Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 33:15

ΙΑ΄. Απομακρύνσου από το κακό και πράξε το αγαθό. Δηλαδή: πολέμησε τους εχθρούς, για να μειώσεις τα πάθη· έπειτα δε να νήφεις, ώστε να μην αυξηθούν. Και πάλι: πολέμησε, για να αποκτήσεις τις αρετές, και μετέπειτα να νήφεις, για να τις διαφυλάξεις. Και αυτό σημαίνει το να εργάζεσαι και να φυλάττεις.

Εάν όμως, επειδή σε πολλά σημεία της Γραφής γίνεται λόγος για αναζήτηση, όπως το «ζήτησον εἰρήνην καὶ δίωξον αὐτήν» και το «ζητεῖτε πρῶτον τὴν βασιλείαν τοῦ Θεοῦ καὶ τὴν δικαιοσύνην αὐτοῦ», δεν θεωρεί κανείς βέβαιη αυτή την έννοια, αντλεί αμέσως την επιβεβαίωση των λεχθέντων εφόσον τα εξετάσει με σύνεση. Διότι, όταν ο λόγος της Γραφής είπε «ζήτησον εἰρήνην καὶ δίωξον αὐτήν», παρήγγειλε να επιδιώξουμε την αρχή μέσα στο τέλος (στον σκοπό), και παρακίνησε να εκζητήσουμε τη βασιλεία, η οποία είναι αρχή, μέσω της δικαιοσύνης, που είναι το τέλος της βασιλείας. Διότι η βασιλεία του Θεού προηγείται από κάθε δικαιοσύνη, ή μάλλον, για να το πούμε πιο κυριολεκτικά, είναι η ίδια η αυτοδικαιοσύνη, προς την οποία, ως τέλος, σπεύδει κάθε κίνηση του ενάρετου ανθρώπου.

Και ότι αυτό είναι αληθές, «γευθείτε και δείτε ότι είναι αγαθός ο Κύριος», ότι είναι ελεήμων και ότι είναι ταχύς στο να βοηθήσει και να λυτρώσει όσους τον φοβούνται. Γι' αυτό, «μακάριος ο άνθρωπος που ελπίζει σε αυτόν. Φοβηθείτε τον Κύριο όλοι οι άγιοί του», πόσο μάλλον εσείς οι αμαρτωλοί οφείλετε να τον φοβάστε και να τον τρέμετε, «διότι δεν υπάρχει καμία στέρηση σε όσους τον φοβούνται», ούτε στον τωρινό ούτε στον μελλοντικό αιώνα. «Πλούσιοι φτώχυναν και πείνασαν» αισθητώς μεν εκείνοι που πλουτίζουν με κακό τρόπο, όπως ο πλούσιος στην παραβολή του Λαζάρου, νοητώς δε οι Ιουδαίοι που ήταν πλούσιοι σε νόμο και προφήτες, και στερήθηκαν όλα αυτά ως Χριστοκτόνοι, και πείνασαν αδέκαστα· «όσοι όμως εκζητούν τον Κύριο», προσερχόμενοι από τα έθνη, «δεν θα στερηθούν κανένα αγαθό». Και με άλλον τρόπο: οι πλούσιοι άγγελοι, αφού μεταβλήθηκαν σε δαίμονες, «φτώχυναν και πείνασαν», ενώ η πήλινη φύση των ανθρώπων, που ανυψώνεται στη χορεία των αγγέλων, θα γεμίσει από κάθε αγαθό. «Ελάτε, τέκνα, ακούστε με», για να «σας διδάξω τον φόβο του Κυρίου». «Ο άνθρωπος που θέλει ζωή και αγαπά να δει αγαθές ημέρες, ας παύσει τη γλώσσα του από το κακό και τα χείλη του από το να μιλούν δόλο· ας απομακρυνθεί από το κακό και ας πράξει το αγαθό· ας ζητήσει την ειρήνη» με κάθε άνθρωπο, ακολουθώντας την με ένταση. Διότι «τα μάτια του Κυρίου είναι στραμμένα προς τους δικαίους και τα αυτιά του προς τη δέησή τους».

Αλλά επειδή η πίστη χωρίς έργα είναι νεκρή, όπως θεσπίζουν οι αποστολικές μυσταγωγίες, ας σπεύσουμε να αποδείξουμε έμπρακτα την πίστη μας και στους ανθρώπους και στον Θεό. Διότι μέσα σε έναν βίο ακάθαρτο, παραμελημένο και ρυπαρό, ούτε η ορθή πίστη, ούτε το ευπρεπές και περίβλεπτο μοναστήρι, ούτε η συγκέντρωση των πανηγύρεων, ούτε η μελωδία της εύηχης ψαλμωδίας, ούτε το μοναχικό σχήμα, ούτε οτιδήποτε άλλο δύναται να μας ωφελήσει, εάν κάποιος δεν μετανοήσει αληθινά και δεν απομακρυνθεί από το κακό, όπως λέει ο Δαβίδ, και δεν πράξει το αγαθό και δεν παραγάγει «καρπόν άξιον της μετανοίας», όπως λέει πάλι ο λύχνος του φωτός, ώστε στη συνέχεια, έχοντας αποπλύνει τον ρύπο της αμαρτίας, να καταξιωθεί να μεταλάβει το άχραντο και θείο σώμα του Χριστού. Διότι όποιος μεταλαμβάνει αναξίως, όπως θεσπίζει ο θείος Παύλος, μεταλαμβάνει προς κατάκριση και θάνατο, «χωρίς να διακρίνει», λέει, «το σώμα του Κυρίου» και «εξαιτίας αυτού υπάρχουν ανάμεσά σας πολλοί ασθενείς και άρρωστοι και κοιμώνται αρκετοί».

Αφού λοιπόν, αγαπητοί μου αδελφοί, αυτά και άλλα πάρα πολλά και πιο φοβερά μας διακηρύσσουν οι θεοκήρυκες, ας φοβηθούμε την απειλή, ας αποφύγουμε τις πονηρές πράξεις, ας προστρέξουμε στη μετάνοια, ας μάθουμε να κάνουμε το καλό, ας απομακρυνθούμε από το κακό, ας πράξουμε το αγαθό, ας συγκρατήσουμε τη γλώσσα από το κακό και τα χείλη από το να μιλούν με δόλο, ας απορρίψουμε τον φθόνο, ας απομακρύνουμε τη μνησικακία, ας αγαπήσουμε ο ένας τον άλλον γνήσια ως αδελφοί. Ας αγωνιστούμε, για να σωθούμε. Ας αγαπήσουμε την πτωχεία που είναι πρόξενος της βασιλείας. Ας μισήσουμε τη φιλαργυρία που είναι πρόξενος καταδίκης. Ας αγαπήσουμε την ησυχία που είναι πρόξενος θεογνωσίας. Ας μισήσουμε την ταραχή που είναι πρόξενος κολάσεως. Ας αγαπήσουμε την εγκράτεια και τη νηστεία που είναι πρόξενοι καθάρσεως. Ας μισήσουμε τη γαστριμαργία που είναι πρόξενος μολυσμών. Ας αγαπήσουμε την υδροποσία, στην οποία υπάρχει σωφροσύνη. Όσοι είμαστε υγιείς στο σώμα ας μισήσουμε την υπερβολή του κρασιού, «στο οποίο υπάρχει ασωτία», όπως διδάσκει ο Παύλος. Ας αγαπήσουμε την εργασία, δηλαδή τα σωτήρια έργα. Ας μισήσουμε τα ολέθρια πάθη, μέσω των οποίων προκαλείται η απώλεια. Ας μισήσουμε τον κόσμο (διότι είναι τόπος πειρασμών). Ας αγαπήσουμε τον Θεό (διότι είναι ο Σωτήρας όλων). «Ιδού, τώρα είναι καιρός ευπρόσδεκτος» για όσους θέλουν να μετανοήσουν. Ιδού καιρός σωτηρίας για όσους επιθυμούν τη σωτηρία. Ιδού καιρός εργασίας για τους εργάτες της αρετής. Ιδού, ο οικοδεσπότης είναι παρών και συμφωνεί για το δηνάριο.

Γι' αυτό ας προσέξουμε τους εαυτούς μας, σας παρακαλώ αδελφοί. Ας απομακρυνθούμε από κάθε πονηρή συνήθεια, ας μάθουμε να κάνουμε το καλό, ας αποφύγουμε το κακό, ας πράξουμε το αγαθό, ας μην κρύψουμε καμία αμαρτία χωρίς να την εξομολογηθούμε, διότι αυτός που κρύβει την αμαρτία του δεν θα προκόψει, λέει η Γραφή, ενώ αυτός που ομολογεί τις αμαρτίες του και τις εγκαταλείπει θα βρει έλεος από τον Θεό. Ας πλησιάσουμε τον Θεό και θα μας πλησιάσει· ας εγκαταλείψουμε τον δρόμο της αμαρτίας και τις πονηρές σκέψεις· ας επιστρέψουμε στον Θεό και θα μας ελεήσει, όπως υποσχέθηκε, διότι οι δικές του σκέψεις δεν είναι σαν τις δικές μας σκέψεις, ούτε οι δικοί του δρόμοι σαν τους δικούς μας δρόμους, ούτε θέλει με κανέναν τρόπο τον θάνατο του αμαρτωλού, αλλά να επιστρέψει και να ζήσει, και αν τον ακούσουμε, θα γευτούμε «τα αγαθά της γης» και του ουρανού «και θα ζήσει η ψυχή μας», αν τον πλησιάσουμε. Γι' αυτόν τον λόγο, άλλωστε, μας υποσχέθηκε τη βασιλεία των ουρανών και μας απείλησε με κάθε είδους κόλαση, ώστε, αφού ακούσουμε και αγαπήσουμε ή φοβηθούμε, να εγκαταλείψουμε κάθε πονηρό δρόμο και να πορευτούμε μέσω της μετάνοιας προς την ευσπλαχνία του, και αυτός, από την έμφυτη ευσπλαχνία του, θα αφαιρέσει όλες τις αμαρτίες μας.

Το δεύτερο είδος του λόγου είναι το προστακτικό, όπως το: «Απόκλινε από το κακό και πράξε το αγαθό». Τρίτον, το πυσματικό, δηλαδή το ερωτηματικό, όπως το: «Ποια είναι η πατρίδα σου; ποιο είναι το επάγγελμά σου;». Τέταρτον, το ευκτικό, το οποίο οι Στωικοί (αυτοί από τη Στοά) αποκαλούν αρατικό, όπως το: «Ας έλθει, Κύριε, το έλεός σου σε εμάς, όπως ακριβώς ελπίσαμε σε εσένα». Πέμπτον, το αποφαντικό, δηλαδή αυτό που στους Στωικούς ονομάζεται αξίωμα· περί του οποίου γίνεται η διερεύνηση στη λογική πραγματεία, και το οποίο ονομάστηκε έτσι από το «αποφαίνομαι». Διότι βάσει αυτού αποφαινόμαστε για οποιοδήποτε πράγμα, όπως: «Ο Θεός είναι αγαθός»· «Ο άνθρωπος δεν είναι αθάνατος». γ'.

Σχήμα του κεφαλαίου 27, περί λόγου και προτάσεων. Ένα είδος του λόγου είναι το κλητικό· όπως το: «Άνδρες αδελφοί και συμπένητες»· προστακτικό· όπως το: «Έκκλινον από κακού και ποίησον αγαθόν»· πυσματικό (ερωτηματικό)· όπως το: «Ποια είναι η πατρίδα σου;»· ευκτικό, το οποίο οι Στωικοί ονομάζουν αρατικό· όπως το: «Γένοιτο, Κύριε, το έλεός σου»· αποφαντικό· όπως: «Η ψυχή είναι αθάνατη». Ο λόγος προέρχεται είτε από τις ορεκτικές δυνάμεις της ψυχής, και όταν η ψυχή ζητά λόγο από κάποιον, σχηματίζει τον πυσματικό· είτε όταν ζητά κάποιο πράγμα ή το ίδιο το πρόσωπο προς το οποίο απευθύνεται, σχηματίζει τον κλητικό· είτε όταν ζητά από αυτόν κάποια πράξη, ως προερχόμενη από ανώτερο, σχηματίζει τον ευκτικό· είτε από κατώτερο, και σχηματίζει τον προστακτικό. Είτε πάλι προέρχεται από τις γνωστικές δυνάμεις, ως κατάφαση· όπως: «Ο Σωκράτης περιπατεί»· και αυτός είναι ο αποφαντικός. Είτε ως απόφαση (άρνηση)· όπως: «Ο Σωκράτης δεν περιπατεί».

Και από τώρα και στο εξής άρχισε να ζεις ως χριστιανός και μαθητής του Χριστού· επειδή η αληθινή μετάνοια είναι, όχι μόνο το να εγκαταλείψεις τα κακά, αλλά και το να πράξεις τα καλά, κατά το «απομακρύνσου από το κακό και πράξε το αγαθό». Απεκδύθηκες τον ακάθαρτο χιτώνα της αμαρτίας και ενδύθηκες τον καθαρό της θείας χάριτος· γι' αυτό πρόσεχε πλέον να μην απεκδυθείς αυτόν και ενδυθείς πάλι εκείνον, αλλά να λες τα λόγια από το Άσμα: «Έβγαλα τον χιτώνα μου, πώς να τον ξαναντυθώ; Έπλυνα τα πόδια μου, πώς να τα μολύνω;», φοβούμενος μήπως αμαρτάνοντας γίνεις την ημέρα της κρίσεως καύχημα μεν για τον διάβολο, ονειδισμός δε και ατιμία για τον Χριστό, πράγμα το οποίο είναι βαρύτερο για σένα από κάθε άλλη κόλαση, όπως λέει ο Μέγας Βασίλειος: «Πήγαινε λοιπόν στον δρόμο της ειρήνης· δες, έγινες καλά, μην αμαρτάνεις πλέον, για να μη σου συμβεί κάτι χειρότερο».

Και πώς πρέπει να φυτέψεις στην καρδιά σου, αντί για τα προηγούμενα άγρια δέντρα, ήμερα δέντρα και καρποφόρα, δηλαδή αντί για τις κακίες, τις αρετές· αντί για την υπερηφάνεια, την ταπείνωση· αντί για τη γαστριμαργία, την εγκράτεια· αντί για τη φιλαργυρία, τη γενναιοδωρία και την ελεημοσύνη· αντί για τη σκληρότητα, την πραότητα· αντί για τα σαρκικά πάθη, την παρθενία και τη σωφροσύνη· αντί για την αδικία και την αρπαγή, τη δικαιοσύνη και το να δίνεις από τα δικά σου· αντί για τον φθόνο και το μίσος, την αγάπη και τη φιλαδελφία· και αντί για την πρώτη παράβαση των εντολών του Θεού, την τήρηση και την εφαρμογή τους· διότι δεν είναι αρκετό μόνο για τη σωτηρία σου, αδελφέ, και για την απόκτηση της αληθινής μετάνοιας, το να βγάλεις τις ρίζες της αμαρτίας από την καρδιά σου, και έπειτα να αφήσεις χέρσο τον τόπο της καρδιάς σου, και να μην τον φυτέψεις με φυτά και δέντρα των αρετών· επειδή, αν αφήσεις χέρσα την καρδιά σου, πάλι θα αναβλαστήσει αγκάθια και άγρια δέντρα, δηλαδή πάθη και αμαρτίες· γι' αυτό και σε συμβουλεύει το Άγιο Πνεύμα μέσω του ψαλμωδού Δαβίδ, να απομακρύνεσαι από τα κακά και να πράττεις τα αγαθά: «Απομακρύνσου από το κακό, και πράξε το αγαθό».

Εξάλλου, το να θλίβεται κανείς για όσα αρμόζει, αποτελεί αποφυγή του κακού· ενώ το να χαίρεται όπως πρέπει, είναι ο δρόμος προς το αγαθό. Και το δεύτερο έπεται του πρώτου κατά την πρόοδο· διότι λέει: «Απομακρύνσου από το κακό και πράξε το αγαθό».

Και επιπλέον, άλλο πράγμα είναι το να φοβάται κανείς τον Θεό και άλλο το να εφαρμόζει τις εντολές του, όπως έχει γραφτεί: «Να φοβάστε τον Κύριο όλοι οι άγιοί του», και πάλι: «Απομακρύνσου από το κακό και κάνε το καλό.» Άλλο είναι η αργία, άλλο η ησυχία και άλλο η σιωπή. Ακόμη, άλλο είναι η αναχώρηση και η μετάβαση από τόπο σε τόπο, και άλλο η ξενιτεία. Άλλο είναι η αναμαρτησία και άλλο η εκπλήρωση των εντολών. Και πέρα από όλα αυτά, άλλο είναι το να αντιστέκεται και να πολεμά κανείς τους εχθρούς και άλλο το να τους νικήσει ολοκληρωτικά, να τους υποτάξει και να τους θανατώσει. Το πρώτο είναι χαρακτηριστικό των αγωνιστών και των αγίων, εάν φθάσουν να τελειωθούν σε αυτό, ενώ το δεύτερο των απαθών και των τελείων, οι οποίοι, προφανώς με πολλούς κόπους και ιδρώτες, κατατρόπωσαν τους εχθρούς τους, πέτυχαν την τέλεια νίκη εναντίον τους και στολίστηκαν λαμπρά με τη ζωηφόρο νέκρωση του Κυρίου.

Εάν, λοιπόν, θέλουμε να ζήσουμε καλή ζωή και εάν επιθυμούμε να δούμε αγαθές ημέρες, ας ακούσουμε εκείνον που λέει: Απομακρύνσου από το κακό και πράξε το αγαθό· ζήτησε την ειρήνη και επιδίωξέ την. Και πού είναι στραμμένοι οι οφθαλμοί του Κυρίου, παρά επάνω σε εκείνους που Τον φοβούνται;

«Σταμάτησε», λέει, «τη γλώσσα σου από το κακό, και τα χείλη σου από το να μιλούν με δόλο· απομακρύνσου από το κακό, και κάνε το αγαθό· ζήτησε την ειρήνη και επιδίωξέ την». Πώς περνούσε τις καλές ημέρες και την ατάραχη ζωή ο άγιος Δοσίθεος; Πώς ο τρισμακάριστος Δωρόθεος, ο αείμνηστος Ακάκιος, και ολόκληρη η ομήγυρή τους; Αλλά, αν δεν είναι τολμηρό αυτό που λέω, πώς μερικοί από τη συνοδεία μας, τόσο οι τωρινοί όσο και οι μεταστάντες, διήλθαν τον βίο τους μακάρια, άγια, αμέριμνα και ατάραχα;

Αν υπάρχει κάποια αρετή και κάποιος έπαινος, σας παρακαλώ, για την αγάπη του Κυρίου, ανανήψτε εσείς που έχετε ναρκωθεί από τέτοια πάθη, γρηγορήστε εσείς που κοιμάστε μπροστά σε τόσο μεγάλα προσκόμματα. Αν, λοιπόν, θέλουμε να ζήσουμε καλή ζωή και αν αγαπάμε να δούμε αγαθές ημέρες, ας ακούσουμε αυτόν που λέει: «απομακρύνσου από το κακό και πράξε το αγαθό, αναζήτησε την ειρήνη και επιδίωξέ την» και «πού στρέφονται τα μάτια του Κυρίου», παρά «πάνω σε εκείνους που τον φοβούνται»; Και πού στρέφεται το οργισμένο «πρόσωπο του Κυρίου», παρά «εναντίον εκείνων που πράττουν κακά, για να εξολοθρεύσει από τη γη τη μνήμη τους»; Όλη η συνέχεια του ψαλμού μάς υποδεικνύει μια άριστη νουθεσία, αν θέλουμε να δώσουμε προσοχή.

Βλέπεις τι λέει, ότι δεν πρέπει μόνο να αποφεύγουμε την κακία, αλλά και να παράγουμε καρπούς αρετής. «Απόκλινε», λέει, «από το κακό και κάνε το αγαθό». «Και μην νομίσετε πως μπορείτε να λέτε μέσα σας: Έχουμε πατέρα τον Αβραάμ». Αυτό τους οδηγούσε στην απώλεια, το ότι επαναπαύονταν στην ευγενική τους καταγωγή. «Διότι σας λέω ότι ο Θεός μπορεί και από τις πέτρες αυτές να αναδείξει τέκνα στον Αβραάμ». Ως πέτρες, βέβαια, νοούνται και τα έθνη, από τα οποία πολλοί πίστεψαν. Εξάλλου, όμως, ο Ιωάννης το λέει αυτό και κυριολεκτικά, ότι μπορεί και από τις πέτρες να δημιουργήσει τέκνα στον Αβραάμ. Διότι και η μήτρα της Σάρρας ήταν σαν πέτρα, εξαιτίας της στειρότητας, αλλά ωστόσο γέννησε· ανέδειξε δε τέκνα στον Αβραάμ ο Κύριος από τις πέτρες. Πότε; Όταν, καθώς σταυρωνόταν, πολλοί είδαν τις πέτρες να σχίζονται και πίστεψαν. «Ήδη δε και η αξίνα βρίσκεται στη ρίζα των δέντρων». Ως αξίνα εννοεί την κρίση του Χριστού. Και ως δέντρα, τον καθένα από εμάς. Εκείνος, λοιπόν, που δεν πίστεψε, από τώρα κιόλας αποκόπτεται σύρριζα και ρίχνεται στη γέεννα. «Κάθε δέντρο λοιπόν». Ακόμη και αν κατάγεται από τον Αβραάμ. «Που δεν κάνει καλό καρπό». Δεν είπε, «που δεν έκανε», αλλά «που δεν κάνει». Διότι πρέπει να καρποφορούμε συνεχώς. Γιατί, αν χθες ελέησες, αλλά σήμερα αρπάζεις, δεν είσαι ευάρεστος στον Θεό. «Κόβεται και ρίχνεται στη φωτιά». Δηλαδή στης γέεννας. «Εγώ μεν σας βαπτίζω με νερό για μετάνοια· εκείνος όμως που έρχεται οπίσω μου, είναι ισχυρότερός μου». Τους είπε: Κάντε καρπό.

Γι' αυτό λοιπόν ο Κύριος λέγει: Πούλησε τα υπάρχοντά σου και δώσε τα στους φτωχούς, και ακολούθει με, σηκώνοντας τον σταυρό, δηλαδή προετοιμάζοντας τον εαυτό σου για τον θάνατο υπέρ εμού. Αυτός όμως, αφού σκυθρώπιασε για τον λόγο αυτόν, έφυγε. Διότι είχε πολλά κτήματα· και δεν προστίθεται μάταια η λέξη «πολλά». Επειδή βεβαίως δεν κυριεύονται με τον ίδιο τρόπο όσοι έχουν πολλά και όσοι έχουν λίγα, αλλά τα δεσμά των πολλών κτημάτων είναι φοβερότερα και πιο δυσδιάλυτα. Αλλά ακόμη κι αν κάποιος είναι νέος στην ηλικία και επιπόλαιος στη διάνοια, και δεν έχει κατασταλαγμένο το μυαλό, ας πουλήσει τα υπάρχοντά του, δηλαδή τον θυμό και την επιθυμία, και όσα κακά γεννιούνται από αυτά, και ας τα δώσει και ας τα απορρίψει στους δαίμονες, οι οποίοι είναι φτωχοί, στερημένοι από κάθε αγαθό και έχοντας εκπέσει από τον πλούτο της αγαθότητας του Θεού. Και τότε ας ακολουθήσει τον Χριστό. Διότι εκείνος που έχει απορρίψει τον πλούτο των αμαρτιών στους δαίμονες, εκείνος δύναται να ακολουθεί τον Χριστό. «Απόφυγε το κακό»: αυτό σημαίνει να απορρίψει κανείς τον κακό πλούτο στις φτωχές δυνάμεις των δαιμόνων· και «πράξε το αγαθό»: αυτό είναι το να ακολουθεί κανείς τον Χριστό, και να σηκώσει τον σταυρό. «Και αφού κοίταξε γύρω του ο Ιησούς, λέγει στους μαθητές του: Πόσο δύσκολα αυτοί που έχουν τα χρήματα θα εισέλθουν στη βασιλεία του Θεού;» Οι δε μαθητές έμεναν έκθαμβοι με τα λόγια του.