Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 35:7

Η δικαιοσύνη σου είναι σαν τα όρη του Θεού. Αληθινές, λέει, και βέβαιες απέδειξας τις υποσχέσεις που δόθηκαν μέσω των προφητών· διότι νεφέλες είναι οι προφήτες. Και τις απέδειξας αληθινές, χορηγώντας τόσο μεγάλο πλήθος δικαιοσύνης, ώστε να παραβάλλεται με τα όρη του Θεού. Τα κρίματά σου είναι άβυσσος πολλή. Ενώ δε έχεις τόση αλήθεια και δικαιοσύνη, αγνοώ για ποιον λόγο μακροθυμείς· διότι τα κρίματά σου μιμούνται το αθεώρητο της αβύσσου· επειδή, όπως ακριβώς ο βυθός της είναι αθεώρητος στους ανθρώπους, έτσι ανέφικτη είναι και η κατανόηση των δικών σου κριμάτων.

Ανθρώπους και κτήνη θα σώσεις, Κύριε. Ο Απόστολος, αφού μίλησε για τους δύο λαούς λέγοντας, «Συνέκλεισε ο Θεός τους πάντες στην απείθεια, για να σώσει τους πάντες», πρόσθεσε: «Πόσο ανεξερεύνητα είναι τα κρίματά του!». Και εδώ συμβαίνει κάτι παρόμοιο· διότι, επειδή επρόκειτο να διηγηθεί τη σωτηρία των δύο λαών, οι οποίοι και υποδηλώνονται μέσω των ανθρώπων και των κτηνών: αφενός μεν των ανθρώπων, υποδηλώνοντας όσους προέρχονται από τον Ισραήλ, ως κατηχουμένων από τον νόμο και κατανοούντων τα ουσιώδη· αφετέρου δε των κτηνών, υποδηλώνοντας τους εξ εθνών ως περισσότερο άλογους. Διότι, ενώ εκείνοι εκ των Ιουδαίων διδάχθηκαν το μυστήριο μέσω του νόμου και των προφητών, εξέπεσαν· ενώ εκείνοι εκ των εθνών, οι οποίοι ουδέποτε είχαν ακούσει, προσλήφθηκαν. Για τον λόγο αυτόν προείπε: «Τα κρίματά σου είναι άβυσσος πολλή». Πάλι, «ανθρώπους» ονομάζει εκείνους που διαφυλάσσουν τη λογική τους αξία· «κτήνη» δε, εκείνους που είναι στραμμένοι προς τα κάτω στη γη και τρέφονται με γήινα φρονήματα.

Εμείς δε είμαστε λαός του και πρόβατα της βοσκής του. Άλλοι μεν λογίζονται ως λαός του, δηλαδή οι ανώτεροι· άλλοι δε ως πρόβατα της βοσκής του, οι κατώτεροι. Πλην όμως, όντας Θεός και δημιουργός όλων, καλεί τους πάντες και τους καθιστά οικείους του. Διότι ο Θεός σώζει ανθρώπους και κτήνη· τους μεν ως λαό του, τα δε ως πρόβατα της βοσκής του. «Εισέλθετε στις πύλες του με εξομολόγηση». Ως πύλες του Κυρίου εννοεί την επί γης Εκκλησία, μέσα στην οποία οφείλουμε να εξομολογούμαστε, φανερώνοντας πρώτα τα αμαρτήματά μας και έπειτα διηγούμενοι τις ευεργεσίες που μάς έχουν γίνει.

«Και τα κτήνη τους δεν τα ελάττωσε». Ως «κτήνη» εννοεί τους λιγότερο λογικούς της Εκκλησίας, σύμφωνα με το ρητό: «Κτηνώδης έγινα ενώπιόν σου»· και, «Ανθρώπους και κτήνη θα σώσεις, Κύριε». «Και ολιγόστεψαν». Προφανώς εκείνοι που ανήκαν στον προηγούμενο λαό.

Αθανάσιος. Ο λόγος διατυπώνεται με αναστροφή, ώστε να έχει την εξής έννοια: Εάν κάποιος εκζητήσει το έλεός Του και την αλήθεια, αυτός θα διαμείνει στους ατελεύτητους αιώνες ενώπιον του Θεού. Αυτό δε το ερμήνευσε σαφέστερα ο Σύμμαχος: Έλεος και αλήθεια θα τον διατηρήσουν. Διότι αυτά θα καταστούν γι' αυτόν αίτια της αθανασίας, το έλεος του Θεού και η αλήθεια. Σύμφωνα δε με τους Εβδομήκοντα: Ποιος, λέγει, είναι ικανός να κατανοήσει με ακρίβεια το κεκριμένο και δίκαιο έλεος του Θεού; Διότι τα κρίματά Του είναι μεγάλη άβυσσος.

Απάντηση. Αυτό είναι γνωστό μόνο στον Θεό· διότι δεν είναι γνωστό ούτε σε άνθρωπο ούτε σε άγγελο. Διότι υπάρχουν κάποια κακά που καλύπτουν μικρά αγαθά· και υπάρχουν κάποια αγαθά που καλύπτουν και εξαλείφουν μεγάλα πονηρά. Αυτές δε οι κρίσεις είναι «άβυσσος πολλή». Ερώτηση ρλδ΄. Κάποιοι ματαιόφρονες θεώρησαν σωστό να λένε ότι ο άνθρωπος δεν διαφέρει σε τίποτα από το κτήνος, αλλά όπως είναι ο θάνατος του κτήνους, έτσι είναι και ο θάνατος του ανθρώπου, επειδή δεν έχει καμία αθάνατη ουσία ψυχής.

Και τι σημαίνει αυτό; Απόκριση του Ιωάννη: Αδελφέ, «τα κρίματα του Θεού είναι άβυσσος πολλή». Ανάλογα με την καρδιά εκείνου που ρωτά, ο Θεός βάζει λόγια στο στόμα εκείνου που του μιλά, είτε για δοκιμασία είτε επειδή η καρδιά του έχει αλλάξει και αξιώνεται να ακούσει κάτι διαφορετικό, ή επειδή κάποιοι άλλοι αλλάζουν, ενώ βρίσκονται στην ίδια κατάσταση, και εξαιτίας τους ο Θεός μιλάει διαφορετικά μέσω του αγίου Του. Όπως ακριβώς μίλησε μέσω του Ησαΐα προς τον βασιλιά Εζεκία. Διότι, αφού του είπε: «Τακτοποίησε τις υποθέσεις σου, διότι πεθαίνεις», η καρδιά του βασιλιά άλλαξε και λυπήθηκε. Και πάλι, μέσω του ίδιου του Ησαΐα, του είπε: «Ιδού, ο Θεός πρόσθεσε στη ζωή σου άλλα δεκαπέντε έτη». Εάν λοιπόν μιλούσε μέσω άλλου, το γεγονός θα προκαλούσε σκάνδαλο, με το να φαίνεται ότι οι άγιοι μιλούν διαφορετικά. Και πάλι, απευθυνόμενος στην καρδιά των Νινευιτών, μίλησε μέσω του Ιωνά και είπε: «Μετά από τρεις ημέρες καταστρέφω την πόλη». Όταν όμως η καρδιά τους άλλαξε και οδηγήθηκε στη μετάνοια, ο Θεός έδειξε την πολλή Του φιλανθρωπία και χάρισε την πόλη, επειδή άλλαξε προς το αγαθό.

Αφήνοντας, λοιπόν, τα πάντα στον Θεό, ο οποίος γνωρίζει καλύτερα από εμάς τι μας συμφέρει πνευματικά και σαρκικά, ας μην απιστήσουμε σε όσα λέγονται από τους αγίους Πατέρες, αλλά με υπομονή ας περιμένουμε από τον Θεό την αγαθή και ψυχωφελή έκβαση, ενθυμούμενοι τον Προφήτη που λέει: «Τα κρίματά σου είναι άβυσσος πολλή». Και ότι τα κρίματά του είναι ανεξιχνίαστα, φανερώνεται από όσα συνέβησαν στους Ισραηλίτες. Διότι, αφού άκουσαν ότι θα εισέλθουν σε γη που ρέει γάλα και μέλι, και έχοντας στραμμένο το βλέμμα σε αυτά τα σαρκικά πράγματα, πείραξαν πολλές φορές τον Θεό μέσω της απιστίας τους, επειδή δεν τα απέκτησαν. Διότι δεν κατανοούσαν ότι με το γάλα και το μέλι εννοούσε τα μελλοντικά πνευματικά αγαθά, των οποίων ο νόμος αποτελούσε σκιά, όπως μας ερμήνευσε ο Απόστολος. Πάνω από όλα αυτά, ας πιστέψουμε στον φιλάνθρωπο Θεό και αγαθό μας Δεσπότη, ο οποίος πάντοτε προνοεί για τη ζωή μας πάνω από όσα εμείς σκεπτόμαστε και κατανοούμε. Σε Αυτόν ανήκει η δόξα, στον Πατέρα και στον Υιό και στο άγιο Πνεύμα, νυν και εις τους αιώνας.

Πλανώνται, επειδή δεν γνωρίζουν ότι οι κρίσεις του Θεού είναι μεγάλη άβυσσος και ακατάληπτες. Διότι αυτά τα μυστήρια εμπιστεύονται σε πιστούς ανθρώπους, και δεν τα κατανοούν όλοι. Για να μάθεις όμως, αδελφέ, ότι οι αληθινοί Πατέρες δεν θλίβονται όταν θεωρούνται από μερικούς ψεύτες, από εκείνους δηλαδή που δεν γνωρίζουν τα μυστήρια του Θεού. Διότι, έστω κι αν αυτό δεν τους ωφελεί σε κάτι, ωστόσο δεν τους βλάπτει καθόλου, επειδή δεν επιδιώκουν δόξα, ακολουθώντας το παράδειγμα του Δεσπότη τους.

ΕΡΩΤΗΣΗ Πʹ. Από πού προέρχεται το να εκλείπουν από τη διάνοια οι αγαθοί λογισμοί και οι μέριμνες που είναι αρεστές στον Θεό, και πώς πρέπει να ενεργούμε για να μην το παθαίνουμε αυτό; ΑΠΟΚΡΙΣΗ. Εφόσον ο Δαβίδ λέγει: «Ενύσταξε η ψυχή μου από την ακηδία», είναι ολοφάνερο ότι αυτό συμβαίνει από τον νυσταγμό και την αναισθησία της ψυχής. Διότι, όταν η ψυχή γρηγορεί και νήφει, δεν εκλείπει από αυτήν η θεάρεστη μέριμνα και ο αγαθός λογισμός, αλλά βλέπει τον εαυτό της να υπολείπεται έναντι αυτών. Διότι, εάν ο σωματικός οφθαλμός δεν επαρκεί για τη θεωρία ούτε καν λίγων από τα δημιουργήματα του Θεού, ούτε χορταίνει έχοντας δει κάτι μόνο μία φορά, αλλά, παρότι βλέπει διαρκώς το ίδιο πράγμα, δεν παύει εντούτοις να το κοιτάζει· πόσο μάλλον ο οφθαλμός της ψυχής, εάν γρηγορεί και νήφει, δεν θα είναι ανεπαρκής για τη θεωρία των θαυμασίων και των κριμάτων του Θεού; Διότι λέγει η Γραφή: «Τα κρίματά σου είναι άβυσσος πολλή»· και αλλού: «Θαυμαστή έγινε η γνώση σου σε εμένα· κραταιώθηκε, δεν μπορώ να τη φθάσω»· και πολλά παρόμοια. Εάν λοιπόν λείπει από την ψυχή ο αγαθός λογισμός, είναι φανερό ότι της λείπει ακόμη ο φωτισμός· όχι επειδή εκλείπει εκείνο που φωτίζει, αλλά επειδή νυστάζει εκείνο που οφείλει να φωτισθεί.

Διότι, ακόμη και αν δεν το επιτυγχάνουμε με απόλυτη ακρίβεια, πράττοντας όμως με την πλέον δίκαιη προαίρεση, δεν απομακρυνόμαστε από τον σκοπό μας. Υπάρχει όμως και η δικαιοσύνη που επιφέρεται από τον ουρανό, από τον δίκαιο Κριτή, τόσο η επανορθωτική όσο και η ανταποδοτική, η οποία είναι σε μεγάλο βαθμό δυσθεώρητη εξαιτίας του ύψους των δογμάτων που εμπεριέχονται σε αυτήν. Αυτό ακριβώς νομίζω πως εννοεί ο Ψαλμωδός: «Η δικαιοσύνη σου είναι σαν τα όρη του Θεού». Υπόσχεται, επομένως, ότι θα καταστήσει φανερή αυτήν την όντως αληθινή και θεία δικαιοσύνη σε εκείνους που έχουν εξασκηθεί στην παροιμιώδη διδασκαλία.

Στον θρόνο του Δαβίδ και στη βασιλεία του, για να τη στερεώσει. Επειδή έχει ειπωθεί ότι: «Δεν θα εκλείψει άρχοντας από τον Ιούδα, και ηγέτης από τους απογόνους του, έως ότου έλθουν τα προορισμένα γι' αυτόν», σχεδόν όλοι ομόφωνα διακηρύσσουν ότι ο Κύριος κατά σάρκα προέρχεται από το σπέρμα του Δαβίδ. Στον θρόνο, λοιπόν, του Δαβίδ και στη βασιλεία του θα καθίσει, ώστε να τη στερεώσει και να την υποστηρίξει με κρίση και με δικαιοσύνη. —«Τα κρίματά σου», λέει, «είναι άβυσσος απέραντη· και η δικαιοσύνη σου σαν τα όρη του Θεού». Ούτε, λοιπόν, τα κρίματα είναι κατανοητά, ούτε η δικαιοσύνη είναι δυνατόν να ενατενιστεί επαξίως του ύψους της.

Μήπως, λοιπόν, οι λόγοι περί της θείας κρίσεως, επειδή είναι άρρητοι και ακατάληπτοι για την ανθρώπινη διάνοια, ονομάζονται άβυσσοι, αφού αποκλειστικά και μόνο στη γνώση του Θεού βρίσκονται αποταμιευμένοι οι λόγοι σύμφωνα με τους οποίους οικονομεί το καθετί; Διότι το ότι τα κρίματα για τον καθένα ονομάστηκαν άβυσσος, το διδαχθήκαμε σε άλλον ψαλμό που λέει: «Τα κρίματά σου είναι άβυσσος πολλή». Εάν, λοιπόν, αναζητάς να μάθεις γιατί παρατείνεται η ζωή του αμαρτωλού, ενώ οι ημέρες της επίγειας παροικίας του δικαίου συντέμνονται· γιατί ο άδικος ευημερεί, ενώ ο δίκαιος θλίβεται· γιατί το παιδί αρπάχτηκε από τη ζωή πριν φτάσει στην ωριμότητα· από πού προέρχονται οι πόλεμοι, γιατί συμβαίνουν τα ναυάγια, οι σεισμοί, οι ξηρασίες, οι καταρρακτώδεις βροχές· γιατί δημιουργήθηκαν εκείνα που φθείρουν τους ανθρώπους· γιατί ο ένας είναι δούλος και ο άλλος ελεύθερος, ο ένας πλουτεί και ο άλλος πένεται (μεγάλη διαφορά υπάρχει επίσης και στα αμαρτήματα που διαπράττονται ή στα κατορθώματα της αρετής· διότι η μία, επειδή πουλήθηκε σε προαγωγό, βρίσκεται από ανάγκη μέσα στην αμαρτία, ενώ η άλλη, επειδή αμέσως βρήκε καλή δέσποινα, ανατράφηκε μέσα στην παρθενία)· γιατί αυτή μεν ευεργετήθηκε, ενώ εκείνη καταδικάστηκε, και ποια θα είναι η ανταπόδοση του Κριτή για το καθένα από αυτά· αφού τα λάβεις όλα αυτά στον νου σου, να θυμάσαι ότι τα κρίματα του Θεού είναι άβυσσος, και επειδή είναι φυλαγμένα στους θείους θησαυρούς, δεν γίνονται εύκολα κατανοητά από τον οποιονδήποτε. Σε εκείνον όμως που πιστεύει, έχει δοθεί η υπόσχεση από τον Θεό: «Θα σου δώσω θησαυρούς απόκρυφους, αόρατους».

Δεν κάνω λόγο για ποιότητα ή ποσότητα, όπως εκείνοι ματαιολογώντας ισχυρίζονται ότι θα αποδείξουν, αλλά για τούτο: το πώς η ονομασία της λέξης «αγέννητος» δεικνύει την ουσία του Θεού. Το πώς όμως υπάρχει κάτι, και αυτό τούτο που είναι, το τι λογής είναι ή το τι είναι, τυγχάνει πολύ περισσότερο άδηλο, καθώς παραμένει ανεξιχνίαστο σε κάθε κτιστή φύση. Διότι, εάν τα κρίματά Του είναι άβυσσος μεγάλη, όπως λέγει ο Προφήτης, και οι οδοί Του ανεξιχνίαστες, άρα οπωσδήποτε είναι και ανεξερεύνητες, κατά τον Απόστολο· πόσο μάλλον ο Ίδιος, του Οποίου οι κρίσεις και οι οδοί είναι τέτοιες; Και δεν είναι παράδοξο εάν ο ίδιος ο Θεός είναι τέτοιος, εφόσον τα δικά Του είναι τέτοια.

Αναφέρει δε ότι το έλεος του Θεού βρίσκεται στον ουρανό, και ότι η αλήθειά Του έχει υψωθεί μέχρι τις νεφέλες, και ότι η δικαιοσύνη Του μοιάζει με τα όρη, ώστε μέσα από αυτές τις ονομασίες να κατανοήσουμε το υψηλό, το εξυψωμένο και το υπερκείμενο.

Και επειδή διαθέτει δικαιοσύνη, η οποία παραβάλλεται με τα υπερυψωμένα όρη, θα προσφέρει οπωσδήποτε στους μεν αγαθούς την πρέπουσα σε αυτούς διανομή των χαρισμάτων, στους δε πονηρούς την ισόρροπη τιμωρία. <Ανθρώπους και κτήνη θα σώσεις, Κύριε.> (A f. 188 b, C f. 75 b) Και εδώ υπάρχει κάτι παρόμοιο με τα λόγια του Παύλου· επειδή επρόκειτο να διηγηθεί τη σωτηρία των δύο λαών, οι οποίοι υποδηλώνονται μέσω των ανθρώπων και των κτηνών, νοώντας ως ανθρώπους όσους προέρχονται από τον Ισραήλ, επειδή κατηχούνται από τον νόμο και κατανοούν τα διαφέροντα, και ως κτήνη όσους προέρχονται από τα έθνη, ως περισσότερο άλογους. Διότι, αν και οι προερχόμενοι από τους Ιουδαίους διδάχθηκαν το μυστήριο μέσω του νόμου και των προφητών, εξέπεσαν· ενώ εκείνοι από τα έθνη, που ποτέ δεν είχαν ακούσει, προσλήφθηκαν. Εξαιτίας αυτού είπε ο Δαβίδ: «Τα κρίματά σου είναι άβυσσος πολλή», δηλαδή εντελώς ακατάληπτα και ανεξερεύνητα· διότι το να επιλέγει κανείς να περιεργάζεται όσα ξεπερνούν τον ανθρώπινο νου είναι επισφαλές και επιζήμιο. Έχει γραφτεί εξάλλου: «Μην αναζητάς όσα είναι βαθύτερα από σένα»· και πάλι: «Μη σοφίζεσαι περιττά, για να μην εκπλαγείς.» (B f. 123) Το υπέρτερο της γαληνότητας του Θεού και την απαράμιλλη υπεροχή της ημερότητάς Του μπορεί κανείς να διακρίνει πάλι και σε αυτό. Καταξιώνει, δηλαδή, να προσφέρει τη δική Του προστασία σε όλα τα δημιουργήματά Του, και όχι μόνο στους ανθρώπους, αλλά ακόμη και στα ίδια τα άλογα ζώα.

Και αν αυτά τα είπε για τους αποστόλους, είναι εντούτοις Δημιουργός ανθρώπων και κτηνών, στα οποία συγκαταλέγονται τα βόδια και τα στρουθία, τα ερπετά και τα θηρία, τα θαλάσσια και τα υπόλοιπα, άρα μεριμνά για τα πάντα κατά την αναλογία του καθενός. Και μεριμνά μεν για τα πάντα, όπως φαίνεται στο χωρίο «ανθρώπους και κτήνη θα σώσεις, Κύριε», και στο ότι έχει ειπωθεί «ποιος έδωσε τροφή στον κόρακα;» και «οι νεοσσοί των κοράκων έκραξαν προς τον Κύριο ζητώντας τροφή» και «θα δώσεις την τροφή σε όλους στον κατάλληλο καιρό». Αλλά δεν έδινε την παραγγελία «να μη φιμώνεις το βόδι που αλωνίζει» περιοριζόμενος στην πράξη του αλωνίσματος των βοδιών, επειδή αυτό θα έδειχνε ότι ο Θεός δεν μπορεί να θρέψει την κτίση Του διαφορετικά, παρά μόνο μέσω της τροφής που παρέχεται στα κτήνη με τη συνδρομή των ανθρώπων. Έδειξε, συνεπώς, ο άγιος απόστολος ότι ο Θεός, δίνοντας την εντολή να μη φιμώνονται τέτοια ζώα, δεν μεριμνά για τα βόδια μέσω του αλωνίσματος λόγω έλλειψης τροφής, αλλά ότι μέσω αυτού του αινίγματος υποδηλώνεται η αναλογία που αφορά τους αποστόλους. Διότι προνοεί για όλα τα αισθητά, και ομοίως μεριμνά για τα πάντα. Επειδή ο απόστολος δεν έγραφε με τρόπο αντίθετο προς τον Σωτήρα, ώστε να βρίσκουν έτσι προφάσεις οι πολλοί. Διότι μικρότερα από τα βόδια είναι τα στρουθία, για τα οποία ο Σωτήρας έλεγε ότι «πέντε στρουθία πωλούνται αντί δύο ασσαρίων» και πάλι «δεν πωλούνται δύο στρουθία αντί ενός ασσαρίου;».

Γι' αυτό και ο μακάριος Παύλος, όντας άριστα εκπαιδευμένος στην παιδεία των Εβραίων και έχοντας τη συνήθεια να αντλεί τις ίδιες έννοιες από το ίδιο Πνεύμα που μίλησε τόσο στην Παλαιά όσο και στην Καινή Διαθήκη, όπως ακριβώς βασιζόμενος σε δύο ψαλμούς —σε αυτόν που λέει «τα κρίματά σου είναι άβυσσος πολλή» και σε αυτόν που λέει «οι τρίβοι σου βρίσκονται σε πολλά ύδατα, και τα ίχνη σου δεν θα γίνουν γνωστά»— προσάρμοσε τον λόγο για τα κρίματα του Θεού, 〈τοποθετώντας〉 αντί του «άβυσσος πολλή» το «ω βάθος πλούτου», αντί του «οι τρίβοι σου βρίσκονται σε πολλά ύδατα, και τα ίχνη σου δεν θα γίνουν γνωστά» το «ανεξιχνίαστοι», και αντί του «τα κρίματά σου είναι άβυσσος πολλή» το «ανεξερεύνητα τα κρίματά σου»· έτσι ακριβώς, έχοντας διδαχθεί και από την ίδια τη Σοφία την 〈έννοια〉 γύρω από την ίδια και τον Πατέρα, καθώς και τη σχέση με τα δημιουργήματα αυτά, μας παρουσιάζει στα δικά του γραπτά την έννοια για τον Πατέρα και τον Υιό και για όσα έχουν δημιουργηθεί εκ του Πατρός δια του Υιού.

Επιπλέον αυτών, η δικαιοσύνη σου, λέγει, ω Κύριε, είναι μεγάλη και υψηλή, παραβαλλόμενη με όρη, και μάλιστα όρη του Θεού, και προσέτι τα κρίματά σου είναι ακατάληπτα. Διότι, όπως ακριβώς η ονομαζόμενη άβυσσος είναι άπειρη και ακατάληπτη για τους ανθρώπους· το οποίο ακριβώς σημαίνει ο λόγος που αναφέρει: «Αυτός που αποθησαυρίζει τις αβύσσους»· έτσι και τα δικά σου κρίματα, ω Κύριε, τα οποία πηγάζουν από τη δικαιοσύνη σου, είναι απέραντα όπως η μεγάλη άβυσσος. Αντί δε της φράσης «Η δικαιοσύνη σου ως όρη Θεού», ο Ακύλας μετέφρασε: «Η δικαιοσύνη σου ως όρη ισχυρά». Όλα αυτά τα μνημόνευσε ο λόγος επικαίρως, θέλοντας να δείξει ότι, εξαιτίας του ελέους του Θεού που βρίσκεται στον ουρανό, και εξαιτίας της αλήθειάς του, και εξαιτίας της δικαιοσύνης του, και επειδή «ως άβυσσος μεγάλη είναι ακατάληπτα τα κρίματά του», ακόμη και οι ασεβείς και οι άθεοι και οι αμαρτωλοί όχι μόνο απολαμβάνουν τη ζωή, αλλά και τα υπόλοιπα αγαθά που χορηγούνται από τη φιλανθρωπία του.

Γι' αυτό προστίθεται: «Ανθρώπους και κτήνη θα σώσεις, Κύριε, καθώς πλήθυνες το έλεός σου, Θεέ». Διότι εξαιτίας των κριμάτων σου που είναι σαν απέραντη άβυσσος, και εξαιτίας της δικαιοσύνης σου και της αλήθειας σου που βρίσκεται στον ουρανό, άνθρωποι και κτήνη σώζονται ταυτόχρονα. Τόσο πολύ πλήθυνες το έλεός σου, Θεέ, ώστε όχι μόνο οι άξιοι να μετέχουν στη ζωή που προέρχεται από εσένα, αλλά και οι κτηνώδεις και ανόητοι από τους ανθρώπους.

Επειδή λοιπόν πολλοί μέμφονται και κατακρίνουν: «Γιατί οι ασεβείς ευημερούν και απολαμβάνουν τα αγαθά του Θεού;», αναγκαία διδάσκει ότι ο Θεός είναι πολυέλεος. Αλλά εάν υπήρχε μόνο έλεος και φιλανθρωπία, τίποτα δεν θα εμπόδιζε τους ανθρώπους να ακολουθούν τον βίο των αμαρτωλών· διδάσκει όμως ότι μαζί με το έλεος συγκεράστηκαν η αλήθεια και η δικαιοσύνη, έτσι ώστε η δικαιοσύνη και η αλήθεια να επιληφθούν των αμαρτωλών μετά το έλεος. Διότι, εάν δεν ωφεληθούν από το έλεος και τη μακροθυμία του Θεού, η δικαιοσύνη Του και η αλήθεια θα τους τιμωρήσουν· επειδή θα υποβληθούν σε δίκαιη κρίση. Διότι είναι, πράγματι είναι απόρρητα τα κρίματα του Θεού· και μέγας και άπειρος βυθός ή, όπως λέει η Γραφή, άβυσσος πολλή περιέχεται στον λόγο των κριμάτων Του.

Αυτά, λοιπόν, περιμένουν τους ασεβείς. «Οι δε υιοί των ανθρώπων θα ελπίσουν στη σκέπη των πτερύγων σου. Θα μεθύσουν από την αφθονία του οίκου σου, και θα τους ποτίσεις από τον χείμαρρο της τρυφής σου. Διότι σε εσένα βρίσκεται η πηγή της ζωής, μέσα στο δικό σου φως θα δούμε φως». Επειδή τα κρίματά σου είναι μεγάλη άβυσσος, εύλογα προνοείς όχι μόνο για τους ανθρώπους, αλλά και για τα κτήνη· έτσι επλήθυνας το έλεός σου, Θεέ. Υπάρχει όμως, εκτός από αυτά, και ένα εξαιρετικό τάγμα εκείνων που, μετά τα προαναφερθέντα, ονομάζονται «υιοί ανθρώπων», οι οποίοι, έχοντας κάτι περισσότερο από τους ανθρώπους και τα κτήνη που σώζονται από εσένα, αξιώθηκαν να ελπίζουν στη σκέπη των πτερύγων σου· ή, κατά τη μετάφραση του Συμμάχου: «Υπό τη σκιά των πτερύγων σου ζουν αμέριμνοι».

Εντούτοις, εφόσον είναι Θεός και δημιουργός των πάντων, τα πάντα καλεί και τα οικειοποιείται. Διότι ο Θεός σώζει ανθρώπους και κτήνη· τους μεν ως λαό του, τα δε ως πρόβατα της χειρός του. Εισέλθετε στις πύλες του με εξομολόγηση, στις αυλές του με ύμνους. Να θυμάστε, λέει, τα κακά στα οποία πρωτύτερα βρισκόσασταν, όταν ήσασταν μακριά από τον Κύριο, οδηγούμενοι από άλλους, πονηρούς δεσπότες. Γι' αυτό, χρησιμοποιώντας την ομολογία των προηγούμενων ασεβημάτων σας σαν περιρραντήριο, εισέλθετε στις πύλες του με θάρρος· διότι μετά τις πύλες, δηλαδή μετά τα αρχικά στάδια και τις πρώτες εισόδους στην υπηρεσία του Θεού, αφού προχωρήσετε στα ενδότερα και στις αυλές, δεν θα χρησιμοποιείτε πλέον την εξομολόγηση, αλλά στο εξής θα αφιερώνεστε σε ύμνους προς αυτόν.

Δίδαξέ με κάτι περί ποιμαντικής, και τον λαό τούτο περί ευπείθειας· φιλοσόφησε λίγο για την παρούσα πληγή, για τα δίκαια κρίματα του Θεού, είτε τα κατανοούμε εμείς είτε αγνοούμε τη μεγάλη τους άβυσσο. Πώς δηλαδή και η ελεημοσύνη μπαίνει σε ζυγό, σύμφωνα με τον άγιο Ησαΐα (διότι ούτε το αγαθό παρέχεται χωρίς δίκαιη κρίση, έστω κι αν έτσι φάνηκε σε εκείνους που είχαν κοπιάσει από νωρίς στον αμπελώνα, οι οποίοι δεν κατανοούσαν το άνισο που κρύβεται στην ισότητα), και η οργή είναι ανάλογη των αμαρτημάτων, αποκαλούμενη ποτήρι στο χέρι του Κυρίου, και κύπελλο πτώσεως που καταπίνεται, αν και για όλους αφαιρείται κάτι από την τιμωρία που τους αξίζει, και ο Θεός αναμειγνύει την άκρατη οργή του με φιλανθρωπία· γέρνοντας από την αυστηρότητα προς την επιείκεια για όσους παιδαγωγούνται με τον φόβο, και για όσους από τη μικρή θλίψη συλλαμβάνουν και κυοφορούν την επιστροφή και γεννούν τέλειο πνεύμα σωτηρίας· διατηρώντας όμως το κατακάθι, το έσχατο μέρος της οργής, για να το αδειάσει ολόκληρο σε όσους δεν θεραπεύονται από τη χρηστότητα, αλλά σκληρύνονται, όπως ο σκληρόκαρδος Φαραώ και σκληρός εργοδότης, ο οποίος φυλάχθηκε ως δείγμα της δύναμης του Θεού εναντίον των ασεβών.

Ο Παύλος προσπαθεί μεν να φθάσει, δεν λέω βέβαια στη φύση του Θεού, διότι γνώριζε ότι αυτό είναι παντελώς αδύνατο, αλλά μόνο στα κρίματα του Θεού. Επειδή όμως δεν βρίσκει διέξοδο ούτε στάση στην ανάβασή του, ούτε η πολυπραγμοσύνη της διάνοιας καταλήγει σε κάποιο φανερό πέρας, καθώς πάντοτε διαφαίνεται κάτι που υπολείπεται, ω του θαύματος (για να πάθω και εγώ το ίδιο), με έκπληξη κατακλείει τον λόγο, και ονομάζει το πράγμα αυτό πλούτο και βάθος του Θεού, και ομολογεί το ακατάληπτο των κριμάτων του Θεού, εκφωνώντας σχεδόν τα ίδια με τον Δαβίδ, ο οποίος άλλοτε μεν ονομάζει τα κρίματα του Θεού μεγάλη άβυσσο, τον πυθμένα της οποίας δεν είναι δυνατόν να συλλάβει κανείς ούτε με μέτρηση ούτε με τις αισθήσεις, άλλοτε δε λέει, ξεκινώντας από τον εαυτό του και τη δική του σύσταση, ότι η γνώση αποδείχθηκε θαυμαστή και ότι κραταιώθηκε σε βαθμό που ξεπερνά τη δική του δύναμη και ικανότητα σύλληψης.

Διότι μάθαμε ότι από το Άγιο Πνεύμα και τη δύναμη του Υψίστου, παρ' όλα αυτά κτίσθηκε αυτός ο καινός άνθρωπος, τον οποίο μας προστάζει ο Παύλος, ο καθοδηγητής των άρρητων μυστηρίων, να ενδυθούμε, ονομάζοντας το ένδυμα με δύο τρόπους, τη μία λέγοντας «Ενδυθείτε τον καινόν άνθρωπον, τον κατά Θεόν κτισθέντα», και πάλι ότι «Ενδυθείτε τον Κύριον Ιησούν Χριστόν». Διότι αυτός, για εμάς που τον έχουμε ενδυθεί, γίνεται η αρχή των οδών της σωτηρίας, αυτός που είπε «Εγώ είμαι η οδός», ώστε να μας καταστήσει έργα των δικών του χειρών, αναπλάθοντάς μας από το πονηρό πλάσμα της αμαρτίας και πάλι σύμφωνα με τη δική του εικόνα. Ο ίδιος δε γίνεται για εμάς και θεμέλιο προ του μέλλοντος αιώνος, σύμφωνα με τη φωνή του Παύλου, ο οποίος λέγει ότι «Θεμέλιον ουδείς δύναται να θέσει παρά τον κείμενον», και «Πριν έλθουν οι πηγές των υδάτων και πριν εδραιωθούν τα όρη και πριν δημιουργήσει τις αβύσσους και προ πάντων των βουνών, με γεννά». Διότι είναι δυνατόν το καθένα από αυτά, σύμφωνα με την παροιμιώδη συνήθεια, εάν αναχθεί σε τροπική θεωρία, να εφαρμοσθεί στον Λόγο. Επειδή ο μέγας Δαβίδ ονομάζει τα όρη του Θεού δικαιοσύνη, και αβύσσους τα κρίματα, πηγές δε τους διδασκάλους στις εκκλησίες λέγοντας «Ευλογείτε τον Κύριον Θεόν εκ πηγών Ισραήλ»· και βουνά την ακακία, την οποία υπέδειξε με το σκίρτημα των αμνών. Προ αυτών, λοιπόν, γεννάται μέσα μας ο άνθρωπος που κτίσθηκε για εμάς, ώστε και η κτίση αυτών των καταστάσεων να βρει τόπο μέσα μας.

Αυτές είναι οι επονομαζόμενες νεάνιδες, επειδή διανύουν ακόμη νεαρή πνευματική ηλικία, οι οποίες, ενώ γεννήθηκαν με τον λόγο της πίστεως, δεν έχουν ακόμη, μέσω της πρέπουσας αυξήσεως, γίνει τέτοιες ώστε να προχωρήσουν στην ακμή του γάμου και να φθάσουν σε τέλειο άνδρα, στο μέτρο της γαμικής ηλικίας, έτσι ώστε με τον φόβο του Κυρίου να δυνηθούν να κυοφορήσουν και να τεκνοποιήσουν πνεύμα σωτηρίας, αλλά, εξαιτίας του νηπιώδους και ατελούς της διανοίας τους, ζουν με μια κάπως πιο άλογη διάθεση. Πλην όμως, και αυτοί συγκαταλέγονται στους σωζομένους, όπως ακριβώς λέει ο προφήτης ότι «Ανθρώπους και κτήνη θα σώσεις, Κύριε», αποκαλώντας «κτήνη» το πιο άλογο μέρος των σωζομένων.

Αφού δε γίνει αυτό, για να πραγματοποιηθούν στον καθένα από αυτούς που έχουν πιστέψει τα θεία θελήματα του ευαγγελικού νόμου και τα ποικίλα χαρίσματα του Αγίου Πνεύματος —όλα όσα η Θεία Γραφή ονομάζει μεταφορικά, με κάποια ταιριαστή σημασία, όρη και βουνούς, αποκαλώντας τη μεν δικαιοσύνη όρη του Θεού, τα δε κρίματα αβύσσους, και γη εκείνη που σπέρνεται από τον Λόγο και αποδίδει τον άφθονο καρπό, ή όπως αλλού διδασκόμαστε από τον Δαβίδ την ειρήνη μέσω των ορέων και τη δικαιοσύνη μέσω των βουνών— γεννιέται αναγκαίως στους πιστούς η Σοφία και ο αληθινός Λόγος. Διότι Εκείνος που υπάρχει μέσα σε όσους Τον δέχθηκαν, δεν έχει γεννηθεί ακόμη στους απίστους. Για να γίνουν, λοιπόν, αυτά και σε εμάς, πρέπει ο Δημιουργός τους να γεννηθεί μέσα μας.

Το ότι τα κρίματα του Θεού είναι απέραντη άβυσσος, δηλαδή η πρόνοιά Του για εμάς, επειδή και το ύψος ή το βάθος της σοφίας Του είναι ανεξερεύνητο, το έχουμε διδαχθεί και από τον θεοφάντορα Δαβίδ. Υπάρχουν όμως μερικοί οι οποίοι λόγω πνευματικής, ας πούμε, αδυναμίας, σαν να παθαίνουν ίλιγγο μπροστά σε αυτά, στροβιλιζόμενοι και καταρρέοντας οικτρά, είτε αναιρούν με ασέβεια την πρόνοια, είτε κατηγορούν παράλογα τον βίο όσων υποφέρουν, είτε κάποιες φορές θεωρούν αθλίως την αρετή και την ίδια την πίστη κενή και ανώφελη. Εκείνος όμως που σκέφτεται ορθά, στο μέτρο που μπορεί να διακρίνει αυτή την άβυσσο και εκείνο το ύψος και να τα προσεγγίσει με τον λογισμό του, σε τέτοιο βαθμό τα διηγείται, θαυμάζοντας μαζί με το αόρατο και το ορατό.

Κύριε, στον ουρανό: Στο δεσποτικό σώμα, στο οποίο κατοίκησε η θεότητα όπως στον ουρανό, ή και αυτό το ίδιο το σώμα το κατέστησε ουράνιο το έλεος του Θεού, καθώς δι' αυτού ελέησε το γένος των ανθρώπων. Και έως των νεφελών: Δηλαδή των αποστόλων· διότι οι απόστολοι παντού στις θείες Γραφές νοούνται ως νεφέλες. Σε αυτούς, λοιπόν, πολιτεύθηκε η όντως αλήθεια. Και η δικαιοσύνη: Διότι η δικαιοσύνη του Θεού είναι αμετάβλητη και αμετακίνητη, όπως τα αμετακίνητα όρη· αυτά δε είναι οι προφήτες, των οποίων τα λόγια υπερυψώθηκαν και μεγαλύνθηκαν. Και τα κρίματά σου: Κρίματα του Θεού είναι ο νόμος της χάριτος και οι λόγοι των Ευαγγελίων. Είναι δε άβυσσος, επειδή το μυστήριο της θείας οικονομίας είναι ανεξιχνίαστο. Ανθρώπους: Δηλαδή όχι μόνο οι άνθρωποι, αλλά και τα κτήνη αγαλλίασαν με την έλευση του Χριστού. Γενικότερα δε, άνθρωποι είναι οι Ιουδαίοι, που διδάσκονται τον νόμο, ενώ κτήνη είναι τα έθνη· αμφότεροι όμως σώθηκαν με την παρουσία του Χριστού. Πόσο επλήθυνας: Διότι σε όλους άνοιξε τη θύρα της μετανοίας, για να ελεήσει τους πάντες. Οι δε υιοί: Πάντοτε όλο το γένος των ανθρώπων, ελπίζοντας στη σκέπη της ενανθρωπήσεως του Λόγου και Θεού, σώζονται· διότι πτέρυγες του Θεού είναι η δεσποτική σάρκα. Θα μεθύσουν: Οι πιστοί μέσα στην Εκκλησία θα ευφρανθούν, αρδευόμενοι από το δεσποτικό αίμα.

Διότι, σύμφωνα με τον νόμο της δημιουργίας, ήταν υποταγμένα σε αυτόν και τα αισθητά δημιουργήματα, τα κτήνη, τα βόδια και τα πρόβατα. Ως νοητά πρόβατα, πάλι, υποταγμένα στον Χριστό, βρίσκουμε τους ανθρώπους που ζουν με ακακία. Ως βόδια βρίσκουμε τους εργάτες των εντολών, για τους οποίους έλεγε ο νομοθέτης Μωυσής: Δεν θα φιμώσεις το βόδι που αλωνίζει. Γι' αυτό ο Ψαλμωδός δεν ανέφερε απλώς τα βόδια, αλλά τα συμπεριέλαβε όλα. Διότι ο Θεός βρίσκεται σε όλους όσοι εργάζονται την αρετή, έστω και την παραμικρή. Κτήνη, εξάλλου, ονομάζει τους αμαρτωλούς, επειδή έχουν τα βλέμματά τους στραμμένα κάτω προς τη γη. Αλλά και αυτοί, εάν μετανοήσουν και υποταχθούν, θα σωθούν, όταν δεχθούν τον Χριστό ως αναβάτη τους μέσω της ευαγγελικής πολιτείας. Διότι, όπως λέει, Ανθρώπους και κτήνη θα σώσεις, Κύριε.

Άβυσσος είναι η σοφία του Θεού, για την οποία και ο Παύλος έλεγε: «Ω βάθος πλούτου, σοφίας και γνώσης Θεού! Πόσο ανεξερεύνητα είναι τα κρίματά του και ανεξιχνίαστοι οι δρόμοι του!». Και ο ίδιος αυτός Προφήτης λέει: «Η δικαιοσύνη σου είναι ως όρη Θεού, τα κρίματά σου μεγάλη άβυσσος». Αλλά μερικά από τα αντίγραφα αναφέρουν: «Απαλύνθηκαν τα λόγια του».

Επειδή και τα ζώα υπάρχουν και σώζονται με το έλεος· διότι λέει: «Ανθρώπους και ζώα θα σώσεις, Κύριε». Επέβλεψε στη γη και την γέμισε με ζώα. Γιατί; Για σένα. Εσένα όμως γιατί σε δημιούργησε; Άραγε όχι από αγαθότητα; Τίποτα δεν είναι ανώτερο από το έλαιο· είναι αιτία φωτός και εκεί και εδώ. Και «θα ανατείλει», λέει ο προφήτης, «πρώιμο το φως σου», εάν δείξεις έλεος στον πλησίον· και δικαιολογημένα. Όπως ακριβώς το έλαιο παρέχει αυτό το φως στους ναυτιλλομένους, έτσι και η ελεημοσύνη μας χαρίζει εκεί ένα μεγάλο και θαυμαστό φως.

Γι' αυτό, στον καθένα πρέπει να απαντάμε: «Τα κρίματά σου είναι άβυσσος πολλή». Διότι, εάν εκείνους τους μεγάλους και θαυμαστούς άνδρες δεν τους δοκίμαζε ο Θεός με τον ίδιο τρόπο, αλλά τον έναν μέσω της φτώχειας και τον άλλον μέσω του πλούτου, και τον έναν μέσω της ανέσεως και τον άλλον μέσω της θλίψεως, πολύ περισσότερο τώρα πρέπει να τα σκεφτόμαστε αυτά. Μαζί δε με αυτό, πρέπει να συλλογιζόμαστε και εκείνο: ότι πολλά από όσα συμβαίνουν δεν γίνονται σύμφωνα με το δικό Του θέλημα, αλλά εξαιτίας της δικής μας κακίας. Μην λες, λοιπόν: «Γιατί ο ένας είναι πλούσιος αν και φαύλος, ενώ ο άλλος είναι φτωχός αν και δίκαιος;» Διότι βεβαίως και γι' αυτά είναι δυνατόν να δώσουμε εξήγηση και να πούμε: Ότι ούτε ο δίκαιος υφίσταται κάποια βλάβη από τη φτώχεια, αλλά μάλλον αποκομίζει μεγαλύτερη επαύξηση της αρετής του, και ο κακός, εάν δεν μετανοήσει, κατέχει τον πλούτο ως εφόδιο για την τιμωρία του· αλλά και πριν από την κόλαση, πολλές φορές ο πλούτος έχει γίνει γι' αυτόν αιτία πολλών κακών και τον έχει οδηγήσει σε μύρια βάραθρα. Ο δε Θεός το επιτρέπει, αφενός για να δείξει το αυτεξούσιο της προαιρέσεως, και αφετέρου για να παιδαγωγήσει τους άλλους ώστε να μην καταλαμβάνονται από μανία και λύσσα για τα χρήματα. «Τι συμβαίνει, λοιπόν», λέει κάποιος, «όταν ένας είναι πονηρός και πλουτεί, και δεν παθαίνει τίποτα το δεινό; Διότι, αν είναι αγαθός και πλουτεί, αυτό γίνεται δικαίως· αν όμως είναι πονηρός, τι θα πούμε;» Ότι και για τον λόγο αυτόν είναι αξιολύπητος· διότι ο πλούτος, όταν προστίθεται στην πονηρία, επιδεινώνει το πάθος.

γ΄. Διότι, για να μην καθεύδουμε, ούτε να ραθυμούμε, ούτε να λησμονούμε τα λόγια, μας τα υπενθυμίζει και μας αφυπνίζει μέσω των έργων, καταδεικνύοντας εδώ κριτήρια, δικαστήρια, και λογοδοσίες. Έπειτα, στους μεν ανθρώπους υπάρχει τόση φροντίδα για το δίκαιο, στον δε Θεό, ο οποίος και νομοθέτησε αυτά, δεν υπάρχει καμία μέριμνα γι’ αυτά; Και πώς θα μπορούσαν αυτά να γίνουν πιστευτά; Διότι και στο σπίτι και στην αγορά και παντού είναι δυνατόν να δει κανείς δικαστήρια. Επειδή στο μεν σπίτι ο κύριος δικάζει τους δούλους κάθε ημέρα, και τους ζητά λογοδοσία για τα σφάλματά τους, και άλλα μεν τα τιμωρεί, άλλα δε τα συγχωρεί. Στους αγρούς πάλι, ο γεωργός και η γυναίκα δικάζουν κάθε ημέρα· στα πλοία ο κυβερνήτης δικάζει, στα στρατόπεδα ο στρατηγός τους στρατιώτες· και πολλά δικαστήρια θα μπορούσε να βρει κανείς· στις τέχνες ο δάσκαλος δικάζει τον μαθητή. Και ιδιωτικά, λοιπόν, και δημόσια όλοι κρίνουν ο ένας τον άλλον, και πουθενά δεν θα έβλεπε κανείς να παραμελείται ο λόγος περί του δικαίου, αλλά θα έβλεπε άπαντες παντού να δίνουν λόγο. Έπειτα, ενώ εδώ έχει διασπαρεί με αυτόν τον τρόπο η αναζήτηση της δικαιοσύνης, και στις πόλεις και στα σπίτια, και στον καθένα ξεχωριστά, εκεί, όπου η δεξιά του Θεού είναι πλήρης δικαιοσύνης, και η δικαιοσύνη Του είναι σαν τα όρη του Θεού, εκεί δεν υπάρχει κανένας λόγος περί δικαίου; Και πώς ο Θεός, ο οποίος είναι κριτής και δίκαιος και ισχυρός και μακρόθυμος, δείχνει ανοχή και δεν απαιτεί την επιβολή των τιμωριών;

Διότι, αφού εδραίωσε τη γη πάνω στον εαυτό της, της έδωσε την ακινησία· και παραμένει με αυτόν τον τρόπο, για όσο διάστημα Εκείνος το θελήσει. Έτσι και αλλού λέει: «Εκείνος που κρεμάει τη γη πάνω στο τίποτα». «Η άβυσσος, σαν ένδυμα, είναι το περιβόλαιό της». Το «αυτού» το έθεσε αντί του «αυτής»· διότι έτσι ακριβώς το ερμήνευσαν ο Ακύλας και ο Θεοδοτίων: «Την περιέβαλες με την άβυσσο σαν με ένδυμα». Άβυσσο δε, η Θεία Γραφή ονομάζει την υγρή ουσία. Έτσι και στην αρχή της κτίσεως ο μακάριος Μωυσής είπε: «Η δε γη ήταν αόρατη και αδιαμόρφωτη, και σκοτάδι απλωνόταν πάνω από την άβυσσο». Επειδή, λοιπόν, η γη περιβάλλεται από παντού από νερό, και τα μεγάλα και αχανή πελάγη αποτελούν τα πέρατά της, ενώ άλλα πλωτά πελάγη τη διασχίζουν στη μέση, εύλογα είπε ότι η άβυσσος, σαν ένδυμα, επικαλύπτει τη γη. Επίσης, θα βρεις ότι η λέξη «άβυσσος» τίθεται με την έννοια της ακαταληψίας, στο χωρίο: «Τα κρίματά σου, Κύριε, είναι άβυσσος πολλή». Διότι, επειδή οι κρίσεις Του είναι ανεξερεύνητες, δεν είναι δυνατόν να βρεθεί κατανόηση αυτών· γι' αυτό και δεν παραβάλλονται απλώς με άβυσσο, αλλά με άβυσσο «πολλή». Και τον Θεό, επομένως, του οποίου οι κρίσεις είναι άβυσσος πολλή, τον καλύπτει δίκην περιβολαίου η ακαταληψία, η οποία ονομάζεται άβυσσος. «Πάνω στα όρη θα σταθούν τα ύδατα. Από την επιτίμησή σου θα φύγουν, από τη φωνή της βροντής σου θα δειλιάσουν. Ανεβαίνουν στα όρη και κατεβαίνουν στις πεδιάδες, στον τόπο που θεμελίωσες για αυτά». Μέσα από όλα αυτά διδάσκει την πρόνοια του Θεού που επιστατεί στην κτίση.

Αυτό το ανέφερε και σε άλλον ψαλμό: «Ανθρώπους και κτήνη θα σώσεις, Κύριε». Όμως, χάριν των αναγκών των ανθρώπων, απολαμβάνουν και τα κτήνη αυτήν την πρόνοια. Διότι, λέει, καθώς η γη καθίσταται εύφορη, παρέχει σε όλους όσοι βρίσκονται πάνω της τις κατάλληλες τροφές: σιτάρι, κρασί και λάδι ως εξαιρετική τροφή για τον άνθρωπο, ο οποίος είναι ευγενής και έχει τιμηθεί από τον Θεό. Το πρώτο για να στηρίζει με δύναμη την καρδιά, το δεύτερο για την ευφροσύνη της ψυχής, και το λάδι για να απαλύνει και να φαιδρύνει το σώμα από την επίπονη σκληραγωγία. Μεριμνώντας δε και για τη συντήρηση των υπολοίπων, στα μεν χορτοφάγα κτήνη έδωσε χόρτο· ενώ σε εκείνα που είναι κατάλληλα για την εξυπηρέτηση των ανθρώπων χάρη στην ημερότητα και τη δύναμή τους, διένειμε τη χλόη που σπέρνεται και καλλιεργείται από τους ανθρώπους, παραχωρώντας στα άλλα εκείνη που βλαστάνει από μόνη της. Πάντως, είναι δυνατόν και η χλόη και το χόρτο να έχουν δοθεί και στα δύο.

«Σαν σταγόνα νερού από τον κάδο», λέγει, «έτσι είναι τα έθνη ενώπιόν Του· θα θεωρηθούν ως σίελος, ως κλίση της ζυγαριάς». Όσο εύκολο είναι για εμάς να κινήσουμε τη ζυγαριά, τόσο εύκολο είναι για Αυτόν να τα καταστρέψει όλα, και να τα δημιουργήσει πάλι. Αυτός, λοιπόν, που έχει τόσο μεγάλη εξουσία επάνω μας, και μας βλέπει να αμαρτάνουμε καθημερινά, χωρίς να μας τιμωρεί, άραγε δεν μας συντηρεί με το έλεός Του; Επειδή και τα ζώα, χάρη στο έλεός Του υπάρχουν· «Ανθρώπους και κτήνη θα σώσεις, Κύριε». Επέβλεψε στη γη και τη γέμισε με ζώα.

Και σε έναν γιατρό, ο οποίος συχνά μας συνιστά τα αντίθετα από όσα μας φαίνονται ωφέλιμα, και που προστάζει να βάλουμε ένα παγωμένο μέλος του σώματος κάτω από τρεχούμενο νερό, και που κάνει πολλά άλλα τέτοια παράδοξα, δεν φέρνουμε καμία αντίρρηση, αλλά, επειδή εκ των προτέρων έχουμε πείσει τους εαυτούς μας ότι το πράττει σύμφωνα με τους κανόνες της επιστήμης του, υπακούμε με προθυμία, παρόλο που πολλές φορές αστοχεί· τον Θεό όμως, ο οποίος απέχει τόσο πολύ από εμάς στα πάντα, ο οποίος είναι η ίδια η Σοφία και ο οποίος ποτέ δεν αστοχεί, θα τον περιεργαζόμαστε και θα τον ανακρίνουμε; Και εκείνον μεν από τον οποίο θα έπρεπε να ζητάμε εξηγήσεις, τον εμπιστευόμαστε απλώς, ενώ Εκείνον, τον οποίο θα έπρεπε αποκλειστικά να πιστεύουμε, θα του ζητάμε ευθύνες και λόγο για τα έργα Του, και θα δυσφορούμε για την άγνοιά μας; Και πώς είναι δυνατόν αυτά να προέρχονται από μια ευσεβή ψυχή; Όχι, σας παρακαλώ και σας ικετεύω, ας μη φτάσουμε σε τέτοιο σημείο παραφροσύνης, αλλά σε όλα όσα απορούμε, ας επαναλαμβάνουμε εκείνο το λόγιο: «Τα κρίματά σου άβυσσος πολλή». Διότι, πράγματι, και αυτό ακριβώς αποτελεί γνώρισμα της σοφίας του Θεού, το να μην τα γνωρίζουμε εμείς όλα με σαφήνεια.

Απορούσαν, λοιπόν, και αυτοί και ερευνούσαν, αλλά όχι όπως οι ασεβείς, ούτε κατηγορώντας τον Θεό, ούτε καταλογίζοντάς Του αδικία εξαιτίας των όσων συνέβαιναν. Διότι ο ένας έλεγε: «Η δικαιοσύνη σου είναι σαν τα όρη του Θεού· τα κρίματά σου απύθμενη άβυσσος». Ο άλλος πάλι, παρότι υπέστη τόσα δεινά, όπως αναφέρεται, δεν απέδωσε αφροσύνη στον Θεό· και στο μέσο του βιβλίου έλεγε, αναλύοντας το ακατάληπτο της σοφίας και της οικονομίας Του, αφού μίλησε πρώτα για τη δημιουργία: «Ιδού, αυτά είναι μέρη της οδού Του, και μόνο μια ελάχιστη ικμάδα λόγου θα ακούσουμε γι' Αυτόν».