και τύπο, και ο άρτος παρέμεινε άρτος, λαμβάνοντας μόνο τούτο, το να γίνει δηλαδή δώρο προς τον Θεό, και για τον λόγο αυτό φέρει τον τύπο του Κυριακού σώματος κατά την πρώτη ηλικία, επειδή και εκείνο ήταν εξαρχής δώρο, όπως ελέχθη στα προηγούμενα· εξαιτίας αυτού τα θαύματα που συνέβησαν σε Εκείνον, όταν ήταν νεογέννητος και βρισκόταν στη φάτνη, ο ιερέας τα λέγει και τα αναπαριστά επί του άρτου. Διότι, τοποθετώντας επάνω του τον λεγόμενο αστερίσκο, λέγει: «Και ιδού, ο αστέρας ήλθε και στάθηκε επάνω από τον τόπο όπου βρισκόταν το παιδίον», και επιπλέον λέγει και τα όσα προφητεύθηκαν από παλιά για αυτόν από τους προφήτες που αρμόζουν στον Θεό, ώστε να μην υπολάβουν οι άνθρωποι, εξαιτίας της σάρκας και της φαινομενικής του όψης, πράγματα μικρά και ανάξια της θεότητάς του: «Με τον λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί». «Ο Κύριος εβασίλευσε, ενεδύθη ευπρέπεια»· «κάλυψε τους ουρανούς η αρετή του· και από τη σύνεσή του είναι πλήρης η γη.» Και αυτά τα λέγει και καλύπτει τον άρτο και το ποτήριο με τίμια καλύμματα, και τα θυμιάζει από παντού.

Αντίθεση. Αλλά εάν, λέγει, το Πνεύμα δεν εκπορεύεται από τον Υιό, πώς το εμφύσημα του Υιού έχει ονομαστεί Άγιο Πνεύμα; Διότι εμφύσησε, λέγει, και λέγει στους μαθητές: «Λάβετε Πνεύμα Άγιον». Λύση. Μόνο αυτό ρωτάς ή και τα υπόλοιπα; Πώς έχει ονομαστεί Πνεύμα Χριστού; Διότι εάν κάποιος, λέγει, δεν έχει Πνεύμα Χριστού, αυτός δεν ανήκει στον Χριστό· και ο προφήτης λέγει: «Με τον λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί, και με το πνεύμα του στόματός του όλη η δύναμή τους»· διότι ήδη σε άκουσα να αποκαλείς τον Λόγο στόμα του Κυρίου. Εγώ όμως θα σου υπενθυμίσω και την Παλαιά Πλάση, ώστε, συγκεντρώνοντας περισσότερη ύλη για την απορία, να ανάψω μεγαλύτερο τον πυρσό της λύσης· και να κατακάψω όλα τα φρικώδη σου προβλήματα με το ακαταμάχητο πυρ του Πνεύματος της αλήθειας. Διότι έπλασε, λέγει, ο Θεός τον άνθρωπο παίρνοντας χώμα από τη γη· «και εμφύσησε στο πρόσωπό του πνοή ζωής· και έγινε ο άνθρωπος ζωντανή ψυχή». Μήπως τάχα, κατά συνέπεια, θα πεις ότι και εκεί το εμφύσημα είναι το Άγιο Πνεύμα;

ή ισχυρίζεται παράλογα ότι η πρόοδός του είναι πρόσφατη και περιορίζει όλη τη δύναμή του σε ένα μόνο χάρισμα. Έπειτα, δεν υπάρχει καμία ανάγκη να ομολογούμε ως πρόοδο του ενός και θείου Πνεύματος το εμφύσημα που δόθηκε τότε στους Αποστόλους· και αυτό που έγινε παλαιότερα για να αποτελέσει ζώσα ψυχή στον πρωτόπλαστο· και ακόμη εκείνο που στερέωσε όλη τη δύναμη των ουρανών. Διότι πώς είναι μία, αυτή που συντελέστηκε σε διαφορετικούς χρόνους; Και πώς είναι ένα, αυτό που δεν είχε καμία απολύτως πρόοδο; Όπως ακριβώς και ο Υιός τη γέννηση. Εννοώ δηλαδή τη θεία και προαιώνια· διότι ας εξαιρεθεί τώρα η κάτω και πρόσφατη· εκτός εάν, όπως ακριβώς ο Υιός είναι διπλούς εξαιτίας της διπλής γέννησης, έτσι επινοείται από εσένα και πνεύμα διπλό εξαιτίας της διπλής προόδου· μάλλον δε και πολλαπλό. Διότι ο μεν Υιός άπαξ, επί συντελεία των αιώνων, δέχθηκε τη σαρκική γέννηση· το δε πνεύμα, σύμφωνα με εσένα, δέχεται ήδη τρεις, ίσως μάλιστα και περισσότερες, χρονικές προόδους. Μία μεν, αυτήν που είναι σύγχρονη με τον ουρανό· άλλη δε, αυτήν της πλάσεως· και τρίτη αυτήν της δικής μας φύσεως. Και τίποτα δεν εμποδίζει να προσθέσουμε και τέταρτη, σύμφωνα με το: «θα πνεύσει το πνεύμα αυτού και θα ρεύσουν ύδατα»· και πάλι πέμπτη, σύμφωνα με το: «θα εξαποστείλεις το πνεύμα σου και θα κτισθούν»· και άλλη έκτη, και όσες άλλες μπορεί κανείς να βρει ανατρέχοντας στη Γραφή κατά διάφορους καιρούς.

Ο ίδιος λόγος θα ταίριαζε να λεχθεί και για το πρώτο εμφύσημα, ότι δηλαδή ούτε εκείνο ήταν το ίδιο το Άγιο Πνεύμα, αλλά έλλαμψη της θείας χάριτος που καταύγαζε το πρόσωπο του πρωτοπλάστου και του ενέπνεε ζωτική δύναμη. Αυτήν, επειδή την χάσαμε εξαιτίας της παραβάσεως, παραδίδοντας εκούσια τους εαυτούς μας στον θάνατο λόγω της αμαρτίας, μας την επιστρέφει πάλι ο Πλάστης με το δεύτερο εμφύσημά Του, εμπιστευόμενος στους μύστες την εξουσία της αφέσεως των αμαρτιών· διότι αυτήν είχαμε ανάγκη έως τώρα, για να λυθεί η καταδίκη του θανάτου. Και αυτά μεν έχουν κατ' αυτόν τον τρόπο· στο εξής δε, θα πρέπει να εξετάσουμε τι είναι το «πνεύμα Χριστού», το οποίο όποιος δεν το έχει, δεν ανήκει στον Χριστό, και τι είναι το «πνεύμα του στόματος του Κυρίου», το οποίο στερέωσε τις δυνάμεις των ουρανών. Και αν αυτό δεν είναι τίποτε άλλο παρά το Άγιο Πνεύμα, πώς, ενώ είναι του Υιού, δεν εκπορεύεται και εκ του Υιού; Διότι αυτό το κρησφύγετο φαίνεται ότι έχει απομείνει πλέον ως φρούριο στους αντιπάλους· το οποίο, όταν αλωθεί και κατασκαφεί —διότι αυτό το προλέγω έχοντας πεποίθηση στο Πνεύμα— δεν γνωρίζω σε ποιο άλλο θα καταφύγουν. Θα ήταν λοιπόν δυνατόν να ειπωθεί, ότι ως «Πνεύμα Χριστού» έχει ονομαστεί η αλάνθαστη κατά Χριστόν γνώση, η οποία αντιδιαστέλλεται προς το πνεύμα της πλάνης· για το οποίο λέει ο Ησαΐας: «Θα λάβουν γνώση αυτοί που πλανώνται στο πνεύμα»· και ότι, εάν κάποιος δεν έχει αυτήν τη γνώση, εννοώ δηλαδή την κατά Χριστόν, δεν ανήκει στον Χριστό.

θʹ. Λέγοντας ο Δαβίδ, «Και με το Πνεύμα του στόματός του», δίδαξε επίσης ότι εκπορεύεται μόνο από τον Πατέρα, αποδίδοντας το «εκ του στόματός του» στον Πατέρα και όχι στον Υιό, προκειμένου να αναιρέσει εκ των προτέρων τη βλασφημία εκείνων που φρονούν ότι αυτό εκπορεύεται και από τον Υιό.

Διότι, αν και πιστεύουμε ότι τα πάντα έγιναν μέσω του Υιού, είναι ωστόσο ανάγκη να ομολογούμε δημιουργό και τον Πατέρα, εξαιτίας της ταύτισης της βούλησης, της ενέργειας και της δύναμής τους, όπως ομοίως και το Άγιο Πνεύμα· και μάλιστα το να απολαμβάνουν τον αγιασμό όσοι έχουν αναπλαστεί, και να παραμένουν στην ανάπλαση, είναι έργο της δημιουργικής και συνοχικής δύναμης του Παναγίου Πνεύματος. «Και στο πνεύμα», λέει ο Δαβίδ, «οφείλεται όλη η δύναμη αυτών που παρήχθησαν». Και είναι φανερό ότι με τους λόγους του προφήτη: «Με τον λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί», υμνεί τον Λόγο ως δημιουργό (διότι ονομάζει στερέωση την αρχική θεμελίωση και γένεση), ενώ με όσα πρόσθεσε: «και με το πνεύμα του στόματός του όλη η δύναμή τους», υμνεί το Πνεύμα ως την αρχή που τελειοποιεί και χορηγεί τη δύναμη. Και η εγρήγορη και θεία γλώσσα λέει: «πρώτα διανοείται τις αγγελικές δυνάμεις, και το εννόημα γινόταν έργο που συμπληρωνόταν από τον Λόγο και τελειοποιούνταν από το Πνεύμα» και μύρια άλλα.

Τα ίδια θα μπορούσε να πει κανείς και για το Πανάγιο Πνεύμα. Καίτοι η Αγία Γραφή θεολογεί για το Πανάγιο Πνεύμα ακόμη πιο ξεκάθαρα από ό,τι για τον Υιό. Διότι λέει σχετικά μεν με τον Υιό: «Η δεξιά του Κυρίου έκανε δύναμη», και: «Με τον λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί», και οτιδήποτε άλλο παρόμοιο, τα οποία ως προς το νόημα συμπίπτουν και συμφωνούν με την έννοια του Υιού, αλλά δεν αποφεύγουν την παραλλαγή ως προς τη λέξη. Δες, όμως, το σαφές και απαράλλακτο της λέξης όταν αναφέρεται στο Άγιο Πνεύμα: «Με το πνεύμα του στόματός του όλη η δύναμή τους», και: «Το Πνεύμα του Κυρίου έχει γεμίσει την οικουμένη», και: «Το αγαθό σου πνεύμα θα με οδηγήσει σε γη ευθεία», και: «Πνεύμα Κυρίου είναι επάνω μου», και: «Θείο Πνεύμα είναι αυτό που με έπλασε», και: «Θα εξαποστείλεις το πνεύμα σου και θα δημιουργηθούν», και μύρια άλλα.

Ο Κύριος εκτελεί τώρα αυτοπροσώπως τη θεραπεία όχι μόνο με τον λόγο, όπως σε πολλά άλλα μέρη, αλλά και με το στόμα και με το χέρι και με άλλη πρόνοια, ώστε μέσα από πολλές ενέργειες να δημιουργήσει την πίστη στους απίστους. Φτύνει δε και φτιάχνει πηλό, χρησιμοποιώντας από τη μια το χώμα, για να δείξει ότι από εκεί που πλάστηκε ολόκληρο το ζωντανό πλάσμα στην αρχή, από εκεί πλάθεται και το μέλος του, ενώ με το σάλιο φανερώνει ότι με τη δύναμη του στόματός Του ο Λόγος κατόρθωσε τα πάντα· «Διότι με τον λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί» και τα εξής. Αν δε θέλεις να κατανοήσεις και τούτο, το έκανε για να προτρέψει σε ευλάβεια εκείνους που επρόκειτο λίγο αργότερα να Τον υβρίσουν με φτυσίματα, έστω κι αν το θράσος των μαινομένων ήταν μεγαλύτερο από κάθε πρόνοια και διόρθωση. Ο δε Σιλωάμ προοιωνίζεται τη σωτηρία μας μέσω του ύδατος, την οποία χάρισε σε όλους ο απεσταλμένος Σιλωάμ· διότι τότε βλέπουμε αληθινά, όταν καθαριστούμε με το μυστικό ύδωρ.

Το «Άγιος ισχυρός» το αποδίδουν στην ιδιότητα της υποστάσεως του Υιού και Λόγου, ενώ το «Άγιος αθάνατος» το αφιερώνουν στο ομοούσιο και ζωοποιό Πνεύμα. Αρμόζουν βέβαια αυτά και σε καθεμία υπόσταση χωριστά, διότι καθεμία από αυτές είναι και άγια και ισχυρή και αθάνατη. Διότι η φύση και η ουσία στα τρία πρόσωπα είναι μία, και κοινό όνομα είναι η θεότητα. Τις φράσεις όμως αυτού του Τρισαγίου ύμνου τις αναφώνησε προφητικά με συντομία ο Δαβίδ: «Δίψασε», λέγει, «η ψυχή μου για τον Θεό τον ισχυρό, τον ζωντανό» και αλλού: «Με τον λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί, και με το Πνεύμα του στόματός του όλη η δύναμή τους» και σε άλλο σημείο: «Στο φως σου θα δούμε φως». Ο δε σεραφικός ύμνος που εκφωνήθηκε από τον Ησαΐα, ο οποίος συνάγει τα τρία «άγιος» σε μία κυριότητα, τι διαφορά έχει από το Τρισάγιο που ψάλλεται από εμάς;

Ο Θεός και Πατέρας λοιπόν είναι Πνεύμα, και ο Κύριος είναι Πνεύμα, και το Άγιο Πνεύμα είναι Θεός· το καθένα από αυτά είναι Θεός και τα τρία μαζί είναι Θεός· το καθένα είναι ένας Κύριος και τα τρία είναι Κύριος· ένας είναι ο επί πάντων Θεός, ο Κτίστης των απάντων καθένα ξεχωριστά, και τα τρία αυτά είναι ένας Θεός, ο Δημιουργός των όλων. Λέει εξάλλου και το παλαιό κείμενο: «Εν αρχή εποίησεν ο Θεός τον ουρανόν και την γην, και είπεν ο Θεός: 'Γενηθήτω φως' και εγένετο φως», αυτό ο λόγος μας δίνει να το εννοήσουμε για τον Πατέρα, και ο Δαβίδ: «Τω Λόγω Κυρίου οι ουρανοί εστερεώθησαν», αυτό γνωρίζουμε ότι δηλώνεται για τον Υιό, «και τω Πνεύματι του στόματος αυτού πάσα η δύναμις αυτών», και αυτό κατανοούμε ότι αναφέρεται στο Άγιο Πνεύμα.

Πνεύμα λοιπόν είναι ο Θεός και Πατέρας, και το Πνεύμα είναι ο Κύριος, και Θεός είναι το Άγιο Πνεύμα. Θεός είναι αυτά το καθένα ξεχωριστά και συγχρόνως τα τρία μαζί. Και ένας είναι ο Θεός που είναι πάνω από όλα, ο κτίστης των πάντων ως ένα, και αυτά αποτελούν τον έναν δημιουργό Θεό των όλων. Λέει δε και η Παλαιά Διαθήκη: Στην αρχή εποίησε ο Θεός τον ουρανό και τη γη, και είπε ο Θεός: «Ας γίνει φως» και έγινε φως. Αυτό ο λόγος μας δίνει να το εννοήσουμε για τον Πατέρα. Και ο Δαβίδ λέει: Με τον λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί. Αυτό κατανοήσαμε ότι αναφέρεται στον Υιό. Και με το πνεύμα του στόματός του όλη η δύναμή τους. Αυτό πάλι θεωρούμε ότι αναφέρεται στο Άγιο Πνεύμα. Αλλά και ο Ιωάννης, ο υιός της βροντής, λέει στο Ευαγγέλιο: Στην αρχή ήταν ο Λόγος, και ο Λόγος ήταν προς τον Θεό, δηλαδή τον Πατέρα, και Θεός ήταν ο Λόγος, προφανώς ο Υιός. Όλα δι' αυτού έγιναν, και χωρίς αυτόν δεν έγινε ούτε ένα από όσα έχουν γίνει.