Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 35:10

Διότι εκείνους που έχουν στηρίξει την ελπίδα τους σε σένα, και έχουν διαχωριστεί από το τάγμα των διαβεβλημένων, εσύ ο ίδιος ο Θεός τους περιβάλλεις και τους σκεπάζεις με τις φτερούγες σου. Και επειδή αυτοί ήλπισαν με αγαθή ελπίδα, και «η ελπίδα δεν ντροπιάζει»· «θα μεθύσουν από την αφθονία του οίκου σου, και θα τους ποτίσεις από τον χείμαρρο της τρυφής σου». Οίκος μεν του Θεού είναι η Εκκλησία του· αφθονία δε του οίκου είναι τα θεόπνευστα αναγνώσματα· και σώφρων και νηφάλια μέθη είναι η ωφέλεια που προέρχεται από τα αναγνώσματα· ενώ χείμαρρος τρυφής, από τον οποίο ποτίζονται όσοι έχουν ελπίσει στη σκέπη των πτερύγων του, είναι ο ποταμός μέσα στην Εκκλησία του Θεού, για τον οποίο έχει λεχθεί: «Τα ορμήματα του ποταμού ευφραίνουν την πόλη του Θεού»· και, «Ο ποταμός του Θεού γέμισε από νερά». Χείμαρρος δε τρυφής είναι ο Χριστός εξαιτίας του πρόσκαιρου της φανέρωσής του ανάμεσα στους ανθρώπους. «Διότι σε σένα βρίσκεται η πηγή της ζωής». Έχουμε δε γνωρίσει ότι ο Χριστός είναι ζωή από την ευαγγελική διδασκαλία, μέσα από την οποία ο ίδιος ο Σωτήρας διδάσκει λέγοντας: «Εγώ είμαι το φως και η αλήθεια και η ζωή». Αλλά και το εξής: «Ό,τι έγινε, σε αυτόν ήταν ζωή, και η ζωή ήταν το φως των ανθρώπων».

Γι' αυτό και εδώ το φως έχει συνδεθεί με τη ζωή σύμφωνα με το Ευαγγέλιο· διότι, αφού λέει: «Επειδή σε εσένα βρίσκεται η πηγή της ζωής», προσθέτει: «Μέσα στο φως σου θα δούμε φως». Διότι αυτή η ζωή είναι που χορηγεί το λογικό φως· γι' αυτό λέγεται: «Και η ζωή ήταν το φως των ανθρώπων». Εκείνοι δε που θα γίνουν μέτοχοι αυτών, θα έχουν ως τελικό σκοπό τους τη θέα του φωτός.

Πούλησες τον λαό σου χωρίς τίμημα· και μας κατέστησες όνειδος στους γείτονές μας. Διότι η ιστορία δεν αναφέρει ότι αυτά συνέβησαν την εποχή του Δαβίδ· γι' αυτό έχει προγραφεί στον τίτλο «εἰς τὸ τέλος». Και προκειμένου να κατανοηθούν αυτά στο μέλλον με θεϊκή σύνεση, έχει λεχθεί αναγκαστικά «εἰς σύνεσιν». Αντί δε του «τοῖς υἱοῖς Κορὲ», ο Ακύλας και ο Σύμμαχος μετέφρασαν ομόφωνα «τῶν υἱῶν Κορὲ», διδάσκοντας ότι οι προφητείες ανήκουν σε αυτούς· οι οποίοι ομολογούσαν ότι διψούν για τον ίδιο τον Θεό, και ότι έχουν πόθο, λαχτάρα και επιθυμία για την πηγή που βρίσκεται κοντά Του, για την οποία έχει λεχθεί: «Ότι κοντά σου υπάρχει πηγή ζωής, μέσα στο φως σου θα δούμε φως». Γι' αυτό έλεγαν: «Όπως επιποθεί το ελάφι τις πηγές των υδάτων, έτσι επιποθεί η ψυχή μου εσένα, Θεέ μου». Το ελάφι είναι ζώο κερασφόρο· αλλά και καθαρό σύμφωνα με τον νόμο, καθώς επίσης οφιοκτόνο και εξολοθρευτικό όλων των ερπετών, αλλά και από εκείνα που περιτρέχουν τις ερήμους. Τέτοιος ήταν και ο προφητικός χορός, φιλέρημος και αποτραβηγμένος.

Αυτά λοιπόν τα ελάφια, επειδή η πηγή τα εγκατέλειψε εξαιτίας των ανομιών του λαού, και καθώς ο Θεός είχε αποστραφεί, θρηνούσαν από μόνα τους και χρησιμοποιούσαν ως τροφή τα ίδια τους τα δάκρυα, πενθώντας νύχτα και μέρα για την απώλεια του λαού. Και ομολογούσαν ότι δεν διψούσαν με τα σώματα και τις σάρκες για τις προσφιλείς σε αυτά ηδονές, αλλά ότι η ίδια η ψυχή ποθούσε και λαχταρούσε, σύμφωνα με τον Σύμμαχο, την πορεία προς τον Θεό. Γι' αυτό έλεγαν: «Έτσι επιποθεί η ψυχή μου προς εσένα, Θεέ μου»· και πάλι: «Δίψασε η ψυχή μου για τον Θεό τον ισχυρό, τον ζωντανό». Διότι γνώριζαν ότι ο Κύριος ζει, σύμφωνα με το ρηθέν, «Αυτός που μόνος έχει αθανασία»· και ότι μόνο Αυτός έχει ζωή στον εαυτό Του, σύμφωνα με το: «Διότι σε εσένα βρίσκεται η πηγή της ζωής». Και ακριβώς αυτό το ζωντανό νερό, όταν κάποτε αργότερα εμφανίστηκε η πηγή σύμφωνα με τις προσευχές των προφητών, ο ίδιος ο Σωτήρας δίδασκε ότι το παρέχει στους ανθρώπους, λέγοντας περίπου τα εξής: «Όποιος πιει από το νερό που εγώ θα του δώσω, θα γίνει μέσα του πηγή ζωντανού νερού που θα αναβλύζει για την αιώνια ζωή». Και πάλι: «Αν κάποιος διψά, ας έρθει σε μένα και ας πιει. Εκείνος που πιστεύει σε μένα, όπως είπε η Γραφή, ποτάμια ζωντανού νερού θα ρεύσουν από την κοιλιά του». Γι' αυτό λοιπόν το ποτό διψούσε ο προφητικός χορός και έλεγε: «Δίψασε η ψυχή μου για τον Θεό τον ισχυρό, τον ζωντανό», και «Πότε θα έρθω και θα εμφανιστώ στο πρόσωπο του Θεού;». Διότι, επειδή έβλεπαν τους εαυτούς τους να βρίσκονται μακριά από την πρόσωπο με πρόσωπο θέαση του Θεού, έλεγαν αυτά τα λόγια.

«Σε δίψασε η ψυχή μου, πόσο απόλυτα σε δίψασε και η σάρκα μου». Γι' αυτόν τον λόγο σε ονόμασα Θεό μου, επειδή κανένας πόθος για τα επίγεια, ούτε για όσα βλέπουν τα μάτια της σάρκας, δεν με περισπά. Όπως ακριβώς λέει ο Απόστολος, «Δεν ζω πλέον εγώ, αλλά ζει μέσα μου ο Χριστός»· με τέτοια διάνοια και ο Δαβίδ έλεγε στον Θεό: «Προς εσένα ορθρίζω. Σε δίψασε η ψυχή μου». Όπως ακριβώς ένας τόπος, που δεν έχει δεχθεί τη συνήθη βροχή, θα λεγόταν ότι τη διψά, με τον ίδιο τρόπο σε δίψασε, ή σε ποθεί μαζί με την ψυχή μου και η ίδια η σάρκα μου, σαν να διψά πολλαπλάσια. Διότι, όπως με φυσικούς όρους λέμε ότι η ίδια η γη διψά για νερό, έτσι και η σάρκα μου σε δίψασε, λέει· γι' αυτό προσθέτει: «Σε γη έρημη και άβατη και άνυδρη», ή, σύμφωνα με τη μετάφραση του Συμμάχου: «Σαν σε γη διψασμένη και σε εξάντληση λόγω έλλειψης νερού». Μπορεί όμως με αυτά τα λόγια να υπονοεί και την ίδια την έρημο, στην οποία διέμενε όταν έφευγε κυνηγημένος από τον Σαούλ. Διότι οπωσδήποτε, καθώς βρισκόταν σε αυτήν και είχε απομακρυνθεί πολύ από την κιβωτό του Θεού και τη σκηνή του αγιάσματος, όπου τελούνταν οι λατρείες σύμφωνα με τον νόμο, ποθούσε τη θέα τους. Και όπως η διψασμένη γη ορέγεται το νερό, έτσι, λέει, και η δική μου ψυχή διψά όσα είναι αρεστά και προσφιλή σε εσένα τον Θεό· σε σημείο να εξαντλείται και να λιώνει, αν δεν μεταλάβει από την πηγή που υπάρχει σε σένα· για την οποία έχει ειπωθεί: «Διότι σε σένα υπάρχει πηγή ζωής. Γι' αυτό σε δίψασε η ψυχή μου».

Αντί δε για το «Εκείνος που γνωρίζει τον αλαλαγμό», ο Σύμμαχος μετέφρασε «Εκείνος που γνωρίζει το σήμα». Γιατί όμως είναι μακάριος αυτός ο λαός του Χριστού, ο οποίος κατανοεί τον προαναφερθέντα αλαλαγμό, παρά επειδή, αναγνωρίζοντας τη θεότητα του Σωτήρος, η οποία έχει ονομαστεί πρόσωπό Του, και καταυγαζόμενος από το φως του προσώπου Του, πραγματοποιεί την πορεία του λέγοντας: «Σημειώθηκε πάνω μας το φως του προσώπου σου, Κύριε» και «Μέσα στο φως σου θα δούμε το φως»; Και γι' αυτό λοιπόν είναι μακάριος αυτός ο λαός. Και τρίτον, επειδή, μη αρκούμενος στο να φωτίζεται μέσω της γνώσης του Χριστού, αλλά και σεμνυνόμενος με το όνομά Του, και αποκαλούμενος εξαιτίας Του Χριστιανός, χαίρεται και αγάλλεται όλη την ημέρα, ή μάλλον κάθε ημέρα· διότι έτσι το μετέφρασε ο Σύμμαχος· και γι' αυτό λοιπόν είναι μακάριος. Και τέταρτον, επειδή, έχοντας αυξηθεί σε μέγεθος και ύψος, υψώνεται μέσω της δικαιοσύνης του Θεού, καθώς ο Θεός έκρινε ότι είναι δίκαιο να αναγάγει σε ύψος και σε μεγάλη δόξα τον λαό που κατανοεί τον προαναφερθέντα αλαλαγμό, και ο οποίος φωτίζεται από το πρόσωπο του Σωτήρος, και αγάλλεται στο όνομά Του, και καυχάται στον Θεό, και όχι στα δικά του κατορθώματα.

ΙΓ΄. ΟΤΙ ΤΟ ΘΕΙΟΝ ΕΙΝΑΙ ΑΡΡΗΤΟ Καθώς ο Μωυσής και όλοι οι προφήτες των Εβραίων διδάσκουν ότι το Θείο είναι άρρητο και φανερώνουν το σύμβολο της άρρητης προσηγορίας του μέσω του ανεκφώνητου σημείου που χρησιμοποιούν, άκουσε πώς σε συμφωνία με αυτούς ο Πλάτων, με τα ίδια ακριβώς λόγια στη μεγάλη Επιστολή, λέει τα εξής: «Διότι δεν μπορεί σε καμία περίπτωση να εκφραστεί με λόγια όπως τα άλλα μαθήματα, αλλά ύστερα από πολλή διατριβή γύρω από το ίδιο το πράγμα και από τη συμβίωση, γεννιέται ξαφνικά μέσα στην ψυχή, σαν φως που ανάβει από μια σπίθα που αναπήδησε, και από εκεί και πέρα τρέφει το ίδιο τον εαυτό του». Και αυτό ακριβώς το παράδειγμα του φωτός το είχε παρουσιάσει πρωτύτερα ένας άλλος προφήτης των Εβραίων, λέγοντας: «Σημειώθηκε επάνω μας το φως του προσώπου σου, Κύριε»· και ένας άλλος πάλι: «Στο φως σου θα δούμε φως».

ΙΖ΄. Κάποιος άλλος από τους προφήτες τον ονόμαζε ζωή και φως, απευθυνόμενος στον Θεό και λέγοντας: «διότι κοντά σου υπάρχει πηγή ζωής, μέσα στο φως σου θα δούμε φως». Διότι ποιος ήταν η πηγή της ζωής και το φως που βρισκόταν κοντά στον Θεό, παρά αυτός που είπε στα Ευαγγέλια «εγώ είμαι το φως του κόσμου» και «εγώ είμαι η οδός και η αλήθεια και η ζωή»; Γι' αυτό και πάλι ο προφήτης, ικετεύοντας σε προσευχή προς τον Θεό, λέει: «εξαπόστειλε το φως σου και την αλήθειά σου· αυτά θα με οδηγήσουν».

Ή τίμησε το παν, ω νέε θεολόγε, ή ατίμασε το παν, ώστε, έστω και αν ασεβείς, τουλάχιστον να είσαι συνεπής με τον εαυτό σου, μη κρίνοντας με άνισο τρόπο την ομότιμη φύση. ΙΓʹ. Το κύριο σημείο δε του λόγου είναι τούτο: Δόξασε μαζί με τα Χερουβίμ, τα οποία συνάγουν τις τρεις αγιότητες σε μία κυριότητα και τα οποία φανερώνουν τόσα για την πρώτη ουσία, όσα αποκαλύπτουν στους φιλόπονους, ανοίγοντας ελαφρώς τις πτέρυγές τους. Φωτίσου μαζί με τον Δαβίδ, ο οποίος λέει προς το Φως: «Μέσα στο φως σου θα δούμε φως», όπως ακριβώς, δηλαδή, μέσα στο Πνεύμα βλέπουμε τον Υιό· από το οποίο, τι θα μπορούσε να υπάρξει πιο τηλαυγές;

Αν ήσουν κουφός και άλαλος, ας ηχήσει μέσα σου ο Λόγος· ή μάλλον κράτησε σφιχτά εκείνον που ήχησε. Μην κλείσεις τα αυτιά σου στην παιδεία και τη νουθεσία του Κυρίου, όπως η οχιά στις επωδούς. Αν είσαι τυφλός και αφώτιστος, φώτισε τα μάτια σου, για να μην αποκοιμηθείς ποτέ τον ύπνο του θανάτου. Μέσα στο φως του Κυρίου δες το φως, μέσα στο Πνεύμα του Θεού καταυγάσου από τον Υιό, το τρισσό και αμέριστο φως. Εάν δεχθείς μέσα σου ολόκληρο τον Λόγο, θα συγκεντρώσεις στη δική σου ψυχή όλες τις θεραπείες του Χριστού, από τις οποίες ο καθένας έχει θεραπευθεί εν μέρει.

Όταν καταπιάνομαι με τα συγγράμματά του περί του Πνεύματος, βρίσκω τον Θεό που κατέχω, και διακηρύττω με παρρησία την αλήθεια, στηριζόμενος στη δική του θεολογία και θεωρία. Όταν εντρυφώ στις άλλες του εξηγήσεις, τις οποίες αναπτύσσει για εκείνους που έχουν περιορισμένη όραση, έχοντάς τις αποτυπώσει με τριπλό τρόπο στις στερεές πλάκες της καρδιάς του, πείθομαι να μη στέκομαι μόνο στο γράμμα, ούτε να βλέπω μόνο τα επιφανειακά, αλλά να προχωρώ περαιτέρω και να εισχωρώ ακόμη περισσότερο στο βάθος, επικαλούμενος άβυσσο προς άβυσσο και βρίσκοντας φως μέσω του φωτός, μέχρις ότου φθάσω στο ύψιστο σημείο.

Όσοι, λοιπόν, δυσανασχετούν επειδή δήθεν εμείς εισάγουμε το Άγιο Πνεύμα ως κάποιον ξένο και παρείσακτο Θεό, και μάχονται σφοδρά υπερασπιζόμενοι το γράμμα, ας γνωρίζουν ότι φοβούνται εκεί όπου δεν υπάρχει φόβος, και ας κατανοήσουν σαφώς ότι η αγάπη τους για το γράμμα αποτελεί γι' αυτούς ένδυμα ασέβειας, όπως θα αποδειχθεί λίγο αργότερα, όταν θα αναιρέσουμε κατά δύναμη τις ενστάσεις τους. Εμείς, όμως, έχουμε τόσο μεγάλο θάρρος για τη θεότητα του Πνεύματος, την οποία πρεσβεύουμε, ώστε από εδώ θα αρχίσουμε τη θεολογία, εφαρμόζοντας τις ίδιες εκφράσεις για την Τριάδα, ακόμη και αν σε κάποιους αυτό φανεί αρκετά τολμηρό. Ήταν το φως το αληθινό, το οποίο φωτίζει κάθε άνθρωπο που έρχεται στον κόσμο, ο Πατέρας. Ήταν το φως το αληθινό, το οποίο φωτίζει κάθε άνθρωπο που έρχεται στον κόσμο, ο Υιός. Ήταν το φως το αληθινό, το οποίο φωτίζει κάθε άνθρωπο που έρχεται στον κόσμο, ο άλλος Παράκλητος. Ήταν, και ήταν, και ήταν· αλλά ήταν ένα. Φως, και φως, και φως· αλλά ένα φως, ένας Θεός. Αυτό είναι που και ο Δαβίδ οραματίστηκε προηγουμένως, λέγοντας: «Στο φως σου θα δούμε φως». Και τώρα εμείς και το έχουμε δει και το κηρύσσουμε, κατανοώντας ως φως τον Υιό από το φως του Πατέρα μέσα στο φως που είναι το Πνεύμα, μία σύντομη και απέριττη θεολογία της Τριάδας. Εκείνος που αθετεί, ας αθετεί· εκείνος που ανομεί, ας ανομεί· εμείς αυτό που έχουμε κατανοήσει, κηρύσσουμε. Θα ανεβούμε σε ψηλό όρος και θα φωνάξουμε δυνατά, εάν δεν ακουγόμαστε από κάτω. Θα ανυψώσουμε το Πνεύμα, δεν θα φοβηθούμε.

Πώς είδε την υπερουράνια δόξα ο Στέφανος; Ποιος του άνοιξε διάπλατα τις πύλες των ουρανών; Άραγε ήταν κατόρθωμα της ανθρώπινης δύναμης; Μήπως κάποιος από τους αγγέλους ανέβασε την κάτω ευρισκόμενη φύση σε εκείνο το ύψος; Δεν ισχύει τίποτα από αυτά· διότι η ιστορική διήγηση γι' αυτόν δεν αναφέρει ότι ο Στέφανος, έχοντας μεγάλη δύναμη ή όντας πλήρης αγγελικής βοήθειας, είδε αυτά που είδε. Αλλά τι λέει; «Ο δε Στέφανος, όντας πλήρης Αγίου Πνεύματος, είδε τη δόξα του Θεού και τον μονογενή [Υιό] του Θεού». Διότι δεν είναι δυνατόν, όπως λέει ο προφήτης, να φανεί το φως, εάν δεν οραθεί μέσα στο φως. «Διότι μέσα στο φως σου», λέει, «θα δούμε φως». (Δεν ενδέχεται η θεωρία του φωτός να γίνει έξω από το φως· διότι πώς είναι δυνατόν να ατενίσει κανείς τον ήλιο, ευρισκόμενος έξω από τις ακτίνες του;) Επειδή λοιπόν μέσα στο φως του Πατρός, δηλαδή στο Άγιο Πνεύμα που εκπορεύεται από Εκείνον, καθοράται το μονογενές φως, για τον λόγο αυτόν, αφού πρώτα καταυγάστηκε από τη δόξα του Πνεύματος, οδηγήθηκε στην κατανόηση της δόξας του Πατρός και του Υιού. Αλλιώς, πώς θα πούμε ότι αληθεύει η ευαγγελική απόφανση, ότι «Κανείς δεν έχει δει ποτέ τον Θεό»; Και πώς ο απόστολος δεν διακηρύσσει τα αντίθετα από αυτά που έχουν ιστορηθεί, όταν λέει: «Τον οποίο ούτε είδε κάποιος από τους ανθρώπους, ούτε μπορεί να δει»; Διότι, εάν η δόξα του Πατρός και του Υιού κατέστη χωρητή από την ανθρώπινη φύση και δύναμη, τότε οπωσδήποτε είναι ψευδής εκείνος που αποφάνθηκε ότι το [θείο] θέαμα είναι αχώρητο στους ανθρώπους.

Και όπως ακριβώς, αν κάποιος πει ότι ο όρος «ζώο» αποδίδεται σε πολλά και διαφορετικά κατά το είδος όντα, δεν θα μπορούσε να ελεγχθεί ότι έχει αποκλίνει από την αλήθεια εάν προέβαινε στην περιγραφή ειδικά του ανθρώπου, ούτε θα τον κατηγορούσε κανείς ότι αστόχησε ως προς την πραγματικότητα, εάν δεν απέδιδε στα πτηνά, στα τετράποδα και στα ένυδρα τον ίδιο ακριβώς ορισμό που διατύπωσε για τον άνθρωπο· έτσι, εφόσον η έννοια που κατανοείται «κατ᾽ επίνοιαν» είναι πολυσχιδής και ποικίλη, δεν θα αποτελούσε αναίρεσή της το να πει κανείς ότι δεν πρόκειται κυρίως για εκείνη την επίνοια με το αιτιολογικό ότι υπάρχει και άλλη, έτσι ώστε, ακόμη κι αν εξεταστεί κάποιο άλλο είδος επίνοιας, ο προηγούμενος ορισμός δεν είναι εσφαλμένος. «Εάν, λοιπόν, κάποιος», λέει, «από τους αποστόλους ή τους προφήτες αποδεικνυόταν ότι χρησιμοποίησε αυτά τα ονόματα για τον Χριστό, το ψεύδος θα είχε κάποια δικαιολογία». Πόση φιλοπονία για τις Γραφές του Θεού μαρτυρούν τα λόγια αυτά για τον συγγραφέα τους! Κανείς από τους προφήτες ή τους αποστόλους δεν ονόμασε τον Κύριο άρτο, ή λίθο, ή πηγή, ή αξίνα, ή φως, ή ποιμένα; Τι λέει, λοιπόν, ο Δαβίδ; Για ποιον λέει «Κύριος ποιμαίνει με», και «Ο ποιμαίνων τον Ισραήλ πρόσχες»; Άραγε διαφέρει καθόλου το να πει κανείς «ποιμένας» από το «αυτός που ποιμαίνει» και το «Παρά σοι πηγή ζωής»; Άραγε αποδέχεται να αποκαλείται ο Κύριος «πηγή» και «Λίθον ον απεδοκίμασαν οι οικοδομούντες»;

Και πάλι: Ζει ο Κύριος, και ευλογητός ο Θεός, και ας υψωθεί ο Θεός της σωτηρίας μου. Και επιπροσθέτως: Στο φως σου θα δούμε φως, δηλαδή, μέσω του Υιού σου θα γνωρίσουμε το Άγιο Πνεύμα. Διότι δι' αυτού, όπως ακριβώς μυσταγωγηθήκαμε σαφέστερα τα περί του Πατρός, έτσι και τα περί του Αγίου Πνεύματος. Και βρίσκουμε πολλά τέτοια τα οποία εξαγγέλλουν την Αγία Τριάδα.

Διότι η σελήνη ούτε είναι πλασμένη από τη φύση της να χωράει ολόκληρη την υπερβάλλουσα ηλιακή λαμπρότητα, ούτε μετέχει σε άλλη εκτός από αυτήν. Από αυτό, λοιπόν, ως μέσα από μια αμυδρή εικόνα, μπορεί κανείς να κατανοήσει πώς οι δίκαιοι θα λάμψουν σαν τον ήλιο, σύμφωνα με την αψευδή υπόσχεση του Σωτήρα στα ευαγγέλια, και πώς το φως που περιέλαμψε τον Παύλο, όντας μια μικρή αναλαμπή του μεγάλου φωτός, και η λαμπρότητα που περιέστραψε τους εκλεκτούς των μαθητών στο όρος Θαβώρ, η οποία ονομάζεται θεότητα και για όσους έχουν ενωθεί με τον Θεό και βλέπουν τον Θεό μέσω του Θεού, ή μάλλον, για να μιλήσω σύμφωνα με τον προφήτη, για όσους βλέπουν το φως μέσα στο φως του Θεού, αποτελεί αρρήτως ορατή θεότητα, ως αμυδρή μεν, αλλά φυσική, άναρχη ακτίνα της αόρατης θεότητας, γεγονός που δεν αναιρεί το ότι η τρισυπόστατη θεότητα είναι μία και απλή. Διότι, παρόλο που πολλαπλασιάζεται μέσω της θεουργικής και φωτουργικής κοινωνίας και της αγαθοπρεπούς μέθεξης προς τους αξίους, διατηρεί σταθερά την καθαυτήν αδιαίρετη απλότητά της σύμφωνα με την υπερούσια δύναμή της.

Αλλά βέβαια, καθώς η μονάδα κινήθηκε προς τη δυάδα και δεν προχώρησε περαιτέρω, δηλαδή του παντουργού Θεού Πατρός προς τη γέννηση και την εκπόρευση, του Υιού ως δημιουργού των πάντων και του Πνεύματος που τελειοποιεί τα πάντα, ούτε ο Υιός υπάρχει διά του Πνεύματος —διότι θα ήταν ατελής εκ του Πατρός, εάν γεννιόταν διά του Πνεύματος που τελειοποιεί τα πάντα— ούτε το Πνεύμα υπάρχει διά του Υιού. Διότι, εκτός από το να είναι ατελές εκ του Πατρός, και μάλιστα όντας αυτό που τελειοποιεί τα πάντα, θα ήταν και ένα από τα δημιουργήματα· επειδή τα πάντα έγιναν δι' εκείνου, ενώ διά του Υιού το Πνεύμα έχει καταστεί γνωστό. Και στο φως του Πνεύματος βλέπουμε ως φως τον Υιό, για να μιλήσουμε προφητικά και πατερικά ταυτόχρονα· ώστε να γνωρίζουμε ότι όχι μόνο υπάρχουν εκ μιας αρχής, αλλά και ότι έχουν αδιάστατη σχέση μεταξύ τους, ενυπάρχουν το ένα στο άλλο, αλληλοφανερώνονται και προβάλλονται το ένα διά του άλλου, χωρίς όμως να υπάρχουν το ένα διά του άλλου ή το ένα εκ του άλλου ή να ανήκουν το ένα στο άλλο· διότι ένα είναι αυτό εκ του οποίου προέρχονται.

Ορθώς λοιπόν και προηγουμένως λέγαμε ότι η δόξα που θεάθηκε κατά τη Μεταμόρφωση του Χριστού ήταν του Πατέρα, επειδή μία είναι η δόξα του Πατέρα και του Υιού. Διότι και τώρα, εφόσον ο Στέφανος βρέθηκε σαφώς εν τω Θεώ, δεν είδε μόνο τον Θεό μέσα σε δόξα, αλλά και την ίδια τη δόξα, που ήταν δόξα του Πατέρα. «Άραγε λοιπόν, ήταν κατόρθωμα της ανθρώπινης φύσης; Άραγε κάποιος από τους αγγέλους ανέβασε σε εκείνο το ύψος τη φύση που κείται χαμηλά; Δεν συμβαίνει αυτό· διότι δεν είναι γραμμένο έτσι, ότι δηλαδή ο Στέφανος είδε αυτά που είδε επειδή έγινε ισχυρός στη δύναμη ή πλήρης αγγελικής βοήθειας, αλλά ότι ο Στέφανος, όντας πλήρης Αγίου Πνεύματος, είδε τη δόξα του Θεού και τον Μονογενή του Θεού· διότι δεν είναι δυνατόν, όπως είπε ο προφήτης, να φανεί το φως εάν δεν θεωρηθεί μέσα στο φως». Αν, όμως, μέσα στο πατρικό φως, το Πνεύμα, βλέπουμε ως φως τον Υιό, τότε υπάρχει για εμάς μια άμεση ένωση με τον Θεό και μετάδοση φωτός από εκεί, στην οποία μετέχουμε χωρίς τη μεσολάβηση αγγέλων, έστω κι αν αυτός ο φιλόσοφος το αρνείται και νομίζει ότι έτσι το διδάσκει αυτό ο μέγας Διονύσιος, μη κατανοώντας με ακρίβεια τη δύναμη της θεολογίας αυτού του ιεροφάντη.

Δεν είναι έτσι τα πράγματα· διότι δεν έχει γραφτεί έτσι, ότι δηλαδή ο Στέφανος, επειδή ήταν πολύ δυνατός ή επειδή ήταν πλήρης από αγγελική βοήθεια, είδε αυτά που είδε, αλλά ότι ο Στέφανος, όντας πλήρης Αγίου Πνεύματος, είδε τη δόξα του Θεού και τον Μονογενή του Θεού. Διότι δεν είναι δυνατόν, όπως είπε ο προφήτης, να φανεί το φως, αν δεν οράται μέσα σε φως». Επομένως, εδώ μίλησε για όραση που είναι προσιτή μέσω του Πνεύματος, και όχι για γνώση, και εκλαμβάνοντας το «κανείς δεν έχει δει ποτέ τον Θεό» με αυτήν τη σημασία και αντιπαραθέτοντάς το απορηματικά προς την πνευματική θεωρία του Στεφάνου, έφερε τη λύση με τον ωραιότερο και πιο ευσεβή τρόπο. Επιπλέον, ούτε την ουσία αποκάλεσε προσιτή ή ορατή, αλλά τη δόξα του Πατρός και τη χάρη του Πνεύματος. «Αλλά εγώ», λέει, «ακούγοντας ότι αυτή η χάρη και η δόξα είναι υπερφυής και όμοια με τον Θεό —διότι, λέει, τα όμοια ορώνται από τα όμοια—, γι' αυτό, εφόσον είναι άκτιστη και άναρχη, λέω ότι αυτή είναι η ουσία του Θεού». Και δεν μπορεί να ισχύει αυτό, ω θεολόγε που αντιτίθεσαι στους αγίους· διότι να ξέρεις καλά πως με κανέναν τρόπο δεν θα διαφύγεις της προσοχής όσων γνωρίζουν, όταν, αν και κρύβεις τα ονόματα, προβάλλεις περιέργως την άγια σκέψη των αγίων ως να ανήκει σε κάποιον ετερόδοξο· δεν μπορεί λοιπόν μια ενέργεια του Θεού υπερφυής, άναρχη και άκτιστη να υπάρχει και, εξαιτίας του ότι φανερώνει ολόκληρο τον Θεό μέσω του εαυτού της σε αυτούς που βλέπουν υπερφυώς εν Πνεύματι, να είναι όμοια με τον Θεό; «

Γι' αυτό και προς τον Θεό και Πατέρα, επαναλαμβάνοντας τα λόγια μαζί με τον Δαβίδ, ας πούμε τα εξής: «Δικός σου είναι ο βραχίονας που ενανθρώπησε με πολλή δύναμη· ας κραταιωθεί το παντοδύναμο χέρι σου, Ύψιστε και υπερούσιε Πατέρα, και ας υψωθεί η δεξιά σου, η οποία σήμερα μεταμορφώθηκε θαυμαστά ανάμεσά μας. Μακάριος είναι ο λαός σου, εμείς που γνωρίζουμε την ιαχή, τον επινίκιο ύμνο για τη νίκη που εμείς οι πιστοί κατακτήσαμε μέσω του Υιού σου». Και έπειτα, απευθύνοντας την ικεσία προς τον Υιό εν Πνεύματι, με έκσταση και ευχαριστία ας πούμε: «Κύριε, αξίωσέ μας να πορευόμαστε πάντοτε στο φως του προσώπου σου· μέσα στο φως της σημερινής σου μεταμορφώσεως θα δούμε εσένα, το άδυτο πατρικό φως. Φώτισε τους οφθαλμούς μας με την αστραπή της θεότητάς σου, για να μην υπνώσουμε στο σκοτάδι τον αιώνιο θάνατο· ανάτειλε σε εμάς φως ευφροσύνης, φως αλήθειας και επιγνώσεως· Θεέ, εσύ θα φωτίσεις ως λύχνο τον σκοτεινό και παραμελημένο μας νου, και θα φωτίζεις πάντοτε το σκοτάδι της άγνοιάς μας, ώστε να σε ατενίζουμε, να σε ανυμνούμε και να σε δοξάζουμε».

«και τον χειμάρρουν» (και τον χείμαρρο): Χείμαρρο ονομάζει αυτόν που έρευσε με μεγάλη ορμή από τη δεσποτική πλευρά. «ότι παρά σοί» (διότι κοντά σου): Ομοίως αναφέρεται σε εκείνη την πηγή, η οποία ανέβλυσε από την πλευρά ύδωρ ζωής και αίμα. «εν τω φωτί» (στο φως): Διότι, όταν από το μνήμα προήλθε το αληθινό φως, τότε κάθε ψυχή των πιστών φωτίστηκε. «παράτεινον» (επέκτεινε): Δηλαδή στους αιώνες των αιώνων παράσχε το έλεός σου σε αυτούς που πιστεύουν σε σένα. «και την δικαιοσύνην» (και τη δικαιοσύνη): Διότι σε όλους, όσοι ελπίζουν στον Κύριο με ευθεία καρδιά, σε αυτούς η δικαιοσύνη του Χριστού παρίσταται ανεξίτηλη. «μη ελθέτω» (ας μην έλθει): Διότι η υπερηφάνεια δεν βρίσκει κατάλυμα κοντά στον Θεό, επειδή εξ ολοκλήρου ο Κύριος είναι ειρήνη. «και χείρ» (και χέρι): Διότι δεν μπόρεσαν τα χέρια [και τα πόδια] των Ιουδαίων να κλονίσουν [ή να παρασαλεύσουν] τη βουλή του Λόγου και Θεού. «εκεί έπεσον» (εκεί έπεσαν): Εκεί. Πού; Στον Χριστό, πάνω στον οποίο οι Ιουδαίοι προσέκρουσαν και συντρίφθηκαν. «εξώσθησαν» (εκδιώχθηκαν): Διότι οι Ιουδαίοι και οι Έλληνες απομακρύνθηκαν από τη δόξα του Θεού και δεν μπορούν πλέον να γίνουν δεκτοί εξαιτίας της απιστίας τους.

Αυτός που αναζητείται από εσάς εδώ, κάθεται στους ουρανούς, αυτός που ψηλαφιέται εδώ, αναπαύεται στους κόλπους του Πατρός, αυτός που έγινε νεκρός για να κυριεύσει νεκρούς και ζωντανούς, δεν εγκατέλειψε τη ζωή· διότι αυτός χορηγεί σε όλους τη ζωή, από αυτόν εμπνέεται όλη η φύση, μέσα σε αυτόν κινούνται τα κινούμενα, συγκροτούνται όσα έχουν υπόσταση, ενεργούν τα ενεργούμενα.» Από εκεί οι γυναίκες, αφού εξήλθαν, συνάντησαν τον Ιησού, και είδαν τον όρθρο ως όρθρο, και είπαν προς αυτόν ό,τι έψαλλε ο Δαβίδ στις προφητείες: «Διότι κοντά σου βρίσκεται η πηγή της ζωής, και μέσα στο φως σου θα δούμε φως.» Εάν όμως λες: «Οι μεν γυναίκες βρήκαν, ενώ οι απόστολοι δεν βρήκαν», και «Πώς το κέρδος είναι κοινό; Πώς αυτό που βρέθηκε γίνεται σωτηρία για όλη τη φύση;», εξετάζεις περιττά πράγματα και κατηγορείς μάταια. Διότι οι γυναίκες βρήκαν αυτό που προηγουμένως είχαν χάσει μέσω της Εύας. Βρήκε το κέρδος εκείνη που έδωσε την αφορμή για τη ζημία. Όμως διάβασε και τα υπόλοιπα της προφητείας: «Ως έτοιμο όρθρο θα τον βρούμε, και θα έρθει σε εμάς ως πρώιμη και όψιμη βροχή στη γη.» Αυτά έχουν εκπληρωθεί με σαφήνεια, κατά λέξη. Ο λόγος δεν χρειάζεται θεωρητική ερμηνεία, δεν έχουμε ανάγκη να ερμηνεύσουμε αλληγορικά το νόημα του προφήτη: «Θα έρθει σε εμάς ως πρώιμη και όψιμη βροχή στη γη.»

Και εάν αυτά διατηρούνται στη φυσική τους κατάσταση, και η χάρη δεν βρίσκεται κοντά, τα πάντα παραμένουν ανενεργά ως προς το έργο των διακρίσεων, όπως ακριβώς κατά τις ώρες της νύχτας, επειδή δεν υπάρχει ήλιος, παραμένουν αθέατα. Και όταν όλα είναι ακμαία και ολοκληρωμένα στη φύση τους, εννοώ δηλαδή ο οφθαλμός και η όραση και τα όποια πράγματα δεν διακρίθηκαν ή διακρίνονται, αυτό είναι που έχει ειπωθεί: Στο φως σου θα δούμε φως.

Και εάν αυτά διατηρούνται στη θέση τους, αλλά δεν υπάρχει κοντά τους η χάρη, παραμένουν όλα ανενέργητα ως προς τη λειτουργία των διακρίσεων, όπως ακριβώς κατά τις ώρες της νύχτας, διότι, επειδή δεν υπάρχει ήλιος, παραμένουν αθέατα, ακόμη και όταν όλα είναι υγιή και ολοκληρωμένα από μόνα τους, όπως λέμε για τον οφθαλμό και την όραση, και όσα πράγματα δεν διακρίθηκαν ή διακρίνονται. Και αυτό είναι το ρηθέν: «εν τω φωτί σου οψόμεθα φως».

Αυτός είναι ο Υιός μου, ο μόνος που έχει Πατέρα συναΐδιο με τον εαυτό Του. Αυτός είναι ο Υιός μου, ο οποίος αναφωνεί διά του Ησαΐα: «Λουστείτε, γίνετε καθαροί, απομακρύνετε τις πονηρίες από ενώπιον των οφθαλμών σας». Αυτός είναι ο Υιός μου, προς τον οποίο αναφωνούσαν οι προφήτες: «Κοντά σου βρίσκεται η πηγή της ζωής, στο φως σου θα δούμε φως», στον οποίο ανήκει η δόξα στους αιώνες των αιώνων. Αμήν.

Ο απόστολος θα μαρτυρήσει για μένα λέγοντας ότι ο Θεός είναι φως. Και: Ήλθε ο Ιωάννης, για να μαρτυρήσει για το φως· και: Ήταν το φως το αληθινό, το οποίο φωτίζει κάθε άνθρωπο που έρχεται στον κόσμο, δηλαδή, που έρχεται στην αλήθεια. Και ο Υιός λέει: Εγώ είμαι το φως το αληθινό· και: Εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας είναι μέσα σε μένα. Για το ότι δε ο Υιός είναι φως και ήλιος της δικαιοσύνης, και ο προφήτης αναβοά: Φωτίζου, φωτίζου, Ιερουσαλήμ. Διότι έχει έλθει σε σένα το φως, και η δόξα του Κυρίου έχει ανατείλει πάνω σου. Και για το άγιο Πνεύμα ψάλλεται στους ψαλμούς ότι: Σε σένα βρίσκεται η πηγή της ζωής. Στο δικό σου φως θα δούμε φως, δηλαδή, στον Υιό θα δούμε το άγιο Πνεύμα· το φως δια του οποίου φωτιστήκαμε, και έως σήμερα φωτιζόμαστε στις καρδιές μας. Φως ο Πατέρας, επειδή είναι Θεός αληθινός· φως ο Υιός, επειδή είναι απαύγασμα εκείνου του φωτός· φως το άγιο Πνεύμα που εκπορεύεται από τον Πατέρα· διότι κανείς δεν γνωρίζει τα του Θεού, παρά μόνο το Πνεύμα που είναι σε Αυτόν. Φως λοιπόν το άγιο Πνεύμα, το αληθινό, το οποίο μέσα στο αληθινό φως θεωρείται και κατανοείται. Ας παραμένει λοιπόν σε εμάς, αδελφοί, η πίστη αρραγής, αχώριστη η Τριάδα. Διότι και ο μακάριος Σολομών λέει ότι το τριπλό νήμα δεν θα διαρραγεί. Διότι ο Θεός αγιάζει, φωτίζει, ζωοποιεί, ελευθερώνει, και ακόμη περισσότερα από αυτά. Και ο Υιός ομοίως· διότι όλα όσα πράττει ο Πατέρας τα πράττει, και το άγιο Πνεύμα ομοίως αγιάζει, φωτίζει, ζωοποιεί, ελευθερώνει.

Ότι ο Θεός, ο οποίος κατ' ουσίαν είναι αληθινά φως, υπάρχει μέσα σε εκείνους που περιπατούν σε Αυτόν διά των αρετών, γινόμενος αληθινά φως. Όπως λοιπόν όλοι οι άγιοι, οι οποίοι είναι φως κατά μέθεξιν, γίνονται φως μέσα στο κατ' ουσίαν φως εξαιτίας της φιλοθεΐας τους, έτσι και το κατ' ουσίαν φως γίνεται φως μέσα στο κατά μέθεξιν φως εξαιτίας της φιλανθρωπίας του. Εάν λοιπόν, σύμφωνα με την αρετή και τη γνώση, είμαστε μέσα στον Θεό ως μέσα σε φως, και ο ίδιος ο Θεός είναι μέσα μας ως φως μέσα σε φως. Διότι ο Θεός, που είναι φως εκ φύσεως, βρίσκεται μέσα στο φως που γίνεται τέτοιο κατά μίμησιν, όπως το αρχέτυπο μέσα στην εικόνα· και αν κάποιος Του προσφέρει καθαρό βίο, παραμένει αδιάκοπα ενοικώντας μέσα του. Διότι το χωρίο, «εκείνος που με αγαπά θα τηρήσει τις εντολές μου, και εγώ και ο Πατέρας θα έρθουμε και θα κατοικήσουμε μαζί του»· και το, «ήταν το φως το αληθινό, το οποίο φωτίζει κάθε άνθρωπο που έρχεται στον κόσμο»· το, «φως για τους δικαίους παντοτινά»· το, «στο φως σου θα δούμε φως»· το, «ως τέκνα φωτός να περιπατείτε, για να γίνετε Υιοί φωτός»· το, «ο Θεός είναι φως, και εάν περιπατούμε στο φως όπως Αυτός είναι στο φως», και όσα άλλα παρόμοια, και προς το φως μάς οδηγούν, και μας προτρέπουν να γίνουμε φως.

Εάν δε το όνομα της πηγής είναι όνομα ενέργειας ως προς τον Υιό, όπως ακριβώς και το καθένα από αυτά που έχουν απαριθμηθεί· και για κάποια αιτία, δηλαδή για τον πλούτο της αγαθότητας· και σύμφωνα με το ιδίωμα της ανάγκης· άρα ο Υιός δεν είναι αίτιος του Πνεύματος επειδή ονομάζεται πηγή. Ο δε μέγας Αθανάσιος, στον λόγο του περί της ενσάρκου οικονομίας λέει: «διότι μέσα μας κατοικεί ο αρραβώνας και η απαρχή της θεότητας, ενώ στον Χριστό όλο το πλήρωμα της θεότητας· και για αυτό ο Δαβίδ ψάλλοντας προς τον Θεό λέει, “διότι σε εσένα υπάρχει πηγή ζωής, μέσα στο φως σου θα δούμε φως”· επειδή γνωρίζει ότι ο Υιός που βρίσκεται κοντά στον Πατέρα είναι η πηγή του Αγίου Πνεύματος». Βλέπεις ότι και αυτός κάνει λόγο όχι για την υποστατική, αλλά για την ενεργητική πρόοδο του Πνεύματος; Διότι λέει αρραβώνας και απαρχή θεότητας· ο δε αρραβώνας και η απαρχή θα μπορούσαν να είναι μέρος ενός όλου· όμως το Πνεύμα δεν μερίζεται κατ’ ουσίαν, ούτε βέβαια καθ’ υπόστασιν. Και αυτά μεν λέει ο φωστήρας της Αλεξάνδρειας. Σχετικά με τον θείο Γρηγόριο απομένει να εξετάσουμε, αν το όνομα της πηγής που αποδίδεται στον Υιό το εκλαμβάνει με την έννοια της αιτίας του Πνεύματος. Αυτός λοιπόν, στον λόγο του περί του Αγίου Πνεύματος, αναφερόμενος σε αυτήν την εικόνα, λέει: «Έναν οφθαλμό, λέει, και μία πηγή και έναν ποταμό σκέφτηκα· όπως εξάλλου και άλλοι· μήπως λοιπόν με τον πρώτο έχει αναλογία ο Πατέρας, με τη δεύτερη ο Υιός, και με τον τρίτο το Άγιο Πνεύμα;»

Ως προς την απορία που μας έθεσε κάποιος, πώς δηλαδή μερικοί από τους αγίους ονομάζουν αποκλειστικά τον Πατέρα πηγή του Πνεύματος, ενώ άλλοι ονομάζουν πηγή και τον Υιό, απαντούμε ότι η λέξη «πηγή» λαμβάνεται άμεσα με δύο σημασίες. Διότι από όλους τους ανθρώπους πηγή ονομάζεται η ίδια η άβυσσος του ύδατος και ο οφθαλμός της, δηλαδή η αρχή και η αιτία του και η φλέβα από την οποία αναβλύζει και προέρχεται το τρεχούμενο νερό· εάν κάποιος την αφαιρούσε στην πράξη ή στη σκέψη, θα καταργούσε μαζί της και τον ποταμό που πηγάζει από αυτήν, καθώς και το ίδιο το νερό. Αλλά πηγή ονομάζεται επίσης και ο τόπος που από τη φύση του χωράει το νερό και συνδέεται αδιάσπαστα με την αναβλύζουσα βρύση, στον οποίο κατά φυσικό τρόπο εισέρχεται και συγκεντρώνεται πρώτα το νερό που αναβλύζει από την άβυσσο, και από εκεί, σαν από δεξαμενή, ξεχειλίζει, ρέει προς τα έξω και μεταδίδεται σε όλους. Έτσι λοιπόν, επειδή η λέξη «πηγή» έχει διάφορες σημασίες, όταν οι άγιοι μιλούν για τον Πατέρα, αναφέρονται αποκλειστικά στην πρώτη σημασία της πηγής, λέγοντας ότι ο Πατέρας είναι η πηγή της υπερούσιας θεότητας, και όσα παρόμοια. Όταν όμως μιλούν για τον Υιό, αναφέρονται οπωσδήποτε στη δεύτερη σημασία· γι' αυτό και λένε «σε Εσένα βρίσκεται η πηγή της ζωής», και άλλα παρόμοια.

«Η δικαιοσύνη σου είναι σαν τα όρη του Θεού» πάρα πολύ μεγάλη, «τα κρίματά σου», δηλαδή οι σωτηριώδεις κρίσεις του ελέους σου, είναι «άβυσσος πολλή» και απύθμενη, δια της οποίας «ανθρώπους και κτήνη θα σώσεις, Κύριε». Τους μεν ανθρώπους θα τους σώσεις οδηγώντας στην αιώνια ζωή όσους είναι άξιοι για τη ζωή, τα δε κτήνη θα τα σώσεις από τους κινδύνους, επειδή είναι χρήσιμα στους ανθρώπους. «Πόσο πλήθυνες το έλεός σου, Θεέ», σώζοντας ανθρώπους και κτήνη· «και οι υιοί των ανθρώπων», των πραγματικών ανθρώπων, «θα ελπίσουν στη σκέπη των πτερύγων σου. Θα μεθύσουν από την αφθονία του οίκου σου, και θα τους ποτίσεις από τον χείμαρρο της τρυφής σου». Σε αυτή τη μέθη και στον χείμαρρο συμμετείχε ο χορός των προφητών και των αποστόλων και κάθε ανόθευτος δάσκαλος της Εκκλησίας. «Διότι σε εσένα βρίσκεται η πηγή της ζωής» που ποτίζει τα πλήθη των πιστών· και μας φωτίζει δια του βαπτίσματος, δια του οποίου «και μέσα στο φως σου θα δούμε φως», το φως της πίστεως στον τρισάγιο Θεό.

Επειδή, λοιπόν, μέσα στο Πνεύμα θεωρείται ο Υιός —διότι δεν είναι δυνατόν να θεωρήσει κανείς τον Υιό, εάν δεν έχει καταυγασθεί από το Πνεύμα— γι' αυτό το Πνεύμα είναι εικόνα του Υιού, όπως ακριβώς λέει και ο προφήτης προς τον Θεό και Πατέρα: «Εν τω φωτί σου οψόμεθα φως», δηλαδή «Μέσα στο Πνεύμα σου θα δούμε τον Υιό»· ο δε Υιός είναι εικόνα του Πατρός, και διότι σε Αυτόν θεωρείται ο Πατέρας («Διότι εκείνος που έχει δει εμένα», λέει, «έχει δει τον Πατέρα»), και διότι προέρχεται από τον Πατέρα. Επομένως, εκείνος που αξιώνεται να θεωρήσει τον Υιό μέσα στο Πνεύμα, και τον Πατέρα μέσα στον Υιό, θα αντίκριζε ολόκληρη τη θεότητα, εφόσον ο Υιός είναι συμφυής με τον Πατέρα, και το Πνεύμα με τον Υιό, προερχόμενο από τον Πατέρα, και έτσι υπάρχει στα τρία πρόσωπα μία συμφυΐα και αντιπεριχώρηση.

πδ'. Εκείνος που είναι γεμάτος υπεροψία και εξαπατά το μυαλό του με την έπαρση, ποτέ δεν θα επιτύχει τη χάρη της ταπεινώσεως μέσα στο φως της κατανύξεως, μέσω της οποίας χαρίζεται το φως της σοφίας του Θεού σε όσους έχουν συντετριμμένη καρδιά, σύμφωνα με το γεγραμμένο: «Μέσα στο φως σου θα δούμε φως». Αλλά θα τον καλύψει η νύχτα των παθών, μέσα στην οποία περιφέρονται όλα τα θηρία του δάσους της ανθρώπινης φύσεως. Και τα λιονταράκια της επάρσεως, εννοώ τον δαίμονα της κενοδοξίας και της πορνείας, ωρυόμενα ζητούν ποιον να καταπιούν και να ρίξουν στα σπλάχνα της απελπισίας.

Επειδή δε δεν είναι δυνατόν με άλλον τρόπο να δούμε το φως παρά μόνο μέσα στο φως· διότι, όπως λέει, «στο φως σου θα δούμε φως»· πρέπει να επικαλεστούμε και τώρα τη θεία χάρη να λάμψει επάνω μας, ώστε μέσα στο δικό της φως να θεωρήσουμε πιο καθαρά το φως της αλήθειας που εμπεριέχεται στα αποστολικά λόγια, αποβλέποντας από κάθε πλευρά προς αυτόν τον έναν και τον αυτόν σκοπό·

Το πνεύμα σου το αγαθό θα με οδηγήσει· και Μέσα στο φως σου θα δούμε φως. Ταυτόχρονα, λοιπόν, η υπερηνωμένη και αχώριστη Τριάδα και υπάρχει και θέλει και ενεργεί, ταυτόχρονα και αγιάζει και συμφιλιώνεται· επομένως, δεν πρέπει να κάνουμε λόγο για δύο αγιασμούς, ούτε για δύο συμφιλιώσεις της μίας Τριάδας· ειδάλλως, εκείνος που υποστηρίζει ότι υπάρχουν δύο για το καθένα από αυτά, ας παραδεχτεί και ένα τρίτο. Ναι, ίσως πει κάποιος, υπάρχει και ένα τρίτο, η κάθοδος του Πνεύματος μετά την εν Χριστώ οικονομία. Τι λοιπόν; Μήπως η κάθοδος του Πνεύματος χώρισε το Πνεύμα από την ουσία του Πατρός και του Υιού, ή από την ενέργεια, ή από τη θέληση; Σε καμία περίπτωση.

Ή και ο Υιός ο ίδιος ομοίως, δηλαδή κατά το ίδιο σχήμα της λέξης, ονομάζεται φως και του Πατρός και του κόσμου· διότι ονομάζεται φως εκ φωτός, δηλαδή απαύγασμα του Πατρός· «Και εν τω φωτί σου», λέει ο Προφήτης, «οψόμεθα φως»· και ο ίδιος πάλι λέει: «Εγώ ειμι το φως του κόσμου»· επειδή, λοιπόν, ως προς τον Πατέρα λέγεται έτσι, ως φως εκ φωτός, έτσι ας λέγεται και ως προς τον κόσμο, ως προερχόμενο εκ του κόσμου, και όχι ως ερχόμενο στον κόσμο· ή το αντίστροφο, επειδή ονομάζεται φως του κόσμου, ως φωτισμός του, έτσι ας λέγεται και για τον Πατέρα. μθ΄. Ή επειδή για αυτούς τους λόγους και η γενική αρχή και αυτό επίσης ομοίως απορρίπτεται, ισχυρίζεται ότι δεν το λέει για κανέναν άλλον, παρά λέει αυτό μόνο για το Πνεύμα, ότι δηλαδή μόνο το Πνεύμα είναι εκπορευόμενο· και δεν υπάρχει καμία διαφορά να λέμε Πνεύμα του Υιού ή εκπορευόμενο από τον Υιό. Αλλά και η λέξη Πνεύμα ανήκει σε εκείνες που λέγονται με πολλές σημασίες, και δεν θα μπορούσαν να πουν ότι αυτό ισχύει για καθετί που οπωσδήποτε ονομάζεται Πνεύμα. ν΄. Αν, επειδή και ο Πατέρας ονομάζεται πνεύμα· «Διότι ο Θεός είναι Πνεύμα», λέει, «και εκείνοι που τον προσκυνούν πρέπει να τον προσκυνούν εν πνεύματι και αληθεία»· και πάλι ο Υιός ονομάζεται πνεύμα· «Διότι Πνεύμα προ προσώπου ημών», λέει, «είναι ο Χριστός Κύριος»· και εφόσον ανήκουν ο ένας στον άλλον, ο μεν (Πατέρας) στον Υιό, ο δε (Υιός) στον Πατέρα, για τον λόγο αυτό ας εκπορεύονται και ο ένας από τον άλλον. να΄.

Εξαφάνισε τη ζοφερή νύχτα και κατέστησε τα πάντα μεσημβρία· κατηύγασε την οικουμένη το ανέσπερο φως, ο Ιησούς ο σωτήρας μας· η χώρα του Ζαβουλών βρίσκεται σε ευημερία και μιμείται τον παράδεισο· διότι την ποτίζει ο χείμαρρος της τρυφής και αναβλύζει σε αυτήν το αείζωο νάμα, το οποίο οι παλαιότεροι δεν βρήκαν μολονότι έσκαψαν το φρέαρ του όρκου, το φρέαρ της Συχέμ, αλλά όχι την πηγή της ζωής· ενώ στη Γαλιλαία αντικρίζουμε ζωντανή φλέβα, Αυτόν που φανερώθηκε και φώτισε τα πάντα.

Το «Άγιος ισχυρός» το αποδίδουν στην ιδιότητα της υποστάσεως του Υιού και Λόγου, ενώ το «Άγιος αθάνατος» το αφιερώνουν στο ομοούσιο και ζωοποιό Πνεύμα. Αρμόζουν βέβαια αυτά και σε καθεμία υπόσταση χωριστά, διότι καθεμία από αυτές είναι και άγια και ισχυρή και αθάνατη. Διότι η φύση και η ουσία στα τρία πρόσωπα είναι μία, και κοινό όνομα είναι η θεότητα. Τις φράσεις όμως αυτού του Τρισαγίου ύμνου τις αναφώνησε προφητικά με συντομία ο Δαβίδ: «Δίψασε», λέγει, «η ψυχή μου για τον Θεό τον ισχυρό, τον ζωντανό» και αλλού: «Με τον λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί, και με το Πνεύμα του στόματός του όλη η δύναμή τους» και σε άλλο σημείο: «Στο φως σου θα δούμε φως». Ο δε σεραφικός ύμνος που εκφωνήθηκε από τον Ησαΐα, ο οποίος συνάγει τα τρία «άγιος» σε μία κυριότητα, τι διαφορά έχει από το Τρισάγιο που ψάλλεται από εμάς;

Και έτσι, τέτοιοι άνθρωποι θα μπορούσαν να πουν σε όλους με παρρησία: «Υπέρ του Χριστού είμαστε πρεσβευτές, σαν να σας παρακαλεί ο Θεός μέσω ημών. Συμφιλιωθείτε με τον Θεό.» Διότι όλοι αυτοί φύλαξαν τις εντολές του Θεού μέχρι θανάτου, πούλησαν τα υπάρχοντά τους και τα μοίρασαν στους φτωχούς, ακολούθησαν τον Χριστό μέσω της υπομονής στους πειρασμούς, έχασαν τις ψυχές τους στον κόσμο ένεκα της αγάπης του Θεού και τις βρήκαν για την αιώνια ζωή. Βρίσκοντας δε τις ψυχές τους, τις βρήκαν μέσα σε νοητό φως και έτσι μέσα στο φως αυτό είδαν «το απρόσιτο φως», τον ίδιο τον Θεό, σύμφωνα με το γεγραμμένο: «Στο φως σου θα δούμε φως.» Πρόσεξε, λοιπόν, πώς μπορεί κάποιος να βρει την ψυχή που έχει. Η ψυχή του καθενός είναι η δραχμή την οποία έχασε όχι ο Θεός, αλλά ο καθένας από εμάς, βυθίζοντας τον εαυτό του στο σκοτάδι της αμαρτίας. Ο δε Χριστός, που είναι το όντως φως, αφού ήλθε και συνάντησε όσους τον αναζητούν, όπως μόνο αυτός γνωρίζει, τους χάρισε το να Τον δουν. Αυτό σημαίνει το να βρει κανείς την ψυχή του, δηλαδή το να δει τον Θεό και μέσα στο δικό Του φως να γίνει ο ίδιος ανώτερος από όλη την ορατή κτίση, και να έχει τον Θεό ποιμένα και δάσκαλο, από τον οποίο θα γνωρίσει, αν το επιθυμεί, και την εξουσία του δεσμείν και λύειν, και έχοντας γνωρίσει με ακρίβεια, θα προσκυνήσει Εκείνον που την έδωσε και θα την μεταδώσει σε όσους έχουν ανάγκη.

Επειδή, αγγίζοντας τις καρδιές των άδολων και άκακων ανθρώπων, τους αποκαλύπτει τον Υιό, όπως ακριβώς τον αποκάλυψε και στον Πέτρο. «Εκείνος λοιπόν που ακούει από τον Πατέρα», δηλαδή, αυτός που δέχεται την αποκάλυψη του Πατέρα και γίνεται αληθινός μαθητής του, «αυτός έρχεται σε εμένα». Πρόσεξε δε πώς τα λέει όλα με ακρίβεια. Διότι δεν είπε ότι, όποιος ακούει από τον Πατέρα, εκείνος έρχεται σε εμένα, αλλά πρόσθεσε το «και αφού μάθει». Διότι δεν αρκεί μόνο να ακούσει κανείς, αλλά πρέπει να προστεθεί και το να μάθει. Τι λοιπόν; Πριν από αυτό, στην Παλαιά Διαθήκη δεν ήταν διδαγμένοι από τον Θεό; Ήταν μεν, αλλά όχι με αυτόν τον τρόπο. Διότι εδώ βρίσκεται το εξαιρετικό, στην Καινή Διαθήκη, εννοώ. Επειδή τότε έμαθαν τα περί του Θεού μέσω ανθρώπων, τώρα όμως, αφού ο Μονογενής σαρκώθηκε, η γνώση δίνεται από τον ίδιο τον Πατέρα εν Αγίω Πνεύματι, ώστε να εκπληρώνεται ο προφητικός λόγος: «Στο δικό σου φως» (του Πατέρα), δηλαδή στο Πνεύμα, «θα δούμε φως», που είναι ο Υιός. Δικαιολογημένα λοιπόν τώρα είμαστε όλοι διδαγμένοι από τον Θεό, όσοι έχουμε αποδεχθεί την πίστη στον Χριστό. Επειδή όμως είπε ότι «Εκείνος που ακούει από τον Πατέρα, αυτός έρχεται σε εμένα», για να μην υποθέσει κάποιος ότι μιλάει για αισθητό πατέρα, λέει: Δεν λέω αυτό, ότι δηλαδή βλέπει κάποιος τον Πατέρα, παρά μόνο ο Υιός, ο οποίος αληθινά προέρχεται από αυτόν και έχει γεννηθεί από την ουσία του. Διότι όλοι προερχόμαστε από τον Θεό, αλλά κυρίως ο Υιός είναι ένας και μοναδικός, ο οποίος και γνωρίζει τον Πατέρα. «Εγώ είμαι ο άρτος της ζωής».