Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 33:15

Διότι, «απόστρεψε από το κακό και πράξε το αγαθό». Και ποιος είναι «αυτός που εργάζεται τη δικαιοσύνη»; Ποιος είναι «αυτός που λαλεί την αλήθεια» στον πλησίον του; Εκείνος που είναι καθαρός στην καρδιά. Αυτός που δεν δολιεύθηκε με τη γλώσσα του, όπως ο Ναθαναήλ: «Ιδού αληθινός Ισραηλίτης, στον οποίο δεν υπάρχει δόλος». Αυτός που δεν έκανε κακό στον πλησίον του, όπως ο Αχαάβ στον Ναβουθέ. Αυτός που δεν ονείδισε τον πλησίον του, όπως ο Φαρισαίος τον τελώνη, και δεν ονειδίστηκε εξαιτίας των οικείων του, όπως ο Ηλί εξαιτίας των γιων του. Αυτός που εξουθένωσε τους πονηρούς, όπως ο Ηλίας τους ιερείς του Βάαλ. Αυτός που δοξάζει αυτούς που φοβούνται τον Κύριο, όπως ο Αβδιού τους εκατό προφήτες. Αυτός που ορκίστηκε στον πλησίον και δεν αθέτησε τον όρκο του, όπως ο Αβραάμ στον Αβιμέλεχ και ο Δαβίδ στον Ιωνάθαν. Αυτός που δεν έδωσε τα χρήματά του με τόκο, όπως ο Ζακχαίος και ο Κορνήλιος. Αυτός που δεν δέχτηκε δώρα εις βάρος αθώων, όπως ούτε ο Πέτρος δέχτηκε αυτά του Σίμωνα. Αυτός που δεν έπραξε αυτά και δεν κλονίστηκε, όπως ο Παύλος στους διωγμούς. Εάν δεις τέτοιον άνθρωπο, ω Δαβίδ, βρήκες αυτόν που ζητάς: «Αυτόν που λαλεί αλήθεια μέσα στην καρδιά του». Αλλά οπωσδήποτε θα πει κάποιος: Και βρίσκεται άραγε πουθενά τέτοιος άνθρωπος;

Εξάλλου, σε κάθε βιβλίο της Γραφής είναι δυνατόν να δει κανείς και προφητείες και νομοθεσίες και ιστορίες. Διότι το ίδιο Πνεύμα βρίσκεται σε όλους· και σύμφωνα με τη διανομή του που γίνεται στον καθένα, ο καθένας διακονεί και εκπληρώνει τη χάρη που του έχει δοθεί, είτε αυτή είναι προφητεία, είτε νομοθεσία, είτε η καταγραφή της ιστορίας, είτε η χάρη των ψαλμών. Επειδή όμως είναι το ένα και το αυτό Πνεύμα, από το οποίο προέρχονται όλες οι διαιρέσεις των χαρισμάτων, ενώ το ίδιο είναι κατά φύση αδιαίρετο, για τον λόγο αυτό βρίσκεται ολόκληρο στον καθένα, αλλά οι φανερώσεις και οι διαιρέσεις του Πνεύματος γίνονται στους ανθρώπους ανάλογα με τη διακονία τους. Και επομένως, ανάλογα με την εκάστοτε ανάγκη, πολλές φορές ο καθένας, με τη χορηγία και την καθοδήγηση του Πνεύματος, διακονεί τον λόγο. Ώστε, όπως προείπα, ο Μωυσής, ενώ νομοθετεί, άλλοτε προφητεύει και ψάλλει, και οι προφήτες, ενώ προφητεύουν, άλλοτε δίνουν εντολές: «Λουστείτε, γίνετε καθαροί. Ξέπλυνε από την κακία την καρδιά σου, Ιερουσαλήμ»· και άλλοτε εξιστορούν, ο μεν Δανιήλ τα σχετικά με τη Σωσάννα, ο δε Ησαΐας τα σχετικά με τον Ραψάκη και τον Σενναχηρείμ. Έτσι, λοιπόν, και το βιβλίο των Ψαλμών, έχοντας ως ίδιον χαρακτηριστικό τις ωδές, όσα αναφέρονται διεξοδικά στα άλλα βιβλία, αυτά το ίδιο τα ψάλλει με εκτενέστερη έκφραση και με μέλος, όπως έχει ήδη λεχθεί. Νομοθετεί, μάλιστα, άλλοτε και το ίδιο: «Πάψε από την οργή και εγκατάλειψε τον θυμό»· και, «Απομακρύνσου από το κακό και κάνε το αγαθό· αναζήτησε την ειρήνη και επιδίωξέ την».

Απομακρύνσου από το κακό και πράξε το αγαθό· αναζήτησε την ειρήνη και επιδίωξέ την. Το «απομακρύνσου από το κακό» το διδάσκει ο φόβος, ενώ το «πράξε το αγαθό» το διδάσκει η αγάπη. Γι' αυτό, ανώτερος είναι αυτός που αγαπά από εκείνον που φοβάται. Οι οφθαλμοί του Κυρίου είναι στραμμένοι στους δικαίους, και τα ώτα του στη δέησή τους. Μεγάλη ανταμοιβή απέδωσε στην άσκηση της αρετής: το να έχει κανείς επόπτη του τον Θεό.

Ερώτηση: Όταν αδικώ και διορθώνω το αδίκημα, ο λογισμός μου υπερηφανεύεται, σαν να έκανα κάτι αγαθό. Τι οφείλω, λοιπόν, να του λέω; Απόκριση: Πες του: Αυτός που αδικεί κολάζεται, ενώ εκείνος που εξαλείφει το αδίκημα διαφεύγει την κόλαση και λαμβάνει έπαινο. Διότι άλλο πράγμα είναι να πράττεις το αγαθό και άλλο να αδικείς. Το μεν πρώτο ευαρεστεί τον Θεό και προξενεί την αιώνια ανάπαυση, το δε δεύτερο Τον παροργίζει και προξενεί την αιώνια κόλαση. Αυτό είναι, άλλωστε, που λέει ο Δαβίδ: «Απομακρύνσου από το κακό και πράξε το αγαθό». Επειδή χωρίς τον Θεό δεν μπορούμε να πράξουμε κανένα αγαθό, καθώς Εκείνος είπε: «Χωρίς εμένα δεν μπορείτε να κάνετε τίποτα». Και ο Απόστολος λέει: «Τι έχεις το οποίο δεν έλαβες; Και αν το έλαβες, γιατί καυχάσαι σαν να μην το είχες λάβει;» Επομένως, ούτε κατά την πράξη του αγαθού δεν μπορούμε να υπερηφανευόμαστε, πόσο μάλλον κατά την απομάκρυνση από το κακό! Διότι είναι μεγάλη αφροσύνη να θεωρεί κανείς άξιο επαίνου το να μην αμαρτάνει. Πρόσεχε, λοιπόν, τον εαυτό σου, αδελφέ, μήπως σε πλανήσουν οι πονηροί δαίμονες, τους οποίους ο Κύριος θα καταργήσει με τις προσευχές των αγίων Του. Αμήν.

Διότι, λέγει, απομακρύνσου από το κακό και πράξε το αγαθό. Με σοφία, λοιπόν, και με τέχνη οδηγώντας μας προς την αρετή, έθεσε την απομάκρυνση από την κακία ως αρχή των καλών έργων. Διότι, εάν σου παρουσίαζε ευθύς εξαρχής τα τέλεια, θα δίσταζες να τα επιχειρήσεις· τώρα όμως σε συνηθίζει στα πιο εύκολα, ώστε να τολμήσεις και τα επόμενα. Θα έλεγα, μάλιστα, ότι η άσκηση της ευσέβειας μοιάζει με κλίμακα· με εκείνη την κλίμακα που είδε κάποτε ο μακάριος Ιακώβ, της οποίας τα μεν πρώτα σκαλοπάτια βρίσκονταν κοντά στη γη και χαμηλά, τα δε άλλα εκτείνονταν ψηλά, πάνω από τον ίδιο τον ουρανό. Ώστε, πρέπει εκείνοι που εισάγονται στον ενάρετο βίο να θέτουν τα ίχνη τους στις πρώτες βαθμίδες, και από εκεί να ανεβαίνουν διαρκώς στις επόμενες, έως ότου φθάσουν στο εφικτό για την ανθρώπινη φύση ύψος μέσα από τη σταδιακή προκοπή. Όπως λοιπόν στην κλίμακα η πρώτη ανάβαση είναι η απομάκρυνση από τη γη, έτσι και στην κατά Θεόν πολιτεία, αρχή της προκοπής είναι ο χωρισμός από το κακό. Γενικότερα δε, κάθε απραξία είναι ευκολότερη ακόμη και από την οποιαδήποτε πράξη· όπως για παράδειγμα: «Δεν θα φονεύσεις· δεν θα μοιχεύσεις· δεν θα κλέψεις». Καθένα από αυτά απαιτεί απραξία και ακινησία. Αντιθέτως, το «θα αγαπήσεις τον πλησίον σου σαν τον εαυτό σου»· και το «πούλησε τα υπάρχοντά σου και δώσε τα στους φτωχούς»· και το «εάν κάποιος σε αγγαρέψει να περπατήσεις ένα μίλι, πήγαινε μαζί του δύο», αποτελούν πράξεις που αρμόζουν σε αθλητές, και απαιτούν ψυχή ήδη ακμαία προκειμένου να κατορθωθούν.

Απόκλινε από το κακό και πράξε το αγαθό· αναζήτησε την ειρήνη και επιδίωξέ την. Αυτές οι προτροπές είναι στοιχειώδεις και εισάγουν τον άνθρωπο στην ευσέβεια: το να ελέγχει κανείς με ακρίβεια τη γλώσσα του, να απέχει από τις δόλιες επιβουλές και να αποκλίνει από το κακό. Διότι η απλή αποχή από το κακό δεν είναι το χαρακτηριστικό του τέλειου, αλλά ταιριάζει σε εκείνον που μόλις τώρα διδάσκεται τα στοιχειώδη να απομακρυνθεί από τη ροπή προς το κακό, και αφού απαλλαγεί από τη συνήθεια της πονηρής ζωής σαν από έναν κακό δρόμο, με αυτόν τον τρόπο να προχωρήσει στην πράξη των αγαθών. Επειδή είναι αδύνατον να καταπιαστεί κανείς με το αγαθό, εάν προηγουμένως δεν έχει αποστασιοποιηθεί παντελώς και δεν έχει αποφύγει το κακό· όπως είναι αδύνατον να ανακτήσει κανείς την υγεία του αν δεν απαλλαγεί από την ασθένεια· ή να βρεθεί σε κατάσταση θερμότητας εκείνος που δεν έχει απαλλαγεί πλήρως από το ψύχος· διότι αυτές οι καταστάσεις είναι ασυμβίβαστες μεταξύ τους. Έτσι και αυτός που πρόκειται να ζήσει αγαθό βίο, οφείλει να απαλλαγεί από κάθε σχέση με το κακό. Αναζήτησε την ειρήνη και επιδίωξέ την. Για αυτήν την ειρήνη μίλησε ο Κύριος: «Ειρήνη σας αφήνω, την ειρήνη τη δική μου σας δίνω· δεν σας τη δίνω εγώ όπως τη δίνει ο κόσμος». Αναζήτησε, λοιπόν, την ειρήνη του Κυρίου και επιδίωξέ την. Και δεν θα την επιδιώξεις με κανέναν άλλο τρόπο, παρά μόνο τρέχοντας με προσήλωση προς τον σκοπό, για το βραβείο της άνω κλήσεως.

Αρχή για την απόκτηση των αγαθών είναι η απομάκρυνση από τα κακά. Διότι, λέγει, «απομακρύνσου από το κακό και πράξε το αγαθό». Επειδή, εάν σου προέβαλλε αμέσως τα τέλεια, θα δίσταζες να τα επιχειρήσεις· τώρα όμως σε συνηθίζει στα πιο εύληπτα, ώστε να τολμήσεις να προχωρήσεις και στα επόμενα. Διότι, όπως ακριβώς στην κλίμακα η πρώτη ανάβαση είναι η απομάκρυνση από τη γη, έτσι και στην κατά Θεόν πολιτεία, αρχή της προκοπής είναι ο χωρισμός από τα κακά. Όσο λοιπόν καθένας από εμάς είναι νήπιος, επιδιώκοντας το ευχάριστο του παρόντος, δεν μεριμνά καθόλου για το μέλλον· όταν όμως ωριμάσει και γίνει άνδρας, μετά την ολοκλήρωση της κρίσης του, νομίζει σαν να βλέπει τον βίο του να διχάζεται ανάμεσα στην αρετή και την κακία· και στρέφοντας συχνά το όμμα της ψυχής του και προς τα δύο, κρίνει παράλληλα τα ιδιώματα που προσιδιάζουν στο καθένα.

Ποιος είναι ο άνθρωπος που επιθυμεί τη ζωή, που αγαπά να δει αγαθές ημέρες; Συγκράτησε τη γλώσσα σου από το κακό, και τα χείλη σου από το να μιλήσουν με δόλο. Απομακρύνσου από το κακό και πράξε το αγαθό. Αναζήτησε την ειρήνη και επιδίωξέ την.

Και βέβαια, όπως έχει γραφτεί στις Πράξεις των αγίων Αποστόλων, πάρα πολλοί αποδέχθηκαν τον λόγο περί του Χριστού και αναγνώρισαν την εμφάνιση της δόξας του. Σε αυτούς, λοιπόν, απευθύνεται και λέει: Ακούστε με, εσείς που επιδιώκετε το δίκαιο και αναζητάτε τον Κύριο. Και λέει το δίκαιο αντί της δικαιοσύνης, εννοώντας προφανώς αυτήν που προέρχεται δια του Χριστού, δηλαδή, λέγω, δια της πίστεως σε αυτόν, η οποία δικαιώνει τον ασεβή, απαλλάσσει τους μολυσμένους από κάθε ρύπο, τους αγιάζει εν Πνεύματι και τους προσφέρει το λαμπρό καύχημα της υιοθεσίας. Επιδιώκουν δε το δίκαιο, όχι με την έννοια ότι το αποδιώχνουν και το απομακρύνουν από τη διάνοιά τους, αλλά ότι τρέχουν προς αυτό για να το φτάσουν. Κάτι τέτοιο είπε και ο θεσπέσιος Δαβίδ: «Αναζήτησε την ειρήνη και επιδίωξέ την». Ή, μπορείς να το εννοήσεις και σύμφωνα με εκείνο που αναφέρεται να λέει ένας από τους αγίους προφήτες: «Με τι θα προφθάσω τον Κύριο, θα προσεγγίσω τον Ύψιστο Θεό μου;». Επιδιώκουν λοιπόν το δίκαιο, όπως είπα, ώστε όταν το βρουν, να το αρπάξουν. Αυτοί θα μπορούσαν να είναι εκείνοι που αναζητούν τον ίδιο τον Κύριο, δηλαδή τον Χριστό. Διότι τον βρίσκουν μέσω της πίστεως, εφόσον τους καλεί σε αυτό ο Θεός και Πατέρας.

Διότι σε αυτούς, εφόσον επέλεξαν να αγαθοεργούν, θα τους ακολουθήσουν οι δωρεές του Θεού, και η πλούσια διανομή των άνωθεν χαρισμάτων, και η μετοχή στα επίγεια· η οποία δεν οδηγεί σε κοσμικές απολαύσεις, αλλά μάλλον χορηγεί για τις ανάγκες του σώματος τα απαραίτητα για τη ζωή.] <Ελάτε, τέκνα, ακούστε με.> (C f. 71) Αναλαμβάνει τη διδασκαλία των εθνών, της οποίας πρώτο σημείο λέει πως είναι ο φόβος του Θεού· δεύτερο, το να μην κατακρίνουν τους αδελφούς· τρίτο, να σταματούν τα χείλη από κάθε δόλο· τέταρτο, η αποχή από κάθε κακό και η άσκηση του αγαθού· και πάνω σε όλα αυτά, να προσκολλώνται στην ειρήνη· διότι ειρήνη είναι ο Χριστός. Την εφαρμογή δε αυτών λέει πως αποτελεί ζωή και αγαθές ημέρες. <Ποιος είναι ο άνθρωπος που επιθυμεί ζωή;> (B f. 109 b) «Ποιος άραγε, λέει, είναι ο άνθρωπος», δηλαδή ο λογικός και συνετός, ο οποίος βέβαια επιθυμεί να κερδίσει τη ζωή στους απέραντους αιώνες και να επιτύχει ευημερία ατελεύτητη και μακρά;

Δόλος είναι το ψεύδος, και η απάτη, και η συκοφαντία, και οι διαβολές που δεν εμπεριέχουν την αλήθεια. <Απόκλινε από το κακό, και πράξε το αγαθό.> (C f. 71) Επειδή η αρχή για την οικείωση των καλών είναι η απομάκρυνση από τα κακά, συμβαίνει κάποιες φορές να μην κάνει μεν κάποιος το κακό, αλλά ούτε και να κάνει το αγαθό. <Οι οφθαλμοί του Κυρίου είναι στραμμένοι στους δικαίους, και τα ώτα του στη δέησή τους.> (B f. 110 b, C f. 71 a, b) Ο Κύριος επιβλέπει τους δικαίους, και αξιώνει της άνωθεν εποπτείας αυτούς που έχουν επιλέξει να φρονούν τα δικά του.

Έπειτα προσθέτει: Απόκλινε από το κακό. Ανέφερε πρώτα μερικές επιμέρους αμαρτίες, την καταλαλιά, τη δολιότητα, και έτσι επέφερε περιεκτικά για κάθε κακία το «Απόκλινε από το κακό»· δηλαδή, απόφυγε απλώς κάθε κακό, απόκλινε από κάθε πράγμα που επιφέρει αμαρτία. Και δεν είπε μόνο αυτό και σιώπησε, αλλά πρόσθεσε:

Ιδού, μας δείχνει την ακολουθία εκείνη των τριών καταστάσεων για τις οποίες μιλήσαμε προηγουμένως, πώς μέσω του φόβου του Θεού μας καθοδήγησε στο να απομακρυνθούμε από το κακό, και έτσι προτρέπει να προχωρήσουμε και στο αγαθό. Διότι, εάν αξιωθεί κάποιος να απέχει από το κακό και να το αποφύγει, φυσικά πλέον πράττει το αγαθό οδηγούμενος από τους αγίους.

Αφού τα είπε αυτά πολύ ορθά, στη συνέχεια προσθέτει το: «Αναζήτησε την ειρήνη και επιδίωξέ την»· και δεν είπε μόνο «αναζήτησε», αλλά καταδίωξέ την με ταχύτητα, για να την προφτάσεις. Προσηλώστε με πολλή προσοχή τον νου σας σε αυτό το ρητό και δείτε την ακρίβεια του αγίου. Όταν αξιωθεί κάποιος να απομακρυνθεί από το κακό και προσπαθήσει πλέον, με τη βοήθεια του Θεού, να πράξει το αγαθό, αμέσως εγείρονται εναντίον του οι πόλεμοι του εχθρού.

Διότι είναι αδύνατον η ψυχή να παραμείνει στην ίδια κατάσταση· αλλά εξελίσσεται, είτε προς το καλύτερο είτε προς το χειρότερο. Γι' αυτόν τον λόγο, καθένας που θέλει να σωθεί, έχει ανάγκη όχι μόνο να μην κάνει το κακό, αλλά και να πράττει το αγαθό, όπως λέει στον ψαλμό: «Έκκλινον από κακού και ποίησον αγαθόν». Δεν είπε: Απομακρύνσου από το κακό μόνο, αλλά και «ποίησον αγαθόν». Για παράδειγμα: Έχει συνηθίσει κάποιος να αδικεί, πρέπει όχι μόνο να μην αδικεί κανέναν, αλλά και να πράττει το δίκαιο. Αν ήταν άσωτος, πρέπει όχι μόνο να μην ζει με ασωτία, αλλά και να εγκρατεύεται. Αν ήταν οργίλος, πρέπει όχι μόνο να μην οργίζεται, αλλά και να αποκτήσει πραότητα. Αν κάποιος φερόταν με θράσος, πρέπει όχι μόνο να μην είναι θρασύς, αλλά και να ταπεινώνεται.

Και αυτό είναι το «απόκλινε από το κακό και πράξε το αγαθό». Διότι κάθε πάθος έχει την αντίθετή του αρετή. Η υπερηφάνεια έχει την ταπεινοφροσύνη, η φιλαργυρία έχει την ελεημοσύνη, η ασωτία την εγκράτεια, η ολιγωρία την υπομονή, η οργή την πραότητα, το μίσος την αγάπη.

Ας ανανήψουμε, λοιπόν, προτού αναχωρήσουμε για εκεί όπου δεν υπάρχει αυτός που παρηγορεί. Εκεί θα δούμε τους πράους και ταπεινούς στην καρδιά με πολλή δόξα, και εμείς οι ανυπάκουοι θα βρισκόμαστε σε στενοχώρια. Διότι τίποτα δεν κάνουμε για τον Θεό, τίποτα για την αγάπη Του, τίποτα με ταπεινοφροσύνη, αλλά όλα με υπερηφάνεια, όλα για την ανθρωπαρέσκεια και την ολέθρια κενοδοξία. Όλοι είμαστε υπερήφανοι, όλοι οργίλοι και θυμώδεις· διότι φθονούμε ο ένας τον άλλον και κατασπαράζουμε ο ένας τον άλλον. Ας μας προφθάσουν γρήγορα οι οικτιρμοί Σου, Κύριε, διότι εξαθλιωθήκαμε πάρα πολύ. Βοήθησέ μας, Θεέ, ο Σωτήρας μας. Άκου αυτόν που λέει: όποιος δεν είναι μαζί μου, είναι εναντίον μου, και όποιος δεν μαζεύει μαζί μου, σκορπίζει. Ή μήπως ξέχασες τον μυλικό λίθο που έχει οριστεί ως τιμωρία για όσους προκαλούν σκάνδαλα; Μην εξαπατάσαι, άνθρωπε· διότι δεν είναι δυνατόν να προκόψεις χωρίς τον φόβο του Θεού και χωρίς μεγάλη ταπεινοφροσύνη. Διότι οι προκοπές που επιτυγχάνονται χωρίς αυτά είναι πρόξενοι ζημιάς. Έχει γραφτεί εξάλλου: κανείς δεν λαμβάνει από μόνος του την τιμή, παρά μόνο αυτός που καλείται από τον Θεό. Γι' αυτό απομακρύνσου από το κακό και πράξε το αγαθό, ζήτησε την ειρήνη και επιδίωξέ την, ώστε να την κατακτήσεις· διότι οι οφθαλμοί του Κυρίου είναι στραμμένοι στους δικαίους, ενώ το πρόσωπο του Κυρίου είναι εναντίον αυτών που πράττουν κακά, για να εξολοθρεύσει από τη γη τη μνήμη τους.

Μην επιτρέψεις ύπνο στα μάτια σου, ούτε νυσταγμό στα βλέφαρά σου, για να σωθείς σαν το ζαρκάδι από τις θηλιές, και σαν το πουλί από την παγίδα. Αλλά όμως μην καταρρέεις διανοητικά, ούτε να συγχύζεσαι. διότι υπάρχει διόρθωση στο σφάλμα, εάν στο εξής έχεις προ οφθαλμών τον Κύριο. Πρόσεχε λοιπόν τον εαυτό σου. διότι δεν είσαι ένοχος για τον όρκο, εάν απομακρύνεις τον εαυτό σου από το κακό. διότι αυτός που κήρυξε το ευαγγέλιο στον κόσμο, από υπερβολική φιλανθρωπία, ο ίδιος ο Κύριος έδωσε εντολή στους ανθρώπους να μετανοούν και να απέχουν από κάθε αμαρτία. Πρόσεχε λοιπόν μήπως, επειδή θέλουμε να ικανοποιήσουμε τις ηδονές μας, χρησιμοποιήσουμε ως πρόφαση τον όρκο, με τη δικαιολογία ότι δήθεν δεν μπορούμε πλέον να απεγκλωβίσουμε τους εαυτούς μας από τα δίχτυα του Εχθρού. Ο Θεός δεν εμπαίζεται, και σε όσους επιθυμούν να σωθούν απλώνει το χέρι. Απομακρύνσου λοιπόν από το κακό και πράξε το αγαθό, και με αυτόν τον τρόπο έχεις τηρήσει τον λόγο, σύμφωνα με αυτόν που είπε: «Εμπόδισα τα πόδια μου από κάθε πονηρό δρόμο, για να φυλάξω τα λόγια σου». Εάν όμως θέλεις να σε πληροφορήσω πλήρως ότι δεν είσαι ένοχος για τον λόγο σου, εάν αποφύγεις τα κακά, πράξεις τα καλά και απομακρύνεις τον εαυτό σου από κάθε άνθρωπο που ζει άτακτα, άκουσε μια παραβολή, ή μάλλον ένα παράδειγμα.

Και στο δεύτερο βιβλίο των Νόμων προσθέτει: «Παιδεία, λοιπόν, ονομάζω την αρετή που εμφανίζεται πρώτα στα παιδιά· δηλαδή, εάν η ηδονή και η αγάπη και η λύπη και το μίσος αναπτύσσονται ορθά στις ψυχές όσων δεν είναι ακόμη ικανοί να κατανοήσουν τη λογική, και, όταν αποκτήσουν τη λογική, συμφωνήσουν μαζί της ότι έχουν εθιστεί ορθά από τις κατάλληλες συνήθειες, αυτή ακριβώς η συμφωνία στο σύνολό της αποτελεί την αρετή. Όσο για εκείνο το μέρος της που έχει διαπαιδαγωγηθεί ορθά σχετικά με τις ηδονές και τις λύπες, ώστε να μισούν όσα πρέπει να μισούν, ευθύς εξαρχής μέχρι τέλους, και να αγαπούν όσα πρέπει να αγαπούν, αν αυτό ακριβώς το αποχωρίσεις με τη λογική και το ονομάσεις παιδεία, κατά τη γνώμη μου θα το έχεις ονομάσει ορθά». Αυτά λέει ο Πλάτων. Προλαβαίνοντάς τον όμως ο Δαβίδ στους ψαλμούς, διδάσκοντας να μισούμε όσα πρέπει να μισούμε και να αγαπάμε όσα πρέπει να αγαπάμε, λέει τα εξής: «Ελάτε, παιδιά, ακούστε με, τον φόβο του Κυρίου θα σας διδάξω. Ποιος είναι ο άνθρωπος που θέλει τη ζωή, που επιθυμεί να δει αγαθές ημέρες; Συγκράτησε τη γλώσσα σου από το κακό και τα χείλη σου από το να λαλήσουν δόλο. Απομακρύνσου από το κακό και πράξε το αγαθό· ζήτησε την ειρήνη και επιδίωξέ την». Και ο Σολομών παρομοίως: «Ακούστε», λέει, «παιδιά, την παιδεία του πατέρα. Διότι σας προσφέρω αγαθό δώρο· μην ξεχνάτε τους νόμους μου»· και πάλι: «Απόκτησε σοφία, απόκτησε σύνεση, μην ξεχνάς»· και: «Πες ότι η σοφία είναι αδελφή σου, και κάνε τη φρόνηση οικεία σου»· και: «Σε οδούς ασεβών μην εισέλθεις και μην ποθήσεις τις οδούς των παρανόμων».

ΙΔʹ. Κατά δεύτερον λόγο, ακόμα και αν κάποιος διατηρήσει τον εαυτό του αγνό από κάθε αμαρτία, στον μέγιστο δυνατό βαθμό, δεν γνωρίζω αν είναι και αυτό επαρκές για εκείνον που πρόκειται να καθοδηγήσει τους άλλους στην αρετή. Διότι αυτός στον οποίο έχει εμπιστευθεί αυτό το έργο δεν πρέπει μόνο να μην είναι κακός —αφού αυτό είναι αίσχιστο ακόμη και για τους περισσότερους από όσους βρίσκονται υπό την εξουσία του— αλλά πρέπει να ξεχωρίζει και στο αγαθό, σύμφωνα με την εντολή που προστάζει «απόκλινε από το κακό και ποίησε το αγαθό». Ούτε πρέπει μόνο να εξαλείψει από την ψυχή του τα αποτυπώματα της φαυλότητας, αλλά και να εγγράψει σε αυτήν τα ανώτερα, ώστε να υπερέχει στην αρετή περισσότερο από όσο υπερέχει στο αξίωμα. Και να μην αναγνωρίζει κανένα όριο στο καλό και στην πνευματική άνοδο, ούτε να θεωρεί περισσότερο κέρδος αυτό που έχει κατακτηθεί από ό,τι ζημία αυτό που του διαφεύγει. Απεναντίας, να καθιστά πάντοτε το σημείο όπου πατούν τα πόδια του σκαλοπάτι για το επόμενο. Και να μη θεωρούμε σπουδαίο το αν υπερέχουμε των πολλών, αλλά ζημία το αν υπολειπόμαστε της οφειλόμενης αξίας. Και να μετρούμε το κατόρθωμά μας συγκρίνοντάς το με την εντολή και όχι με τους διπλανούς μας, είτε αυτοί είναι κακοί είτε έχουν φθάσει σε κάποιο επίπεδο αρετής. Και να μη ζυγίζουμε με μικρά σταθμά την αρετή, η οποία οφείλεται στον Ύψιστο, από τον Οποίο προέρχονται τα πάντα και προς τον Οποίο κατατείνουν τα πάντα.

Θεωρώ ότι αυτοί είναι εκείνοι που ευνουχίζονται από τους ανθρώπους, όταν ο διδακτικός λόγος, αφού διαχωρίσει το ανώτερο από το κατώτερο, και αποβάλει το ένα, ενώ θεσπίσει το άλλο (όπως λέει το: «Απομακρύνσου από το κακό και πράξε το αγαθό»), δημιουργήσει την πνευματική σωφροσύνη. Επαινώ και αυτόν τον ευνουχισμό, και επαινώ τα μέγιστα τόσο τους δασκάλους όσο και τους διδασκομένους, διότι οι μεν έκαναν την εκτομή καλά, ενώ οι δε υπέστησαν την εκτομή ακόμη καλύτερα.

Καθώς δε πολλοί μακάριοι φόβοι φανερώνονται από την Αγία Γραφή, θα μπορούσε να υπάρχει και ως προς αυτούς, κατ' αναλογίαν προς τις έξι εντολές, η δεκαπλάσια αύξηση. Έτσι, εκείνος που διδάχθηκε από την ψαλμωδία πώς κατορθώνεται ο φόβος του Κυρίου –με το να απομακρυνθεί από το κακό και να πράξει το αγαθό– μπορεί να δεκαπλασιάσει μέσω της εργασίας του το κεφάλαιο του φόβου, σαν κάποια μνα ή τάλαντο. Και με τον τρόπο αυτό, η ψυχή που έρχεται δεύτερη μετά τη βασίλισσα, η οποία κατεργάζεται το καλό με τον φόβο και όχι με την αγάπη, να πλατυνθεί φθάνοντας στον αριθμό των ογδόντα, φανερώνοντας στον βίο της κάθε είδος των όσων κατορθώνονται μέσω του φόβου ασυγχύτως και διακεκριμένως. Ώστε και σε αυτήν τον λόγο της όγδοης να συμπεριληφθεί στην πλατύτητα της δεκαπλάσιας αύξησης και με αυτόν τον τρόπο να γίνει –καθώς προσεγγίζει το αγαθό με δουλικό φόβο και όχι με νυμφικό έρωτα– παλλακίδα αντί για βασίλισσα, εξαιτίας του φόβου της όγδοης τον οποίο αύξησε δεκαπλασίως στα κατορθώματά της, συμπληρώνοντας τον αριθμό των ογδόντα. Σε αυτήν παραγγέλλει και ο λόγος της ιστορίας, επειδή υπηρέτησε προσωρινά έναν νόθο και όχι ευγενή τόκο, να μην συγκατοικεί μέχρι τέλους με τη βασίλισσα, διότι η βασιλική κληρονομία δεν ανήκει εξίσου στη δουλική γενιά και στο ελεύθερο τέκνο: «Δίωξε», λέει, «την παιδίσκη και τον υιό της· διότι σε καμία περίπτωση δεν πρόκειται να κληρονομήσει ο υιός της παιδίσκης μαζί με τον υιό της ελεύθερης».

Εκείνος που κλέβει ή και φανερά αρπάζει και πλεονεκτεί, ας μην κλέβει πλέον, ούτε να πλεονεκτεί, ούτε να αρπάζει τα ξένα, αλλά και από τα δικά του ας δίνει σε αυτούς που δεν έχουν. Και για να το πω συνοπτικά, αν θέλετε ζωή και να δείτε αγαθές ημέρες, και να σωθείτε από τους ορατούς και αόρατους εχθρούς, τόσο από τους βαρβάρους που επιτίθενται τώρα όσο και από τα κολαστήρια εκείνα που προορίζονται για τον αρχέκακο και τους αγγέλους του, απομακρυνθείτε από κάθε κακό και πράξτε το αγαθό. Διότι «μην πλανάσθε», λέει ο απόστολος προς τους Κορινθίους: «ούτε πόρνοι ούτε μοιχοί ούτε θηλυπρεπείς ούτε αρσενοκοίτες ούτε πλεονέκτες ούτε μέθυσοι ούτε λοίδοροι ούτε άρπαγες πρόκειται να κληρονομήσουν τη βασιλεία του Θεού». Εκείνος, λοιπόν, που δεν έχει κληρονομιά με τον Θεό, ούτε ανήκει στον Θεό, ούτε έχει Πατέρα τον Θεό.

Αλλά επειδή η μετάνοια είναι και αρχή και τέλος της κατά Χριστόν πολιτείας, γι' αυτό και ο πρόδρομος και βαπτιστής του Κυρίου, όντας η αρχή της κατά Χριστόν πολιτείας, «κήρυττε λέγοντας: μετανοείτε, γιατί έχει πλησιάσει η βασιλεία των ουρανών». Και ο ίδιος ο Κύριος, η τελειότητα κάθε καλού, τα ίδια έλεγε κηρύττοντας. Μετάνοια δε είναι να μισήσει κάποιος την αμαρτία και να αγαπήσει την αρετή, και να απομακρυνθεί από το κακό και να κάνει το αγαθό. Αυτών όμως προηγείται το να καταδικάσει κανείς τον εαυτό του για τα δικά του παραπτώματα και να μετανοήσει ενώπιον του Θεού και να καταφύγει με συντετριμμένη καρδιά προς Αυτόν και να ρίξει τον εαυτό του στο πέλαγος της ευσπλαχνίας Του, θεωρώντας τον εαυτό του ανάξιο να συγκαταλεχθεί μεταξύ των υιών του Θεού, όπως έλεγε μετανοώντας και ο άσωτος υιός: «Κύριε, δεν είμαι άξιος να ονομαστώ υιός σου· κάνε με σαν έναν από τους μισθωτούς σου».

Διάψαλμα· μεταφορά της προφητείας. «Δεύτε, τέκνα»: Ο Χριστός το λέει στους αποστόλους· διότι σε αυτούς εμπιστεύθηκε τα ένδοξα μυστήρια του Πατρός. «Τις εστιν άνθρωπος»: Ο Χριστός, ως Κύριος εκείνων των φοβερών ημερών, στις οποίες εναπόκεινται οι θησαυροί της χάριτος. «Παύσον»: Ο Χριστός· διότι η δική Του γλώσσα είναι αμιγής κακού και τα χείλη Του δεν λαλούν (ή δεν ελάλησαν) δόλο ως προς την αλήθεια. «Έκκλινον»: Το λέει σε κάθε άνθρωπο που αγωνίζεται κατά Θεόν. «Ζήτησον»: Δηλαδή, ζήτησε και, αφού βρεις, μην απομακρυνθείς, αλλά ακολούθησέ την· διότι ο Χριστός είναι η ειρήνη. «Ότι οφθαλμοί»: Διότι από όλους τους δικαίους δεν χωρίζεται ο Θεός, αλλά οι οφθαλμοί Του είναι προσηλωμένοι επάνω τους [και τα ώτα Του είναι στραμμένα προς αυτούς]. «Πρόσωπον»: Εναντίον των δαιμόνων· διότι αυτοί γέμισαν την οικουμένη με κακά, καθώς και εναντίον όλων όσων τους επιζητούν. «Του εξολοθρεύσαι»: Διότι ούτε εξουσιάζουν πλέον επί της γης, αλλά ίπτανται μόνον στον αέρα. «Εκέκραξαν»: Διότι οι αληθινά δίκαιοι διαρκώς κράζουν προς τον Θεό. «Και εκ πασών»: Διότι οι άγιοι (δίκαιοι) δεν έζησαν στη γη χωρίς θλίψη (διότι μέσα από θλίψη πολιτεύθηκαν οι άγιοι), αλλά ελευθερώθηκαν από όλες. «Εγγύς Κύριος»: Εννοεί εκείνους, για τους οποίους ο Χριστός λέει: μακάριοι οι πτωχοί τω πνεύματι, διότι δική τους είναι η βασιλεία των ουρανών.

Ιππολύτου. Εσύ, λέει, «απόκλινε από το κακό» και ο Θεός θα μεριμνήσει για την έκβαση. Διότι προπορεύεται από εσένα εξολοθρεύοντας τους εχθρούς, ώστε να βαδίσεις εν ειρήνη. Ιππολύτου. Δες πώς τον οδηγεί στη συζυγική ένωση· διότι και μέσω του ζώου καταδεικνύει την αγνότητα της απόλαυσης και μέσω του πώλου παρουσιάζει το αγέρωχο και ποθεινό της γυναίκας.

Ας απομακρυνθεί από το κακό και ας πράξει το αγαθό. Διότι δεν εξαρτάται από εμάς το να μη δεχθούμε καθόλου στον νου μας κάτι από αυτά· επειδή πάρα πολλές φορές τον προσβάλλουν τέτοιου είδους λογισμοί. Όμως, εάν κάποιος είναι σοφός, απομακρύνεται από αυτούς και στρέφει τις ροπές του προς τα καλύτερα και προς όσα είναι εξαιρετικά ωφέλιμα. Αυτό σημαίνει, νομίζω, το: «Απομακρύνσου από το κακό».

Έχοντας λοιπόν, αγαπητοί, σύμμαχο την παρουσία της νηστείας, ας σπεύσουμε όλοι προς την εξομολόγηση των παραπτωμάτων μας, και ας απέχουμε μεν από κάθε κακία, ας επιδιώξουμε δε κάθε αρετή. Διότι έτσι ακριβώς διδάσκει και ο μακάριος προφήτης Δαβίδ λέγοντας: «Απομακρύνσου από το κακό και πράξε το αγαθό». Εάν κατ' αυτόν τον τρόπο ρυθμίσουμε τη ζωή μας, και μαζί με την αποχή από τις τροφές επιδείξουμε και την αποχή από την κακία, θα μπορέσουμε και εμείς να απολαύσουμε μεγαλύτερη παρρησία και να αξιωθούμε αφθονότερης φιλανθρωπίας από τον Θεό, τόσο στον παρόντα βίο, όσο και κατά τη μέλλουσα εκείνη φοβερή ημέρα, με τις ευχές και τις πρεσβείες εκείνων που τον ευαρέστησαν, με τη χάρη και τη φιλανθρωπία του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, μαζί με τον οποίο ανήκει στον Πατέρα, συνάμα με το Άγιο Πνεύμα, η δόξα, το κράτος, η τιμή, τώρα και πάντοτε, και στους αιώνες των αιώνων. Αμήν.

Γι' αυτό και ο Παύλος, γράφοντας προς τον Τιμόθεο, έλεγε: «Σε αυτά να μένεις, αυτά να μελετάς». Και αναρίθμητα θα μπορούσε να πει κανείς γι' αυτά. Όμως, παρ' όλα αυτά, υπάρχουν κάποιοι που ούτε καν γνωρίζουν ότι υπάρχουν Γραφές. Γι' αυτό ακριβώς τίποτα υγιές, τίποτα χρήσιμο δεν κατορθώνεται από εμάς. Αν βέβαια κάποιος ήθελε να μάθει τα της στρατιωτικής ζωής, έχει ανάγκη να μάθει τους στρατιωτικούς νόμους· και αν κάποιος ήθελε να γνωρίσει τη ναυτική ή την οικοδομική επιστήμη, ή οτιδήποτε άλλο, έχει ανάγκη να μάθει τα σχετικά με την τέχνη αυτή. Εδώ όμως δεν βλέπει κανείς να κάνουν τίποτα τέτοιο· και μάλιστα ενώ η επιστήμη αυτή απαιτεί πολλή αγρυπνία. Διότι, για να αντιληφθείς ότι και τούτο είναι τέχνη που έχει ανάγκη διδασκαλίας, άκουσε τον Προφήτη που λέει: «Ελάτε, τέκνα, ακούστε με, τον φόβο του Κυρίου θα σας διδάξω». Άρα, πραγματικά, ο φόβος του Θεού έχει ανάγκη από διδασκαλία. Έπειτα λέει: «Ποιος είναι ο άνθρωπος που επιθυμεί τη ζωή;»· και εννοεί την εκεί ζωή. Και πάλι: «Συγκράτησε τη γλώσσα σου από το κακό, και τα χείλη σου από το να λαλήσουν δόλο· απομακρύνσου από το κακό και πράξε το αγαθό· αναζήτησε την ειρήνη και επιδίωξέ την». Άραγε, γνωρίζετε ποιος τα είπε αυτά; Προφήτης, ιστοριογράφος, απόστολος ή ευαγγελιστής;

Όπως ακριβώς, λοιπόν, εάν κάποιος ρίξει κοπριά σε μία καθαρή πηγή την κάνει ολόκληρη ακάθαρτη, έτσι και όταν εισέλθει η πλεονεξία στον πλούτο, κάνει τα πάντα να αναδίδουν την από εκεί προερχόμενη δυσωδία. Έπειτα, πλένουμε τα χέρια μας όταν μπαίνουμε στην εκκλησία, την καρδιά μας όμως όχι; Μήπως τα χέρια βγάζουν φωνή; Η ψυχή είναι που προφέρει τα λόγια και σε αυτήν βλέπει ο Θεός· δεν υπάρχει καμία ανάγκη από την καθαρότητα του σώματος, όταν η ψυχή είναι μολυσμένη. Διότι ποιο είναι το όφελος, εάν πλύνεις τα εξωτερικά σου χέρια, ενώ τα εσωτερικά τα έχεις ακάθαρτα; Διότι το φοβερό, αυτό που ανατρέπει τα πάντα, είναι τούτο: ότι ενώ φοβόμαστε τα μικρά, περιφρονούμε τα μεγάλα. Το να προσεύχεται κανείς με άπλυτα χέρια είναι αδιάφορο· το να προσεύχεται, όμως, με άπλυτη διάνοια, αυτό είναι το έσχατο όλων των κακών. Άκουσε και τι έχει ειπωθεί για τους Ιουδαίους που ασχολούνταν με τέτοιου είδους ακαθαρσίες: «Ξέπλυνε την καρδιά σου από την κακία. Έως πότε θα παραμένουν μέσα σου οι πονηροί διαλογισμοί σου;». Ας ξεπλυθούμε και εμείς, όχι με βόρβορο, αλλά με καθαρό νερό, με την ελεημοσύνη και όχι με την πλεονεξία. Πρώτα απαλλάξου από το να αρπάζεις, και τότε να επιδείξεις την ελεημοσύνη. Ας απομακρυνθούμε από το κακό και ας πράξουμε το αγαθό. Κράτησε τα χέρια σου μακριά από την πλεονεξία, και έπειτα οδήγησέ τα στην ελεημοσύνη. Εάν όμως με τα ίδια μας τα χέρια απογυμνώνουμε τους άλλους, ακόμη και αν δεν ντύνουμε κάποιους με αυτά που αφαιρέσαμε από εκείνους, ούτε έτσι δεν αποφεύγουμε την κόλαση. Διότι η αφορμή του εξιλασμού γίνεται αφορμή για κάθε αμάρτημα.

Μην κοιτάξεις λοιπόν καθόλου γυναίκα, ώστε να βρεθείς σε μεγαλύτερη ασφάλεια. Διότι, λέει, απομακρύνσου από το κακό και πράξε το αγαθό· και πάλι: συγκράτησε τη γλώσσα σου από το κακό και τα χείλη σου από το να μιλήσουν με δόλο. Αλλά πες μου και ποιο είναι το αγαθό.

Αναζήτησε την ειρήνη και επιδίωξέ την· δεν εννοώ μόνο την ειρήνη προς τους ανθρώπους, αλλά και την ειρήνη προς τον Θεό. Και ορθά είπε «επιδίωξε»· διότι έχει εκδιωχθεί και έχει αποβληθεί, και, εγκαταλείποντας τη γη, αναχώρησε για τον ουρανό. Αλλά θα μπορέσουμε να την επαναφέρουμε πάλι, εάν το θελήσουμε, αποβάλλοντας την έπαρση, την αλαζονεία και όλα τα εμπόδιά της, επιδιώκοντας αυτόν τον σώφρονα και λιτό βίο. Διότι τίποτα δεν είναι χειρότερο από την οργή και τη θρασύτητα. Αυτή καθιστά τους ανθρώπους και υπερόπτες και δουλοπρεπείς, κάνοντάς τους γελοίους εξαιτίας της πρώτης και μισητούς εξαιτίας της δεύτερης, και εισάγοντας αντίθετες μεταξύ τους κακίες, δηλαδή ταυτόχρονα την έπαρση και την κολακεία. Αλλά αν περικόψουμε την υπερβολή του πάθους, θα είμαστε και με ακρίβεια ταπεινοί και με ασφάλεια ανυψωμένοι. Διότι και στα δικά μας σώματα οι δυσκρασίες προκύπτουν από την υπερβολή· και όταν τα στοιχεία, εγκαταλείποντας τα φυσικά τους όρια, καταλήξουν στην αμετρία, τότε γεννιούνται οι αμέτρητες νόσοι και οι σκληροί θάνατοι· αυτό ακριβώς θα μπορούσε να δει κανείς να συμβαίνει και στην ψυχή.

«Οργώστε για τον εαυτό σας νέα γη και μη σπέρνετε πάνω σε αγκάθια». Αντλώντας από την εμπειρία των γεωργικών εργασιών, ο προφήτης παραγγέλλει να εφαρμόζεται το ίδιο και στις ψυχές, τις οποίες προτρέπει να δεχθούν το άροτρο του λόγου, εφόσον, εξαιτίας της μεγάλης τους αδράνειας κατά τον παρελθόντα χρόνο, παρήγαγαν πολλή κακία και άκαρπα έργα. Διότι δεν είναι δυνατόν να δεχθεί κανείς απλώς τον θείο σπόρο, εάν δεν ξεριζώσει πρώτα τα αγκάθια· γι' αυτό λέει: «Απομακρύνσου από το κακό και πράξε το αγαθό».

Εάν λάβω το Πνεύμα, λέγω: «Κυριάρχησε ανάμεσα στους εχθρούς σου». Εάν λάβω το Πνεύμα, λέγω: «Κανείς δεν θα δώσει στον Θεό εξιλαστήριο αντάλλαγμα για τον εαυτό του, ούτε το τίμημα για τη λύτρωση της ψυχής του»· και πάλι λέγω: «Μη σκληρύνετε τις καρδιές σας, όπως κατά τον παραπικρασμό»· και πάλι: «Κάθε ανομία θα κλείσει το στόμα της». Εάν λάβω το Πνεύμα, λέγω: «Απομακρύνσου από το κακό και πράξε το αγαθό· αναζήτησε την ειρήνη και επιδίωξέ την». Θα διηγηθώ τις ευεργεσίες σου σε εμένα και θα πω: «Ελάτε, ακούστε, όλοι εσείς που φοβάστε τον Θεό, και θα σας διηγηθώ όσα έπραξε για την ψυχή μου. Θα διδάξω στους ανόμους τις οδούς σου, και οι ασεβείς θα επιστρέψουν σε σένα». Και τα ιουδαϊκά έθιμα πού είναι; Δεν μου θυσιάζεις πρόβατα ούτε μόσχους; Δεν τα ζητάς αυτά. «Διότι θυσία και προσφορά δεν θέλησες· ολοκαυτώματα και θυσίες για την αμαρτία δεν ζήτησας». Εσύ είπες: «Δεν θα δεχθώ από τον οίκο σου μόσχους, ούτε τράγους από τα κοπάδια σου. Πρόσφερε στον Θεό θυσία αινέσεως».

Διότι δεν αρκεί μόνο η αποχή από τα κακά, αλλά πρέπει να υπάρχει μαζί και η έμπρακτη εφαρμογή των αγαθών. Γι’ αυτό και στη συνέχεια προτρέπει λέγοντας: «Απόφυγε το κακό και πράξε το αγαθό». Διότι και η απραξία ως προς την αρετή προξενεί κόλαση, όχι μόνο η διάπραξη της πονηρίας. Επειδή και εκείνοι που δεν έθρεψαν τον πεινασμένο, ούτε πότισαν τον διψασμένο, ούτε έντυσαν τον γυμνό, δεν άρπαξαν, δεν λειτούργησαν με πλεονεξία, δεν πήραν τα ξένα· αλλά επειδή δεν έπραξαν ελεημοσύνη, γι’ αυτό τον λόγο παραδίδονται στην αθάνατη κόλαση και σε τιμωρία που δεν έχει τέλος. Από αυτό μαθαίνουμε ότι η αποχή από τα κακά δεν αποτελεί την αρχή της σωτηρίας για εμάς, εάν δεν προστεθεί και η απόκτηση των αγαθών και η άσκηση της αρετής.

Διότι μετάνοια δεν ονομάζεται μόνο η απομάκρυνση από τα προηγούμενα κακά, αλλά και η επίδειξη ανώτερων καλών έργων. Διότι η Γραφή λέει: «Απομακρύνσου από το κακό και πράξε το αγαθό». Άλλωστε, δεν μας αρκεί για την υγεία μας μόνο να βγάλουμε το βέλος, αλλά πρέπει και να επιθέσουμε φάρμακα στο τραύμα. Συμβαίνει δε κάποιος που μετανόησε να κατορθώσει πολλά και μεγάλα, αλλά εν τω μεταξύ να διαπράξει πάλι κάποια αμαρτία ισόρροπη με εκείνα τα κατορθώματα· και αυτό είναι βεβαίως ικανό να τον ρίξει σε απόγνωση, με τη σκέψη ότι όσα οικοδομήθηκαν γκρεμίστηκαν, και ότι για όλα εκείνα κοπίασε μάταια και εις κενόν. Πρέπει όμως να αναλογίζεται κανείς το εξής και να αποκρούει αυτόν τον λογισμό: ότι, αν δεν είχαμε προλάβει να αποταμιεύσουμε ένα μέτρο κατορθωμάτων ισόρροπο με τα αμαρτήματα που διαπράξαμε μετέπειτα, τίποτα δεν θα μας εμπόδιζε από το να καταποντιστούμε σφοδρά και ολοκληρωτικά. Τώρα όμως, όπως ακριβώς ένας ισχυρός θώρακας, ο οποίος δέχεται ένα οξύ και πικρό βέλος, δεν το αφήνει να επιφέρει το καταστροφικό του έργο, αλλά, παρότι διατρυπάται ο ίδιος, αποτρέπει τον μεγάλο κίνδυνο για το σώμα... Δεν είναι, λοιπόν, φοβερό το να τραυματιστεί αυτός που πολεμά, αλλά το να πέσει σε απόγνωση μετά το χτύπημα και να παραμελήσει το τραύμα.

Αναλογιζόμενοι, λοιπόν, την υπερβάλλουσα δωρεά του φιλάνθρωπου Θεού, να προετοιμάζετε από τώρα τους εαυτούς σας, τόσο με την αποχή από τα κακά όσο και με την άσκηση των αγαθών πράξεων. Διότι αυτό προτρέπει και ο προφήτης λέγοντας: «Απομακρύνσου από το κακό και πράξε το αγαθό». Και ο ίδιος ο Χριστός, απευθυνόμενος σε ολόκληρη την ανθρώπινη φύση, έλεγε: «Ελάτε σε εμένα όλοι όσοι κοπιάζετε και είστε φορτωμένοι, και εγώ θα σας αναπαύσω· σηκώστε τον ζυγό μου επάνω σας και μάθετε από εμένα ότι είμαι πράος και ταπεινός στην καρδιά, και θα βρείτε ανάπαυση στις ψυχές σας». Είδατε την αφθονία της αγαθότητας; Είδατε τη μεγαλοδωρία της κλήσεως; «Ελάτε», λέει, «σε εμένα όλοι όσοι κοπιάζετε και είστε φορτωμένοι». Φιλάνθρωπη είναι η κλήση, ανέκφραστη η αγαθότητα: «Ελάτε σε εμένα όλοι», όχι μόνο οι άρχοντες αλλά και οι αρχόμενοι, όχι μόνο οι πλούσιοι αλλά και οι φτωχοί, όχι μόνο οι ελεύθεροι αλλά και οι δούλοι, όχι μόνο οι άνδρες αλλά και οι γυναίκες, όχι μόνο οι νέοι αλλά και οι γέροντες, όχι μόνο οι υγιείς στο σώμα αλλά και οι ανάπηροι και όσοι έχουν ακρωτηριασμένα τα μέλη τους, όλοι, λέει, ελάτε. Διότι τέτοια είναι τα δώρα του Δεσπότη· δεν γνωρίζει διαφορά μεταξύ δούλου και ελεύθερου, ούτε μεταξύ πλούσιου και φτωχού, αλλά κάθε τέτοια ανισότητα έχει καταργηθεί. «Ελάτε όλοι», λέει, «όσοι κοπιάζετε και είστε φορτωμένοι».

Ποιες αμαρτίες; Αυτές του νόμου· όχι βέβαια ότι ο νόμος είναι αμαρτία, μη γένοιτο· αλλά διότι εκτός του νόμου δεν θα γνώριζα την αμαρτία. Επειδή, λοιπόν, ο νόμος με καθιστούσε ένοχο κατάρας ως παραβάτη, για τον λόγο αυτόν ήλθε ο Χριστός Ιησούς και με εξαγόρασε από την κατάρα του νόμου, γινόμενος κατάρα για χάρη μας. Ας μην προτιμήσουμε, επομένως, την πάνδημη πρόνοια του διαβόλου έναντι της οικονομίας του Χριστού· ας μην παραβλέψουμε το κάλλος της μετανοίας προς χάριν της αμαρτίας. Αν φοβάσαι την απειλή, κατάφυγε στην εντολή· αν βέβαια θέλεις να αποφύγεις τη μέλλουσα κρίση, απόκλινε από το κακό και πράξε το αγαθό· δηλαδή, απόβαλε την αμαρτία και γίνε εργάτης της μετανοίας, ώστε Εκείνος που δεν θέλει τον θάνατο των αμαρτωλών, αλλά το να επιστρέψουν και να ζήσουν, αφού αποδεχθεί την προθυμία της ψυχής σου, να σου χαρίσει την άφεση της αμαρτίας. Εμείς δε, για όσα ειπώθηκαν, ας αναπέμψουμε αίνο και δόξα στον Πατέρα και στον Υιό και στο Άγιο Πνεύμα, νυν και αεί, και στους αιώνες των αιώνων. Αμήν.

Μην περιγελάσεις την πτώση του πλησίον σου· προχώρα με ασφάλεια, όσο σου είναι δυνατόν, αλλά και να δίνεις το χέρι σε εκείνον που κείτεται χάμω. ΤΙΤΛΟΣ ΙΗʹ. —Περί αγάπης, και ειρήνης, και ειρηνοποιών. «Είπε η Νωεμίν στη Ρουθ: Ιδού, η συνυφάδα σου επέστρεψε στον λαό της και στους θεούς της, επίστρεψε και εσύ. Είπε όμως η Ρουθ: Μη μου ζητάς να σε εγκαταλείψω, διότι όπου κι αν πας, θα πάω· και ο λαός σου θα είναι λαός μου, και ο Θεός σου, Θεός μου.» «Ο Ιωνάθαν ορκίστηκε εκ νέου στον Δαβίδ, διότι τον αγάπησε με όλη του την ψυχή.» «Πονώ για σένα, αδελφέ μου Ιωνάθαν. Υπήρξες πολύ αγαπητός σε μένα· η αγάπη σου για μένα ήταν θαυμαστή, περισσότερο και από την αγάπη των γυναικών.» «Ζήτησε την ειρήνη, και επιδίωξέ την.» «Όσοι επιθυμούν την ειρήνη, θα ευφρανθούν.» «Όλους όσους δεν φιλονικούν θα τους σκεπάσει η φιλία· εκείνος που ελέγχει με παρρησία, ειρηνοποιεί.» «Ο μακρόθυμος άνθρωπος θα σβήσει τις φιλονικίες, ενώ ο ασεβής μάλλον θα τις υποκινήσει.» «Τα δίκαια χείλη καλύπτουν την έχθρα.» «Καλύτερο είναι ένα κομμάτι ψωμί με ευχαρίστηση εν ειρήνη, παρά ένα σπίτι γεμάτο από πολλά αγαθά και άδικες θυσίες μαζί με μάχη.» «Τον θυμό του ανθρώπου τον καταπραΰνει ο φρόνιμος υπηρέτης.» «Άφθονο νερό δεν θα μπορέσει να σβήσει την αγάπη, και ποταμοί δεν θα την κατακλύσουν.» «Την αλήθεια και την ειρήνη να αγαπάτε, λέει ο Κύριος ο Παντοκράτορας.» «Πόσο ωραία είναι πάνω στα βουνά τα πόδια εκείνων που φέρνουν χαρμόσυνες ειδήσεις, αγγελία ειρήνης, εκείνων που φέρνουν αγαθά μηνύματα!» «

Διότι αρχή για την ανάληψη των καλών είναι η απομάκρυνση από τα κακά. Διότι «απόκλινε», λέει, «από το κακό και πράξε το αγαθό», εισάγοντας έτσι με σοφία και τέχνη στην αρετή, καθιστώντας την απομάκρυνση από την κακία αρχή των καλών.