Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 4:3

Διότι έτσι έλεγε και ο προφήτης Σαμουήλ: «Μη γένοιτο σε εμένα να αμαρτήσω με το να πάψω να προσεύχομαι για εσάς». Επειδή λοιπόν οι άγιοι θεωρούσαν αμαρτία το να μην προσεύχονται για τους πλησίον τους, για αυτόν τον λόγο ο Δαβίδ, αφού εισακούστηκε για τον εαυτό του, παρακαλεί για τους πλησίον του: «Ελέησέ με και εισάκουσε την προσευχή μου». Αυτό συμβούλευσε και ο απόστολος: «Παρακαλώ, πριν από όλα, να κάνετε δεήσεις και προσευχές για τους βασιλείς και για όλους όσους κατέχουν εξουσία». Επειδή, όμως, προσευχόταν και για τους εχθρούς του, ενώ εκείνοι εξοπλίζονταν εναντίον του, τους επιπλήττει: «Υιοί των ανθρώπων, έως πότε θα είστε βαρυκάρδιοι;». Εγώ για χάρη σας και τον Θεό ικετεύω και πολεμώ τους αντιπάλους σας, εσείς όμως εξοπλίζεστε εναντίον μου. «Έως πότε θα είστε βαρυκάρδιοι;». Ή ίσως ο προφήτης στρέφει τον λόγο του και προς εκείνους που αδιαφορούν και κολακεύουν τα πρόσωπα των δυναστών, σε αυτούς που έχουν εγκαταλείψει τον Θεό και ασχολούνται με τους εχθρούς του Θεού: «Υιοί των ανθρώπων», εσείς που αναζητάτε τη σωτηρία από τους ανθρώπους· «Υιοί των ανθρώπων», εσείς που νομίζετε ότι θα βοηθηθείτε από τους ομοίους σας, οι οποίοι φέρουν τα ίδια πάθη με εσάς· «Υιοί των ανθρώπων», εσείς που ζητάτε από τους ίσους σας πράγματα που ξεπερνούν τις δυνάμεις σας.

Αυτοί οι προστάτες σας δεν παρέχουν καμία ασφάλεια, πώς λοιπόν θα σας βοηθήσουν; «Υιοί ανθρώπων». Διότι δεν είναι τέλειοι άνθρωποι, αλλά ακόμη «υιοί ανθρώπων», ατελείς, αβέβαιοι, όσοι έχουν στηρίξει την εμπιστοσύνη τους σε υιούς ανθρώπων. «Μην εμπιστεύεστε σε άρχοντες και σε υιούς ανθρώπων, από τους οποίους δεν υπάρχει σωτηρία. Υιοί ανθρώπων. Θα εξέλθει το πνεύμα του και θα επιστρέψει στη γη του. Υιοί ανθρώπων. Εκείνη την ημέρα θα χαθούν όλοι οι διαλογισμοί τους. Υιοί ανθρώπων», ακόμη και αν δεν αντικατασταθεί ή πεθάνει, εντούτοις υποδουλώνεται σε διχασμένη γνώμη. «Υιοί ανθρώπων», ο τρόπος του μοιάζει με τροχό: σήμερα σε υψώνει και αύριο σε ρίχνει κάτω. «Υιοί ανθρώπων», η γνώμη του αλλάζει όπως η κατεύθυνση του αέρα: σήμερα σου φάνηκε σαν άνοιξη και αύριο σε ρίχνει σε βαρυχειμωνιά. «Έως πότε θα είστε βαρυκάρδιοι;» Ή πρέπει να το αναγνώσουμε με διαφορετικό τρόπο: «Υιοί ανθρώπων, έως πότε;» αντί του: Έως πότε, υιοί ανθρώπων, ατελείς, αβέβαιοι, αστήρικτοι, εσείς που στηρίζεστε σε ανθρώπινους και σαθρούς λογισμούς;

Έως πότε, υιοί των ανθρώπων, θα φαίνεστε ότι δεν φρονείτε τα του Θεού, αλλά τα των ανθρώπων; «Υιοί των ανθρώπων, έως πότε» λοιπόν δεν γίνεστε υιοί του Θεού; Αναγνωρίστε κατά την εικόνα τίνος έχετε πλαστεί και, αφήνοντας την κάτω εικόνα ως παροδική και περαστική —«Βεβαίως ως εικόνα πορεύεται κάθε άνθρωπος»— προσέλθετε στον άνω ζωγράφο της εικόνας· «Τα άνω να φρονείτε, όπου ο Χριστός κάθεται στα δεξιά του Θεού. Υιοί των ανθρώπων, έως πότε» λοιπόν δεν γίνεστε υιοί του Θεού, μη γεννώμενοι από σάρκα και αίμα, αλλά αναγεννώμενοι από τον Θεό; «Όσοι δε τον δέχτηκαν», λέει, «έδωσε σε αυτούς την εξουσία να γίνουν τέκνα Θεού, σε όσους πιστεύουν στο όνομά του, οι οποίοι δεν γεννήθηκαν από αίματα, ούτε από θέλημα σαρκός, ούτε από θέλημα ανδρός, αλλά γεννήθηκαν από τον Θεό. Υιοί των ανθρώπων»· υιούς των ανθρώπων σας αποκαλώ. Γιατί δεν σηκώνετε το βλέμμα σας στον ουρανό, ούτε γίνεστε υιοί του Θεού, αλλά κάμπτεστε από τη συνήθεια σαν από μολύβι; «Βαρυκάρδιοι», λιθόψυχοι, προερχόμενοι από την άμμο, οργίλοι, άφρονες, όπως έχει γραφτεί· «Βαρύ πράγμα ο λίθος και δυσβάστακτο η άμμος, αλλά η οργή του άφρονα είναι βαρύτερη και από τα δύο. Βαρυκάρδιοι», φαραωνικοί, φιλαιγύπτιοι, προς τους οποίους έλεγε ο Σαμουήλ· «Και για ποιον λόγο σκληρύνατε τις καρδιές σας, όπως ακριβώς σκλήρυνε ο Φαραώ και η Αίγυπτος την καρδιά τους;»

«Βαρυκάρδιοι»· και στους Ιουδαίους που αρνήθηκαν την παρουσία του Χριστού προέλεγε. «Βαρυκάρδιοι»· διότι προφήτες τον προκήρυξαν, πατριάρχες τον προανήγγειλαν, οι προφητείες εκπληρώθηκαν, ήρθε αυτός για τον οποίο προφήτευσαν, άγγελοι έγιναν μάρτυρες του τεχθέντος, ποιμένες θεατές, οι μάγοι προσκυνητές. Ο μοναδικός αστέρας υπέδειξε την Παρθένο. Ο παράδοξος αυγερινός σήμανε τον νέο ήλιο μέσα στη νεφέλη: «Θα ανατείλει σε εσάς που με φοβάστε ο ήλιος της δικαιοσύνης». Και πώς μαζί με τα μάτια σας και την καρδιά σας βαρύνατε με την απιστία, «βαρυκάρδιοι»; Έπειτα, για να μην πουν: Πες μας, ω Δαβίδ, ήρθες για να μας βρίσεις; Πνέεις μένεα, όπως φαίνεται, και είναι ξένο προς τον προφήτη το να ατιμάζει, αποκρίνεται: Υβρίζει αυτός που επικαλείται τα ανύπαρκτα· ελέγχει αυτός που αγορεύει για τα υπαρκτά. Γιατί λοιπόν είπα «Βαρυκάρδιοι»; Επειδή «αγαπάτε τη ματαιότητα», διότι εξαιτίας των πρόσκαιρων παραβλέπετε τα επουράνια, διότι εξαιτίας της φθοράς καταφρονήσατε την αφθαρσία, διότι αγαπήσατε την κενοδοξία αντί της ταπεινοφροσύνης. Και σε όσους παραφέρθηκαν μαζί με τον Αβεσσαλώμ, ο Δαβίδ έλεγε: Γιατί παρασυρθήκατε από το άτακτο παιδί; Γιατί δώσατε φτερά στην τυραννία του νέου; Γιατί υποκινείτε τον γιο εναντίον του πατέρα; Γιατί ακολουθήσατε τη μάταιη συμβουλή του Αχιτόφελ; Προσευχήθηκα στον Θεό λέγοντας: Κύριε, ματαίωσε τη βουλή του Αχιτόφελ, διότι εξωθεί τον γιο εναντίον του πατέρα, διότι οπλίζει τη φύση εναντίον του εαυτού της, διότι αποπειράται να ανατρέψει τους νόμους του Θεού.

Αν αυτός που κακολογεί πατέρα ή μητέρα τελειώνει τη ζωή του με θάνατο, ο γιος που ακόνισε ξίφος εναντίον του πατέρα του, πόσες φορές είναι άξιος να πεθάνει; 〈Γιατί αγαπάτε τη ματαιότητα;〉 Η φιλαργυρία είναι ύλη ματαιότητας, το απόκτημα ρευστό, ο πλούτος ασυνείδητος· φτερά δεν έχει και πετάει, δρομέας χωρίς πόδια, επικίνδυνος φίλος, που συγκεντρώνεται με κόπο και χάνεται απότομα. 〈Γιατί αγαπάτε τη ματαιότητα;〉 Φάνηκε η ομορφιά μιας γυναίκας· διάβαζε τη σχετική Γραφή γι' αυτήν σαν επιγραφή στο μέτωπό της. Είναι γραμμένο: 〈Ψεύτικες είναι οι χάρες και μάταιη η ομορφιά της γυναίκας.〉 Ας μη σε εξαπατά. 〈Γιατί αγαπάτε τη ματαιότητα;〉 Ας μη σε συναρπάσει με τα βλέφαρά της. Η λαμπερή όψη είναι μείγμα τεσσάρων χυμών, σάρκα και ιχώρ, σκεπασμένη με δέρμα, γείτονας της σήψης, σύντροφος της φθοράς, ύλη δυσωδίας.

Βγήκε η ψυχή, και έσβησε η αστραφτερή μορφή. Τοποθετήθηκε στο φέρετρο και γίνεται πηγή σκουληκιών· εκπέμπει δυσοσμία, και σαν βέλος αποφεύγουν τη μυρωδιά οι παρόντες. Και ο άνδρας, που περισφιγγόταν από πόθο, δεν τολμά να πλησιάσει τον τάφο και αυτήν που φιλούσε ως δικό του μέλος, την αποφεύγει σαν βέλος και φράζει τις πύλες της όσφρησης, για να μην αναπνεύσει μολυσματική αποθήκη. 〈Γιατί αγαπάτε τη ματαιότητα;〉 Ο λόγος δεν στερείται αποδείξεως· διότι ότι είναι ματαιότητα και το έμφυτο και το τεχνητό κάλλος, το λέει ο προφήτης Ιερεμίας· 〈Εάν βαφτείς με κόκκινο χρώμα και στολιστείς, μάταιος είναι ο καλλωπισμός σου. Γιατί αγαπάτε τη ματαιότητα;〉 Πες μου, ώ γυναίκα, γιατί με τα δάχτυλα ζωγραφίζεις το πρόσωπό σου; Γιατί κάνεις το πρόσωπό σου χειρόγραφο λαγνείας; Με κόκκινο χρώμα βάφεις τα μάγουλα· φέρεις την εικόνα του αιωνίου πυρός. Βάφεις τα φρύδια και τα βλέφαρα μαυρίζεις· έχεις τον αρραβώνα του σκότους που σε περιμένει. Μαλλιά και πλεξούδες προβάλλεις· δεσμά της μελλούσης κρίσεως πλέκεις εναντίον του εαυτού σου. Εάν σωφρονείς στην πράξη, μην προκαλείς λαγνεία με την όψη. Εάν δεν πουλάς τη σεμνότητα, μην κάνεις τη μορφή σου προσθήκη ακολασίας. Εάν δεν προδίδεις τη συζυγική κλίνη, αποτίναξε τη σκόνη του προσώπου. Εάν δεν είσαι δούλη της αμαρτίας, μη δείχνεις την όψη σου αλλοιωμένη από τις βαφές. Διότι, όπως τον δούλο τον υποδουλώνει το έγγραφο, έτσι και την πόρνη την υποδουλώνουν τα καλλυντικά. 〈Γιατί αγαπάτε τη ματαιότητα;〉 Και από πού γνωρίζεις, λέει, ότι αγαπάμε τη ματαιότητα;

Από τα οποία <αναζητάτε το ψεύδος> και, αναζητώντας το ψεύδος, αναζητάτε τη μάχαιρα εναντίον των εαυτών σας. Διότι <στόμα που καταψεύδεται αναιρεί την ψυχή>. Ψεύδος ονομάζει εδώ κάθε μάταιο πράγμα, το οποίο υπόκειται σε ταχεία πτώση και μεταβολή. <Δόλιος ζυγός> και μάταιος είναι το ψεύδος. Είναι γραμμένο: <Όμως μάταιοι είναι οι υιοί των ανθρώπων, ψευδείς οι υιοί των ανθρώπων σε ζυγούς για να αδικούν. Γιατί αγαπάτε τη ματαιότητα και αναζητάτε το ψεύδος;> Και η ζυγαριά έχει δύο πλάστιγγες που διακρίνουν όσα προσφέρονται, οι οποίες δέχονται τα είδη και αντισταθμίζουν την ύλη, κρεμασμένες από νήμα και αιωρούμενες πάνω και κάτω, και κατά την αιώρησή τους υποδεικνύουν το ασφαλές, όταν το μεσαίο κέντρο του ζυγού, η λεγόμενη γλωσσίδα, προβάλλοντας από εδώ και από εκεί, αναζητά πού θα βρει το δίκαιο. Και όταν μεν προβάλλει, ελέγχει την αδικία, όταν δε φαίνεται περισσότερο, μαρτυρεί το μέγεθος της βίας. Σαν κόρη που εξωθείται από τον κοιτώνα της, όταν όμως τα υποκείμενα πράγματα συμφωνούν με ισόρροπη κλίση, κρύβεται μέσα στον θάλαμο, νιώθοντας συστολή ενώπιον του δικαίου. Και η γλώσσα όταν κρύβεται μαρτυρεί την ισότητα, και όταν φαίνεται προκαλεί λύπη, ενώ όταν δεν φαίνεται προκαλεί χαρά. Και ο ζυγοστάτης, σαν εραστής που παρατηρεί σώφρονα κόρη, επιθεωρεί τις δύο θυρίδες του κοιτώνα, λυπούμενος μεν όταν εκείνη προβάλλει, ευφραινόμενος δε όταν παραμένει κρυμμένη.

Σε βλέπω ως δικαστή σε υψηλό βήμα, τον σταυρό· ως κατάδικος εγώ κρέμομαι στο ξύλο· «Σπλαχνίσου με». Είπα: «Μνήσθητί μου, Κύριε, όταν έλθεις στη βασιλεία σου. Εισάκουσε την προσευχή μου». Έπειτα, καθώς είδε την κτίση να συμπάσχει με τον Κτίστη και τον κόσμο να σείεται σαν ένα σπίτι —διότι όταν έπασχε το θεμέλιο, το σπίτι συμπάσχονταν, «επειδή εν αυτώ εκτίσθηκαν τα πάντα», και καθώς κρεμόταν ο οικοδόμος, το έργο διαλυόταν— επειδή ο ουρανός και η γη στασίαζαν εναντίον των κυριοκτόνων, εκείνοι όμως δεν κατανύχθηκαν, ο ληστής τους επιτιμά: «Υιοί των ανθρώπων, έως πότε θα είστε βαρυκάρδιοι;» Έστω· βλέποντας τον τετραήμερο Λάζαρο να τρέχει από τον τάφο, δεν πιστέψατε. Ακόμη και [...], τώρα τουλάχιστον προσκυνήστε τη δύναμη του Σταυρωθέντος [...] διότι τα μνημεία τώρα άνοιξαν και νεκροί πολλών ημερών, ακούγοντας τη φωνή του Σταυρωθέντος, αναστήθηκαν. Τους νεκρούς ο σεισμός τους ανέστησε, και εσείς κοιμάστε στην απιστία σας. «Έως πότε θα είστε βαρυκάρδιοι;» Οι πέτρες σχίζονται σαν ιστοί αράχνης, και εσείς δεν διαρρηγνύεστε από τον φόβο; «Έως πότε θα είστε βαρυκάρδιοι;» Και γιατί βαρυκάρδιοι; Αφενός, επειδή δεν κατανύχθηκαν με τα θαύματα· αφετέρου, επειδή από αφροσύνη οργίζονταν βαριά εναντίον του Χριστού. Μάρτυρας είναι η Γραφή που λέει: «Βαρύ είναι η πέτρα και δυσβάσταχτο η άμμος, αλλά η οργή του άφρονα είναι βαρύτερη και από τα δύο».

«Βαρύς ο λίθος», αλλά με τα πολλά χέρια μετακινείται και κρέμεται στον αέρα σαν φτερό. «Δυσβάστακτη η άμμος», αλλά βαστάζεται από τη θάλασσα πάνω σε σανίδα. «Η οργή δε του άφρονος», δηλαδή του εβραϊκού λαού. «Είναι βαρύτερη και από τα δύο», διότι ούτε με τη νουθεσία μαλακώνει, αλλά και βλέποντας θαύματα οργίζεται. «Γιατί αγαπάτε τη ματαιότητα», προτιμώντας τον Βαραββά από τον Χριστό, τον φονιά αντί του ζωοποιού; «Γιατί αγαπάτε τη ματαιότητα», προκρίνοντας τη βασιλεία του Καίσαρα από τη βασιλεία των ουρανών, την αμαρτία που είναι βαρύτερη από την άμμο της παραλίας αντί της δικαιοσύνης, τα πρόσκαιρα αντί των αιωνίων, τη φθορά αντί της αφθαρσίας; Εγκαταλείψατε τη ζώσα πηγή, της οποίας το νάμα ξεδίψασε τη Σαμαρείτιδα, και ανοίξατε «συντετριμμένους λάκκους». «Γιατί αγαπάτε τη ματαιότητα;» Γίνατε μαθητές του προδότη μαθητή και επιβουλευτήκατε τον Διδάσκαλο. «Γιατί αγαπάτε τη ματαιότητα;» Επιπλέον αυτών «ζητάτε και το ψεύδος», αποστρεφόμενοι την αλήθεια. Και πότε ζήτησαν το ψεύδος; Όταν έστησαν εξαγορασμένους ψευδομάρτυρες εναντίον του Κυρίου, όταν μίσθωσαν τους συκοφάντες.

Μάρτυρας είναι ο ευαγγελιστής Μάρκος: «Οι δε αρχιερείς και όλο το συνέδριο ζητούσαν ψευδομαρτυρία κατά του Ιησού». Και ζητάτε το ψεύδος. «Αυτόν βρήκαμε να διαστρέφει το έθνος και να εμποδίζει να δίνουν φόρο στον Καίσαρα». Και πώς εμπόδισε, αυτός που είπε: «Αποδώστε τα του Καίσαρα στον Καίσαρα»; Και ζητάτε το ψεύδος. «Ξεσηκώνει τον λαό διδάσκοντας». Και ζητάτε το ψεύδος. «Αν αυτός δεν ήταν κακοποιός, δεν θα σου τον παραδίδαμε». Και τι κακό έκανε; Ότι έδιωξε ασθένειες; Ότι φυγάδευσε δαίμονες; Ότι ανέστησε νεκρούς; Ότι από πέντε άρτους έθρεψε ισάριθμες χιλιάδες; Ακόμη η τροφή βρισκόταν στον λαιμό τους, και το ψεύδος στο στόμα τους. Και ζητάτε το ψεύδος. Ας αποφύγουμε, αδελφοί, το ψεύδος ως μάχαιρα της ψυχής· διότι, λέει, «στόμα που συκοφαντεί σκοτώνει ψυχή», όχι αυτού που συκοφαντείται, αλλά αυτού που ψεύδεται. Δεν ξεχωρίζει τόσο ο βάρβαρος από τα μαλλιά του και ο στρατιώτης από τον μανδύα του, όσο ο Χριστιανός από το να μην ψεύδεται. Και όπως ακριβώς στους πολέμους από το σύνθημα διακρίνονται οι φίλοι και οι εχθροί, έτσι και στον πόλεμο των ανθρωπίνων υποθέσεων οι φίλοι του Θεού αναγνωρίζονται από το να λένε την αλήθεια και να μην ψεύδονται, ενώ εκείνοι που ψεύδονται φονεύονται από την ίδια τους τη γλώσσα σαν από μάχαιρα. Στόμα που δεν ξέρει να ορκίζεται ή να ψεύδεται, γρήγορα εισακούεται από τον Θεό στις προσευχές.

Οι ιατροί πέθαναν, και πώς θα θεραπευθούν οι ασθενείς; Μαζί σου είναι ο Σαμουήλ και ο Νάθαν και ο Γαδ και ο Ασάφ και ο Αιμάν και ο Ιδιθούμ και οι χοροί των ιερέων και των προφητών, και πώς «εξέλιπεν όσιος»; Αλλά αποκρίνεται: Ο λόγος μου δεν αφορά τους τωρινούς, αλλά αυτούς που θα ζουν κατά τη συντέλεια του κόσμου· γι' αυτό και επέγραψα τον ψαλμό «εις το τέλος». Διότι, ωσάν να ερωτήθηκε πότε «εξέλιπεν όσιος», αποκρίνεται: «Εις το τέλος, διότι ελαττώθηκαν οι αλήθειες από τους υιούς των ανθρώπων». Διότι μεταξύ των υιών του Θεού δεν ελαττώθηκαν —«Και είστε όλοι υιοί του Υψίστου»— εσείς όμως πεθαίνετε σαν άνθρωποι, «υιοί στους οποίους δεν υπάρχει πίστη· Υιοί των ανθρώπων, έως πότε θα είστε βαρυκάρδιοι;»

Αυτό μόνο έλεγα προσευχόμενος: «Σπλαχνίσου και εισάκουσε την προσευχή μου». Αυτά θα μπορούσε να πει και ο ληστής πάνω στον σταυρό προς τον Κύριο· διότι, λέγοντας και επικαλούμενος μέσα στη θλίψη του: «Μνήσθητί μου, Κύριε, όταν έλθεις στη βασιλεία σου», εισακούστηκε και αντί για τον σταυρό, κατοίκησε στον παράδεισο και έγινε πολίτης του ουρανού. Ο ίδιος επίσης θα φωνάξει προς τους Ιουδαίους: «Υιοί των ανθρώπων, έως πότε θα είστε βαρυκάρδιοι;» Δείτε την κτίση να συμπάσχει με τον Κτίστη. Αν βλέποντας τον τετραήμερο Λάζαρο να βγαίνει τρέχοντας από τον τάφο δεν πιστέψατε, τώρα τουλάχιστον προσκυνήστε τη δύναμη του Σταυρωθέντος. Ο σεισμός ανέστησε νεκρούς, και εσείς κοιμάστε μέσα στην απιστία.

Γιατί είστε βαρυκάρδιοι; Αφενός επειδή δεν κατανυγήκατε με τα θαύματα, και αφετέρου επειδή από αφροσύνη οργίζεστε βαριά εναντίον του Χριστού. Μάρτυρας είναι η Γραφή που λέει: «Βαρύ είναι η πέτρα και δυσβάσταχτη η άμμος, αλλά η οργή του άφρονα είναι βαρύτερη», διότι ούτε με νουθεσία μαλακώνει και, βλέποντας θαύματα, οργίζεται. «Γιατί αγαπάτε τη ματαιότητα», προτιμώντας τον Βαραββά από τον Χριστό, τον φονιά αντί του ζωοποιού, τη βασιλεία του Καίσαρα αντί της βασιλείας των ουρανών, την αμαρτία που είναι βαρύτερη από την άμμο της θάλασσας αντί της δικαιοσύνης, τα πρόσκαιρα αντί των αιωνίων, τη φθορά αντί της αφθαρσίας; Αλλά επιπλέον αυτών «ζητάτε και το ψεύδος», εξαγοράζοντας ψευδομάρτυρες εναντίον της αλήθειας, οι οποίοι έλεγαν: «Αυτόν βρήκαμε να διαστρέφει το έθνος και να εμποδίζει να δίνεται φόρος στον Καίσαρα. Αναστατώνει τον λαό διδάσκοντας. Εάν αυτός δεν ήταν κακοποιός, δεν θα σου τον παραδίδαμε». Και ποιο κακό έκανε; Το ότι θεράπευσε ασθενείς; Το ότι φυγάδευσε δαίμονες; Το ότι ανέστησε νεκρούς; Το ότι από πέντε άρτους έθρεψε ισάριθμες χιλιάδες στην έρημο, χωρίς να υπολογίζονται οι γυναίκες και τα παιδιά; Ακόμη η τροφή βρισκόταν στον λάρυγγα και το ψεύδος στο στόμα. Και σε όσους αποξενώθηκαν μαζί με τον Αβεσσαλώμ, έλεγε ο Δαβίδ: Γιατί παρασυρθήκατε από το άτακτο παιδί; Γιατί υποκινείτε τον γιο εναντίον του πατέρα; Γιατί ακολουθήσατε τη μάταιη βουλή του Αχιτόφελ;

Αν αυτός που κακολογεί τον πατέρα ή τη μητέρα του είναι άξιος θανάτου, ο γιος που ακονίζει ξίφος εναντίον του πατέρα του πόσες φορές περισσότερο είναι άξιος να πεθάνει; 〈Γιατί λοιπόν αγαπάτε τη ματαιότητα και αναζητάτε το ψεύδος;〉 Ψεύδος ονομάζει εδώ κάθε μάταιο πράγμα που υπόκειται σε ταχεία πτώση και μεταβολή· 〈Όμως μάταιοι είναι οι γιοι των ανθρώπων, ψευδείς οι γιοι των ανθρώπων στις ζυγαριές της αδικίας.〉

«Υιοί των ανθρώπων, έως πότε θα είστε βαρυκάρδιοι;» Αυτά τα λέει απευθυνόμενος σε αυτούς που πίστεψαν ότι με το πλήθος του στρατού θα καταβάλουν τον δίκαιο. Αυτή δε η ελπίδα, λέει, είναι μάταιη και ψευδής. «Και μάθετε ότι ο Κύριος έκανε θαυμαστό τον όσιό του.» Με την έννοια: Μάθετε, λοιπόν, εσείς που έχετε την πεποίθησή σας στο πλήθος, ότι απέδειξε θαυμαστό εκείνον που έχει την πεποίθησή του σε Αυτόν. «Ο Κύριος θα με εισακούσει όταν κράξω προς αυτόν.» Έχει ληφθεί ένας χρόνος αντί άλλου· διότι αντί να πει «εισήκουσε», χρησιμοποίησε το ρήμα «θα εισακούσει». «Οργίζεσθε και μην αμαρτάνετε. Για όσα λέτε στις καρδιές σας, αισθανθείτε κατάνυξη στις κοίτες σας.»

Αν λοιπόν και εισακούστηκε σε όλα όσα προσευχήθηκε, ωστόσο φοβάται για το μέλλον· γι' αυτό και πάλι προσεύχεται, γνωρίζοντας το όφελος της προσευχής. Διότι, αν και απαλλάχθηκε από τους πόνους και την αθυμία, επειδή όμως είναι άνθρωπος και αγωνιά για το μέλλον, μήπως τυχόν δεν αντέξει λόγω των πειρασμών που επικείνται διαρκώς, ζητά να του δοθεί ανακούφιση και να παρέλθουν αυτά ακριβώς που προκαλούν τους πόνους. Γι' αυτό και λέει: «Ελέησόν με», δηλαδή, λύσε τον αγώνα, δώσε μου να απαλλαγώ εντελώς. <Υιοί ανθρώπων, έως πότε θα είστε βαρυκάρδιοι;> (A f. 23.) Σύμφωνα με την ιστορική αφήγηση, αυτά έχουν λεχθεί προς εκείνους που νομίζουν ότι με το πλήθος του στρατού θα κυριεύσουν τον δίκαιο. Διότι, έχοντας μάθει από την ίδια την πείρα πόση ωφέλεια έχει το να έχει κανείς πεποίθηση στον Θεό και να ζητά τη σωτηρία μόνο από Αυτόν, προβάλλει αυτό που του συνέβη ως κοινωφελές μάθημα και λέει: Ω, εσείς που είστε τυφλοί στις φρένες και έχετε αμβλύ νου, μέχρι πότε δεν θα αποβάλλετε την αρρώστια; Έως πότε δεν θα κατανοήσετε ότι η ελπίδα στους ανθρώπους είναι ματαιότητα και ψεύδος; Διότι ο γίγαντας δεν θα σωθεί με το πλήθος της ισχύος του. Και γενικά ο Δαβίδ ονομάζει υιούς ανθρώπων εκείνους που ζουν μέσα στην πονηρία, αυτούς που είναι επιρρεπείς στην ασέβεια· επειδή όσοι δεν είναι τέτοιοι, κατά τη φύση μεν είναι υιοί ανθρώπων, κατά τη χάρη όμως δεν είναι πλέον, αλλά είναι υιοί Θεού. <Και μάθετε ότι ο Κύριος εθαυμάστωσε τον όσιό Του.> (A f. 24.)

Διότι σε κάθε νικημένο θα εξασφαλίσει τη νίκη. Επειδή όποιος νικάται από τον Χριστό, έχει νικήσει την κακία, εξαφανίζοντάς την με την υποταγή του στον Χριστό. Διότι δεν τους νικά παρά τη θέλησή τους, αλλά πείθοντάς τους ως Λόγος του Θεού. Τέτοιου είδους ύμνους ή ψαλμούς, ο Θεοδοτίων τους επέγραψε «εις το νίκος», ενώ ο Σύμμαχος «επινικίους». Και είναι εύλογο να το κατανοούμε έτσι, έστω κι αν δεν επιγράφονται στον Δαβίδ, αλλά τυχόν «εις το τέλος» στον Ασάφ ή στους υιούς Κορέ, επειδή όλοι οι άγιοι έχουν αναλάβει την εικόνα του Χριστού. Το δε «εν ψαλμοίς» που βρίσκεται στους Εβδομήκοντα και στον Ακύλα, σαφέστερα ο Σύμμαχος το απέδωσε «διά ψαλτηρίων», διδάσκο......... ότι η ωδή έχει ειπωθεί ......... τα ψαλτήρια περισσότερα ......... όργανα μέσω των οποίων ψάλλεται το «εις το τέλος», ή ο επινίκιος, ή στον νικοποιό, πράγμα που φαίνεται να δηλώνει και το «εις νίκος εν ύμνοις» κατά τον Θεοδοτίωνα. Αυτή, λοιπόν, η ωδή, ή το μελώδημα, ή ο ψαλμός που έχει την προειρημένη υπόθεση, την εξαγγέλλει γενικότερα μεν στο πρόσωπο του προφήτη Δαβίδ, μυστικότερα δε στον Χριστό, ο οποίος αναλαμβάνει το πρόσωπο των αγίων, και οικειοποιείται τις θλίψεις τους και την ανακούφιση (τους πλατυσμούς) των αγίων· διότι των αγίων φωνή είναι το, «Σε όλα θλιβόμενοι, αλλά μη στενοχωρούμενοι»· και ο οποίος επιστρέφει επίσης όσους τυγχάνουν βαρυκάρδιοι, καθώς και αυτούς που αγαπούν τα μάταια και ζητούν το ψεύδος.

Υιοί των ανθρώπων, έως πότε θα είστε βαρυκάρδιοι; Γιατί αγαπάτε τη ματαιότητα και ζητάτε το ψεύδος; Ονόμασε βαρυκάρδιους αυτούς που έχουν πεπαχυμένη τη διάνοια και είναι βραδείς στην υπακοή του θείου λόγου, ή αυτούς που έχουν βεβαρημένη τη συνείδηση από μοχθηρούς λογισμούς. Επιπλήττοντάς τους δε με τον λόγο λέει: Έως πότε θα παραμένετε στις αμαρτίες σας, ενώ πρέπει να σπεύσετε προς τη μετάνοια και την προσφιλή στον Θεό εξομολόγηση; Σύμφωνα δε με την ιστορία, φαίνεται ότι ο Δαβίδ τα λέει αυτά προς εκείνους που ταράσσονται και θορυβούνται κατά τους πειρασμούς και τις δύσκολες περιστάσεις, και πράττουν τα πάντα μάλλον παρά καταφεύγουν στον Θεό. Διότι, λέει, τι χρειάζεται να προκαλείτε ταραχή και να ταράσσεστε στους καιρούς των δυσχερειών; Και γιατί πρέπει να παραδίδετε τους εαυτούς σας στη ματαιότητα, ω βαρυκάρδιοι άνδρες;

Και γιατί να επιδιώκετε το ψέμα, εγκαταλείποντας την αλήθεια; Αλλά, αφού μάθατε από αυτό ότι ο Θεός και Κύριος είναι ο έφορος και προνοητής των πάντων, αυτός που ποτέ δεν εγκαταλείπει κανέναν όσιό του, αλλά πάντοτε επιδεικνύει θαυμαστά έργα σε αυτόν, φροντίστε με ζήλο να γίνετε και εσείς όσιοι, γνωρίζοντας καλά και με ακρίβεια ότι ο Κύριος θα εισακούσει και εσάς, όπως ακριβώς και εμένα τον ίδιο, όταν θα κράξετε προς αυτόν. Και εφόσον σας εισακούσει ο Κύριος, δεν χρειάζεται πλέον να μεριμνάτε για τίποτα, έχοντας την ασφάλεια που παρέχει η δική του βοήθεια. Οι υιοί των ανθρώπων, εξάλλου, θα μπορούσαν να θεωρηθούν δόξα του θείου Λόγου, σύμφωνα με τον Ακύλα και τον Σύμμαχο· διότι ο μεν Ακύλας λέει: «Έως πότε, οι ένδοξοί μου;», ο δε Σύμμαχος: «Έως πότε, η δόξα μου;», εξαιτίας της νοερής και λογικής ψυχής που υπάρχει μέσα τους, η οποία έχει πλαστεί κατ' εικόνα του Θεού. Αυτούς, επειδή διαστρέφουν τους εαυτούς τους προς το χειρότερο, τους επιπλήττει ο Λόγος, αποκαλώντας τους βαρυκάρδιους και υιούς ανθρώπων, ενώ θα έπρεπε να είναι υιοί του Θεού, σύμφωνα με το χωρίο: «Εγώ είπα· θεοί είστε, και όλοι υιοί του Υψίστου».

Οργίζεσθε και μην αμαρτάνετε· για όσα λέτε μέσα στις καρδιές σας, αισθανθείτε κατάνυξη πάνω στις κλίνες σας. Συμβουλεύει να εμποδίζουμε το πάθος της οργής, εάν ποτέ διεγείρεται με αγανάκτηση, προτρέποντας να μην προχωρά ο θυμός σε πράξη. Και δεν τα λέει αυτά άκαιρα· αλλά επειδή, καθώς ορμούσαν σε πόλεμο εναντίον του Αβεσσαλώμ, εκείνοι που ακολουθούσαν τον Δαβίδ εκστράτευαν με οργή, όπως ήταν φυσικό, αγανακτώντας για την επανάσταση του γιου εναντίον του πατέρα. Για τον λόγο αυτό φαίνεται να τους απευθύνει τέτοια λόγια: Εσείς βέβαια, ω άνδρες σύμμαχοι, οι οποίοι είστε και ένδοξοί μου, όντας ως γιοι ανθρώπων κάπως βαρυκάρδιοι και προσηλωμένοι στη ματαιότητα του θνητού βίου, μη γνωρίζοντας τη δίκαιη κρίση του Θεού εναντίον των ασεβών, οργίζεστε κατά του ασεβούς γιου· και κινούμενοι από δίκαιο αίσθημα, και οργιζόμενοι με αγανάκτηση, ορμάτε στον πόλεμο. Εγώ όμως προτρέπω τους πάντες, ακόμη και αν η οργή σας είναι εύλογη, ότι δεν πρέπει να λησμονείτε τη δική σας ανεξικακία, ούτε να εξάπτεστε περισσότερο, ώστε να εκπέσετε στην αμαρτία. Γι' αυτό λέω: Οργίζεσθε, αλλά μην αμαρτάνετε.

Πολλοί λένε: Ποιος θα μας δείξει τα αγαθά; Άλλοι μεν, λέει, σκεπτόμενοι διαφορετικά, και μάλιστα οι σκληρόκαρδοι υιοί των ανθρώπων, οι οποίοι αγαπούν τη ματαιότητα του βίου, μη γνωρίζοντας τα αληθινά αγαθά, ούτε ελπίζοντας, ούτε πιστεύοντας ότι θα τα δουν, λένε: Ποιος θα μας δείξει τα αγαθά; Διότι δεν τα διακρίνουν, επειδή δεν καταυγάζονται από το φως του προσώπου σου· γι' αυτό ακριβώς, θεωρώντας ότι μόνον τα γήινα και φθαρτά είναι αγαθά, με αυτά ασχολούνται και αυτά επιδιώκουν. Εάν όμως κάποιος τους μιλήσει για τα θειότερα και επουράνια, συνηθίζουν να ρωτούν: Και ποιος άραγε είναι αυτός που θα μας τα δείξει αυτά; Αλλά εκείνοι μεν είναι τέτοιου είδους. Εμείς όμως, στους οποίους αποτυπώθηκε το φως του προσώπου σου, Κύριε, γνωρίζουμε και εκείνον που θα μας τα δείξει και εκείνον που θα μας τα δώσει, έχοντας φθάσει στη γνώση τους καθοδηγούμενοι από το δικό σου φως: «Έδωσες ευφροσύνη στην καρδιά μου».

Ο ίδιος θα αναφωνήσει και προς τους Ιουδαίους: Υιοί των ανθρώπων, έως πότε θα είστε βαρυκάρδιοι; Αντικρίστε την κτίση να συμπάσχει με τον Κτίστη. Εάν, βλέποντας τον τετραήμερο Λάζαρο να βγαίνει τρέχοντας από τον τάφο, δεν πιστέψατε, τώρα τουλάχιστον προσκυνήστε τη δύναμη του Σταυρωθέντος· ο σεισμός ανέστησε νεκρούς, και εσείς κοιμάστε μέσα στην απιστία. Γιατί είστε βαρυκάρδιοι; Αφενός επειδή δεν κατανυγήκατε με τα θαύματα, και αφετέρου επειδή από αφροσύνη οργίζεστε βαρέως κατά του Χριστού.

Μάρτυρας είναι η Γραφή που λέει: Βαρύς ο λίθος και δυσβάσταχτη η άμμος· η οργή όμως του άφρονα είναι βαρύτερη· διότι ούτε με τη νουθεσία καταπραΰνεται, και βλέποντας θαύματα οργίζεται. Γιατί αγαπάτε τη ματαιότητα, προτιμώντας τον Βαραββά από τον Χριστό, τον φονιά αντί για τον ζωοποιό, τη βασιλεία του Καίσαρα αντί για τη βασιλεία των ουρανών, την αμαρτία που είναι βαρύτερη από την άμμο της παραλίας αντί για τη δικαιοσύνη, τα πρόσκαιρα αντί για τα αιώνια, τη φθορά αντί για την αφθαρσία;

Γιατί λοιπόν αγαπάτε τη ματαιότητα και αναζητάτε το ψέμα; Ψέμα ονομάζει εδώ κάθε πράγμα μάταιο, που έχει γρήγορη πτώση και μεταβολή. Όμως μάταιοι είναι οι υιοί των ανθρώπων, ψεύτικοι οι υιοί των ανθρώπων στους ζυγούς, ώστε να αδικούν.

Διότι ματαιότητα είναι ό,τι είναι γεμάτο ψεύδος· γι' αυτό προτρέπεις λέγοντας: Υιοί των ανθρώπων, έως πότε θα είστε βαρυκάρδιοι; Γιατί αγαπάτε τη ματαιότητα και αναζητάτε το ψεύδος; Εγώ όμως, αφού αποστράφηκα τα μάταια, σε εσένα μόνο, τον Κύριό μου, στήριξα την ελπίδα μου· γι' αυτό είμαι πεπεισμένος ότι δεν σου έχω εμπιστευθεί τον εαυτό μου μάταια. Διότι η κατάληξη της ελπίδας σε εσένα είναι χαρά και ευφροσύνη.

Τώρα λοιπόν, αφήνοντας τους θρήνους, θα στρέψω το βλέμμα στον εαυτό μου, μήπως τυχόν φέρω εν αγνοία μου κάτι άξιο θρήνου, και θα εξετάσω τα του εαυτού μου. Υιοί των ανθρώπων (διότι σε εσάς στρέφεται ο λόγος), έως πότε θα είστε βαρυκάρδιοι και αμβλείς στη διάνοια; Γιατί αγαπάτε τη ματαιότητα και αναζητάτε το ψεύδος, εκλαμβάνοντας τον εδώ βίο ως κάτι το σπουδαίο και θεωρώντας αυτές τις λίγες ημέρες ως πολλές, ενώ αποστρέφεστε αυτήν τη διάζευξη, την επιθυμητή και γλυκιά, ωσάν να ήταν κάτι βαρύ και φρικώδες;

Μακάριος, λοιπόν, είναι εκείνος που τα διακρίνει αυτά, και τα ξεχωρίζει με την τομή του Λόγου, η οποία διαχωρίζει το ανώτερο από το κατώτερο, και ετοιμάζει αναβάσεις μέσα στην καρδιά του, όπως αναφέρει κάπου ο θείος Δαβίδ, και, αποφεύγοντας αυτήν την κοιλάδα του κλαυθμώνος, με όση δύναμη διαθέτει, αναζητά τα άνω, και, αφού σταυρωθεί για τον κόσμο μαζί με τον Χριστό, ενώνεται με τον Χριστό και ανέρχεται μαζί Του, γινόμενος κληρονόμος της ζωής που δεν μεταβάλλεται πλέον ούτε είναι απατηλή· εκεί όπου δεν υπάρχει πλέον φίδι να δαγκώνει στον δρόμο, ούτε να παραμονεύει τη φτέρνα, ενώ του παραμονεύουν το κεφάλι. Προς τους υπόλοιπους από εμάς ο ίδιος ο Δαβίδ ορθώς φωνάζει, σαν κάποιος κήρυκας με εξαιρετικά δυνατή φωνή από κάποιο υψηλό και πάνδημο βήμα, αποκαλώντας μας βαρυκάρδιους και αγαπώντες το ψεύδος, προτρέποντάς μας να μην προσκολλώμαστε υπερβολικά στα ορατά, ούτε να θεωρούμε όλη την εγκόσμια ευδαιμονία ως κάτι άλλο παρά μόνο χορτασμό από σιτάρι και κρασί, πράγματα που φθείρονται. Και ίσως αυτό ακριβώς να εννοούσε και ο μακάριος Μιχαίας, και, εξεγειρόμενος εναντίον των χαμερπών πραγμάτων που θεωρούνται αγαθά, λέει: «Πλησιάστε στα αιώνια όρη· σήκω και πορεύου, διότι αυτή δεν είναι τόπος αναπαύσεώς σου»· αυτό, λοιπόν, είναι σχεδόν σύμφωνο και με τα ίδια τα λόγια με τα οποία ο Κύριος και Σωτήρας μας δίνει παραγγελία. Τι λέει; «Εγερθείτε, ας φύγουμε από εδώ»· μη μετακινώντας μόνο τους τότε μαθητές Του από εκείνον μόνο τον τόπο, όπως θα μπορούσε να νομίσει κανείς, αλλά ελκύοντας πάντοτε και όλους τους μαθητές Του από τη γη και τα γήινα προς τους ουρανούς και τα επουράνια.

ΣΤ΄. Τι λοιπόν επιθυμείτε; Είστε πεπεισμένοι γι' αυτό, και δεν έχουμε ανάγκη από περαιτέρω κόπους ούτε από δεύτερη θεολογία, και σπλαχνίζεστε την αδυναμία μου, εξαιτίας της οποίας μόλις και μετά βίας σας τα λέω αυτά; Ή μήπως πρέπει, όπως ακριβώς σε εκείνους που έχουν βαριά ακοή, να επαναλαμβάνουμε τον ίδιο λόγο πολλές φορές, ώστε τουλάχιστον με την επιμονή της φωνής μας, να μιλήσουμε σε αυτιά που ακούνε; Μου φαίνεται ότι προκαλείτε τον λόγο μου με τη σιωπή σας. Διότι και η παροιμία διδάσκει ότι η σιωπή σημαίνει συγκατάθεση. Δεχθείτε, λοιπόν, τον λόγο και για τα δύο, από μία ψυχή και ένα στόμα. Θλίβομαι δε που, μη έχοντας ανεβεί σε κάποιο ψηλό βουνό, ούτε έχοντας αποκτήσει φωνή αντάξια της επιθυμίας μου, δεν διακηρύσσω αυτά τα λόγια προς όλους μαζί εκείνους που έχουν εσφαλμένα φρονήματα, σαν να βρισκόμουν στο κοινό θέατρο της οικουμένης: Υιοί των ανθρώπων, έως πότε θα είστε βαρυκάρδιοι; Γιατί αγαπάτε τη ματαιότητα και αναζητάτε το ψεύδος, εισάγοντας όχι μία ούτε απλή φύση της θεότητας, αλλά είτε τρεις αποξενωμένες μεταξύ τους και διασπασμένες, και – δεν είναι παράδοξο να το πούμε – που μάχονται μεταξύ τους με υπερβολές και ελλείψεις· είτε μία, αλλά μικροπρεπή και στενή, που δεν έχει την ιδιότητα να είναι αρχή μεγάλων πραγμάτων, σαν να μην μπόρεσε ή να μην το θέλησε· και αυτό για δύο λόγους, είτε από φθόνο είτε από φόβο: το πρώτο, για να μην εισαχθεί μαζί της κάτι το ομότιμο, και το δεύτερο, για να μην προκύψει κάτι εχθρικό και αντιμαχόμενο;

Υιοί των ανθρώπων, έως πότε θα είστε βαρυκάρδιοι (διότι θα ξεκινήσω τον λόγο μου προς εσάς με τα λόγια του μεγαλοφωνότατου Δαβίδ); Γιατί αγαπάτε τη ματαιότητα και αναζητάτε το ψεύδος, θεωρώντας ως κάτι σπουδαίο τον παρόντα βίο, και την τρυφή, και τη μηδαμινή δόξα, και την ταπεινή εξουσία, και την απατηλή ευημερία; Αυτά δεν ανήκουν περισσότερο σε εκείνους που τα κατέχουν παρά σε εκείνους που τα ήλπισαν, ούτε σε αυτούς περισσότερο παρά σε εκείνους που ούτε καν τα προσδόκησαν· σαν τη σκόνη που στροβιλίζεται και μεταφέρεται από τη θύελλα άλλοτε στους μεν και άλλοτε στους δε, ή σαν τον καπνό που διαλύεται, και σαν το όνειρο που ξεγελά, και σαν τη σκιά που δεν πιάνεται· ούτε, όταν απουσιάζουν, αφήνουν χωρίς ελπίδα εκείνους που δεν τα απέκτησαν, ούτε, όταν είναι παρόντα, είναι εξασφαλισμένα σε εκείνους που τα κατέχουν.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Δ΄ Ήρθε ίσως πλέον ο καιρός να κατανοήσουμε μέσω του λόγου και αυτήν την ίδια την πανδαισία των αρετών, σύμφωνα με τη συστηματική θεώρηση που εκθέσαμε προηγουμένως. Διότι, πρώτα από όλα, μπορεί κανείς να διαπιστώσει ότι η αρετή διακρίνεται από την κακία μέσω ολοφάνερων σημείων, έτσι ώστε η διαφορά καθενός από αυτά σε σχέση με το αντίθετό του να παραμένει εντελώς ασύγχυτη. Επειδή από την ευφροσύνη που γεννιέται μέσα μας εξαιτίας τους αναδεικνύεται η ξεχωριστή ιδιότητα των πράξεών μας, καθώς η μεν κακία ευφραίνει τις σωματικές αισθήσεις, η δε αρετή την ψυχή· ώστε η φύση του υποκειμένου, η οποία ανακαλύπτεται βάσει αυτών των σημείων, να είναι αλάνθαστη και αναμφίβολη. Και αυτό μπορεί κανείς να το εντοπίσει, με τη βοήθεια κάποιων άλλων στοιχείων, σε πολλά χωρία της ψαλμωδίας, τόσο κατά την άμεση και προφανή όσο και κατά τη βαθύτερη θεώρηση των νοημάτων, και προπάντων στον τέταρτο ψαλμό. Εκεί αναφέρει ότι είναι βαρυκάρδιοι όσοι δεν διακρίνουν το ψεύδος και το μάταιο από την αλήθεια, αλλά αγαπούν το ανύπαρκτο και παραβλέπουν εκείνο που είναι μόνιμο και άξιο αγάπης. Διότι είπε ότι αληθινά θαυμαστή είναι μόνο η οσιότητα, ενώ όλα τα υπόλοιπα που επιδιώκουν με ζήλο οι άνθρωποι αντί των αληθινών αγαθών, βασίζονται σε απλή δοξασία· δεν έχουν δική τους υπόσταση, αλλά φαίνεται πως υπάρχουν μόνο στη μάταιη οίηση των ανθρώπων.

Διότι πρέπει να επιβεβαιώσουμε την έννοια που έχει αποδοθεί σχετικά με το διάψαλμα, στηρίζοντας τον λόγο από τα ίδια τα γεγραμμένα, όπως και στο τέταρτο διάψαλμα, μέσω του οποίου μαθαίνουμε το ίδιο πράγμα. Διότι, κατά κάποιον τρόπο, βροντοφωνάζει προς ολόκληρη την ανθρώπινη φύση σχετικά με τη ματαιότητα των πραγμάτων που επιδιώκονται με ζήλο, ονομάζοντας «βαρυκάρδιους» τους υιούς των ανθρώπων, οι οποίοι αγαπούν το μάταιο και ανυπόστατο ψεύδος. Έπειτα, αφού ησύχασε, υποδεικνύει πού βρίσκεται η αλήθεια. Διότι «Μάθετε», λέγει, «ότι ο Κύριος εθαυμάστωσε τον όσιό Του»· δεικνύοντας, νομίζω, μέσω του οσίου τον Κύριο, όπως ακριβώς λέγει ο Μωυσής: «Ότι δίκαιος και όσιος είναι ο Κύριος». Στη συνέχεια, καταθέτοντας συμβουλή για το πώς θα μπορούσε κανείς να διέλθει τον βίο του με καθαρότητα, γινόμενος κριτής και γνώστης των διανοημάτων της ψυχής του, αναφέρει: «Για όσα λέγετε μέσα στις καρδιές σας, αισθανθείτε κατάνυξη πάνω στις κλίνες σας». Επιστρέφοντας και πάλι στον εαυτό του, άκουσε ο ίδιος την κατάργηση των ζωοθυσιών του Νόμου και βροντοφωνάζει προς όσους ακούν: διότι λέγει ότι εκείνος που έχει ανάγκη από ψυχικό καθαρμό δεν πρέπει να εναποθέτει τις ελπίδες του στις σφαγές των άλογων ζώων, αλλά να επιγνώσει σε ποιες θυσίες ευαρεστείται ο Θεός. Γι' αυτό λέγει: «Θυσιάστε θυσία δικαιοσύνης και ελπίσατε στον Κύριο».

Τα δε αντίθετα έχουν οπωσδήποτε συγγένεια με όσα ανήκουν στο ίδιο γένος με αυτά. Διότι δεν μπορεί ένα καλό δέντρο να παράγει σαπρούς καρπούς. Εάν, λοιπόν, κάποιος είναι βαρυκάρδιος, καθώς λέει η Γραφή, και επιζητώντας το ψέμα αποτολμά να προφέρει τα λόγια της προσευχής, ας γνωρίζει ότι ένας τέτοιος άνθρωπος δεν αποκαλεί πατέρα τον επουράνιο, αλλά τον καταχθόνιο, ο οποίος είναι και ο ίδιος ψεύστης και γίνεται πατέρας του ψεύδους που δημιουργείται μέσα στον καθένα. Εκείνος είναι αμαρτία και πατέρας της αμαρτίας. Γι' αυτό, εκείνοι που έχουν εμπαθή ψυχή ονομάζονται από τον Απόστολο «τέκνα οργής», και εκείνος που έχει αποστατήσει από τη ζωή ονομάζεται «υιός απωλείας», και κάποιος νωθρός και θηλυπρεπής ονομάστηκε «υιός κορασίων που αυτομολούν». Ομοίως, και από την αντίθετη πλευρά, εκείνοι που έχουν λαμπρή συνείδηση ονομάζονται «υιοί φωτός και ημέρας», ενώ άλλοι ονομάζονται «υιοί δυνάμεως», διότι έχουν ενδυναμώσει τον εαυτό τους με τη θεία ισχύ. Όταν λοιπόν ο Κύριος μας διδάσκει να αποκαλούμε τον Θεό Πατέρα στην προσευχή, μου φαίνεται ότι δεν κάνει τίποτε άλλο παρά να ορίζει ως νόμο για εμάς έναν υψηλό και εξυψωμένο βίο· διότι, βεβαίως, η Αλήθεια δεν μας διδάσκει να ψευδόμαστε, ώστε να λέμε αυτό που δεν είμαστε και να ονομάζουμε αυτό που δεν έχουμε από τη φύση μας, αλλά, αποκαλώντας Πατέρα μας τον άφθαρτο, τον δίκαιο και τον αγαθό, να επιβεβαιώνουμε με τον βίο μας αυτή τη συγγένεια.

Εκείνη την οδό να αγαπήσετε, σε εκείνη να οδοιπορήσετε μέσω της αγάπης, της οποίας το όνομα είναι αλήθεια και ζωή και φως και αφθαρσία και τα παρόμοια. Αυτή δε η οδός, την οποία τώρα διατρέχετε, είναι άξια μίσους και αποστροφής· διότι είναι σκοτεινή και κυριευμένη από σκοτάδι, και οδηγεί σε γκρεμούς και βάραθρα και θηριώδεις τόπους και ενέδρες ληστών. Εκείνος λοιπόν που είπε ότι υπάρχει «καιρός του να αγαπήσει κανείς», υπέδειξε αυτό που είναι αληθινά άξιο αγάπης και αγαπητό, και αυτός που καθόρισε τον καιρό του μίσους, δίδαξε εκείνα τα οποία πρέπει να αποστρεφόμαστε. Επομένως, αφού μάθαμε αυτό που από τη φύση του είναι αγαπητό, ας προσκολληθούμε σε αυτό μέσω της αγάπης, χωρίς να παραστρατήσουμε καθόλου εξαιτίας της έλλειψης διάκρισης ως προς το αγαθό, σπαταλώντας την αγάπη μας σε εκείνα από τα οποία μας αποτρέπει και ο μέγας Δαβίδ λέγοντας: «Υιοί των ανθρώπων, έως πότε θα είστε βαρυκάρδιοι; Γιατί αγαπάτε τη ματαιότητα και αναζητάτε το ψεύδος;». Διότι ένα μόνο είναι από τη φύση του αγαπητό, το αληθώς Ον, για το οποίο μιλάει και η νομοθεσία του Δεκαλόγου, λέγοντας: «Θα αγαπήσεις Κύριον τον Θεό σου με όλη την καρδιά σου και με όλη την ψυχή σου και με όλη τη διάνοιά σου». Και ένα πάλι είναι στην αλήθεια μισητό: ο εφευρέτης της κακίας, ο πολέμιος της ζωής μας, για τον οποίο λέει ο νόμος: «Θα μισήσεις τον εχθρό σου». Διότι η αγάπη προς τον Θεό γίνεται δύναμη γι' αυτόν που αγαπά, ενώ η διάθεση προς την κακία φέρνει τον όλεθρο σε εκείνον που αγαπά το κακό.

Θα σου πει η προφητεία ότι είσαι Υιός ανθρώπου, όχι υιός του Υψίστου· αγαπάς τη ματαιότητα, αναζητάς το ψεύδος. Δεν γνώρισες πώς δοξάζεται ο άνθρωπος, ότι αυτό δεν συμβαίνει διαφορετικά, παρά μόνο αν γίνει όσιος. Θα ήταν αναγκαίο να προσθέσουμε σε αυτά και το υπόλοιπο, ότι ούτε τα αγαθά που έχουν υποσχεθεί και προορίζονται για όσους έχουν ζήσει ενάρετα είναι τέτοια ώστε να επιδέχονται λεκτική περιγραφή. Διότι πώς είναι δυνατόν να περιγραφούν εκείνα τα οποία ούτε οφθαλμός είδε, ούτε αυτί άκουσε, ούτε ανέβηκαν σε καρδιά ανθρώπου; Ούτε βέβαια και η οδυνηρή ζωή όσων έχουν αμαρτήσει μπορεί να συγκριθεί ως ίση με οτιδήποτε προκαλεί πόνο στις αισθήσεις εδώ. Αντιθέτως, ακόμη κι αν κάποιο από τα εκεί μέσα τιμωρίας κατονομαστεί με τα ονόματα που γνωρίζουμε εδώ, η διαφορά του δεν είναι καθόλου μικρή. Διότι, ακούγοντας για πυρ, διδάχθηκες να νοείς κάτι άλλο πέρα από τούτο εδώ, από το γεγονός ότι προστίθεται στο πυρ εκείνο κάτι που δεν υπάρχει σε αυτό· διότι εκείνο το πυρ δεν σβήνει, ενώ για τούτο έχουν βρεθεί από την εμπειρία πολλά μέσα κατάσβεσης, και είναι μεγάλη η διαφορά μεταξύ εκείνου που σβήνει και εκείνου που δεν επιδέχεται σβέση. Επομένως, είναι κάτι άλλο και όχι αυτό. Πάλι, όταν ακούει κάποιος για σκώληκα, ας μην παρασύρεται ο νους του λόγω της ομωνυμίας στο επίγειο αυτό ζωύφιο· διότι η προσθήκη του ότι είναι ατελεύτητος μάς καθοδηγεί να εννοήσουμε κάποια άλλη φύση, διαφορετική από τη γνωστή.

Εμείς όμως, έχοντας διδαχθεί από την αγία φωνή ότι, αν κάποιος δεν γεννηθεί άνωθεν από νερό και Πνεύμα, δεν θα εισέλθει στη βασιλεία του Θεού, και ότι «Εκείνος που τρώει τη σάρκα μου και πίνει το αίμα μου, αυτός θα ζήσει στον αιώνα», έχουμε πειστεί ότι με την ομολογία των θείων ονομάτων, εννοώ του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος, επικυρώνεται το μυστήριο της ευσέβειας και ότι με τη συμμετοχή στα μυστικά έθη και σύμβολα εδραιώνεται η σωτηρία. Αντιθέτως, τα δόγματα έχουν συχνά εξεταστεί με επιμέλεια και από όσους βρίσκονται έξω από το μυστήριο, και μπορεί κανείς να ακούσει πολλούς να προβάλλουν το δικό μας δόγμα ως αφορμή για ρητορική άμιλλα, και βλέπουμε μερικούς από αυτούς πολλές φορές να προσεγγίζουν την αλήθεια και όμως να παραμένουν εξίσου αποξενωμένοι από την πίστη. Επειδή, λοιπόν, αυτός από τη μια καταφρονεί τα σεπτά ονόματα, μέσω των οποίων η δύναμη της θειοτέρας γέννησης χορηγεί τη χάρη σε εκείνους που την αναζητούν διά της πίστεως, και από την άλλη περιφρονεί τη συμμετοχή στα μυστικά σύμβολα και έθη, στα οποία έχει τη δύναμή του ο Χριστιανισμός, ας πούμε τα λόγια του προφήτη παραφράζοντάς τα ελαφρώς, προς όσους δίνουν ακρόαση στην απάτη: «Έως πότε θα είστε βαρυκάρδιοι; Γιατί αγαπάτε την απώλεια και αναζητάτε το ψέμα;» Πώς δεν βλέπετε ότι ο διώκτης της πίστεως παρακινεί σε παράβαση του Χριστιανισμού εκείνους που πείθονται στα λόγια του;

«Εις το τέλος». Διότι κατά τη συντέλεια των αιώνων εμφανίστηκε ο Κύριος, ώστε μαζί με τους ύμνους των αγγέλων και του ψαλμού ας γίνει δεκτή η προφητεία. «Εν τω επικαλείσθαι». Εδώ εκ προσώπου του Αδάμ βοά ο Χριστός· διότι δεν αμάρτησε με τη θέλησή του (ο Αδάμ), αλλά από ακακία ως δίκαιος. «Εν θλίψει» [Διότι σε πολλή θλίψη και για πολύ χρόνο κυριευόταν από την αμαρτία· αφού όμως ο Χριστός την έλυσε, ο άνθρωπος βρήκε πλάτος ελευθερίας]. «Οικτείρησόν με». Δηλαδή, με ελευθέρωσες από την αμαρτία και παράσχέ μου τον εαυτό σου ως ένδυμα και τροφή. «Υιοί ανθρώπων». Δηλαδή, γιατί σκληραίνετε ακόμη την καρδιά σας απιστώντας και κυριεύεστε από τη ματαιότητα; Γι' αυτό ήρθα να ζητήσω και να σώσω το απολωλός. «Και γνώτε». Μάθετε και πιστέψτε στον Χριστό που λέει: Μου δόθηκε κάθε εξουσία στον ουρανό και στη γη. «Κύριος εισακούσεται». Αυτή είναι η φωνή του Αδάμ· διότι δεν αποστρέφεται την κραυγή των ταπεινών, που βοούν προς αυτόν ημέρα και νύχτα. «Οργίζεσθε». Δηλαδή, ακόμη και αν ως άνθρωποι οργίζεστε, μην ολοκληρώνετε το έργο της οργής, αλλά δώστε τόπο στην οργή, όπως έχει γραφτεί. «Α λέγετε». Δηλαδή, όσα συλλογίζεστε στην καρδιά σας είτε εναντίον αδελφού είτε για άλλο κακό, όταν συγκεντρωθείτε με τον εαυτό σας στην κλίνη σας νιώστε κατάνυξη, δηλαδή συγχωρήστε. Είναι δε ολοφάνερο ότι ο καθένας, αναλογιζόμενος την κλίνη του τάφου, ας διορθωθεί μέσω του φόβου.

γ'. Άραγε, λέγοντας αυτά, θα σας πείσουμε, ή έστω κάποιους από το πλήθος, να προσέχετε περισσότερο τον Θεό που ομιλεί; Πιστεύω ότι υπάρχουν πολλοί ανάμεσά σας που προσέχουν με επιμέλεια και απερίσπαστα· οι οποίοι και θα ακούσουν τον Κύριο να λέει προς τον Πατέρα: «Και αυτοί πίστεψαν ότι εσύ με απέστειλες· Πατέρα, φύλαξέ τους στο όνομά σου». Όσοι όμως δεν πίστεψαν, θα ακούσουν: «Εσείς δεν είστε από τα δικά μου πρόβατα· διότι τα δικά μου πρόβατα ακούν τη φωνή μου». Άραγε δεν φρίξατε ακούγοντας τέτοια λόγια; Μέχρι πότε θα είστε βαρυκάρδιοι; Μέχρι πότε θα είστε νήπιοι στο μυαλό; Μέχρι πότε δεν θα προσέχετε αυτόν που ομιλεί, και δεν θα στέκεστε όπως ταιριάζει σε Χριστιανούς, έχοντας τις καρδιές σας στραμμένες προς τα άνω, αλλά κάνατε την εκκλησία βουστάσιο και πραιτώριο και καπηλειό; Προσέξτε μήπως τυχόν εκπληρωθεί σε εσάς το φοβερό ρητό του Αποστόλου που λέει: «Και καθώς δεν θεώρησαν άξιο να έχουν τον Θεό σε επίγνωση, τους παρέδωσε στην ακαθαρσία».

Ας είναι λοιπόν η μέση ζωσμένη με την 〈«αλήθεια»〉 κατά τον απόστολο· διότι έτσι θα είσαι καλά προετοιμασμένος για τον αγαθό δρόμο, εάν, εκλαμβάνοντας όλα τα παρόντα ως 〈ματαιότητα〉 και 〈ψεύδος〉 κατά τον Δαβίδ, επιζητείς τη μέλλουσα αλήθεια και για εκείνη τρέφεις τον πόθο.

Εκείνος δε που έγινε όμοιος με τον Βασιλέα στο μέτρο του εφικτού, συλλογίσου πόση παρρησία θα απολαύσει στις προσευχές του. «Υιοί ανθρώπων, έως πότε θα είστε βαρυκάρδιοι;» «Γιατί αγαπάτε τη ματαιότητα και επιζητείτε το ψεύδος;» Προς ποιους απευθύνει τον λόγο του, ασκεί την επίπληξη και εισάγει τη συμβουλή; Ποιους αποκαλεί υιούς ανθρώπων; Εκείνους που ζουν στην πονηρία, αυτούς που ρέπουν προς την κακία. Γιατί άραγε; Εμείς δηλαδή δεν είμαστε υιοί ανθρώπων; Ως προς τη φύση, βεβαίως, είμαστε υιοί ανθρώπων, ως προς τη χάρη όμως δεν είμαστε πλέον, αλλά υιοί Θεού. Αν, λοιπόν, διατηρήσουμε προς Αυτόν την εικόνα και ως προς την αρετή, το δώρο θα μας παραμείνει ακέραιο· διότι αυτοί που έγιναν υιοί Θεού μέσω της χάριτος, οφείλουν και μέσω της πολιτείας τους να αναδεικνύουν αυτή την εικόνα. Ότι δε αποκαλεί υιούς ανθρώπων τους πιο προσηλωμένους στα βιοτικά και όσους ρέπουν προς την κακία, άκουσε: «Βλέποντας δε οι υιοί του Θεού τις θυγατέρες των ανθρώπων». Και όμως, θα πει κάποιος, εξέφρασες το αντίθετο. Σε καμία περίπτωση· διότι εδώ αποκάλεσε υιούς Θεού αυτούς που προηγουμένως κατάγονταν από ενάρετους άνδρες και είχαν απολαύσει την τιμή του Θεού, και έπειτα μεταβλήθηκαν, έγιναν χειρότεροι και πρόδωσαν την τιμή τους. Για να επαυξήσει, δηλαδή, την κατηγορία εναντίον τους, υπενθύμισε την τιμή τους, υποδεικνύοντας ότι το μεγαλύτερο έρεισμα της κατηγορίας είναι το γεγονός ότι, όντας τέτοιοι και προερχόμενοι από τέτοιους, κατέπεσαν σε τέτοιου είδους κακία. Και πάλι ο Θεός λέει: «Εγώ είπα, είστε θεοί και όλοι υιοί του Υψίστου».

Αφού πρώτα έδειξε τη δύναμη του Θεού, την αφθονία Του, την ευμηχανία Του, την αγαθότητα και τη φιλανθρωπία Του, ότι δηλαδή μέσα στη θλίψη δίνει ευρυχωρία και ότι ελεώντας συγκατανεύει· έπειτα, αναλογιζόμενος την κακία που είναι διάχυτη στους ανθρώπους και την τυραννία της ασέβειας, σαν να πνίγεται από την αθυμία, στρέφει τον λόγο προς εκείνους που ζουν μέσα στην πονηριά, λέγοντας σχεδόν τα εξής: Έχοντας έναν τέτοιο Θεό, τόσο αγαθό, τόσο φιλάνθρωπο, τόσο δυνατό, πώς παρεκκλίνατε προς την ασέβεια; Και πρόσεξε την προτροπή, πόσο γεμάτη είναι, μαζί με την οργή, από πραότητα και από πόση σοφία. Διότι, τι λέει; «Υιοί των ανθρώπων, έως πότε θα είστε βαρυκάρδιοι;». Εδώ ελέγχει εντονότατα λαμβάνοντας αφορμή και από τον χρόνο. Διότι, αν το να μην αντιληφθεί κανείς εξ αρχής την ευεργεσία του Θεού είναι έγκλημα, ποια συγγνώμη θα έχει το να παραμένει τυφλός απέναντι στην αλήθεια για τόσο πολύ καιρό; Και τι σημαίνει «βαρυκάρδιοι»; Οι παχυκάρδιοι, οι σαρκικοί, οι προσηλωμένοι στη γη, αυτοί που επιδιώκουν την κακία, που μετέρχονται την πονηριά, που κατασαπίζονται από τις ηδυπάθειες· διότι τέτοιος είναι ο σαρκικός άνθρωπος.