Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 4:3

ΣΤ΄. Τι, λοιπόν, μπορεί να κάνει την ψυχή ελαφριά; Ο ενάρετος βίος, το να μην προσκολλάται με απληστία σε τίποτα από τα επίγεια, και το να μην προσδένει στα πόδια της όσα φέρονται προς τα κάτω και την παρασύρουν προς τα κάτω. Διότι από τα υλικά σώματα, άλλα συνηθίζουν να φέρονται προς τα κάτω, όπως οι λίθοι, τα ξύλα και όλα τα παρόμοια· άλλα όμως φέρονται προς τα πάνω, όπως η φωτιά, ο αέρας και η φύση των ελαφρών φτερών. Αν, λοιπόν, προσδέσεις κάτι από αυτά που φέρονται προς τα κάτω σε κάτι ελαφρύ, δεν υπάρχει κανένα όφελος ούτε από τα φτερά ούτε από τον αέρα, αφού το βάρος ξεπερνά την αναλογία, νικά και επικρατεί. Έτσι, αν κάποιος έχει πόδια βεβαρημένα, είτε επειδή εισρέει κάποιος κακός χυμός είτε από κάποια άλλη ασθένεια, δεν έχει κανένα όφελος από το γεγονός ότι το υπόλοιπο σώμα του είναι ελαφρύ. Και αν αυτό συμβαίνει στα σώματα, πολύ περισσότερο ισχύει για την καρδιά. Ας μην την κάνουμε, λοιπόν, βαριά, για να μην καταποντιστεί όπως τα πλοία που είναι φορτωμένα με πολλή άμμο. Διότι αυτό εξαρτάται από εμάς. Καθώς εκ φύσεως δεν είναι τέτοια, αλλά πλάστηκε από τη φύση της ελαφριά και με ανοδική τάση, εμείς όμως την κάνουμε βαριά παρά φύση· γι' αυτό και ο Προφήτης επιπλήττει· αν όμως αυτό ήταν φυσικό, δεν θα επέπληττε. Όπως ακριβώς, λοιπόν, το να βαδίζουμε είναι σύμφωνο με τη φύση μας, αλλά αν βαρύνουμε τα γόνατά μας, το πράγμα γίνεται παρά φύση, επειδή είμαστε δεσμευμένοι, έτσι συνηθίζει να συμβαίνει και με τα πόδια της διάνοιας, εννοώ δηλαδή τους λογισμούς. «Γιατί αγαπάτε τη ματαιότητα και αναζητάτε το ψεύδος;» Εδώ νομίζω πως εννοεί και τα ειδωλολατρικά πράγματα, και τον βίο που διάγεται μέσα στην πονηριά.

Διότι μάταιο λέγεται εκείνο το κενό, όταν υπάρχει μεν το όνομα, αλλά όχι το πράγμα. Έτσι στους Έλληνες υπάρχουν μεν πολλά ονόματα θεών, αλλά τα πράγματα πουθενά· και στα υπόλοιπα παρομοίως: όνομα πλούτου, αλλά το πράγμα πουθενά· και όνομα δόξας, αλλά το πράγμα πουθενά· όνομα εξουσίας, και μένει γυμνό το όνομα. Ποιος λοιπόν είναι τόσο ανόητος, ώστε να αναζητά ονόματα στερημένα από τα πράγματα, και να επιδιώκει τα εντελώς κενά, τα οποία πρέπει να αποφεύγει; Ή μήπως δεν είναι τέτοιες και οι ηδονές του βίου, και οι ευημερίες; Δεν είναι όλα ένα ψέμα και μία απάτη; Είτε δόξα πεις, είτε πλούτο, είτε εξουσία, τα πάντα είναι ματαιότητα. Γι' αυτό και ο Εκκλησιαστής έλεγε: «Ματαιότης ματαιοτήτων, τα πάντα ματαιότης». Για αυτούς ακριβώς τους λόγους οδυνάται ο Προφήτης, βλέποντας τόση αλογία στη ζωή. Διότι, όπως ακριβώς αν κάποιος έβλεπε έναν άνθρωπο να αποφεύγει το φως και να κυνηγά το σκοτάδι, θα του έλεγε: «Γιατί κάνεις αυτό το παράλογο;», έτσι και αυτός λέει: «Γιατί αγαπάτε τη ματαιότητα και ζητάτε το ψεύδος;». Και μάθετε ότι ο Κύριος κατέστησε θαυμαστό τον όσιό Του. Άλλος ερμηνευτής λέει: «Αλλά μάθετε ότι τον κατέστησε θαυμαστό».

Διότι και πριν από αυτό, αφού είπε, «Ελέησόν με, και εισάκουσόν μου», τρέπει τον λόγο σε συμβουλή, λέγοντας τα εξής: «Υιοί των ανθρώπων, έως πότε θα είστε βαρυκάρδιοι;» Και εδώ, αφού είπε, «Εις ύψος επίστρεψον, Κύριε», προσθέτει: «Ο Κύριος θα κρίνει λαούς». Άλλος δε λέει: «Ο Κύριος θα δικάσει». Διδάσκει εκείνους που νομίζουν ότι τα πάντα εξελίσσονται απλώς και στην τύχη, ότι υπάρχει κάποια πρόνοια που επιστατεί στα πράγματα, η οποία ζητά ευθύνες για όσα γίνονται. Και ως κρίση εδώ εννοεί και τη μελλοντική και την παρούσα. Διότι εκεί μεν θα λάβει χώρα η καθολική και απολύτως σαφής κρίση· αλλά και εδώ εν μέρει απαιτεί την απόδοση δικαιοσύνης, αφενός αφυπνίζοντας τους πιο ράθυμους, και αφετέρου ελκύοντας τους πιο άπιστους στην επίγνωση της πρόνοιας που κυβερνά το σύμπαν. «Κρίνε με, Κύριε, κατά τη δικαιοσύνη μου». Άλλος λέει: «Κατά το δίκαιό μου».

Και το πλέον δυσχερές είναι ότι, έπειτα από τους πολλούς ιδρώτες και τους κόπους, ούτε το θνητό σώμα καθιστούν ανώτερο του θανάτου, αλλά υποβάλλουν και την αθάνατη ψυχή, μαζί με το θνητό σώμα, σε αθάνατες τιμωρίες. Εξαιτίας αυτού, θρηνώντας βαθύτατα για την άνοια που έχει περιχυθεί στις ψυχές των ανθρώπων και για την πυκνότητα του σκότους που τους επικαλύπτει, επιθυμούσα να βρω κάποια υψηλή σκοπιά, η οποία θα μου υπεδείκνυε όλα τα γένη των ανθρώπων· επιθυμούσα δε να αποκτήσω και φωνή που να αντηχεί σε όλα τα πέρατα της οικουμένης και να επαρκεί για όλους τους κατοίκους της γης, ώστε να σταθώ και να φωνάξω δυνατά, αναβοώντας εκείνη τη δαβιδική φωνή: Υιοί ανθρώπων, έως πότε θα είστε βαρυκάρδιοι; Διότι πώς να μην είναι άτοπο, ως προς το σώμα, εάν τυχόν το καταλάβει κάποια πάθηση, και ιατρούς να καλούμε, και χρήματα να δαπανούμε, και καρτερία να επιδεικνύουμε, και να μην εγκαταλείπουμε την προσπάθεια πράττοντας τα πάντα, προτού αποβάλουμε αυτό που μας προξενεί πόνο· ενώ για την ψυχή, η οποία καθημερινά πληγώνεται, κατακρημνίζεται και με κάθε τρόπο οδηγεί τον εαυτό της στην απώλεια, να μην επιδεικνύουμε ούτε την παραμικρή μέριμνα; Διότι δεν πρέπει να θρηνούμε απλώς εκείνον που πάσχει από σήψη, αλλά εκείνον που την έχει και κείτεται άπραγος, χωρίς να τυγχάνει ιατρικής φροντίδας· αντίθετα, εκείνον που υφίσταται τομές και καυτηριασμούς, αυτόν προπάντων θα λέγαμε ότι βαδίζει προς την υγεία, αποβλέποντας όχι στην οδύνη που προκαλείται από την τομή, αλλά στην υγεία που προέρχεται μέσα από την οδύνη.

Όταν δεις κάποιους να χορεύουν, να παίζουν και να τραγουδούν τα άσματα των δαιμόνων, αναστέναξε, και αφού δακρύσεις να θυμηθείς τον Δαβίδ που λέει: «Δεν γνώρισαν ούτε κατανόησαν, πορεύονται μέσα στο σκοτάδι»· και τον προφήτη Ησαΐα που λέει: «Αλίμονο σε εκείνους που σηκώνονται το πρωί και επιδιώκουν τα δυνατά ποτά, που παραμένουν μέχρι αργά πίνοντας κρασί με κιθάρες, και ψαλτήρια, και τύμπανα, και αυλούς· τα δε έργα του Θεού δεν τα βλέπουν, και τα έργα των χειρών του δεν τα κατανοούν». Και γενικά, βλέποντας να συμβαίνει κάθε σκάνδαλο, να θυμάσαι τον Δεσπότη που λέει: «Αλίμονο στον κόσμο από τα σκάνδαλα· είναι αδύνατον βέβαια να μην έλθουν τα σκάνδαλα· αλίμονο όμως σε εκείνον μέσω του οποίου έρχονται». Αλλά τι λένε οι βαρυκάρδιοι, εκείνοι που επιζητούν το ψεύδος; «Δεν είναι κακό», λένε, «ο μετεωρισμός και η διασκέδαση· διότι σε τι βλάπτει η κιθάρα και τα υπόλοιπα όργανα;» Ω, της έσχατης ανοησίας! Ω, της πονηρής επινοήσεως του διαβόλου! Γενεά πονηρή και μοιχαλίδα, αυτά ανταποδίδετε στον Κύριο; Ο άχραντος Δεσπότης παντού έδωσε εντολή να μην παρασύρεται καθόλου σε τέτοιους μετεωρισμούς ο Χριστιανός, και εσύ λες, τι βλάπτουν αυτά; Αλίμονο σε αυτούς που αποκαλούν το πικρό γλυκό· αλίμονο σε αυτούς που θέτουν το σκοτάδι ως φως. Ας μας πουν λοιπόν οι απαίδευτοι, από ποια ιερή Γραφή μπορούν να αποδείξουν ότι πρέπει ο Χριστιανός να προβαίνει σε τέτοιες συμπεριφορές; Ποιο βιβλίο των αγίων, ποια Ευαγγέλια δίδαξαν να ασχημονούν κατ' αυτόν τον τρόπο οι Χριστιανοί;

βʹ. Γι' αυτόν τον λόγο, οδυρόμενος βαθύτατα για την άγνοια που έχει κατακλύσει τις ψυχές των ανθρώπων, και για την πυκνότητα της αχλύος που τους επικαλύπτει, θα ήθελα να βρω κάποια υψηλή σκοπιά που να μου αποκαλύπτει όλα τα γένη των ανθρώπων· θα ήθελα επίσης να αποκτήσω μια φωνή, που να αντηχεί σε όλα τα πέρατα και να αρκεί για όλους τους κατοίκους της γης, για να σταθώ, να βοήσω και να ανακράξω εκείνη τη δαβιτική φωνή: Υιοί των ανθρώπων, έως πότε θα είστε βαρυκάρδιοι; Γιατί αγαπάτε τη ματαιότητα και αναζητάτε το ψεύδος, προτιμώντας τα φθειρόμενα από τα επουράνια; Έως πότε θα κλείνετε τα μάτια και θα φράζετε τα αυτιά σας, και δεν θα ακούτε τη θεία φωνή που καθημερινά βροντοφωνάζει: «Αιτείτε και θα σας δοθεί, ζητείτε και θα βρείτε, κρούετε και θα σας ανοιχτεί· διότι καθένας που αιτεί λαμβάνει, και αυτός που ζητεί βρίσκει, και σε αυτόν που κρούει θα ανοιχτεί»;

«Εφόσον λοιπόν», είπε ο Ιωάσαφ, «είναι τόσο παλαιά και τόσο αναγκαία αυτού του είδους η φιλοσοφία, πώς και δεν ακολουθούν με ζήλο πολλοί σήμερα αυτόν τον βίο;» Ο δε γέροντας είπε: «Πολλοί βέβαια τον ακολούθησαν με ζήλο και τον ακολουθούν, οι περισσότεροι όμως διστάζουν και υποχωρούν. Διότι λίγοι, όπως λέει ο Κύριος, είναι οι οδοιπόροι της στενής και τεθλιμμένης οδού, ενώ της άνετης και πλατιάς οι περισσότεροι. Διότι εκείνοι που άπαξ και κυριεύθηκαν από τη φιλαργυρία και από τα κακά της φιληδονίας, και έχουν προσκολληθεί στην κενή και μάταιη δόξα, δύσκολα αποσπώνται από αυτά, σαν να έχουν εκουσίως πουλήσει τον εαυτό τους ως δούλο σε αλλότριο δεσπότη, και στέκονται ενάντια στον Θεό που προστάζει αυτά, και κρατούνται δέσμιοί του. Διότι μια ψυχή που άπαξ και απελπίστηκε για τη δική της σωτηρία, παραδίδοντας τα ηνία της στις άλογες επιθυμίες, περιφέρεται έρμαια παντού. Γι' αυτό, οδυρόμενος ο Προφήτης για την άνοια που περιβάλλει τέτοιες ψυχές, και θρηνώντας για την πυκνότητα του σκότους που τις επικαλύπτει, έλεγε: Υιοί των ανθρώπων, έως πότε θα είστε βαρυκάρδιοι; Γιατί αγαπάτε τη ματαιότητα και αναζητάτε το ψεύδος; Με αυτόν συμφωνεί και ένας από τους δικούς μας σοφούς διδασκάλους, άνδρας βαθύτατα θεολογικός, ο οποίος, προσθέτοντας και κάτι από τον εαυτό του, ανακράζει προς όλους σαν από κάποιο παρατηρητήριο και ύψιστη σκοπιά: Υιοί των ανθρώπων, έως πότε θα είστε βαρυκάρδιοι; Γιατί αγαπάτε τη ματαιότητα και αναζητάτε το ψεύδος;»

ΝΕ΄. Εκείνος που περιεργάζεται τις αμαρτίες των άλλων ή και κρίνει τον αδελφό του από υποψία, δεν έχει κάνει ακόμη αρχή μετανοίας, ούτε άρχισε να ερευνά και να γνωρίζει τις δικές του αμαρτίες, οι οποίες στην πραγματικότητα είναι βαρύτερες από μόλυβδο πολλών ταλάντων, ούτε γνώρισε πώς γίνεται ο άνθρωπος βαρυκάρδιος, αγαπώντας τη ματαιότητα και αναζητώντας το ψεύδος. Γι' αυτό, ως άφρων και πορευόμενος στο σκοτάδι, αφήνοντας τις δικές του αμαρτίες, φαντάζεται τις αμαρτίες των άλλων, είτε αυτές υπάρχουν πραγματικά είτε νομίζει ότι υπάρχουν από υποψία.

Ψαλμός 4ος. Εις το τέλος, εν ύμνοις· ψαλμός του Δαβίδ. «Όταν σε επικαλέστηκα, με εισάκουσες, Θεέ της δικαιοσύνης μου· μέσα σε θλίψη με επλάτυνες· σπλαχνίσου με και εισάκουσε την προσευχή μου». Εκείνος που επικαλείται και εισακούεται, πώς πάλι μέσα στη θλίψη πλατύνεται; Δεν ονομάζει τις θλίψεις πλατυσμό, αλλά τον πλατυσμό που προκύπτει από τη θλίψη μέσω της υπομονής προς την αρετή. Διότι έτσι πλατύνθηκε ο χορός των προφητών, των αποστόλων, των μαρτύρων και των οσίων, ώστε «με την υπομονή τους μέσα στις θλίψεις να αποκτήσουν τις ψυχές τους», με το να λέει καθένας από αυτούς προς τον Θεό μεν «σπλαχνίσου με και εισάκουσε την προσευχή μου», και προς τους ανθρώπους δε: «Υιοί των ανθρώπων, έως πότε θα είστε βαρυκάρδιοι;», δηλαδή μέχρι πότε θα είστε βραδείς στην καρδιά στο να ακούτε τις θείες επωδούς; «Γιατί αγαπάτε τη ματαιότητα και ζητάτε το ψεύδος;» Για ποιον λόγο, λέει, υποδουλώνεστε στα ανώφελα πράγματα της ζωής, στην κενή δόξα και στις υπόλοιπες μέριμνες του βίου; Αλλά: «Μάθετε ότι ο Κύριος εθαυμάστωσε τον όσιό του», δηλαδή κάθε πιστό και όσιο δούλο του, και γίνετε μιμητές του, ώστε ο Κύριος να εισακούσει και εσάς όπως και εκείνον, όταν κράζετε προς αυτόν: «Οργίζεστε και μην αμαρτάνετε».

Υιοί των ανθρώπων, ας σας βροντοφωνάξει ο μέγας Δαβίδ, σαν κάποια μεγαλόφωνη σάλπιγγα, αντηχώντας το κήρυγμα σαν από περίοπτο και ψηλό σημείο, έως πότε θα είστε βαρυκάρδιοι; Γιατί αγαπάτε τη ματαιότητα και αναζητάτε το ψέμα;

Την αρχή λοιπόν του λόγου μας προς εσάς, όπως είναι φυσικό, θα την κάνουμε προφητική, από τον Δαβίδ: «Υιοί των Εβραίων, έως πότε θα έχετε βαριά καρδιά; Γιατί αγαπάτε τη ματαιότητα και αναζητάτε το ψεύδος; Γιατί έγινε για εσάς ο λόγος του Κυρίου αντικείμενο χλευασμού και δεν θέλετε να τον ακούτε; Μάθετε ότι ο Κύριος κατέστησε θαυμαστό τον όσιο και μονογενή Του Υιό. Ακούστε» για την ανέκφραστη γέννησή Του ρήματα αιώνιας ζωής «λαέ μωρέ και ασύνετε, που έχετε μάτια και δεν βλέπετε, αφτιά και δεν ακούτε ... επειδή είναι απερίτμητα και δεν μπορείτε να ακούσετε». Όντως, εσείς είστε εκείνοι προς τους οποίους μίλησε ο Θεός διά του προφήτη: «Σταθείτε στους δρόμους και δείτε και ρωτήστε για τα αιώνια μονοπάτια του Κυρίου, και δείτε ποια είναι η αγαθή οδός και βαδίστε σε αυτήν, και θα βρείτε εξαγνισμό για τις ψυχές σας. Και είπατε: δεν θα πορευθούμε». Εσείς είστε εκείνοι προς τους οποίους είπε: «Εγκατέστησα πάνω σας φρουρούς· ακούστε τη φωνή της σάλπιγγας. Και είπατε: δεν θα ακούσουμε. Γι' αυτό άκουσαν», λέει, «τα έθνη και όσοι ποιμαίνουν τα ποίμνια ανάμεσά μας». Και εμείς, αφού ακούσαμε τον λόγο του Κυρίου, πιστέψαμε στον Υιό Του. «Πώς λοιπόν θα πείτε», λέει πάλι μέσω αυτού, «ότι εμείς είμαστε σοφοί και ο νόμος του Κυρίου είναι μαζί μας;»

Και μάλιστα εγώ βλέπω ανάμεσά σας όχι έναν, ούτε δύο, αλλά πολλούς, που σε ό,τι ζητείται είναι εντελώς πειθήνιοι και πρόθυμοι, προσηνείς και μειλίχιοι, υπάκουοι και υπομονετικοί, ειλικρινείς στις εξαγορεύσεις τους και πιστότατοι. Και ίσως δεν έχουν λάβει πολλή μόρφωση, ούτε κατέχουν σοφίσματα και αναγνώσματα, ούτε αποστηθίσεις και ψαλμωδίες. Ένα όμως έχουν, το οποίο ζητά ο λόγος και με το οποίο εξομοιώνουν τον εαυτό τους με τον Χριστό, εννοώ την ταπεινοφροσύνη και την πραότητα: «μάθετε», λέει, «από εμένα, ότι είμαι πράος και ταπεινός στην καρδιά». Ατενίστε λοιπόν, αγαπημένα μου τέκνα, στο φως και στην αλήθεια, στην ευθύτητα και στη μακαριότητα, στην ηπιότητα και στην αγαθότητα, και μη νομίζετε ότι σας τα λέω αυτά επειδή προσπαθώ να προσελκύσω δόξα για τον εαυτό μου, αλλά για εσάς τους ποθητούς και αγαπητούς μου, κυρίους και δεσπότες μου, που βεβαίως ανήκετε στον Θεό, για τους οποίους διεξάγεται και ο αγώνας και η προσπάθειά μου, και με απλά λόγια, για την κοινή σωτηρία. Γι' αυτό συγκρατήστε τον εαυτό σας, σας παρακαλώ, από κάθε οξυθυμία, από κάθε κακή διάθεση. «Υιοί των ανθρώπων», λέει, «έως πότε θα είστε βαρυκάρδιοι; Γιατί αγαπάτε τη ματαιότητα και αναζητάτε το ψεύδος;» Γιατί «να ονειδίζει ο εχθρός, να παροξύνει ο αντίπαλος;»

ΚΑΤΗΧΗΣΙΣ Ο'. Περί του να εγκαρτερούμε στην ομολογία μας· προς τους αδελφούς στον Άγιο Χριστόφορο. Αδελφοί και πατέρες, μαθαίνοντας και τώρα μέσω του οικονόμου τα νέα σας, χάρηκα και λυπήθηκα. Αφενός χάρηκα για την εν Κυρίω ευζωία και υγεία σας, των προεστώτων, καθώς και των αδελφών που βαδίζουν ορθά και στάθηκαν με ορθότητα στην υποταγή της ευσέβειας, με αγαθή υπομονή και θεάρεστη διαγωγή. Αφετέρου λυπήθηκα για το φρόνημα εκείνων που πάλι λοξοδρόμησαν και απέδρασαν, αν και πάλι ανακλήθηκαν. Αλλά εσάς ο Κύριος θα σας φυλάξει ακόμη περισσότερο και θα σας στερεώσει, ώστε να φέρετε εις πέρας τον δρόμο του ασκητικού σας αγώνα. Προς εκείνους όμως που λοξοδρόμησαν θα απευθύνω εκείνο το λόγιο: «υιοί ανθρώπων, έως πότε θα είστε βαρυκάρδιοι; Γιατί αγαπάτε τη ματαιότητα και αναζητάτε το ψεύδος», επιζητώντας τα θελήματα των διανοιών σας μέσα στην ιδιοτέλεια των παθών σας, μη θέτοντας προ οφθαλμών τον φόβο του Θεού και την κρίση της ανταπόδοσης, το ατελεύτητο πυρ, το εξώτερο σκότος, τον βρυγμό των οδόντων και τον ασύγκριτο τάρταρο, αλλά με τόσο άφοβο και αυθάδη τρόπο, λογιζόμενοι τον Θεό με ψεύδος και περιπαικτικά, μέσω της εκτροπής των πράξεών σας; Έως πότε θα λησμονείτε τις κρίσεις Του; Έως πότε δεν θα αποκτάτε αίσθηση μεταμέλειας; Έως πότε θα θέτετε πονηρές βουλές στις ψυχές σας, προφασιζόμενοι προφάσεις για τις αμαρτίες, κάνοντας μάταιες αναζητήσεις;

Αν και εκείνοι βέβαια έχουν κάποια απολογία, έστω και ασθενή, ότι δηλαδή μεριμνούν για γυναίκες και παιδιά· σε εσάς όμως, για τους οποίους ο κόσμος έχει σταυρωθεί και ως μόνος θησαυρός έχει αποταμιευθεί ο σταυρός, ποια δικαιολογία απομένει, ώστε να μην αξιωθείτε χειρότερης τιμωρίας όταν διαπράττετε τέτοια; Επειδή είναι γραμμένο: «Οι ισχυροί θα τιμωρηθούν αυστηρά». Και: «Αυστηρή κρίση περιμένει αυτούς που υπερέχουν». Και: «Σε όποιον εμπιστεύθηκαν πολλά, θα του ζητήσουν περισσότερα» — «Υιοί των ανθρώπων, έως πότε θα είστε βαρυκάρδιοι; Γιατί αγαπάτε τη ματαιότητα και αναζητάτε το ψεύδος;» ανακαλύπτοντας λόγους για να συνηγορείτε υπέρ των παθών και προβάλλοντας τον αναίτιο διωγμό ως υπαίτιο για τέτοια πράγματα. «Κοιτάξτε στις αρχαίες γενεές και δείτε», βροντοφωνάζει ο λόγος της Γραφής, «ποιος ήλπισε στον Κύριο και ντροπιάστηκε; Ή ποιος παρέμεινε στον φόβο Του και Εκείνος τον περιφρόνησε;» Μήπως ο πατριάρχης Αβραάμ δεν έφυγε ως άποικος από τη γη που τον γέννησε με προσταγή του Θεού; Κι όμως, αναδείχθηκε πατέρας πολλών εθνών. Μήπως ο πατριάρχης Ιακώβ δεν κατέβηκε στη Μεσοποταμία έχοντας μόνο ένα ραβδί; Κι όμως, επέστρεψε από εκεί με μεγάλη περιουσία. Μήπως ο Ιωσήφ δεν οδηγήθηκε στην Αίγυπτο πουλημένος ως δούλος; Κι όμως, εκεί έγινε ισότιμος με τον βασιλιά. Μήπως ο προφήτης Ηλίας, διωκόμενος από την Ιεζάβελ, δεν έφυγε χωρίς καν να φέρει μαζί του ένα ταγάρι; Κι όμως, τρεφόταν από ένα κοράκι. Μήπως οι μακάριοι απόστολοι δεν εξήλθαν στο κήρυγμα γυμνοί και άοπλοι; Κι όμως, κυριάρχησαν σε όλη την οικουμένη.