Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 32:6

Και σε αυτά μεν αρνήθηκε απροκάλυπτα τον Υιό, γίνεται δε φανερό από όσα προσθέτει ότι εισάγει κάποιον απλό λόγο, σαν μια προσταγή για τα όσα πρέπει να γίνουν, λέγοντας, ότι αυτόν κατ' αυτόν τον τρόπο κηρύττουν όλες οι θείες Γραφές. Διότι ο μεν Δαβίδ λέει γι' αυτόν: «με τον λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί», και πάλι ο ίδιος: «εξαπέστειλε τον λόγο του και τους γιάτρεψε». Ο δε Σολομών: «θα με αναζητήσουν οι κακοί, και δεν θα με βρουν· διότι μίσησαν τη σοφία, και δεν προτίμησαν τον λόγο του Κυρίου».

Αλλά ίσως θα μπορούσε να πει κάποιος ότι βρέθηκε στο σώμα μόνο κατ' ενέργειαν και όχι κατ' υπόστασιν της ουσίας του· διότι, λέει, συνυπήρχε με τη σάρκα μόνο με τη δραστική του ενέργεια (με το να την κινεί και να πράττει όσα αναφέρονται στα Ευαγγέλια), ενώ ως προς την ουσία ήταν ενωμένος με τον Θεό, ως Λόγος του που υπάρχει αχώριστος και αδιάστατος. Εάν λοιπόν υποστηρίζει αυτά, ας μας απαντήσει όταν τον ρωτάμε: άραγε η ενέργεια του Λόγου έφτασε μόνο σε αυτήν τη σάρκα, και όχι και σε άλλους ανθρώπους, τους αγίους του Θεού; Και σε όλα τα υπόλοιπα δημιουργήματα του Λόγου δεν ενεργεί ο ίδιος ο Λόγος; Και βέβαια έχουμε μάθει ότι «με τον λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί» και «τα πάντα δι' αυτού έγιναν, και χωρίς αυτόν δεν έγινε απολύτως τίποτα». Επομένως, ενεργεί στα πάντα. Γνωρίζουμε επίσης από τις θείες Γραφές ότι «λόγος Κυρίου έγινε προς τον Ωσηέ, τον γιο του Βεηρί», και «λόγος Κυρίου έγινε προς τον Ησαΐα, τον γιο του Αμώς», και «ο οποίος λόγος Κυρίου έγινε προς τον Ιερεμία». Και σε κάθε προφήτη ενεργούσε ο ίδιος ο Λόγος του Θεού. Άραγε, λοιπόν, συμμετείχαν και όλοι εκείνοι στην ίδια αξία με τον μονογενή Υιό του Θεού, και τίποτα περισσότερο δεν υπήρχε στον Σωτήρα, εάν βέβαια κινούνταν μόνο μέσω της ενέργειας από τον Λόγο που ήταν ενωμένος με τον Θεό; Αλλά ο Μάρκελλος δεν αποδίδει στον Χριστό του Θεού ούτε καν τα ίδια με τους προφήτες.

Διότι ο μεν Δαβίδ λέγει για αυτόν: «με τον λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί», και πάλι ο ίδιος: «απέστειλε τον λόγο του και τους θεράπευσε». Ο δε Σολομών: «θα με ζητήσουν οι κακοί, και δεν θα με βρουν· διότι μίσησαν τη σοφία, και δεν προτίμησαν τον λόγο του Κυρίου».

Και πώς ακούς τον Βασίλειο όταν λέει: «υπάρχει μεν ο Πατέρας έχοντας τέλεια και ανενδεή την ύπαρξη»· και έπειτα προχωρά και προσθέτει: «και ο Υιός εξήλθε από τον Πατέρα, και το Πνεύμα εκπορεύεται από τον Πατέρα· αλλά ο μεν Υιός, από τον Πατέρα γεννητώς· το δε Πνεύμα, αρρήτως εκ του Θεού»; Και σε άλλα σημεία: «Λέγεται ότι το Άγιο Πνεύμα είναι εκ του Θεού, όχι όπως τα πάντα προέρχονται εκ του Θεού, αλλά ως προελθόν εκ του Θεού, όχι γεννητώς όπως ο Υιός, αλλά ως Πνεύμα του στόματός Του· και λέγεται Πνεύμα Χριστού, ως οικειωμένο κατά φύση με Αυτόν». Πώς είναι δυνατόν κάποιος, ακούγοντάς τον να λέει αυτά, να μην καταγελάσει τη δική σας επινόηση;

ΙΔ΄. Αυτό το Πνεύμα συνδημιουργεί με τον Υιό και την κτίση και την ανάσταση. Και ας σε πείσει το: «Με τον Λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί, και με το Πνεύμα του στόματός του όλη η δύναμή τους»· «Πνεύμα θείο είναι αυτό που με εποίησε, και πνοή του Παντοκράτορα είναι αυτή που με διδάσκει»· και πάλι: «Θα εξαποστείλεις το Πνεύμα σου, και θα δημιουργηθούν, και θα ανακαινίσεις το πρόσωπο της γης».

Ι΄. Και τι χρειάζεται να μιλούμε για το καθένα ξεχωριστά; Η τάξη είναι η μητέρα και η ασφάλεια των όντων. Και τα λόγια του Λόγου, ο οποίος δημιούργησε τα πάντα, μόνο αυτή θα μπορούσε ορθά να τα εκφράσει, αν βέβαια αποκτούσε φωνή: «Όταν τα πάντα ελάμβαναν ουσία και υπόσταση από τον Θεό, εγώ ήμουν κοντά Του και τα εναρμόνιζα. Όταν ετοίμαζε τον θρόνο Του πάνω στους ανέμους και καθιστούσε ισχυρά τα σύννεφα ψηλά· όταν θεμελίωνε τη γη και τοποθετούσε με ασφάλεια τις πηγές κάτω από τον ουρανό, και με το Πνεύμα του στόματός Του τους χάρισε κάθε δύναμη».

Εκείνοι όμως που, αντί για τον όρο Πατέρας, παρασύρθηκαν προς την ονομασία του Αγεννήτου, προσλαμβάνουν την απλή έννοια αυτού του ονόματος, διδασκόμενοι μόνο το ότι αυτός δεν έχει γεννηθεί, αλλά όχι και το ότι είναι Πατέρας. Εξαιτίας τούτου, για όσους κατανοούν με σύνεση, η πίστη παραμένει ασύγχυτη και μέσα από αυτή την έννοια. Διότι το «να μην έχει γεννηθεί» λέγεται ομοίως για την άκτιστη φύση, και εξίσου άκτιστος είναι ο Πατέρας και ο Υιός και το Άγιο Πνεύμα, επειδή, από όσους ακολουθούν τις θείες αποκαλύψεις, πιστεύεται ότι κάθε κτίση, τόσο η αισθητή όσο και η υπερκόσμια, αντλεί την υπόστασή της από τον Πατέρα, τον Υιό και το Άγιο Πνεύμα. Διότι εκείνος που άκουσε ότι «Με τον λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί και με το πνεύμα του στόματός του όλη η δύναμή τους», ούτε τον λόγο εννόησε ως απλή λέξη, ούτε το πνεύμα ως απλή πνοή, αλλά μέσα από τα λεγόμενα σχημάτισε στο νου του τον Θεό Λόγο και το Πνεύμα του Θεού. Δεν είναι όμως δυνατόν το ίδιο πράγμα και να κτίζει και να κτίζεται, αλλά εφόσον τα όντα διαιρούνται διμερώς σε αυτό που δημιουργεί και σε αυτό που δημιουργείται, το καθένα από τα δύο είναι ως προς τη φύση του διαφορετικό από το άλλο, έτσι ώστε ούτε το δημιούργημα να είναι άκτιστο, ούτε να είναι κτιστό αυτό που κατεργάζεται τη φύση των δημιουργημάτων.

Αν όμως φέρει αντιρρήσεις σε αυτά ο Ιουδαίος, δεν θα είναι πλέον εξίσου δύσκολος για εμάς ο διάλογος μαζί του. Διότι η φανέρωση της αλήθειας θα προέλθει από τις διδασκαλίες που του είναι οικείες. Το ότι δηλαδή υπάρχει Λόγος του Θεού και Πνεύμα του Θεού, ως δυνάμεις που υφίστανται ουσιωδώς, οι οποίες είναι δημιουργικές αυτών που έχουν δημιουργηθεί και συνεκτικές των όντων, αποδεικνύεται σαφέστατα από τις θεόπνευστες Γραφές. Αρκεί δε να υπενθυμίσουμε μία μαρτυρία, αφήνοντας την εύρεση των περισσοτέρων στους πιο επιμελείς. «Με τον λόγο του Κυρίου», λέει, «στερεώθηκαν οι ουρανοί, και με το πνεύμα του στόματός του όλη η δύναμή τους». Με ποιον λόγο και με ποιο πνεύμα; Διότι ούτε απλή λέξη είναι ο Λόγος, ούτε απλή αναπνοή το Πνεύμα. Διαφορετικά, εάν δογμάτιζαν ότι ο Δημιουργός του σύμπαντος χρησιμοποιεί τέτοιου είδους λόγο και τέτοιου είδους πνεύμα, τότε το θείο θα εξανθρωπιζόταν καθ' ομοίωση της δικής μας φύσης. Ποια είναι εξάλλου αυτή η τόσο μεγάλη δύναμη που προέρχεται από λέξεις και αναπνοή, ώστε να αρκεί για τη σύσταση των ουρανών και των δυνάμεων που βρίσκονται σε αυτούς; Διότι, εάν ο Λόγος του Θεού είναι όμοιος με τη δική μας λέξη και το Πνεύμα Του όμοιο με την αναπνοή μας, τότε οπωσδήποτε όμοια θα είναι και η δύναμη που προέρχεται από όμοια πράγματα· και όση ισχύ έχει ο δικός μας λόγος, τόση θα έχει και ο Λόγος του Θεού. Όμως βέβαια οι δικές μας λέξεις, καθώς και η αναπνοή που εξέρχεται μαζί με αυτές τις λέξεις, είναι ανενέργητες και ανυπόστατες.

Οπωσδήποτε θα καταστήσουν και εκείνα άπρακτα και ανυπόστατα όσοι υποβιβάζουν το θείο στην ομοιότητα του δικού μας λόγου. Εάν όμως, καθώς λέει ο Δαβίδ, οι ουρανοί στερεώθηκαν με τον Λόγο του Κυρίου και οι δυνάμεις τους απέκτησαν τη σύστασή τους με το Πνεύμα του Θεού, άρα υφίσταται το μυστήριο της αλήθειας, το οποίο μας υποδεικνύει να ομολογούμε Λόγο εν ουσία και Πνεύμα εν υποστάσει.

Του εν αγίοις Γρηγορίου, επισκόπου Νύσσης, επιλογές μαρτυριών προς τους Ιουδαίους από την Παλαιά Διαθήκη. Έπειτα από κάποια πραγμάτευση περί της Αγίας Τριάδος: ότι ο Θεός έχει Λόγο και Πνεύμα, σύμφωνα με τις Γραφές· Λόγο ενυπόστατο και ζωντανό, και Πνεύμα ομοίως. Λέει ο Δαβίδ στον τριακοστό δεύτερο ψαλμό: «Με τον Λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί, και με το Πνεύμα του στόματός Του όλη η δύναμή τους». Επομένως, ο Λόγος δεν είναι κάποια μορφοποίηση του αέρα που εκφράζει κάποιο νόημα και προφέρεται μέσω των φωνητικών οργάνων, ούτε το Πνεύμα του στόματος είναι ατμός που εξωθείται από τα αναπνευστικά όργανα, αλλά Λόγος μεν είναι εκείνος που βρισκόταν στην αρχή μαζί με τον Θεό, και ο οποίος είναι Θεός· Πνεύμα δε του στόματος του Θεού είναι το Πνεύμα της αλήθειας, το οποίο εκπορεύεται από τον Πατέρα.

Έπειτα πρόσθεσε: «Πριν από όλα τα βουνά με γεννά». Διότι το μεν «έκτισε» αναφέρεται στην κάτω και χρονική του γέννηση, ενώ το «πριν από όλα τα βουνά με γεννά» στην άνω, την άχρονη και προαιώνια. Και πάλι ο Δαβίδ λέει: «Με τον Λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί, και με το Πνεύμα του στόματός του όλη η δύναμή τους»· ονομάζοντας Κύριο μεν τον Πατέρα, και Λόγο τον Υιό του, διότι η σχέση που έχει με τον Πατέρα είναι όπως ο λόγος προς τον νου, όχι μόνο εξαιτίας του απαθούς της γεννήσεως, αλλά και λόγω της συνάφειας και της εξαγγελτικής του ιδιότητας· και Πνεύμα, το Άγιο Πνεύμα. Και πάλι, σχετικά με τον Λόγο και Υιό: «Απέστειλε τον Λόγο του και τους θεράπευσε», δηλαδή προφανώς ο Πατέρας τον Υιό, αυτούς που νοσούσαν μέσα στην πλάνη. Σχετικά δε με το Άγιο Πνεύμα: «Θα εξαποστείλεις το Πνεύμα σου και θα κτισθούν», δηλαδή οι της νέας κτίσεως, «και θα ανακαινίσεις το πρόσωπο της γης», η οποία είχε παλαιωθεί μέσα στις αμαρτίες. Ούτε όμως αποστέλλεται κάποιος προφητικός λόγος μέσω των φωνητικών οργάνων, ο οποίος διαχέεται και διαλύεται στον αέρα. Διότι σε άλλο σημείο λέει: «Εις τον αιώνα, Κύριε, ο Λόγος σου παραμένει στον ουρανό». Ούτε παρομοίως πρόκειται για πνεύμα (αναπνοή) που εξωθείται μέσω των αναπνευστικών οργάνων και διαλύεται και διαχέεται. Διότι αυτά είναι γνωρίσματα των σωμάτων. Είναι φανερό, επομένως, ότι ο Λόγος και το Πνεύμα είναι ενυπόστατα, αΐδια και δημιουργικά.

ΟΡΘΟΔΟΞΟΣ: Καθόλου· διότι έχετε απομακρυνθεί πάρα πολύ από το ασφαλές εκείνο και θείο νόημα. ΒΑΡΛΑΑΜ: Πώς και με ποιον τρόπο; ΟΡΘΟΔΟΞΟΣ: Επειδή το να υφίσταται κάτι δηλώνει μόνο την ύπαρξη, αλλά όχι και τον τρόπο της υπάρξεως. Αυτά επομένως θα μπορούσαν να ειπωθούν και για τα όντα που έχουν κτιστή ύπαρξη και για όσα υπάρχουν άκτιστα εκ του Θεού. Γι' αυτό λοιπόν και ο Μέγας Βασίλειος χρησιμοποίησε τη λέξη και για τα δύο, γράφοντας στους Αντιρρητικούς: «διότι αυτός που γέννησε τις σταγόνες της δροσιάς δεν έδωσε υπόσταση στις σταγόνες με τον ίδιο τρόπο που έδωσε στον Υιό». Τη χρησιμοποίησε όμως και μόνο για τα άκτιστα: «διότι λέει 'πνεύμα του στόματος του Θεού', ώστε να μην το θεωρήσεις ως κάτι από τα εξωτερικά και από τα κτίσματα, αλλά να το δοξάζεις ως έχον την υπόσταση εκ του Θεού». Αλλού πάλι, θεολογώντας ένθεα για το ίδιο Πνεύμα, λέει: «αυτό έχει ως σημείο της υποστατικής του ιδιότητας το να γνωρίζεται διά του Υιού και να υφίσταται εκ του Πατρός». Και σε πολλά σημεία των λόγων του ο Γρηγόριος ο Θεολόγος ονομάζει υπόσταση την προαιώνια ύπαρξη του Υιού. Εκείνοι λοιπόν, που δεν αποφαίνονται ότι εκείνες οι θείες δυνάμεις είναι κτιστές για κανέναν άλλο λόγο, παρά μόνο επειδή η αιτία των πάντων είναι αυτή που δίνει υπόσταση και σε αυτές, μήπως εξαιτίας τέτοιων εκφράσεων θα μας αποδείξουν ότι και ο Υιός και το Πνεύμα είναι κτιστά;

Εξάλλου, εφόσον αυτή σημαίνει τη δημιουργική αιτία, δεν θα μπορούσε κάποιος να μιλήσει, αν και εσφαλμένα, μόνο για δύο, αλλά και για περισσότερες· διότι αυτή η αρχή είναι τρισυπόστατη και, όντας φυσική, είναι και κοινή· εφόσον δε είναι κοινή, πώς δεν θα κατείχε και το Πνεύμα αυτήν την αρχή; Και ο Ελιού, που συνομιλεί με τον Ιώβ υπερασπιζόμενος τη δικαιοσύνη του Θεού, λέγοντας «πνεύμα Κυρίου είναι αυτό που με εποίησε», δεν αποκαλεί το Πνεύμα ποιητική αρχή; Και ο θείος υμνωδός Δαβίδ, ψάλλοντας ότι «με τον Λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί, και με το Πνεύμα του οι δυνάμεις των ουρανών», δεν προσμαρτυρεί τη δημιουργική αρχή, όπως ακριβώς στον Υιό, έτσι και στο Πνεύμα; Εάν λοιπόν, επειδή έχει γραφτεί «η αρχή από την αρχή», τίποτα δεν εμποδίζει να μιλάμε για δύο αρχές, τότε, επειδή έχει γραφτεί ότι και το Πνεύμα είναι δημιουργός, τίποτα δεν εμποδίζει να μιλάμε για δύο δημιουργούς· ή επειδή «με τον Λόγο του Θεού και το Πνεύμα στερεώθηκε η κτίση», που είναι το ίδιο με το να λέμε ότι συγκροτήθηκε, τίποτα δεν εμποδίζει να μιλάμε για τρεις αρχές. Αλλά πουθενά κανείς από τους θεολόγους δεν μίλησε ούτε για δύο ούτε για τρεις· διότι, όπως ακριβώς ονομάζουμε Θεό την καθεμία από εκείνες τις προσκυνητές υποστάσεις, και Θεό από Θεό την καθεμία (από τις προερχόμενες), αλλά παρ' όλα αυτά δεν λέμε ποτέ τρεις ή δύο θεούς, έτσι λέμε και αρχή από αρχή, αλλά ποτέ δεν λέμε δύο αρχές· διότι δεύτερη αρχή δεν έχουμε ακούσει ποτέ μέχρι σήμερα από τους ευσεβείς, όπως ακριβώς ούτε δεύτερο θεό.

Και ο Ελιούς, που συνομιλεί με τον Ιώβ υπέρ της δικαιοσύνης του Θεού, λέγοντας «το πνεύμα του Κυρίου είναι που με έπλασε», δεν αποκαλεί το Πνεύμα δημιουργική αρχή; Και ο θείος υμνωδός Δαβίδ, ψάλλοντας ότι «με τον λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί, και με το πνεύμα του όλες οι δυνάμεις των ουρανών», δεν προσμαρτυρεί, όπως ακριβώς στον Υιό, έτσι και στο Πνεύμα τη δημιουργική αρχή; Αν λοιπόν, επειδή έχει γραφτεί «η αρχή που προέρχεται από την αρχή», τίποτα δεν σε εμποδίζει να ομιλείς για δύο αρχές, επομένως και επειδή το Πνεύμα έχει αναγραφεί ως δημιουργός, τίποτα δεν εμποδίζει να ομιλούμε για δύο δημιουργούς· ή επειδή «με τον λόγο του Θεού και το πνεύμα η κτίση στερεώνεται», δηλαδή συνιστάται, δεν είναι καθόλου άτοπο να ομιλούμε για τρεις αρχές.

Βλέπεις σαφώς ότι ο Υιός είναι Λόγος, αλλά όχι στόμα του Πατρός· από το οποίο στόμα, κατά τον Μέγα Βασίλειο, προέρχεται καθ' ύπαρξιν και το Άγιο Πνεύμα; Με τον ίδιο δε τρόπο και ο αδελφός του, ο ομοφρονών Γρηγόριος, στον λόγο του «Περί θεογνωσίας», λέγει: «Πνεύμα δε είναι αυτό που εκπορεύεται από την πατρική υπόσταση. Διότι εξαιτίας αυτού του γεγονότος ο Δαβίδ έκανε λόγο για πνεύμα στόματος, αλλά όχι και για λόγο στόματος, προκειμένου να βεβαιώσει την εκπορευτική ιδιότητα, η οποία ανήκει μόνο στον Πατέρα».

Διότι λέγει στον λόγο Περί θεογνωσίας, αφού προηγουμένως ανέπτυξε αρκετά φιλοσοφικά επιχειρήματα περί Πατρός και Υιού, ότι «το δε Πνεύμα είναι αυτό που εκπορεύεται από την πατρική υπόσταση· γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο και ο Δαβίδ το ονόμασε πνεύμα στόματος, προκειμένου να επιβεβαιώσει την εκπορευτική ιδιότητα που ανήκει αποκλειστικά στον Πατέρα». Τι είναι πιο σαφές από αυτά τα λόγια, ή πιο βέβαιο, ή πιο αναντίρρητο, ή πιο αποδεικτικό του ότι το Πνεύμα δεν εκπορεύεται και από τον Υιό;

«Τῳ λόγῳ» (Με τον Λόγο): Διότι μέσω του Χριστού δημιουργήθηκαν τα σύμπαντα και οι δυνάμεις των ουρανών, καθώς Εκείνος είναι μέσα στον Πατέρα και μαζί με τον Πατέρα. «Καὶ τῳ πνεύματι» (Και με το Πνεύμα): Διότι είπε με τον λόγο και δημιουργήθηκαν. «Συνάγων» (Αυτός που συγκεντρώνει): Διότι Αυτός κάνει τα σύννεφα να γεμίζουν με τα ύδατα από τη θάλασσα σαν ασκούς· και έχε κατά νου το βάπτισμα, πώς συνίσταται σε όλη την οικουμένη, καθώς τα ύδατα συγκρατούνται με το πρόσταγμα του Θεού. «Τιθεὶς ἐν θησαυροῖς» (Τοποθετώντας σε θησαυρούς): Θησαυροί είναι το βάπτισμα, καθώς σε αυτό είναι αποταμιευμένα τα ακατάληπτα μυστήρια (το ακατάληπτο μυστήριο)· και άβυσσος επειδή είναι αμέτρητα (αμέτρητο). «Φοβηθήτω» (Ας φοβηθεί): Κάθε γήινο φρόνημα ας φοβηθεί τον Κύριο, καθώς μέσω Αυτού καταργείται. «Ἀπ' αὐτοῦ δὲ» (Και από αυτόν): Οι δαίμονες που βρίσκονται σε όλη την οικουμένη εκδιώκονται από το βάπτισμα. Γι' αυτό λέει: ας σαλευθούν. «Ὅτι αὐτὸς εἶπεν» (Διότι αυτός είπε): Τα ύδατα σε όλη την οικουμένη (κτίση). «Αὐτὸς ἐνετείλατο» (Αυτός έδωσε εντολή): Τα βαπτίσματα σε όλη την οικουμένη. «Κύριος διασκεδάζει» (Ο Κύριος διασκορπίζει): Τις ενέργειες των δαιμόνων. «Ἀθετεῖ» (Ακυρώνει): Τις βουλές των ιουδαϊκών λαών και αρχόντων, επειδή σκέφτηκαν πονηρά. «Ἡ δὲ βουλή» (Η δε βουλή): Διότι όσα αποφάσισε ο Χριστός, τα έπραξε για τη σωτηρία του ανθρώπου και παραμένει στον αιώνα. «Λογισμοί» (Λογισμοί): Διότι από πολύ παλιά και προαιώνια αποφάσισε να εκπληρώσει αυτό το μυστήριο. «Μακάριον τὸ ἔθνος» (Μακάριο το έθνος): Ο πιστός λαός, αυτός που προέρχεται από τα έθνη, ο οποίος πίστεψε.

«Εις το τέλος· υπέρ των αλλοιωθησομένων» ... Στο τέλος των αιώνων ο προφήτης ομιλεί περί της εκστάσεως (εκπτώσεως) των Ιουδαίων· διότι η αλλοίωση είναι μεταβολή, και υιοί Κορέ είναι οι Ιουδαίοι, επειδή απώλεσαν τα πάντα και περιέπεσαν σε φαλάκρωμα (φαλακρώματα). Τότε το Άγιο Πνεύμα, μέσω του Δαβίδ, ελάλησε την ωδή της προφητείας υπέρ του Χριστού, δηλαδή «υπέρ του αγαπητού». «Εξηρεύξατο»: Ο προφήτης καυχάται· διότι ομίλησε περί του Χριστού και της ελεύσεώς Του επί της γης. «Λέγω εγώ»: Ο προφήτης λέει· τα έργα μου είναι γνωστά στον Θεό. «Η γλώσσα μου»: Πότε, αλήθεια, δύναται ένας κάλαμος να γράψει τόσο ταχέως από ανθρώπινο χέρι, όσο η γλώσσα μου που εξαγγέλλει με ταχύτητα τα περί του Χριστού, αναφέρει ο προφήτης. «Ωραίος κάλλει»: Διότι ούτε μεταξύ των υιών των ανθρώπων δύναται να παρομοιαστεί το κάλλος της δόξας του Χριστού· αφού, ως Θεός, είναι ασύγκριτος σε σχέση με τους ανθρώπους. «Εξεχύθη»: Διότι με τον λόγο του στόματός Του, δηλαδή των χειλέων Του, στερεώθηκαν οι ουρανοί και ολόκληρη η κτίση, καθώς κατέχει τη χάρη του Πατρός. «Διά τούτο»: Διότι από κάθε κτίσμα και πνοή ευλογείται ο Υιός, ως μεσίτης Θεού και ανθρώπων. «Περίζωσαι»: Διότι περιέβαλε τη θεότητα επί του κυριακού ανθρώπου, το οποίο αποτελεί το μέρος του Θεού· η δε θεότητα είναι δύναμη, η οποία είναι η ρομφαία. «Τη ωραιότητι»: Υπερέχοντας ολόκληρης της κτίσεως με τη μεγαλοπρέπεια και τη δόξα, ως άκτιστος.

Προσευχή του Μανασσή <του βασιλιά των Ιουδαίων>. Κύριε παντοκράτορα: Διότι αυτοί έγιναν προπάτορες, καθώς από αυτούς επρόκειτο να γεννηθεί κατά σάρκα ο Χριστός· γι' αυτό ονομάστηκαν έτσι. Του Αβραάμ: Υπαινίσσεται τον Χριστό, καθώς προήλθε από αυτούς κατά σάρκα μέσω της Παρθένου. Που εποίησες: Διότι τίνος έργο ήταν να δημιουργήσει τον ουρανό και τη γη, αν όχι του Χριστού; Για τον οποίο έχει γραφτεί: με τον λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί. Που περιόρισες: <Διότι είναι γραμμένο στον Ιώβ: με ομίχλη την σπαργάνωσα· και έθεσα σε αυτήν όρια, τοποθετώντας κλείθρα και πύλες. Και της είπα: μέχρις εδώ θα έρθεις, αλλά μέσα σου θα συντριβούν τα κύματά σου>. Που έκλεισες: Υπαινίσσεται την Παρθένο, η οποία θα παραμείνει κεκλεισμένη εις τον αιώνα· άβυσσος λόγω του ακατάληπτου του μυστηρίου. Τον οποίο τα πάντα φρίττουν: Διότι ποιος, ακούγοντας για τη δύναμη του Θεού, δεν φρίττει; Διότι είναι αβάσταχτη: Διότι ποιος μπορεί να υπομείνει να δει τη δόξα του Θεού; Και ακατανίκητη: Διότι ακατανίκητη βρίσκεται τότε η οργή του Θεού εναντίον των ασεβών. Αμέτρητο: Διότι ούτε με μέτρο ούτε με υπολογισμό υπόκεινται όσα θα δοθούν τότε στους δικαίους. Διότι εσύ είσαι: Η μακροθυμία προετοιμάζει το έλεος. Και μετανοείς: Στην παρούσα ζωή έδωσε ο Θεός να έχει ισχύ η μετάνοια. Εσύ λοιπόν, Κύριε: Διότι οι δίκαιοι δεν έχουν ανάγκη μετανοίας. Στον Αβραάμ: Διότι ήταν ελεύθεροι από αμαρτία. Αλλά όρισες: Διότι όσοι αμάρτησαν, θα έχουν ανάγκη μετανοίας. Διότι αμάρτησα: Δηλαδή, πολλές είναι οι αμαρτίες μου. Πλήθυναν: Αλλά δεν νικούν την αγαθότητά σου.

Διότι χρόνος δεν υπήρχε, επειδή αυτός είναι ο δημιουργός όλων των αιώνων. Άγγελος δεν υπήρχε, επειδή αυτός είναι εκείνος «που κάνει τους αγγέλους του πνεύματα και τους λειτουργούς του πυρ φλέγον». Ουρανός δεν υπήρχε, «Διότι με τον Λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί». Ήλιος δεν υπήρχε, διότι αυτός είναι «ο ήλιος της δικαιοσύνης». Σελήνη δεν υπήρχε, «Διότι τη σελήνη και τα άστρα αυτός τα θεμελίωσε». Γη δεν υπήρχε, διότι αυτός είπε: «Ας συναχθούν τα ύδατα και ας φανεί η ξηρά». Χωρίς μάρτυρες, λοιπόν, είναι η άνωθεν γέννηση, θεία και ακατάληπτη, επειδή μόνο ο Πατέρας γνωρίζει πώς γέννησε, και ο Υιός πώς γεννήθηκε. Επομένως, ο Ιωάννης μόνος του κήρυξε την άναρχη γέννηση και τη συναΐδια ύπαρξη.

Διότι ο μακάριος Ιωάννης ανακεφαλαιώνει τα όσα ειπώθηκαν μέσω των προφητών, αποδεικνύοντας ότι αυτός είναι ο Λόγος μέσω του οποίου δημιουργήθηκαν τα πάντα. Διότι λέει τα εξής: «Στην αρχή ήταν ο Λόγος και ο Λόγος ήταν προς τον Θεό και Θεός ήταν ο Λόγος». «Όλα έγιναν δι' αυτού και χωρίς αυτόν δεν έγινε ούτε ένα». Και προχωρώντας πιο κάτω είπε: «Ο κόσμος έγινε δι' αυτού, και ο κόσμος δεν τον γνώρισε· ήλθε στα δικά του, και οι δικοί του δεν τον δέχθηκαν». Εάν λοιπόν είπε ότι «Ο κόσμος έχει γίνει δι' αυτού», όπως ακριβώς λέει και ο προφήτης: «Με τον Λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί», άρα αυτός είναι ο Λόγος ο οποίος και καθίσταται φανερός. Επομένως, δεν θεωρούμε τον Λόγο ένσαρκο; Μέσω αυτού νοούμε τον Πατέρα, στον Υιό πιστεύουμε, το Άγιο Πνεύμα προσκυνούμε. Ας εξετάσουμε, λοιπόν, τα γραμμένα. Το ότι δηλαδή κηρυσσόταν πως ο Λόγος θα γίνει φανερός, το αναφέρει και ο Ιερεμίας: «Ποιος στάθηκε στο συμβούλιο του Κυρίου και είδε τον Λόγο του;»

Αυτό δε το έπραττε με δύο τρόπους, για να δώσει στο πρόβατο αφορμή να μιλήσει στον ποιμένα, αλλά επιπλέον για να καταργήσει μια ιουδαϊκή αντίληψη και να εδραιώσει μια πνευματική. Διότι είδε, λέγει, ο Φαρισαίος και εξεπλάγη που δεν νίφθηκε προηγουμένως. Εξεπλάγη, όχι επαινώντας τον Διδάσκαλο, αλλά απορώντας για αυτό που γινόταν· όχι επαινώντας, αλλά κρίνοντας. Και μπορούσε κανείς να δει, αγαπητοί, τον Ζωοπλάστη να κρίνεται από το πλάσμα, και τον Κεραμέα να διορθώνεται από τον πηλό. Αυτό δε το έλεγε ο Φαρισαίος, επειδή δεν έβλεπε με τους κρυφούς οφθαλμούς της καρδιάς του Εκείνον που βρισκόταν έσωθεν, τον Ταξίαρχο των αγγέλων και των Σεραφίμ και των Χερουβίμ. Διότι, εάν Τον είχε δει, θα προσέπιπτε στα γόνατά Του, και με τα δάκρυά του θα έπλενε τα πόδια Του και θα έλεγε: «Σπλαχνίσου με τον αμαρτωλό»· διότι θα έλεγε: «Εσύ είσαι Εκείνος που έφερε τα πάντα από την ανυπαρξία στην ύπαρξη· με τον λόγο Σου στερεώθηκαν οι ουρανοί, και με το πνεύμα του στόματός Σου όλη η δύναμή τους· Εσύ που συγκεντρώνεις σαν σε ασκό τα ύδατα της θάλασσας· Εσύ που τοποθετείς τις αβύσσους σε ταμιευτήρες· Εσένα φοβάται όλη η γη· από Εσένα σείεται σύμπασα η οικουμένη». Όμως, μη έχοντας σκεφθεί ούτε έχοντας πει τίποτε από αυτά, κατέκρινε τον Διδάσκαλο.

Είσαι επίσκοπος των ψυχών, εξεταστής των νεφρών, ερευνητής της καρδιάς και κριτής των αμαρτιών. Δεν είμαι άξιος να εισέλθεις κάτω από τη στέγη μου. Φοβάμαι για τον ίδιο μου τον εαυτό· πες, λοιπόν, έναν λόγο, και θα θεραπευθεί ο δούλος μου. Άραγε δεν σου φαίνεται ότι αυτός που λέει, «Πες με έναν λόγο μόνο», γνωρίζει σαφώς ότι «με τον Λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί, και όλη η δύναμή τους», και ότι τα πάντα, αφού δημιουργήθηκαν διά του Λόγου, και συγκρατούνται και διοικούνται; Διότι ο άνδρας, έχοντας φωτιστεί από θεία έμπνευση, ενώ έβλεπε μπροστά του τον Ιησού με το ανθρώπινο σώμα, τον αναγνώριζε ως Υιό του Θεού. «Πες», λέει, «με έναν λόγο μόνο». Γνωρίζω τι προφήτευσε ο σοφός Σολομών για εσένα: «Ούτε βότανο ούτε έμπλαστρο θεράπευσε τον λαό σου, αλλά ο δικός σου λόγος, Κύριε, ο οποίος θεραπεύει τα πάντα». Πες το με έναν λόγο μόνο.

Αυτό πάθαινε ο Φαρισαίος, καθώς δεν έβλεπε με τους κρυφούς οφθαλμούς της καρδιάς τον Ταξίαρχο των αγγέλων που βρισκόταν μέσα στο σπίτι του. Αν Τον είχε δει, θα έπεφτε στα γόνατα και θα έπλενε με τα δάκρυά του τα πόδια Του, και θα έλεγε: «Σπλαχνίσου με τον αμαρτωλό». Διότι θα έλεγε: «Εσύ έφερες τα πάντα από την ανυπαρξία στην ύπαρξη. Με τον λόγο Σου στερεώθηκαν οι ουρανοί και με το Πνεύμα Σου δημιουργήθηκαν όλες οι δυνάμεις τους. Εσύ συγκεντρώνεις τα ύδατα της θάλασσας σαν μέσα σε ασκό, αποταμιεύοντας τις αβύσσους σε θησαυροφυλάκια. Από Εσένα φοβάται ολόκληρη η οικουμένη». Αλλά χωρίς ούτε να συλλογιστεί ούτε να πει τίποτα από αυτά, έκρινε τον Δεσπότη. Ο δε Κύριος, δίνοντας αφορμή, όπως ακριβώς σε εκείνη τη Σαμαρείτιδα με το να της ζητήσει νερό, έδωσε την ευκαιρία να ζητηθεί από Αυτόν το ουράνιο ύδωρ. Αρχίζει λοιπόν ο Κύριος ήρεμα να επαναφέρει το πρόβατο, και από την πλάνη να το καθοδηγεί προς την αλήθεια. «Εσείς οι Φαρισαίοι καθαρίζετε το εξωτερικό του ποτηριού και του πιάτου, ενώ το εσωτερικό είναι γεμάτο από αρπαγή και δόλο». Δηλαδή: Εσείς τώρα το μεν σώμα το καλλωπίζετε, τις δε ψυχές σας τις φθείρετε. Πώς είναι δυνατόν να σε τέρψει το ποτήρι, ακόμη κι αν είναι χρυσό, όταν μέσα του περιέχει θανατηφόρο ποτό; Δεν είναι τέτοιες και οι πόρνες, οι οποίες στολίζοντας με χρώματα την όψη τους, αφανίζουν τις ψυχές τους; Ή μήπως, κοκκινίζοντας τα πρόσωπά τους, δεν κατασκευάζουν με τα ίδια τους τα δάχτυλα ένα είδωλο της φλόγας που πρόκειται να τις υποδεχθεί;

ΣΤ΄. Είδες πόση είναι η ισχύς της ευλογίας; Διότι τα λόγια του γίνονται έργα. Τον ουρανό, άλλωστε, ο λόγος του τον δημιούργησε. Διότι, λέγει, με τον λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί. Με εκείνον τον λόγο σε ευλογεί, ο οποίος διαθέτει τόση μεγάλη δύναμη.

Αλλά οι άγγελοι δεν έχουν την εικόνα του Θεού· απευθύνεται δε προς τον συνδημιουργό Υιό και το Άγιο Πνεύμα. Και για να πειστείς ότι αυτό είναι αληθές, άκουσε τον ψαλμωδό που λέει: «Με τον λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί, και με το πνεύμα του στόματός του όλη η δύναμή τους». Και δεν αγνοείς ότι ο Λόγος είναι ο Υιός. Διότι λέει ο Ιωάννης ο Θεολόγος: «Και Θεός ήταν ο Λόγος»· και για το Πνεύμα: «Ο Θεός είναι Πνεύμα». Λέει, λοιπόν, ο Θεός και Πατέρας προς τον Θεό Υιό και τον Θεό το Άγιο Πνεύμα: «Ας ποιήσουμε άνθρωπο κατ' εικόνα δική μας».

Διότι με τον λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί, είπε το Άγιο Πνεύμα. Αλλά εμείς ζητούμε να καταπραϋνθεί η τρικυμία, να συντριβεί η ταραχή, και να μας χαριστεί γαλήνια και ακύμαντη ειρήνη. Γι' αυτό ικέτευσε τον Χριστό, τον άχραντο Νυμφίο της, ο οποίος σε χειροτόνησε κλειδούχο της βασιλείας των ουρανών, που σου χάρισε την εξουσία να δεσμεύεις και να λύνεις, τον οποίο εσύ, με θεηγόρο στόμα, ανακήρυξες αψευδώς Υιό του ζώντος Θεού. Ω, θεία και απόρρητα πράγματα! Ο Ίδιος ονόμασε τον εαυτό Του Υιό ανθρώπου, ενώ Υιό του Θεού τον κήρυξε ο Πέτρος, ή μάλλον Εκείνος που μιλούσε μέσα του. Διότι είναι όντως Θεός και άνθρωπος· δεν χρημάτισε υιός του Πέτρου, ούτε του Παύλου, ούτε του Ιωσήφ, ούτε κάποιου πατέρα, αλλά ανθρώπου. Διότι δεν είχε πατέρα επί της γης, Εκείνος που δεν είχε μητέρα στους ουρανούς.

Αυτός είναι ο Υιός μου, το απαύγασμα της δόξας μου, ο χαρακτήρας της υποστάσεώς μου, μέσω του οποίου δημιούργησα και τους αγγέλους, μέσω του οποίου στερεώθηκε ο ουρανός και θεμελιώθηκε η γη· αυτός που συγκρατεί τα σύμπαντα με τον λόγο της δυνάμεώς του, και με το πνεύμα του στόματός του, δηλαδή με το ζωαρχικό και ηγεμονικό Πνεύμα. Αυτόν να ακούτε. Διότι όποιος δέχεται αυτόν, δέχεται εμένα που τον απέστειλα, όχι δεσποτικά, αλλά πατρικά. Διότι ως άνθρωπος μεν αποστέλλεται, ως Θεός δε παραμένει μέσα μου, και εγώ μέσα σε αυτόν. Όποιος δεν τιμά τον μονογενή και αγαπητό μου Υιό, δεν τιμά τον Πατέρα, εμένα που τον έστειλα. Αυτόν να ακούτε· διότι έχει λόγια αιώνιας ζωής. Αυτό είναι το συμπέρασμα των όσων τελούνται, αυτή είναι η δύναμη του μυστηρίου.

Ο προφορικός λόγος όμως ούτε αποστέλλεται ούτε παραμένει αιώνια. Σχετικά δε με το Πνεύμα, ο ίδιος ο Δαβίδ αναφέρει: «Θα εξαποστείλεις το πνεύμα σου και θα δημιουργηθούν», και πάλι: «Με τον λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί, και με το πνεύμα του στόματός του όλη η δύναμή τους». Επίσης ο Ιώβ λέει: «Το θείο Πνεύμα είναι αυτό που με εποίησε, και η πνοή του Παντοκράτορα είναι αυτή που με συνέχει». Πνεύμα όμως το οποίο αποστέλλεται, δημιουργεί, στερεώνει και συνέχει, δεν είναι μια αναπνοή που διαλύεται, όπως ακριβώς ούτε το στόμα του Θεού είναι σωματικό μέλος· διότι και τα δύο πρέπει να τα εννοούμε με τρόπο θεοπρεπή.

«Διότι, οσάκις τρώγετε τον άρτο τούτο και πίνετε το ποτήριο τούτο, καταγγέλλετε τον θάνατο του Υιού του ανθρώπου και ομολογείτε την ανάστασή του, έως ότου έλθει». Εάν λοιπόν «ο λόγος του Θεού είναι ζωντανός και ενεργός» και «όλα όσα θέλησε ο Κύριος τα έπραξε»· εάν είπε: «Ας γίνει φως, και έγινε· ας γίνει στερέωμα, και έγινε»· εάν «με τον λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί, και με το πνεύμα του στόματός του όλη η δύναμή τους»· εάν ο ουρανός και η γη, το νερό, η φωτιά, ο αέρας και όλος ο κόσμος τους δημιουργήθηκαν με τον λόγο του Κυρίου, καθώς και τούτο το πολυθρύλητο ον, ο άνθρωπος· εάν, επειδή το θέλησε, ο ίδιος ο Θεός Λόγος έγινε άνθρωπος και από τα καθαρά και αμώμητα αίματα της αγίας Παρθένου έδωσε ασπόρως υπόσταση σε σάρκα για τον εαυτό του, —δεν μπορεί άραγε να κάνει τον άρτο δικό του σώμα, και τον οίνο και το νερό αίμα; Είπε στην αρχή: «Ας βλαστήσει η γη χορτάρι», και μέχρι τώρα, όταν πέφτει βροχή, βγάζει τα ίδια βλαστάρια, παρακινούμενη και ενδυναμούμενη από το θείο πρόσταγμα. Είπε ο Θεός: «Τούτο είναι το σώμα μου», και: «Τούτο είναι το αίμα μου», και: «Τούτο ποιείτε», και με το παντοδύναμο πρόσταγμά του αυτό γίνεται, έως ότου έλθει· διότι έτσι είπε: «Έως ότου έλθει».

ΙΩΑΝΝΟΥ ΤΟΥ ΔΑΜΑΣΚΗΝΟΥ ΤΑ ΙΕΡΑ ΠΑΡΑΛΛΗΛΑ. ΣΤΟΙΧΕΙΟ Α΄. Τίτλος πρώτος. — Περί της αΐδιας θεότητας της αγίας και ομοουσίου Τριάδος· και ότι ένας και μόνος πάνω απ' όλους είναι ο Θεός. «Είπε ο Θεός: Ας δημιουργήσουμε άνθρωπο σύμφωνα με τη δική μας εικόνα, και καθ' ομοίωσιν.» «Είπε ο Θεός: Ιδού, ο Αδάμ έγινε σαν ένας από εμάς.» «Ελάτε, ας κατεβούμε και ας συγχύσουμε τη γλώσσα τους, ώστε να μην καταλαβαίνει ο καθένας τη φωνή του πλησίον του.» «Άκου, Ισραήλ· ο Κύριος ο Θεός σου, είναι ένας Κύριος.» «Δείτε, ότι εγώ είμαι, και δεν υπάρχει Θεός εκτός από εμένα.» «Ποιος είναι Θεός εκτός από τον Κύριό μας, ή ποιος είναι Θεός εκτός από τον Θεό μας;» «Με τον λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί, και με το πνεύμα του στόματός του όλη η δύναμή τους.» «Ο δε Θεός είναι βασιλιάς μας προ των αιώνων.» «Δεν υπάρχει όμοιός σου ανάμεσα στους θεούς, Κύριε, και δεν υπάρχουν έργα σαν τα δικά σου.» «Κύριε, εσύ έγινες καταφυγή για εμάς από γενιά σε γενιά.» «Η βασιλεία σου είναι βασιλεία πάντων των αιώνων» και τα λοιπά. «Κατά το έτος που πέθανε ο βασιλιάς Οζίας, είδα τον Κύριο να κάθεται σε θρόνο υψηλό και υπερυψωμένο, και ο οίκος ήταν γεμάτος από τη δόξα του. Και Σεραφείμ στέκονταν γύρω του· έξι φτερούγες είχε το ένα, και έξι φτερούγες το άλλο· και με τις δύο σκέπαζαν τα πρόσωπά τους, με τις δύο σκέπαζαν τα πόδια τους, και με τις δύο πετούσαν.»

Διότι, είτε η υποκείμενη σε αυτόν κτίση ήταν συναΐδια με αυτόν, είτε υπήρξε καιρός κατά τον οποίο δεν κυριαρχούσε. Ορθόδοξος: Δεν είναι έτσι· διότι η μεν κτίση δεν είναι συναΐδια με αυτόν, πάντοτε όμως ήταν και θα είναι Κύριος που έχει την εξουσία της υπάρξεως, παράγοντας τις ουσίες από την ανυπαρξία στην ύπαρξη με τον Λόγο του και με το Πνεύμα του στόματός του. Ούτε βέβαια ο Λόγος του είναι προφορικός, αλλά ουσιώδης και ενυπόστατος, ούτε το στόμα του είναι σωματικό μέλος, ούτε το Πνεύμα του είναι πνοή που διαλύεται, αλλά όλα όσα ανήκουν στον Υπερούσιο είναι υπερούσια, έστω και αν εμείς κατανοούμε τα υπέρτερα από εμάς με βάση τα δικά μας ανθρώπινα δεδομένα.

Εξαιτίας αυτού τους δίδαξαν κάθε παρανομία και αισχρότητα, εφόσον είχαν πλέον υποταχθεί στην απάτη εκείνων. Φθάνοντας λοιπόν σε αυτό το αποκορύφωμα των κακών οι άνθρωποι, όντας σκοτισμένοι, ο καθένας έστησε στήλη του δικού του πάθους και της δικής του επιθυμίας, και την ονόμασε θεό, καθιστάμενοι βδελυροί εξαιτίας της πλάνης, και ακόμη πιο βδελυροί από την ατοπία αυτών που προσκυνούσαν, έως ότου ήλθε ο Κύριος και, λόγω της άπειρης ευσπλαχνίας Του, λύτρωσε εμάς που πιστεύουμε σε Αυτόν από αυτήν την πονηρή και ολέθρια πλάνη, και μας δίδαξε την αληθινή θεογνωσία. Διότι δεν υπάρχει σωτηρία, παρά μόνο σε Αυτόν, και δεν υπάρχει άλλος Θεός ούτε στον ουρανό, ούτε στη γη, παρά μόνον Αυτός, ο Ποιητής των πάντων, ο οποίος συγκρατεί τα πάντα με τον λόγο της δυνάμεώς Του. «Διότι με τον λόγο του Κυρίου», λέγει, «στερεώθηκαν οι ουρανοί, και με το πνεύμα του στόματός Του όλη η δύναμή τους»· και, «τα πάντα δι' Αυτού έγιναν, και χωρίς Αυτόν δεν έγινε ούτε ένα από όσα έχουν γίνει».

Επάνω σε αυτήν την τριαδική τετράδα, σαν κάποιος κτίστης και δημιουργός, ο Θεός υπερκάθεται με σοφία, και από τον θρόνο του νου αποστέλλει τον Λόγο, για τη δημιουργία του κόσμου των αρετών. Αυτός, λαμβάνοντας από τις υποκείμενες αρχές την ύλη της καθεμιάς από αυτές που προαναφέρθηκαν, δημιουργεί τον νοητό κόσμο της ευσέβειας στην ψυχή. Και σαν ουρανό, ή στοιχειακό πυρ, εκτείνει την ίδια τη φρόνηση, ολόκληρη κατάσπαρτη με άστρα, για μια ολόλαμπρη ζωή. Μέσα σε αυτήν, σαν δύο μεγάλους φωστήρες, θέτει τη θεία γνώση και τη φυσική θεωρία, για να λάμπουν και να την καταφωτίζουν, σε μια αδαπάνητη πανδαισία. Σαν αέρα δε, απλώνει τη σωφροσύνη για αναψυχή και δροσιά της πιο αγνής ζωής. Και σαν θάλασσα ορίζει την ανδρεία μέσα στην ασθένεια της φύσεως, για την καθαίρεση των οχυρωμάτων και των υψωμάτων του εχθρού. Έτσι, λοιπόν, καθώς ο Λόγος οικοδομεί αυτόν τον κόσμο, το Πνεύμα του ενθέτει δύναμη, για κίνηση νοητή και αεικίνητη, και για συνοχή αδιάσπαστη και διαρκή, σύμφωνα με αυτό που ειπώθηκε από τον θείο Δαβίδ, για ολόκληρο τον σύμπαντα κόσμο: «Με τον λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί, και με το Πνεύμα του στόματός του όλη η δύναμή τους».

Επιπροσθέτως, και στον λόγο του περί θεογνωσίας, ο ίδιος αναφέρει: «Το Πνεύμα, λέγει, που εκπορεύεται από την πατρική υπόσταση. Διότι γι' αυτόν τον λόγο ο Δαβίδ το ονόμασε Πνεύμα στόματος, και όχι λόγο στόματος, προκειμένου να βεβαιώσει ότι η εκπορευτική ιδιότητα ανήκει αποκλειστικά στον Πατέρα». Τι θα μπορούσε να είναι σαφέστερο από αυτήν τη θεολογική μαρτυρία, όσον αφορά την προκείμενη υπόθεσή μας;

Αλλά αυτά μεν είναι τα λόγια των αποστόλων, αφήνοντας κατά μέρος όσα έχουν αποσιωπηθεί για το Άγιο Πνεύμα· ποια είναι όμως τα λόγια των προφητών; Διότι από αυτούς ο μεν Δαβίδ λέει: «με τον λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί, και με το Πνεύμα του στόματός Του όλη η δύναμή τους»· «καρδιά καθαρή κτίσε μέσα μου, Θεέ μου, και πνεύμα ευθύ εγκαινίασε στα σπλάχνα μου· μη με απορρίψεις από το πρόσωπό Σου, και το Πνεύμα Σου το Άγιο μην το αφαιρέσεις από εμένα· δώσε μου πίσω την αγαλλίαση της σωτηρίας Σου, και με Πνεύμα ηγεμονικό στήριξέ με»· «θα εξαποστείλεις το Πνεύμα Σου και θα δημιουργηθούν, και θα ανακαινίσεις το πρόσωπο της γης»· «πού να πορευθώ μακριά από το Πνεύμα Σου, και από το πρόσωπό Σου πού να φύγω;» και «το Πνεύμα Σου το αγαθό θα με οδηγήσει σε γη ευθεία». Ο δε Ησαΐας: «Ιδού ο δούλος μου τον οποίο διάλεξα, ο αγαπητός μου, στον οποίο ευδόκησε η ψυχή μου, θα θέσω το Πνεύμα μου επάνω του». «Πνεύμα Κυρίου είναι επάνω μου, για το οποίο με έχρισε, για να ευαγγελιστώ σε φτωχούς με απέστειλε»· «κατέβηκε Πνεύμα από τον Κύριο και τους οδήγησε»· «αυτά λέει ο Κύριος: πήρατε απόφαση, και όχι μέσω εμού, και κάνατε συνθήκες, και όχι μέσω του Πνεύματός μου· και αυτοί απείθησαν, και παρόξυναν το Πνεύμα το Άγιο· και Εκείνο στράφηκε εναντίον τους ως εχθρός».

Ωδή όγδοη. Επταπλασίως κάμινον. Τριαδικό. Με τον Λόγο του Κυρίου στερεώθηκε η ουράνια περιστροφή, η οποία κινείται με κυκλικές ελίξεις, και με το πνεύμα του στόματός Του όλη η δύναμή τους έλαβε την ύπαρξη, την κίνηση και τη σταθερότητα· γι' αυτό, μεγαλύνοντας τη βασίλισσα και αιτία των πάντων Τριάδα, ζητώ την άφεση των σφαλμάτων.

Συλλογές, τις οποίες συγκεντρώσαμε με κάθε επιμέλεια και ακρίβεια τόσο από τους Προφήτες και τα Ευαγγέλια όσο και από τους Αποστόλους και τους Αγίους Πατέρες περί του Αγίου Πνεύματος, οι οποίες μαρτυρούν κυρίως και αληθώς, ότι το Άγιο Πνεύμα εκπορεύεται μόνο από τον Πατέρα, και όχι και από τον Υιό. αʹ. Όπως λέει ο Δαβίδ στον λβʹ ψαλμό: Με τον λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί, και με το Πνεύμα του στόματός του όλη η δύναμή τους.

38. Του ιδίου, από την ερμηνεία του τριακοστού δεύτερου ψαλμού: Όπως, λοιπόν, ο δημιουργός Λόγος στερέωσε τον ουρανό, έτσι και το Πνεύμα που προέρχεται από τον Θεό, το οποίο εκπορεύεται από τον Πατέρα, δηλαδή αυτό που προέρχεται από το στόμα του, ώστε να μην το θεωρήσεις ως κάτι από τα εξωτερικά και από τα κτίσματα, αλλά να το δοξάζεις ως έχον την υπόστασή του από τον Θεό.

ΛΘ'. Και λίγο πιο κάτω: Θα βρούμε δε και αλλού να αναφέρεται λόγος του στόματός του, ώστε να νοηθεί ο Σωτήρας και το Άγιο Πνεύμα εκ του Πατρός. Επειδή λοιπόν λόγος του Κυρίου είναι ο Σωτήρας και πνεύμα του στόματός του το Άγιο Πνεύμα, και τα δύο δε συνήργησαν στη δημιουργία των ουρανών και των δυνάμεων μέσα σε αυτούς, για αυτό έχει ειπωθεί: Με τον λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί, και με το πνεύμα του στόματός του όλη η δύναμή τους.