Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 38:7

Διότι εσένα μεν θα σε ακολουθήσει η αμαρτία ως πικρό εφόδιο, καθώς θα πορεύεσαι την αναγκαία πορεία, ενώ η απόλαυση των αποκτημάτων σου θα εγκαταλειφθεί σε ανθρώπους που δεν γνωρίζεις. Και τότε θα θαυμάσεις τον Δαβίδ που λέει: θησαυρίζει και δεν γνωρίζει για ποιον τα συγκεντρώνει. Θα αναγνωρίσεις δε και τον πλούσιο, το αντίθετο του Λαζάρου, για τον οποίο μόλις μας αναγνώστηκε η περικοπή από τα ευαγγέλια, όχι ως μύθο που πλάστηκε για να προκαλέσει κατάπληξη, αλλά ως ακριβή προτύπωση που παραδόθηκε για το μέλλον.

Έως πότε, υιοί των ανθρώπων, θα φαίνεστε ότι δεν φρονείτε τα του Θεού, αλλά τα των ανθρώπων; «Υιοί των ανθρώπων, έως πότε» λοιπόν δεν γίνεστε υιοί του Θεού; Αναγνωρίστε κατά την εικόνα τίνος έχετε πλαστεί και, αφήνοντας την κάτω εικόνα ως παροδική και περαστική —«Βεβαίως ως εικόνα πορεύεται κάθε άνθρωπος»— προσέλθετε στον άνω ζωγράφο της εικόνας· «Τα άνω να φρονείτε, όπου ο Χριστός κάθεται στα δεξιά του Θεού. Υιοί των ανθρώπων, έως πότε» λοιπόν δεν γίνεστε υιοί του Θεού, μη γεννώμενοι από σάρκα και αίμα, αλλά αναγεννώμενοι από τον Θεό; «Όσοι δε τον δέχτηκαν», λέει, «έδωσε σε αυτούς την εξουσία να γίνουν τέκνα Θεού, σε όσους πιστεύουν στο όνομά του, οι οποίοι δεν γεννήθηκαν από αίματα, ούτε από θέλημα σαρκός, ούτε από θέλημα ανδρός, αλλά γεννήθηκαν από τον Θεό. Υιοί των ανθρώπων»· υιούς των ανθρώπων σας αποκαλώ. Γιατί δεν σηκώνετε το βλέμμα σας στον ουρανό, ούτε γίνεστε υιοί του Θεού, αλλά κάμπτεστε από τη συνήθεια σαν από μολύβι; «Βαρυκάρδιοι», λιθόψυχοι, προερχόμενοι από την άμμο, οργίλοι, άφρονες, όπως έχει γραφτεί· «Βαρύ πράγμα ο λίθος και δυσβάστακτο η άμμος, αλλά η οργή του άφρονα είναι βαρύτερη και από τα δύο. Βαρυκάρδιοι», φαραωνικοί, φιλαιγύπτιοι, προς τους οποίους έλεγε ο Σαμουήλ· «Και για ποιον λόγο σκληρύνατε τις καρδιές σας, όπως ακριβώς σκλήρυνε ο Φαραώ και η Αίγυπτος την καρδιά τους;»

Ωστόσο τα πάντα είναι ματαιότητα, κάθε ζωντανός άνθρωπος. Πράγματι, ο άνθρωπος πορεύεται σαν σε εικόνα, όμως μάταια ταράζεται. Αν όμως, λέει, ο άνθρωπος πορεύεται μέσα σε εικόνα και όχι στην αλήθεια, ευλόγως μίλησε προηγουμένως για ματαιότητα· επειδή δεν έχουμε την αληθινή ζωή, αλλά ζούμε σαν μέσα σε κάποια εικόνα· ούτε επιδεικνύουμε σπουδή για τα πραγματικά αγαθά· γι' αυτό και ταραζόμαστε μάταια. Ο βίος, λέει, των ανθρώπων επί της γης, καθώς αναλώνεται γύρω από κοσμικές φροντίδες, θα μπορούσε να κριθεί ως ματαιότητα. Ή διαφορετικά: Όλα τα έτη της ζωής μας είναι ατμός ενώπιόν σου· διότι, αντί για τη λέξη «ματαιότητα», ο Σύμμαχος μετέφρασε «ατμός». Συσσωρεύει πλούτη, και δεν γνωρίζει για ποιον τα συγκεντρώνει. Επειδή τώρα δεν ζούμε την αληθινή ζωή, αλλά αυτήν που είναι σαν εικόνα· ούτε επιδεικνύουμε σπουδή για τα όντως αγαθά· γι' αυτό μάταια ταραζόμαστε, αναλωνόμενοι γύρω από τις κοσμικές επιθυμίες και συγκεντρώνοντας θησαυρούς, των οποίων τους κληρονόμους αγνοούμε.

Σύμφωνα δε με τους εξόχους Αθανάσιο και Κύριλλο: Επειδή ο άνθρωπος πορεύεται τώρα ως εικόνα και όχι εν αληθεία· διότι η αληθινή ζωή ανήκει στον μέλλοντα αιώνα· ευλόγως ο ψαλμωδός αποκάλεσε την εικόνα ματαιότητα. Επειδή δεν ζούμε τώρα την αληθινή ζωή, αλλά ωσάν σε εικόνα, ούτε επιδεικνύουμε σπουδή για τα όντως αγαθά, γι' αυτό μάταια ταραζόμαστε, περιστρεφόμενοι γύρω από κοσμικές επιθυμίες, και συγκεντρώνοντας θησαυρούς των οποίων αγνοούμε τους διαδόχους.

Μην προφασίζεσαι τα παιδιά σου. Γιατί προβάλλεις μια ευπρόσωπη αφορμή για την αμαρτία; Εκείνος που έπλασε το παιδί, έπλασε και εσένα. Αυτός που παρέχει σε εσένα τα μέσα, θα παράσχει και στο παιδί τα αναγκαία για τη συντήρηση του βίου. Ο καθένας θα δώσει λόγο στον Κύριο για τη δική του ζωή. Τι γνωρίζεις για ποιον θησαυρίζεις; «Θησαυρίζει, και δεν γνωρίζει για ποιον τα συγκεντρώνει». Πολλές φορές το παιδί είναι η αιτία γι' αυτά που θησαυρίζονται. Κατέληξαν όμως όσα συγκέντρωσες είτε λεία ληστή, είτε βορά συκοφάντη, είτε λάφυρο εχθρών, είτε χάθηκαν από λοιμό που ενέσκηψε. Διότι πολλοί είναι οι τρόποι αφανισμού στη ζωή. Πες μου· όταν ζητούσες από τον Θεό τα παιδιά, όταν ήθελες να γίνεις πατέρας τέκνων, τι πρόσθετες στην προσευχή σου; «Δώσε μου παιδιά, για να γίνω πλεονέκτης και, με τη δικαιολογία των παιδιών, να παραδοθώ στη γέεννα; Δώσε μου παιδιά, για να μην τηρήσω τις εντολές; Δώσε μου παιδιά, για να καταφρονήσω το Ευαγγέλιο;»

Διότι εκείνος που έχει κατορθώσει την άκρα ταπείνωση, έχοντας από πριν καταδικάσει τον εαυτό του σε μεγαλύτερη ευτέλεια απέναντι στις λοιδορίες, δεν θα ταραχθεί στην ψυχή του από τα προσβλητικά λόγια· αλλά, αν μεν ακούσει ότι είναι φτωχός, γνωρίζει ότι είναι όντως φτωχός, ότι τα πάντα του λείπουν και ότι έχει ανάγκη την καθημερινή χορηγία του Κυρίου· αν δε ακούσει ότι είναι ταπεινής καταγωγής και από άσημους προγόνους, έχει ήδη αποδεχθεί βαθιά στην καρδιά του το γεγονός ότι έχει πλαστεί από πηλό. Γι' αυτό, εκεί μεν λέει: «Είπα, θα φυλάξω τις οδούς μου», και διηγείται την επίθεση του αμαρτωλού και τη δική του μακροθυμία· «Διότι, όταν στάθηκε», λέει, «ο αμαρτωλός εναντίον μου, έγινα σαν κωφός, ταπεινώθηκα και σιώπησα ακόμη και για τα αγαθά»· έπειτα, προχωρώντας, λέει: «Όμως, τα σύμπαντα είναι ματαιότητα, κάθε ζωντανός άνθρωπος»· και στη συνέχεια, «Θησαυρίζει, και δεν γνωρίζει για ποιον τα συγκεντρώνει». Στον προκείμενο δε ψαλμό αρχίζει εκφράζοντας μια απορία, σαν να συνομιλεί με τη δική του ψυχή, ως συνέχεια των προηγουμένων. Διότι, για να μην υποταχθεί η ψυχή στο φρόνημα της σάρκας και ερεθιστεί σε οργές και λύπες, λέει: «Γιατί να κάνω την ψυχή μου δούλη των πονηρών παθών, αυτήν στην οποία ο Θεός που την έπλασε έχει εμπιστευθεί την ηγεμονία του σώματος και των παθών που βρίσκονται σε αυτό;» Πρέπει, λοιπόν, να εξουσιάζει μεν τα πάθη, να είναι δε δούλη του Θεού. Διότι είναι αδύνατον να κυβερνάται ταυτόχρονα και από την αμαρτία και από τον Θεό· αλλά πρέπει αφενός να κυριαρχεί επί της κακίας, αφετέρου να είναι υποταγμένη στον Δεσπότη των όλων.

Διότι τον κόπο όσων αρπάζουν λάφυρα από αδικία τον δίνω σε άλλους. Επειδή όσοι πλουτίζουν άδικα και, όπως λέει ο προφήτης, συσσωρεύουν για τον εαυτό τους ασέβεια και ταλαιπωρία, τα παραδίδουν σε άλλους. Είπε λοιπόν ο Σολομών ότι «Πλούτος που συγκεντρώνεται άδικα θα αποβληθεί, και άγγελος θα τον σύρει έξω από το σπίτι του.» Και πάλι: «Εκείνος που συγκεντρώνει τον πλούτο του με τόκο και πλεονασμούς, θα τον αφήσει σε αυτόν που ελεεί τους φτωχούς, και βεβαίως όχι σε αγαθούς και φιλεύσπλαχνους άνδρες, αλλά μάλλον σε άσωτους.» Διότι με ευφημισμό είπε ότι τέτοιοι άνθρωποι ελεούν τους φτωχούς. Επειδή σε αυτούς που ζουν με ασωτία προσκολλώνται πάρα πολλοί, και κατασπαταλούν μαζί τους τα όσα συγκεντρώθηκαν άδικα με πολλούς ιδρώτες. Ψάλλει δε και ο θεσπέσιος Δαβίδ για αυτούς, και λέει: «Αλλά μάταια ταράζεται· θησαυρίζει, και δεν γνωρίζει για ποιον τα συγκεντρώνει·» Και με άλλον τρόπο ο κόπος, δηλαδή η φροντίδα των Γραμματέων και των Φαρισαίων, δόθηκε σε άλλους, καθώς είναι φανερό ότι «Θα αφαιρεθεί από εσάς η βασιλεία του Θεού, και θα δοθεί σε έθνος που αποδίδει τους καρπούς της.» Επομένως, εκείνοι μεν εκδιώχθηκαν, λέγει, ενώ με εμάς, που κληθήκαμε από τα έθνη για ιερατική διακονία, θα συνάψω αιώνια διαθήκη, υποδεικνύοντας έτσι το ευαγγελικό κήρυγμα, δηλαδή την ατελεύτητη ελπίδα. «

Αντί για τη λέξη «υπόστασις», ο μεν Ακύλας είπε «κατάδυσις», ο δε Σύμμαχος «βίωσις». Διότι ο ανθρώπινος βίος δεν είναι τίποτα μπροστά στη θεία αιωνιότητα, σύμφωνα με το ρητό: «Εσύ όμως παραμένεις ο ίδιος· αλλά και κάθε μέριμνα των ανθρώπων είναι ματαιότητα ματαιοτήτων.» <Ιδού, ως παλαιστές όρισες τις ημέρες μου.> (L f. 107) Αντί γι' αυτό, ο Σύμμαχος λέει: «Ως σπιθαμή έδωσες τις ημέρες μου.» Ή χρησιμοποιεί τη λέξη «παλαιστές» λόγω του ότι ο βίος είναι γεμάτος από τον αγώνα των πειρασμών. <Όμως ως εικόνα πορεύεται ο άνθρωπος, όμως μάταια ταράζεται, κ.λπ.> (A f. 216 b, Κυρίλλου και Αθανασίου) Σύμφωνα δε με τους σπουδαίους Αθανάσιο και Κύριλλο, επειδή ο άνθρωπος τώρα πορεύεται ως εικόνα και όχι στην αλήθεια (διότι η αληθινή ζωή ανήκει στον μέλλοντα αιώνα), εύλογα ο Ψαλμωδός ονόμασε την εικόνα ματαιότητα· επειδή τώρα δεν ζούμε την αληθινή ζωή, αλλά αυτήν που είναι σαν εικόνα, ούτε καταβάλλουμε τη μέριμνά μας για τα όντως αγαθά. Γι' αυτό ταραζόμαστε μάταια, ασχολούμενοι με κοσμικές επιθυμίες και συγκεντρώνοντας θησαυρούς, για τους οποίους δεν γνωρίζουμε ποιοι θα είναι οι διάδοχοί τους. (B f. 141 b, I f. 195, L f. 107 Κυρίλλου και Θεοδώρητου) Οι ζωντανοί άνθρωποι δεν διαφέρουν σε τίποτα από τους ζωγραφισμένους σε εικόνα, καθώς ξεθωριάζουν σαν τα χρώματα· διότι με τον ίδιο τρόπο η φύση και των μεν και των δε φθίνει με τον χρόνο και καταστρέφεται. Όμως, παρόλα αυτά, δεν ταράζονται λιγότερο, φιλονικώντας, διαπληκτιζόμενοι, πολεμώντας και εμπορευόμενοι.

Και ολόκληρος ο βίος είναι γεμάτος από ταραχή, έχοντας ως τέλος τον θάνατο· ενώ συγκεντρώνουν τον πλούτο με πολύ κόπο και ιδρώτα, δεν γνωρίζουν ποιος θα είναι ο κληρονόμος. Αυτό μάλιστα ο μακάριος Δαβίδ το έγραψε κινούμενος και από τα δικά του βιώματα. Διότι, έχοντας αναδείξει τη βασιλεία του μεγίστη και πάρα πολύ περίβλεπτη με τα λάφυρα από τους πολέμους και με τους φόρους που έφερναν οι αλλόφυλοι, αγνοούσε την ασεβή και παράνομη πρόθεση του παιδιού του. Έπειτα, αφού τον είδε να έχει γίνει κυρίαρχος των βασιλείων και να έχει σφετεριστεί τον αποταμιευμένο πλούτο, άφησε την θαυμαστή εκείνη φωνή: «Όμως μάταια ταράζεται· θησαυρίζει και δεν γνωρίζει για ποιον θα τα συγκεντρώσει». <Και τώρα ποια είναι η υπομονή μου; Δεν είναι ο Κύριος; Και η υπόστασή μου βρίσκεται σε εσένα.> (A f. 217, I f. 195 b) Εύλογα λέει ότι έχει την ελπίδα του στον Χριστό, εφόσον έχει καταδικάσει τους περισπασμούς του βίου. Διότι, ποιος μου έδωσε, λέει, τη δυνατότητα να μπορώ να καρτερώ και να διακείμαι γενναία σε καιρό πληγής, και να μην υποκύψω με κανέναν τρόπο στην ανάγκη του να πράξω τυχόν κάτι ή και να επιλέξω να πω κάτι από αυτά που προέρχονται από ανθρώπινη μικροψυχία; Δεν είναι ο Κύριος; Και ποια είναι η υπόστασή μου; Δηλαδή ποιος είναι αυτός που με ενίσχυσε να αντέξω και να υπομείνω τα όσα επήλθαν από την άνωθεν οργή, όταν ο Θεός παιδαγωγεί ως φιλόστοργος πατέρας, προκειμένου να επιλέξω τα καλύτερα;

Γι' αυτό έλεγε ο Σολομών, ματαιότης ματαιοτήτων, τα πάντα ματαιότης. Γι' αυτό και ο Δαβίδ έψαλλε λέγοντας: σαν εικόνα πορεύεται ο άνθρωπος, όμως μάταια ταράζεται. Διότι πράγματι μάταια ταράζονται όσοι αγαπούν τα πράγματα της παρούσας ζωής.

Και πάλι ο ίδιος ο Κύριος έλεγε στους μαθητές του: Έβλεπα τον Σατανά να πέφτει σαν αστραπή από τον ουρανό. Ιδού, σας δίνω την εξουσία να πατάτε επάνω σε φίδια και σκορπιούς, και επάνω σε όλη τη δύναμη του Εχθρού, και τίποτα δεν πρόκειται να σας βλάψει. Γι' αυτό, αγαπητέ, να είσαι ανδρείος και να δυναμώνεις στον Θεό σου, διότι το έλεός του παραμένει στον αιώνα. Εάν δε μας φέρουν στη μνήμη τους κατά σάρκα γονείς μας, ας τους πούμε: έχει γραφτεί, θησαυρίζει και δεν γνωρίζει για ποιον τα συγκεντρώνει. Και πάλι: μαζί ο άφρων και ο ανόητος θα χαθούν και θα εγκαταλείψουν σε άλλους τον πλούτο τους, ώστε σε εμένα μεν να μείνουν οι αμαρτίες, σε άλλον δε τα χρήματα. Αυτό δεν με ωφελεί· είναι μεγάλη πονηριά! Γι' αυτό, δεν έχουμε διδαχθεί να θησαυρίζουμε στη γη, όπου ο σκόρος και η φθορά τα αφανίζουν, και όπου οι κλέφτες κάνουν διαρρήξεις και κλέβουν. Διότι όπου είναι ο θησαυρός σου, εκεί, λέει, θα είναι και η καρδιά σου. Ας είναι ευλογημένος ο Θεός, ο οποίος μας δίνει δύναμη εναντίον των αόρατων εχθρών. Σε Αυτόν ανήκει η δόξα στους αιώνες των αιώνων. Αμήν.

Διότι δεν έχασε ο άνθρωπος το «κατ' εικόνα», αλλά μάλλον εξευτέλισε το «κατ' εικόνα», μολύνοντας τον εαυτό του με αδιάφορες πράξεις και ανίατες αμαρτίες. Ιδού, άλλωστε, μετά τον Αδάμ λέγει στον Νώε: «Ιδού, σας τα έχω δώσει όλα όπως τα χόρτα του αγρού, σφάξε και φάγε, μην φας όμως σάρκα με το αίμα της ζωής της, διότι εγώ θα ζητήσω τον λόγο για τις ψυχές σας. Καθένας που χύνει αίμα ανθρώπου πάνω στη γη, σε αντάλλαγμα για το αίμα εκείνου θα χυθεί το δικό του αίμα, διότι κατ' εικόνα Θεού δημιούργησα τον άνθρωπο, και εγώ θα εκζητήσω το αίμα σας από καθέναν που το χύνει πάνω στο πρόσωπο της γης». Και βλέπεις ότι αναφέρεται πως το «κατ' εικόνα» διατηρείται στον άνθρωπο δέκα γενιές μετά την πλάση του Αδάμ; Συγχρόνως δε και ο Δαβίδ, μετά από πολύ χρόνο, λέγει εν Αγίω Πνεύματι: «Τα πάντα είναι ματαιότητα, κάθε ζωντανός άνθρωπος· εντούτοις ο άνθρωπος πορεύεται ως εικόνα (κατ' εικόνα)». Αλλά και στη συνέχεια, μετά από αυτόν, ο Απόστολος λέγει: «Ο άνδρας δεν οφείλει να αφήνει μακριά μαλλιά, επειδή είναι εικόνα και δόξα του Θεού», αλλά και μετά από αυτόν ο Ιάκωβος βεβαιώνει λέγοντας για τη γλώσσα ότι «είναι ακατάσχετο κακό, γεμάτη θανατηφόρο δηλητήριο· με αυτήν ευλογούμε τον Θεό και Πατέρα, και με αυτήν καταρώμαστε τους ανθρώπους, οι οποίοι έχουν δημιουργηθεί κατ' εικόνα Θεού· αδελφοί μου, δεν πρέπει αυτά να γίνονται έτσι». Και πρόσεξε ότι κατέρρευσε ο ισχυρισμός εκείνων που λένε ότι ο Αδάμ είχε χάσει το «κατ' εικόνα». 4.

«Μακάριος είναι ο άνθρωπος του οποίου η ελπίδα είναι το όνομα του Κυρίου, και ο οποίος δεν έστρεψε το βλέμμα του σε ματαιότητες και ψευδείς μανίες». Αυτός που γνώρισε εμπειρικά τη χάρη του Θεού κηρύττει σε όλους τις ευεργεσίες που του έγιναν, και διατυπώνει μια καθολική κρίση με βάση όσα συνέβησαν στον ίδιο, διδάσκοντας ότι είναι δυνατόν όλοι οι άνθρωποι να επιτύχουν τα ίδια με αυτόν. Διότι, λέγει, δεν θα είμαι μακάριος μόνο εγώ που αξιώθηκα τέτοιων δωρεών· αντίθετα, η ίδια οδός προσφέρεται σε όλους, και όχι σε κάποιους ναι και σε άλλους όχι. Επομένως, καθένας που αναθέτει την ελπίδα του στον Θεό δεν θα εκπέσει από τον μακαρισμό, του οποίου αξιώθηκα και εγώ. Ματαιότητα δε και ψευδείς μανίες τυγχάνουν να είναι όλες οι φροντίδες για τα πρόσκαιρα και τα μάταια· επειδή «Ματαιότης ματαιοτήτων, τα πάντα ματαιότης»· και όπως λεγόταν προηγουμένως: «Όμως τα πάντα είναι ματαιότητα, κάθε άνθρωπος που ζει»· και πάλι: «Όμως μάταια ταράζονται. Θησαυρίζει, και δεν γνωρίζει για ποιον τα συγκεντρώνει». Ψευδείς δε μανίες είναι οι φροντίδες των πολλών που καταβάλλουν κόπο για πράγματα κενά και μάταια. Όπως ακριβώς συνετή μανία είναι η εξέγερση ενάντια στον παρόντα βίο, εξαιτίας της οποίας και οι προφήτες του Θεού θεωρούνταν από τους πολλούς ως εκστατικοί. Σεμνύνεται, όμως, για τέτοιου είδους έκσταση ο δίκαιος λέγοντας: «Εγώ όμως είπα μέσα στην έκστασή μου: Κάθε άνθρωπος είναι ψεύστης»· και ο Απόστολος επίσης, έχοντας βιώσει το ίδιο, έλεγε: «Διότι, είτε βρεθήκαμε σε έκσταση, αυτό έγινε για τον Θεό, είτε σωφρονούμε, αυτό γίνεται για σας».

«Έως πότε θα επιτίθεστε εναντίον ανθρώπου, και θα φονεύετε όλοι εσείς;» και στον τριακοστό όγδοο ψαλμό: «Όταν στάθηκε ο αμαρτωλός απέναντί μου, έγινα σαν κωφός και ταπεινώθηκα, και σιώπησα από τα αγαθά, και ο πόνος μου ανανεώθηκε·» και πάλι: «Από όλες τις ανομίες μου λύτρωσέ με· με παρέδωσες ως όνειδος στον άφρονα.» Και δες με ποιον τρόπο φανερώνει ότι και στις δύο περιπτώσεις έχει δοκιμαστεί σε κάποιον πειρασμό και έχει υποφέρει δεινά· γι' αυτό και ανέπεμψε αυτές τις φωνές. Και στον προκείμενο ψαλμό, προχωρώντας λέει: «Όμως μάταιοι είναι οι γιοι των ανθρώπων, ψευδείς οι γιοι των ανθρώπων στις ζυγαριές, ώστε να αδικούν όλοι μαζί από ματαιότητα·» και σε εκείνον επίσης ειπώθηκε ομοίως: «Όμως τα πάντα είναι ματαιότητα, κάθε ζωντανός άνθρωπος·» και πάλι: «Όμως μάταιος είναι κάθε άνθρωπος·» τα οποία σε τίποτα δεν θα διέφεραν από το: «Όμως μάταιοι είναι οι γιοι των ανθρώπων, όλοι μαζί από ματαιότητα.» Ακόμη, επιπλέον αυτών, στον τριακοστό όγδοο θα έβρισκες να λέγεται το εξής: «Πράγματι ως εικόνα πορεύεται ο άνθρωπος. Όμως μάταια ταράζονται. Θησαυρίζει, και δεν γνωρίζει για ποιον θα τα συγκεντρώσει.» Σύμφωνα με αυτά θα ήταν και τα όσα λέγονται στο προκείμενο κείμενο: «Μην ελπίζετε στην αδικία και μην επιθυμείτε αρπαγές· εάν ο πλούτος ρέει, μην του προσκολλάτε την καρδιά σας.» Και εσύ, εάν με την ησυχία σου παραβάλεις παράλληλα τις λέξεις που περιέχονται και στους δύο αναφερόμενους ψαλμούς, θα διαπιστώσεις ότι συνέχονται από ένα και το αυτό νόημα.

Προσκαλεί, λοιπόν, σαν σε σωτήριο λιμάνι, λέγοντας: «Ελπίσατε σε αυτόν, κάθε συναγωγή λαών»· ή, σύμφωνα με τον Ακύλα, «Να αναπαύεστε με αμεριμνησία σε αυτόν σε κάθε καιρό, λαέ». Εφόσον δε αμεριμνούν και ελπίζουν σε αυτόν, οφείλουν να εκθέτουν τους λογισμούς τους και να αποκαλύπτουν σε αυτόν, όπως ακριβώς σε έναν ιατρό, τα πάθη της ψυχής. Γι' αυτό προσθέτει: «Εκχύσατε ενώπιόν του τις καρδιές σας. Ο Θεός είναι βοηθός μας». Διότι, λέει, εφόσον έχετε βοηθό, να μην έχετε κανέναν ενδοιασμό, ούτε να υποκρύπτετε κάτι στις διάνοιές σας, αλλά, ανοίγοντας διάπλατα τα ταμεία της ψυχής, να αποκαλύπτετε τους λογισμούς που κρύβονται σε αυτήν, εμπιστευόμενοι τους εαυτούς σας στον μόνο αγαθό και ικανό να θεραπεύσει τα πάντα. «Όμως μάταιοι είναι οι υιοί των ανθρώπων, ψευδείς οι υιοί των ανθρώπων πάνω στη ζυγαριά, για να αδικήσουν οι ίδιοι από ματαιότητα όλοι μαζί». Και στον τριακοστό όγδοο ψαλμό ελέγετο: «Όμως τα πάντα είναι ματαιότητα, κάθε ζωντανός άνθρωπος». Και πάλι: «Όμως μάταια ταράσσονται» και, «Βεβαίως ως εικόνα πορεύεται ο άνθρωπος». Και εδώ τα προκείμενα λέγονται σε συμφωνία με εκείνα· μέσω αυτών διδασκόμαστε να ελπίζουμε μόνο στον Σωτήρα και Εκείνον να αναγνωρίζουμε ως βοηθό μας, επειδή όλοι οι υιοί των ανθρώπων, έστω και αν φαίνονται πως είναι άρχοντες, έστω και αν έχουν μεγάλη ισχύ στον βίο τους, είναι μάταιοι ή, σύμφωνα με τον Σύμμαχο, «ατμός», εφόσον μετά από λίγο θα γίνουν «σαν το χνούδι το οποίο σκορπίζει ο άνεμος από το πρόσωπο της γης».

Από αυτά ο Σολομών, έχοντας ωφεληθεί από τον πατέρα του, έγραφε: «Ματαιότης ματαιοτήτων, τα πάντα ματαιότης», και όσα παρόμοια. Οι δε υιοί των ανθρώπων είναι ψεύτες κατά δύο τρόπους: αφενός, επειδή ψευδολογούν και βρίσκονται απορριφθέντες μακριά από την αλήθεια· αφετέρου, επειδή με απάτες και ψευδολογίες πλανούν αυτούς που τους πιστεύουν. Γι' αυτό δεν αρμόζει να παραδίδουμε τους εαυτούς μας σε τέτοιους ανθρώπους· διότι έχουν συνηθίσει να ψεύδονται και δεν υπάρχει σε αυτούς αλήθεια, αλλά και οι ζυγοί της ψυχής τους δεν περιέχουν τίποτα το δίκαιο ούτε το ισόρροπο. Όντας δε ετεροβαρείς, πράττουν τα αντίθετα προς το δίκαιο. Με αυτούς λοιπόν τους άδικους ζυγούς τους υπηρετούν τη ματαιότητα, αποστρεφόμενοι την αλήθεια και τον Θεό της αλήθειας. Γι' αυτό δεν πρέπει να τους έχουμε εμπιστοσύνη, παρά μόνο τον προαναφερθέντα Σωτήρα να επικαλούμαστε ως βοηθό. «Μην ελπίζετε στην αδικία, και μην επιθυμείτε την αρπαγή· εάν ο πλούτος ρέει, μην προσκολλάτε την καρδιά σας.» Και στον τριακοστό όγδοο ψαλμό, σε στενή συνάφεια με αυτά, λέγεται: «Όμως μάταια ταράζονται. Θησαυρίζει, και δεν γνωρίζει για ποιον τα συγκεντρώνει.» Επειδή λοιπόν εκείνος που θησαυρίζει πάνω στη γη και συγκεντρώνει πολλά χρήματα, μάταια τα συγκεντρώνει —διότι ούτε ο ίδιος είναι βέβαιο ότι θα τα απολαύσει πλήρως, καθώς θα αναχωρήσει από τον βίο ταχύτερα και από ένα φτάρνισμα, ούτε είναι απόλυτα πεπεισμένος για το τι είδους διάδοχο θα έχει— προς τι λοιπόν θορυβείται μάταια;

Μάταια, λοιπόν, ταράζονται στ' αλήθεια συσσωρεύοντας θησαυρούς, χωρίς να γνωρίζουν ποιος θα τους συγκεντρώσει. Γι' αυτό αρμόζει να μην ελπίζει κανείς στην αδικία και σε όσα αποκτώνται από την αδικία· ούτε να επαίρεται, εάν ο πλούτος ρέει άφθονος σαν ποτάμι.

Σχετικά με αυτόν τον Λόγο έχουν ειπωθεί από τους ίδιους και τα εξής: «Ο οποίος έγινε για εμάς σοφία από τον Θεό, δικαιοσύνη, αγιασμός και απολύτρωση». Ονομάζεται και ζωή, ονομάζεται και σοφία, ονομάζεται και αλήθεια. Και οι λόγοι των Εβραίων διδάσκουν (αν βέβαια είναι Εβραίοι και οι απόστολοι και οι μαθητές του Σωτήρα μας) όλα όσα υπάρχουν και υφίστανται κατ' ουσίαν, και βεβαίως για μύριες άλλες ασώματες δυνάμεις, πέρα από τον ουρανό και από κάθε υλική και ρευστή ουσία, των οποίων τις εικόνες λένε ότι έχουν αποτυπωθεί στα αισθητά πράγματα, για τα οποία έχουν ήδη παραλάβει και την ονομασία της εικόνας. Έχουν πει λοιπόν ρητά ότι ο άνθρωπος είναι εικόνα ενός νοητού παραδείγματος και ότι όλος ο ανθρώπινος βίος πορεύεται ως εικόνα. Λέει λοιπόν ο Μωυσής: «Και εποίησε ο Θεός τον άνθρωπο, κατ' εικόνα Θεού τον εποίησε». Και πάλι ένας άλλος Εβραίος, φιλοσοφώντας πάνω στις πατρικές παραδόσεις, λέει: «Πράγματι, ως εικόνα πορεύεται ο άνθρωπος». Άκουσε τώρα και πώς οι ερμηνευτές των ιερών νόμων σαφηνίζουν το νόημα που υπάρχει στα κείμενα του Μωυσή. Λέει λοιπόν ο Εβραίος Φίλων, ερμηνεύοντας τις πατρικές παραδόσεις, με τα εξής ακριβώς λόγια:

Διάψαλμα: προτροπή του λόγου σε άλλο νόημα. Ωστόσο, διότι όπως ακριβώς βλέπει κανείς μέσα σε καθρέφτη την εικόνα του, έτσι και ο ανθρώπινος βίος παρέρχεται σαν σκιά ή σαν καπνός (ύπνος). Παρά μόνο μάταια όσοι πλουτίζουν από αρπαγή και πλεονεξία. Θησαυρίζει. Διότι ο βίος είναι άδηλος και με άδηλο τρόπο τρέχουν όσοι τέρπονται σε αυτόν· διότι πετάει μακριά (εξαφανίζεται) σαν φτερό. Και τώρα ποιος; Οι πιστοί και όσοι αποκτούν τις ψυχές τους με υπομονή, βοούν ακατάπαυστα με αυτόν τον τρόπο. Και η υπόσταση. Διότι από τον Θεό ορίζονται (πορίζονται) τη ζωή οι πιστοί. Από όλες. Ο Χριστός εκ μέρους του προσώπου του ανθρώπου βοά προς τον Πατέρα. Όνειδος. Διότι ως άφρονες οι Ιουδαίοι επιχειρούσαν να ονειδίσουν τον Χριστό βλασφημώντας. Κώφευσα. Δηλαδή, επειδή έτσι θέλησες, λέει ο Υιός προς τον Πατέρα. Απομάκρυνε. Είναι δε αυτό, όταν έλεγε ο Κύριος: Πατέρα, εάν είναι δυνατόν, ας παρέλθει από εμένα αυτό το ποτήριο. Το έλεγε δε βεβαιώνοντας την ανθρώπινη φύση. Από την ισχύ. Ο λόγος αφορά τον Ιούδα, ότι επειδή απωθήθηκε από το χέρι του Θεού, εξέπεσε από τη μαθητεία. Με ελέγχους. Όταν ο Χριστός βούτηξε το ψωμί, το έδωσε στον Ιούδα και αποκάλυψε την παράνομη και δυσσεβή γνώμη του. Και έλιωσες. Διότι όπως η αράχνη είναι ανυπόστατη, έτσι και η ψυχή του Ιούδα καθαιρέθηκε από κάθε δύναμη.

Το να ασχολείται κανείς με τα μάταια. Και ποια είναι τα μάταια, παρά όλα τα παρόντα; Για τα οποία λέει ο Εκκλησιαστής: «Ματαιότης ματαιοτήτων, τα πάντα ματαιότης». Αλλά θα πει κάποιος: Αν είναι μάταια και ματαιότητα, για ποιο σκοπό έγιναν; Αν είναι έργα του Θεού, πώς είναι μάταια; Και γίνεται πολύς λόγος γι' αυτά. Αλλά άκουσε, αγαπητέ: Δεν ονόμασε τα έργα του Θεού μάταια, μη γένοιτο· ούτε ο ουρανός είναι μάταιος, ούτε η γη είναι μάταιη, μη γένοιτο· ούτε ο ήλιος, ούτε η σελήνη και τα άστρα, ούτε το σώμα μας. Διότι όλα αυτά είναι πάρα πολύ καλά. Τότε λοιπόν τι είναι μάταιο; Ας ακούσουμε τον ίδιο τον Εκκλησιαστή να λέει: «Φύτεψα για τον εαυτό μου αμπέλια, απέκτησα τραγουδιστές και τραγουδίστριες, κατασκεύασα δεξαμενές υδάτων, απέκτησα ποίμνια και κοπάδια, συγκέντρωσα χρυσό και άργυρο· και είδα ότι όλα είναι ματαιότητα»· και πάλι: «Ματαιότης ματαιοτήτων, τα πάντα ματαιότης». Άκουσε και τον Προφήτη που λέει: «Θησαυρίζει και δεν γνωρίζει για ποιον τα συγκεντρώνει». Σύμφωνα με αυτό, ματαιότης ματαιοτήτων είναι τα λαμπρά οικοδομήματα, ο πολύς και άφθονος χρυσός, τα πλήθη των δούλων που περιφέρονται επιδεικτικά στην αγορά, η αλαζονεία και η κενοδοξία, η υπεροψία και ο κομπασμός. Διότι όλα αυτά είναι μάταια· επειδή δεν έχουν γίνει από τον Θεό, αλλά έχουν δημιουργηθεί από εμάς.

Ανήμεροι. Από εκεί προέρχεται η ωμότητα, από εκεί η απανθρωπιά, όταν κάποιος είναι φιλάργυρος, όταν είναι φίλαυτος, όταν είναι αχάριστος, όταν είναι λάγνος. Αφιλάγαθοι, προδότες, προπετείς. — Προδότες της φιλίας· προπετείς, δηλαδή, μην έχοντας τίποτα το σταθερό. Τυφλωμένοι από υπεροψία· γεμάτοι αλαζονεία. Φιλήδονοι μάλλον παρά φιλόθεοι· έχοντας τη μορφή της ευσέβειας, αλλά έχοντας αρνηθεί τη δύναμή της. Και γράφοντας προς τους Ρωμαίους, λέει κάπως έτσι: «Έχοντας τη μορφή της γνώσεως και της αλήθειας μέσα στον νόμο». Αλλά εκεί μεν το αναφέρει επαινώντας το· εδώ όμως, σε σύγκριση με όλα τα ελαττώματα, αποδεικνύει ότι αυτό το αμάρτημα είναι το βαρύτερο. Γιατί άραγε; Επειδή δεν το χρησιμοποίησε με την ίδια ακριβώς σημασία. Διότι, όπως τη λέξη «εικόνα» πολλές φορές τη χρησιμοποιεί με την έννοια της ομοιώσεως, ενώ πολλές φορές για κάτι το άψυχο και τιποτένιο· όπως για παράδειγμα λέει και ο ίδιος γράφοντας προς τους Κορινθίους: «Διότι ο μεν άνδρας δεν οφείλει να κατακαλύπτει την κεφαλή του, εφόσον είναι εικόνα και δόξα του Θεού»· ενώ ο Προφήτης λέει: «Πράγματι, σαν σε εικόνα πορεύεται ο άνθρωπος»· και το λιοντάρι η Γραφή πότε μεν το εκλαμβάνει για να δηλώσει το βασιλικό μεγαλείο: «Κοιμήθηκε», λέει, «σαν λιοντάρι και σαν σκύμνος λιονταριού· ποιος θα τον εγείρει;»· πότε δε για να δηλώσει την αρπακτικότητα: «Σαν λιοντάρι που αρπάζει και ωρύεται»· έτσι ακριβώς κάνουμε και εμείς το ίδιο.

ΣΤΟ ΠΡΟΦΗΤΙΚΟ ΡΗΤΟ ΠΟΥ ΛΕΕΙ, «Όμως μάταια ταράζεται κάθε ζωντανός άνθρωπος»· και περί ελεημοσύνης. α'. Ενθαρρύνει τον ψαρά και ο βαθύς κόλπος, όταν, ρίχνοντας το δίχτυ του και πιάνοντας μεγάλη ψαριά από τα πλάσματα της θάλασσας, τραβάει τη σαγήνη που καταπονείται από το βάρος· και τον κυνηγό το δάσος που τρέφει τα θηράματα, όταν, έχοντας εξερευνήσει τα βουνά και διασχίσει την κατάφυτη κορυφή, επιστρέφει με λαμπρή και πλούσια λεία. Αν λοιπόν για εκείνους που έχουν συνεπαρθεί από τα κέρδη και το κυνήγι είναι γλυκός ο κόπος τους για αυτά, πόσο μάλλον για τους αλιείς των εκκλησιαστικών κόλπων, για τους οποίους το κέρδος δεν είναι εφήμερο, ούτε επίγειο, αλλά είναι η ίδια η βασιλεία των ουρανών; Εμπρός λοιπόν, αγαπητέ, ας ανακρούσουμε το ψαλμικό μέλος της κιθάρας του Δαβίδ, και, στηλιτεύοντας σύμφωνα με τον Δαβίδ την ανθρώπινη ευτέλεια, ας πούμε: Όμως μάταια ταράζεται κάθε ζωντανός άνθρωπος. Ταράζεται, και στο τέλος χάνεται· ταράζεται, και πριν προλάβει να σταθεί καταποντίζεται· σαν φωτιά αναφλέγεται, και σαν καλαμιά αποτεφρώνεται· σαν θύελλα υψώνεται, και σαν σκόνη σωριάζεται στο έδαφος· σαν φλόγα αναζωπυρώνεται, και σαν καπνός διαλύεται· σαν άνθος ομορφαίνει, και σαν χόρτο ξηραίνεται· σαν νέφος εξαπλώνεται ψηλά, και σαν σταγόνα ελαττώνεται· σαν φούσκα διογκώνεται, και σαν σπίθα σβήνει· ταράζεται, και με την απληστία κερδίζει τη δυσωδία· ταράζεται, και αναχωρεί χωρίς να παίρνει τίποτα από την ταραχή του.

Ω, πόση είναι η τραγωδία της δικής μας ευτέλειας! Ω, πόσος είναι ο θρίαμβος της ανθρώπινης ευτέλειας! Ω, πόσα είπα, και τίποτα δεν βρήκα πιο ταιριαστό από την προφητική φωνή, η οποία λέει: «Όμως μάταια ταράζεται κάθε ζωντανός άνθρωπος!». Τέλος, δες, αγαπητέ, αν τα πράγματα των ανθρώπων δεν μιμούνται τη θάλασσα, αν ο βίος δεν εμπλέκεται στη δική της ταραχή, αν δεν κλυδωνιζόμαστε από τρικυμίες περισσότερο στην ξηρά από ό,τι στο υγρό στοιχείο, αν δεν συγκρουόμαστε μεταξύ μας σφοδρότερα από τους ανέμους, αν τα χρήματα, σαν καταιγίδες, δεν μας ωθούν σε σύγκρουση τον έναν εναντίον του άλλου, αν δεν περιφερόμαστε εδώ κι εκεί όπως μέσα στο σκοτάδι της θάλασσας. Αυτός άρπαξε τον αγρό εκείνου, κάποιος άλλος άρπαξε τους υπηρέτες του δείνα· και ο ένας σέρνει τον γείτονα στα δικαστήρια για το νερό, ενώ ο άλλος πολεμά με τον συγκάτοικό του για τον αέρα. Άλλοι εξάπτονται από οργή για μερικά μέτρα γης, και άλλοι καταπιέζουν ο ένας τον άλλον για κάποια οικοδομή· αυτός επιμένει πιεστικά να πάρει αυτά που δεν έδωσε· εκείνος προσφεύγει στα δικαστήρια για να μη δώσει πίσω αυτά που έλαβε. Ο ένας δείχνει απληστία με τους τόκους· ο άλλος πασχίζει να του αποστερήσει ακόμη και το κεφάλαιο· αυτός που στερείται, νιώθει οδύνη· εκείνος που ευπορεί, γεμίζει ταραχή· αυτός που δεν έχει, ονειδίζεται, και αυτός που έχει, γίνεται στόχος επιβουλής· αυτός που κατέχει αξιώματα, αντιμετωπίζεται με καχυποψία· αυτός που βρίσκεται στην εξουσία, μισείται· αυτός που έχει δύναμη, υφίσταται σκευωρίες.

Ψευδόμενοι ο ένας στον άλλον αναλώσαμε τους όρκους· γνωρίζουμε τον Θεό μόνο για να ορκιζόμαστε. Βʹ. Βλέποντας έτσι ο προφήτης τους πάντες βυθισμένους στα κακά, και οικτίροντας τον βίο, έλεγε: «Πλην μάταια ταράζεται κάθε ζωντανός άνθρωπος». Μόνο ο άνθρωπος ταράζεται, ω προφήτη; Μόνο το λογικό δημιούργημα κατηγορείται;

Καθόλου δεν σε αφορούν τα όσα θα γίνουν μετά από εσένα. Δεν μπορείς να είσαι ταυτόχρονα νεκρός, και διαχειριστής των ζώντων, και κριτής των νεκρών που σταθμίζει το δίκαιο του καθενός. Γιατί λοιπόν ματαιοπονείς, ώ πλούσιε, θησαυρίζοντας τα αγαθά των πενήτων μαζί με τα δικά σου, και αγνοείς για ποιον τα συγκεντρώνεις; Γιατί κατακρατάς τα υπάρχοντα των ορφανών; Γιατί, όταν σου τα ζητούν, αγανακτείς, σαν να ξοδεύεις από τη δική σου περιουσία;

Πες μου, για ποιον λόγο λέει αλίμονο; «Συγκεντρώνει θησαυρούς», λέει, «και δεν γνωρίζει για ποιον τους μαζεύει»· διότι ο μεν κόπος είναι φανερός, η δε απόλαυση αβέβαιη. Πολλές φορές κοπιάζεις και ταλαιπωρείσαι για τους εχθρούς σου· πολλές φορές, μετά τον θάνατό σου, περιερχόμενη η κληρονομιά σε αυτούς που σε αδίκησαν και σε επιβουλεύτηκαν με αναρίθμητους τρόπους, σε εσένα μεν άφησε τα αμαρτήματα, την δε απόλαυση την προσέφερε σε άλλους.

4. Και για να μάθεις ότι δεν τα λέω αυτά κάνοντας απλώς εικασίες, ένας άλλος ερμηνευτής είπε «Διάψευσμα», άλλος «Διαψεύδεται» και ένας άλλος «Εκλείπει». Αυτό όμως διαφέρει πολύ από εκείνο. Διότι το να ψεύδεται κανείς είναι κακία της ψυχής· ενώ το να εκλείπει, να διαρρέει και να παραρρέει, και να είναι όνειρο, άνθος και σκιά, είναι γνώρισμα της φυσικής ευτέλειας. Διότι δηλώνει το ίδιο πράγμα όπως όταν λέει: «Εγώ δε είμαι γη και στάχτη»· και πάλι: «Γιατί υπερηφανεύεται η γη και η στάχτη;»· και πάλι, όπως όταν λέει αυτός ο προφήτης: «Τι είναι ο άνθρωπος, ώστε να τον θυμάσαι;», φανερώνοντας παντού το ευτελές, το μηδαμινό της φύσεως. Διότι και για τα σπαρτά λέμε: «Τα σπαρτά διέψευσαν», δηλαδή δεν απέδωσαν τίποτε αντάξιο της ελπίδας· και, «Η χρονιά διέψευσε», δηλώνοντας πάλι ακριβώς το ίδιο. Επειδή λοιπόν και ο άνθρωπος είναι πράγμα μηδαμινό και ευτελές, και μάλιστα κατά τον καιρό της συμφοράς συνηθίζουμε να φιλοσοφούμε κατ' αυτόν τον τρόπο και να αναλογιζόμαστε την ασθένεια της φύσεώς μας· γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο και αυτός, ευρισκόμενος σε αθυμία, και βλέποντας τη φύση να ελέγχεται και την ευτέλεια και τη μηδαμινότητά της να καταδεικνύεται από παντού, λέει: «Κάθε άνθρωπος είναι ψεύτης»· τουτέστιν, ο άνθρωπος δεν είναι τίποτα. Γι' αυτό και αλλού έλεγε: «Βεβαίως, ο άνθρωπος πορεύεται σαν μια σκιά». «Τι να ανταποδώσω στον Κύριο για όλα όσα μου ανταπέδωσε;»

Δεν άκουσες τον προφήτη που λέει: Θησαυρίζει ο πλούσιος, και δεν γνωρίζει για ποιον τα συγκεντρώνει; Και πάλι αλλού ο ίδιος λέει: Ο άφρων και ο ανόητος θα χαθούν, και θα αφήσουν σε ξένους τον πλούτο τους· και: Μη φοβάσαι, όταν πλουτίσει ο άνθρωπος, ή όταν αυξηθεί η δόξα του οίκου του. Διότι, όταν πεθάνει, δεν θα τα πάρει όλα, ούτε θα κατέβει μαζί του η δόξα του.

Ας κλάψουμε λοιπόν πικρά, αδελφοί, για να μην τιμωρηθούμε εκεί αιώνια· ας ελεήσουμε, για να ελεηθούμε, για να συγχωρεθούμε· ας διασκορπίσουμε εμείς οι ίδιοι τα χρήματα, για να μην έρθουν άλλοι μετά την τελευτή μας και, τρώγοντας και πίνοντας και σπαταλώντας τον κόπο μας, ψάλλουν λέγοντας: Μαζεύει θησαυρούς ο πλούσιος και δεν γνωρίζει για ποιον τους συγκεντρώνει· και πάλι: Ιδού ο άνθρωπος, ο οποίος δεν έθεσε τον Θεό βοηθό του. Διότι ποιο είναι το όφελος, αδελφοί, όταν εμείς κοπιάζουμε και άλλοι απολαμβάνουν τον κόπο μας;

Γι' αυτό έλεγε ο Σολομών: Ματαιότης ματαιοτήτων, τα πάντα ματαιότης· και ο Δαβίδ λέγει: Ως εικόνα πορεύεται ο άνθρωπος. Όμως μάταια ταράσσονται όλοι όσοι αγωνιούν για τα πράγματα του παρόντος βίου· όντως μάταια ταράσσονται, μάταια θορυβούνται, μάταια κλυδωνίζονται, συγκεντρώνοντας και θησαυρίζοντας αυτά που μετά από λίγο θα εγκαταλειφθούν· τα οποία δεν μπορούμε να πάρουμε μαζί μας, αλλά, εγκαταλείποντάς τα όλα, γυμνοί όπως γεννηθήκαμε θα πορευθούμε προς τον φοβερό Κριτή. Και αν ακόμη συγκεντρώσουμε όλους τους θησαυρούς, γυμνοί, σκοτεινοί, ελεεινοί, σκυθρωποί, εκτεθειμένοι, ταπεινωμένοι, συντετριμμένοι, έμφοβοι, έντρομοι, κατηφείς, γεμάτοι οδύνη, έχοντας το πρόσωπο στραμμένο στη γη, και μάλιστα κρύβοντάς το με ντροπή· έτσι θα πορευθούμε, έτσι θα αναστηθούμε, έτσι θα παραστούμε σε εκείνο το φρικτό και πικρό, απροσωπόληπτο δικαστήριο, όπου οι άγγελοι τρέμουν, όπου στήνονται φοβεροί θρόνοι, όπου ανοίγονται τα βιβλία των πράξεων, όπου υπάρχει ο ποταμός του άσβεστου πυρός, όπου βρίσκεται το ανήμερο σκουλήκι, όπου απλώνεται το αφώτιστο σκοτάδι, όπου είναι ο αθέρμαντος τάρταρος, όπου ακούγεται ο βρυγμός των δοντιών, όπου τρέχει το ακατάπαυστο δάκρυ, όπου αντηχεί ο ασίγητος στεναγμός, όπου επικρατεί το απαρηγόρητο πένθος, όπου δεν υπάρχει γέλιο, αλλά θρήνος· όπου δεν υπάρχει χαρά, αλλά στεναγμός· όπου δεν υπάρχει απόλαυση, αλλά κρίση· όπου δεν υπάρχει φωνή, αλλά τρόμος.

Στενάζει μαζί με τους ανθρώπους και η γη, η οποία δέχθηκε την κατάρα εξαιτίας μας· θρηνεί η θάλασσα, η οποία, αν και εξαρχής δημιουργήθηκε καλή από τον Θεό, μετά την αμαρτία κατέστη τάφος για πολλούς. Σκυθρωπάζει και ο ήλιος, καθώς φωτίζει εκείνους που δεν βλέπουν τον Δημιουργό του· τα άστρα μαζί με τη σελήνη στενάζουν, διότι, ενώ με την ειρηνική μεταξύ τους χορεία φανερώνουν τον ειρηνοποιό Θεό, δεν τους πείθουν. Ούτε και το γένος των ζώων μένει αστέναχτο· διότι όχι μόνο καταπονούνται για εμάς σε αναπόδραστη δουλεία, αλλά και σφάζονται μάταια στις γωνίες για χάρη των δαιμόνων. Ακούγεται από παντού ένας κοινός θρήνος της κτίσης, η οποία κλαίει την κατάσταση της παρούσας ζωής, την οποία εύστοχα ο προφήτης ονόμασε εικόνα· διότι λέει: τα σύμπαντα είναι ματαιότητα, κάθε άνθρωπος που ζει, «πράγματι σαν σε εικόνα πορεύεται ο άνθρωπος». Και παρατήρησε την αλήθεια αυτού του λόγου, ερευνώντας με ακρίβεια την ανθρώπινη ζωή. Διότι, όπως ακριβώς σε μια εικόνα κάθεται μεν ένας βασιλιάς σε χρυσόπαστους θρόνους, και διάφορες πόλεις τού προσφέρουν δώρα μέσα στα χρώματα, και το χέρι του βασιλιά δέχεται τα προσφερόμενα, όλα όμως αυτά που φαίνονται είναι σκιά και σκηνικό, και όταν σχιστεί η σινδόνη (ο καμβάς), η μορφή ξεγυμνώνεται· με τον ίδιο τρόπο, και η ανθρώπινη φύση, ενθρονισμένη σε αυτόν τον βίο σαν κάποιος βασιλιάς μέσα σε εικόνα, δέχεται μεν τις προσφορές που της δίνονται από τη θάλασσα και τη γη σαν από κάποιες πόλεις· όταν όμως σχιστεί η ζωή της σαν άλλη σινδόνη, βλέπει όλη την ομορφιά του βίου να διαλύεται.

«Θυμήσου ότι με έπλασες από πηλό, και στη γη με επιστρέφεις πάλι.» «Εντούτοις τα πάντα είναι ματαιότητα, κάθε ζωντανός άνθρωπος· πράγματι ο άνθρωπος πορεύεται ως εικόνα, όμως μάταια ταράζεται.» «Θα αφαιρέσεις το πνεύμα τους, και θα εκλείψουν, και στο χώμα τους θα επιστρέψουν.» «Τα πάντα προήλθαν από το χώμα, και τα πάντα θα επιστρέψουν στη γη.» «Ο Θεός έπλασε τον άνθρωπο για την αφθαρσία, και τον έφτιαξε κατ' εικόνα της δικής Του αιωνιότητας.» «Εσύ που δημιούργησες τα πάντα με τον λόγο Σου και με τη σοφία Σου κατασκεύασες τον άνθρωπο, για να κυριαρχεί στα κτίσματα που δημιουργήθηκαν από Εσένα, και να κυβερνά τον κόσμο με οσιότητα και δικαιοσύνη, και να κρίνει με ευθύτητα.» «Είμαι και εγώ θνητός άνθρωπος, ίσος προς όλους και απόγονος του χωματένιου πρωτοπλάστου, και στην κοιλιά της μητέρας μου διαπλάστηκα ως σάρκα, συμπηγνυόμενος στο αίμα σε διάστημα δέκα μηνών, από σπέρμα ανδρός και από ηδονή που συνόδευσε τον ύπνο.»

Ταράζεται, και από τον πλούτο αποκομίζει μόνο τον βούρκο. Ταράζεται, για να κερδίσει τη δυσοσμία. Ταράζεται, και φεύγει χωρίς να λάβει τίποτα από την ταραχή του. Δικές του οι ταραχές, και άλλων οι τρυφές· δικοί του οι πόνοι, και άλλων οι θησαυροί· δικές του οι φροντίδες, και άλλων οι χαρές· δικές του οι θλίψεις, και άλλων οι απολαύσεις· δικές του οι αρπαγές, και άλλων οι ηδονές· δικές του οι κατάρες, και άλλων οι ανέσεις· εναντίον του οι στεναγμοί, και σε άλλους τα περισσεύματα· εναντίον του τα δάκρυα, και σε άλλους τα χρήματα. Αυτός κολάζεται στον άδη, και άλλοι συχνά ψάλλουν απολαμβάνοντας τα δικά του αγαθά· όμως, μάταια ταράζεται κάθε ζωντανός άνθρωπος. Ο άνθρωπος, το πρόσκαιρο δάνειο της ζωής, το αναπόφευκτο χρέος του θανάτου, το αδάμαστο κατά την προαίρεση ον, το αυτοδίδακτο πονηρό κατασκεύασμα, η αυθόρμητη επιβουλή, το επιδέξιο στην κακουργία, το πολυμήχανο στην αδικία, το έτοιμο για πλεονεξία, το ακόρεστο στην απληστία, το αλαζονικό πνεύμα, το μεγαλόστομο θράσος, η έπαρση που εύκολα κατασιγάζει, το ευάλωτο τόλμημα· ο αυθάδης πηλός, η υπερήφανη σκόνη, η γεμάτη έπαρση στάχτη, ο σπινθήρας που εύκολα σβήνει, η φλόγα που εύκολα μαραίνεται, το χνούδι που παρασύρεται εύκολα από τον αέρα, το ετοιμόφθορο φύλλο, το χόρτο που εύκολα ξεραίνεται, η χλόη που εύκολα νεκρώνεται, η φύση που διαρκώς αναλώνεται.

Αυτός που σήμερα απειλεί, και αύριο πεθαίνει· αυτός που σήμερα βρίσκεται στον πλούτο, και αύριο στον τάφο· αυτός που σήμερα φέρει διάδημα, και αύριο βρίσκεται στο μνήμα· αυτός που σήμερα περιστοιχίζεται από κόλακες, και αύριο από σκουλήκια· αυτός που σήμερα αναπαύεται σε θησαυρούς, και αύριο σε φέρετρα· αυτός που σήμερα υπάρχει, και αύριο δεν υπάρχει· αυτός που πριν από λίγο αλαζονευόταν, και μετά από λίγο θρηνείται· αυτός που στις επιτυχίες είναι ανυπόφορος, και στις δυστυχίες απαρηγόρητος· αυτός που αγνοεί τον ίδιο του τον εαυτό, και πολυπραγμονεί για όσα τον ξεπερνούν· αυτός που δεν γνωρίζει το παρόν, και φαντάζεται τα μέλλοντα· αυτός που από τη φύση του είναι θνητός, και εξαιτίας της έπαρσής του νομίζει ότι είναι αιώνιος. Το ευπρόσιτο κατάλυμα κάθε πάθους· το αδιάφορο παιχνίδι των πυρετών· το καθημερινό γυμναστήριο των συμφορών· το πρόθυμο πανδοχείο κάθε λύπης. Ω, πόσο μεγάλη είναι η τραγωδία της δικής μας ευτέλειας! Πόσος είναι ο θρίαμβος της ανθρώπινης αδυναμίας! Ω, πόσα είπα! Δεν βρήκα τίποτα πιο ταιριαστό από την προφητική φωνή που λέει: «Όμως, ταράσσεται κάθε ζωντανός άνθρωπος»· πιο άχρηστα και από έναν νεκρό είναι τα μεγαλεία του παρόντος βίου.

Η απληστία τυραννεί, η πλεονεξία δυναστεύει, το ψεύδος υπεραίρεται· η εμπιστοσύνη μεταξύ των ανθρώπων εξαφανίστηκε, η αλήθεια εγκατέλειψε τη γη· η φιλία έχει περιοριστεί μόνο γύρω από το τραπέζι, και κάποιοι έχουν χάσει ακόμη και την ίδια τους τη δύναμη· οι προσφωνήσεις έχουν γεμίσει με καχυποψία. Έτσι λοιπόν, ενώ όλοι μας βρισκόμαστε σε ταραχή μέσα στα δεινά, ο προφήτης, αποδοκιμάζοντας αυτόν τον βίο, αναφωνεί λέγοντας: «Όμως μάταια ταράζεται κάθε ζωντανός άνθρωπος». ΤΙΤΛΟΣ Ζ΄. Περί βιαίου και εκβιαστού. «Μην ανακόπτεις με τη βία το ρεύμα του ποταμού». «Να καθοδηγείς το βόδι που θέλει». «Όχι αναγκαστικά, αλλά εκούσια». Αυτό που είναι εξαναγκασμένο και παρά φύση, διαρκεί για λίγο, και μάλιστα με βία και δυσκολία, και πολύ γρήγορα διαλύεται στα στοιχεία από τα οποία συντέθηκε.

Αυτό που σου λέγω, αυτό κάνε, και δεν πρόκειται να ληστευθείς ποτέ στον αιώνα. Παράχωσέ τον [τον θησαυρό] στην κοιλιά των πτωχών, με δική μου ευθύνη, και ποτέ δεν μπορεί να ληστευθεί. Εάν όμως τον παραχώσεις στη γη, θα τον χάσεις. Και αν τον χάσεις, θα διαφυλαχθεί· και εάν μετά την τελευτή σου βρεθείς χωρίς αυτόν, ποιο είναι το όφελός σου; Τι κοπιάζεις και πλουτίζεις; Και άλλοι εισέρχονται στα υπάρχοντά σου και ζουν μέσα στην τρυφή. Δεν άκουσες τον προφήτη που λέει: «Θησαυρίζει ο πλούσιος, και δεν γνωρίζει για ποιον τα συγκεντρώνει»; Και πάλι αλλού λέει: «Ο άφρων και ο ανόητος θα χαθούν· και θα εγκαταλείψουν σε ξένους τον πλούτο τους». Βλέπεις τι παθαίνουν όσοι θησαυρίζουν πάνω στη γη; Αλλά να θησαυρίζετε στον ουρανό, όπου δεν υπάρχει ούτε σκόρος, ούτε σκουλήκι που κατατρώγει, ούτε ληστής που διαρρηγνύει. Ω άθλιε και ταλαίπωρε· στη γη εμπιστεύεσαι τον θησαυρό σου, και στον Θεό δεν τον εμπιστεύεσαι, σε Αυτόν που είπε: «Ό,τι κάνατε σε έναν από αυτούς τους αδελφούς μου, σε εμένα το κάνατε»; Ποια συγχώρεση θα έχεις; Τον χρυσό αγαπάς, τον αιμοβόρο, τον εχθρό των πάντων, που είναι από όλους ποθητός, που αγαπιέται από όλους, και τους πάντες επιβουλεύεται, τον δραπέτη, τον υπηρέτη, τον αγνώμονα; Δεν γνωρίζεις πώς είναι ο πλούτος; Σαν ασυνείδητη πόρνη, με τούτον συναναστρέφεται, από εκεί γνέφει σε εκείνον, με άλλον συμφωνεί. Τι είσαι, άνθρωπε;

Οι δρόμοι υπόκεινται σε διόδια· τα ύδατα εξουσιάζονται· ο αέρας υποβάλλεται σε κραυγές. Φλύαροι, φοροεισπράκτορες και τελώνες καταδυναστεύουν τις πόλεις. Οι πλούσιοι λιώνουν από τις φροντίδες· οι δανειστές μαραζώνουν από τις μέριμνες· οι άρπαγες ταράζουν τον βίο· οι φιλάργυροι καταπονούν τα δικαστήρια· οι συκοφάντες πουλούν το ψέμα· οι κερδοσκόποι εμπορεύονται τις συμφορές, και λέγοντας ψέματα ο ένας στον άλλον καταναλώσαμε τους όρκους, γνωρίζοντας τον Θεό μόνο για να ορκιζόμαστε. Η γη πλέον δεν μπορεί να βαστάξει τα δεινά. Ο αέρας έχει μολυνθεί μέχρι τον ίδιο τον αιθέρα. Έτσι, λοιπόν, ενώ όλοι μας παραδερνόμαστε μέσα στα κακά, ο προφήτης, αποστρεφόμενος αυτήν τη ζωή, αναφωνεί λέγοντας: Όμως μάταια ταράζεται κάθε ζωντανός άνθρωπος. Μόνο ο άνθρωπος ταράζεται, ω προφήτη; Ή μόνο η λογική κτίση κατηγορείται, ω προφήτη;

Κανείς από όσους βρίσκονται στον άδη δεν έγινε διαχειριστής των όσων βρίσκονται πάνω στη γη. Ένας είναι ο κριτής ζώντων και νεκρών, και αυτός που σταθμίζει το δίκαιο του καθενός. Διότι συσσωρεύει θησαυρούς, λέει ο προφήτης, και δεν γνωρίζει για ποιον τους συγκεντρώνει. Γιατί κατατρέχεις τους φτωχούς σαν να είναι ορφανά; Γιατί αγανακτείς όταν σου ζητούν, σαν να ξοδεύεις από τη δική σου περιουσία;

Αν δεν υπάρχει ούτε περίσσευμα για αυτόν που αδικεί, ούτε υστέρημα για αυτόν που αδικείται, «ως εικόνα πορεύεται ο άνθρωπος, πλην όμως μάταια ταράζεται». Όταν δεις κάποιον να υποφέρει από πολλές ατιμώσεις, να γνωρίζεις ότι, αφού εμφορήθηκε με ευχαρίστηση από λογισμούς κενοδοξίας, τώρα θερίζει τα δεμάτια των σπόρων της καρδιάς του.

Ο Σολομών, έχοντας εντρυφήσει σε κάθε επινόηση πολυτέλειας και απόλαυσης, δεν περιβλήθηκε ούτε σαν ένα από τα κρίνα· γιατί μάταια ταράζεσαι, ω ψυχή, θησαυρίζοντας για άλλους πάνω στη γη; γιατί δεν αρκείσαι στα δεδομένα της φύσεως; Σύνθλασε, Αγνή, τους μύλιους οδόντες των ψυχοφθόρων λεόντων, και σύντριψε εκείνους που με αποσπούν, με αληθοφανείς προφάσεις, από τη θεία μνήμη και μελέτη προς φαύλες και ψυχρές σκέψεις, για να με κάνουν βορά τους.