Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 45:11

Θα συντρίψει το τόξο, και θα θρυμματίσει το όπλο, και θα κατακάψει τους θυρεούς στη φωτιά. Εδώ το τόξο, το όπλο και ο θυρεός υποδηλώνουν τη χείριστη κατάσταση και τους πονηρούς λογισμούς. Ησυχάστε, και γνωρίστε ότι εγώ είμαι ο Θεός. Διότι, εάν κάποιος δεν απαλλαγεί από κάθε κοσμική φροντίδα, δεν δύναται να γνωρίσει τον Θεό. Επειδή υπάρχει ανάγκη ησυχίας και αποδέσμευσης από τις μέριμνες για να γνωρίσει κανείς τον Θεό. Θα υψωθώ ανάμεσα στα έθνη, θα υψωθώ στη γη. Τους υπόσχεται την επικράτηση του κηρύγματος ανάμεσα στα έθνη.

Διότι λέγει: «Σχολάσατε» και τα εξής. Είθε να σου δώσει ο Κύριος να τα κατανοήσεις αυτά και να κοπιάζεις για αυτά. Ερώτηση του ιδίου προς τον ίδιο: Τι είναι, Πάτερ, η ταπείνωση; Και τι είναι η εξουθένωση; Και τι είναι η συντριβή της καρδιάς; Και άραγε αποκτά κανείς την ταπείνωση με το να εξουθενώνει ο ίδιος τον εαυτό του μέσα στην καρδιά του; Ή μήπως υπάρχει ανάγκη και από τους εξωτερικούς ονειδισμούς και τις ύβρεις που προέρχονται από τους ανθρώπους; Και άραγε πρέπει ο ταπεινόφρων να ταπεινολογεί και να επιδιώκει ταπεινές ασχολίες;

Ερώτηση 218. Ποια σύνεση οφείλουμε να ζητούμε από τον Θεό, ή πώς μπορούμε να αξιωθούμε αυτής; Απόκριση. Τη σύνεση τη μαθαίνουμε από τον ίδιο τον Θεό μέσω του προφήτη, ο οποίος λέει: «Ας μην καυχάται ο σοφός για τη σοφία του, και ας μην καυχάται ο ισχυρός για την ισχύ του, και ας μην καυχάται ο πλούσιος για τον πλούτο του· αλλά σε τούτο ας καυχάται όποιος καυχάται, στο να έχει σύνεση και να γνωρίζει τον Κύριο»· και μέσω του Αποστόλου που είπε: «Αλλά κατανοώντας ποιο είναι το θέλημα του Κυρίου». Μπορούμε δε να αξιωθούμε αυτής, εάν πράξουμε το γεγραμμένο: «Ησυχάστε και γνωρίστε ότι εγώ είμαι ο Θεός»· και εάν πιστέψουμε ότι κάθε λόγος του Θεού είναι αληθινός· διότι, λέει: «Εάν δεν πιστέψετε, δεν πρόκειται ούτε να αποκτήσετε σύνεση».

Ησυχάστε και γνωρίστε ότι εγώ είμαι ο Θεός. Εφόσον αφιερώνουμε τον χρόνο μας σε πράγματα ξένα προς τον Θεό, δεν μπορούμε να χωρέσουμε τη γνώση του Θεού. Διότι ποιος, μεριμνώντας για τα του κόσμου και βυθιζόμενος στους περισπασμούς της σάρκας, μπορεί να δώσει προσοχή στους λόγους περί του Θεού και να ανταποκριθεί στην ακρίβεια τόσο υψηλών θεωρημάτων;

Αφού, λοιπόν, χάρισε την ειρήνη σε εκείνους που έως τότε ταράσσονταν από τους πολεμίους, τότε λέει: «Απαλλαγείτε από τους εχθρούς που σας περισπούν, ώστε με ησυχία να θεωρήσετε τους λόγους περί της αλήθειας». Γι' αυτό και ο Κύριος λέει: «Όποιος δεν αποτάσσεται όλα τα υπάρχοντά του, δεν μπορεί να είναι μαθητής μου». Πρέπει, λοιπόν, να απέχουμε από τα συζυγικά έργα, για να αφοσιωθούμε στην προσευχή· να απέχουμε από τις μέριμνες για τον πλούτο, από την επιθυμία για τούτη την ασήμαντη δόξα, από τις ηδονές της απόλαυσης, από τον φθόνο και από κάθε πονηρία προς τον πλησίον μας, ώστε, αφού γαληνεύσει η ψυχή μας και δεν ταράσσεται από κανένα πάθος, να γίνει η έλλαμψη του Θεού καθαρή και ανεπισκίαστη σαν μέσα σε κάποιο κάτοπτρο. «Θα υψωθώ ανάμεσα στα έθνη, θα υψωθώ στη γη». Με σαφήνεια τα λέει αυτά ο Κύριος για το δικό Του πάθος, όπως ακριβώς έχει γραφτεί στο Ευαγγέλιο: «Κι εγώ, όταν υψωθώ, θα τους ελκύσω όλους προς τον εαυτό μου». Και ότι, «όπως ο Μωυσής ύψωσε τον όφι στην έρημο, έτσι πρέπει να υψωθεί ο Υιός του ανθρώπου πάνω στη γη». Επειδή, λοιπόν, επρόκειτο να υψωθεί στον σταυρό υπέρ των εθνών και να καταδεχθεί την ύψωση υπέρ όλης της γης, γι' αυτό λέει: «Θα υψωθώ ανάμεσα στα έθνη, θα υψωθώ στη γη. Ο Κύριος των δυνάμεων είναι μαζί μας, βοηθός και υπερασπιστής μας ο Θεός του Ιακώβ».

Α. Ή μήπως δεν θα αποδώσουμε κάποιο από τα αγαθά και στις καταστάσεις ηρεμίας; Β. Βεβαιότατα. Α. Διότι αυτό που εκφωνείται από τον Θεό μέσω της λύρας του Ψαλμωδού θα αποδείξει βεβαίως ως απολύτως αληθινό τον σχετικό λόγο. Β. Ποιο ακριβώς εννοείς; Α. «Σχολάσατε και γνώτε ότι εγώ είμαι ο Θεός.» Διότι η σωματική όραση, όταν είναι ελεύθερη από σκόνη και καπνό και από κάθε άλλο πράγμα που μπορεί να την θολώσει, ασκεί λεπτή και ανεμπόδιστη την ενέργειά της στα αντικείμενα που συνήθως υποπίπτουν σε αυτήν. Εάν όμως υποστεί βλάβη από κάποια πάθηση, τότε θα προσηλωθεί στα ορώμενα με μικρότερη ικανότητα από την δέουσα, και ενίοτε θα χάσει την ίδια της την ακρίβεια, πράγμα που δεν είναι καθόλου παράλογο.

Και πράγματι, μέσω της λύρας του Ψαλμωδού: «Ησυχάστε», λέει, «και γνωρίστε ότι εγώ είμαι ο Θεός». Και πάλι ο ίδιος ο Σωτήρας των πάντων λέει σε αυτούς που κατέχουν τον πλούτο πάνω στη γη: «Πουλήστε τα υπάρχοντά σας», λέει, «και δώστε ελεημοσύνη, φτιάξτε για τους εαυτούς σας βαλάντια που δεν παλιώνουν, θησαυρό ανεξάντλητο στους ουρανούς». Και η μεν εντολή είναι σωτήρια, όμως ο ανθρώπινος νους είναι πάρα πολύ αδύναμος, και πάντοτε είναι προσκολλημένος με κάποιον τρόπο στα γήινα πράγματα· και γνωρίζοντάς το αυτό ο ίδιος ο Σωτήρας είπε κάπου για αυτούς: «Πόσο δύσκολα αυτοί που έχουν τα χρήματα θα εισέλθουν στη βασιλεία του Θεού!» Και πάλι: «Είναι ευκολότερο να περάσει καμήλα από την τρύπα της βελόνας, παρά πλούσιος στη βασιλεία του Θεού». Διότι, όσο βρίσκεται κάποιος μέσα στον πλούτο και την τρυφή, αφήνει ακαλλιέργητη την ευσέβεια προς τον Θεό. (A f. 215 b) Άραγε, λοιπόν, δεν υπάρχει καμία οδός σωτηρίας για τους πλουσίους, αλλά έχει ετοιμαστεί για αυτούς το πυρ, το οποίο προορίζεται για τον διάβολο και τους αγγέλους του;

Ή μήπως, αγαπητέ μου, δεν θεωρείς απολύτως αληθές ότι, όταν κάποιος αποφασίσει να αποτινάξει τον ζυγό της πλεονεξίας του διαβόλου και να αναλάβει το λαμπρό και ελεύθερο καύχημα της λατρείας προς τον Θεό, καθώς και να αφοσιωθεί και να γνωρίσει τον αληθινό Δεσπότη, σύμφωνα με αυτό που υμνείται στους Ψαλμούς: «Σχολάσατε και γνώτε ότι εγώ ειμι Κύριος ο Θεός», ο εχθρός όλων αφενός μας κατηγορεί πως αυτή η αφοσίωση και η θέλησή μας είναι κάτι το ανόσιο, και αφετέρου ξεσηκώνεται μαζί με τα άλλα πονηρά και ακάθαρτα πνεύματα; Μας εξαναγκάζει άγρια να προσκολλώμαστε ακατάπαυστα στη σαρκική και γεώδη ακαθαρσία και στα του κόσμου, ανάλογα με τις συνήθειες του καθενός, και δεν επιτρέπει καθόλου να απέχουμε από την παγιωμένη φαυλότητα, καθιστώντας την ταυτόχρονα και δυσπρόσιτη, ώστε να μην περιφρονηθεί το κακό επειδή είναι υπερβολικά εύκολο και να μην οδηγήσει σε κορεσμό; Διότι νομίζω πως ακριβώς αυτό υποδηλώνει το γεγονός ότι απαιτούσε επίμονα την κατασκευή των πλίνθων, ενώ ταυτόχρονα στερούσε τα υλικά με τα οποία αυτή θα γινόταν εύκολα, δηλαδή το άχυρο. Και έχουμε από τη φύση μας την τάση, τότε ακριβώς να αναζητούμε με τη μεγαλύτερη προθυμία και ένταση τα συνηθισμένα, και να φλεγόμαστε για αυτά με πιο θερμές επιθυμίες, όταν εμφανίζεται ενδιάμεσα κάποιο εμπόδιο που μας οδηγεί αναγκαστικά στην αδυναμία να τα αποκτήσουμε.

Τόσα χρόνια πέρασες, ασχολούμενος μάταια με τον κόσμο· και δεν μπορείς να αφιερώσεις σαράντα ημέρες για την ίδια σου την ψυχή; «Σταθείτε και γνωρίστε ότι εγώ είμαι ο Θεός», λέει η Γραφή. Απόφυγε την πολυλογία και τα ανώφελα λόγια· ούτε να κατακρίνεις, ούτε να ακούς με ευχαρίστηση αυτόν που κατακρίνει· αλλά μάλλον να είσαι έτοιμος για προσευχές· δείξε μέσα από την άσκηση το σθένος της καρδιάς σου.

Μιας μητέρας γίνατε γιοι και θυγατέρες, εσείς που εγγραφήκατε. Όταν εισέρχεστε πριν από την ώρα των εξορκισμών, ο καθένας από εσάς ας συζητά για θέματα που προάγουν την ευσέβεια· και αν κάποιος από εσάς απουσιάζει, αναζητήστε τον. Αν είχες προσκληθεί σε τραπέζι, δεν θα περίμενες αυτόν που προσκλήθηκε μαζί σου; Αν είχες αδελφό, δεν θα επιδίωκες το καλό για τον αδελφό σου; Μην ασχολείσαι λοιπόν με ανώφελα πράγματα· ούτε με το τι έκανε η πόλη, ούτε τι έκανε το χωριό, ούτε τι έκανε ο βασιλιάς, ούτε τι έκανε ο επίσκοπος, ούτε τι έκανε ο πρεσβύτερος· κοίταζε ψηλά· ο δικός σου καιρός έχει ανάγκη από Αυτόν. Ησυχάστε και γνωρίστε ότι εγώ είμαι ο Θεός. Αν δεις τους πιστούς να διακονούν και να είναι αμέριμνοι, να ξέρεις ότι αυτοί έχουν την ασφάλεια, γνωρίζουν τι έχουν λάβει, κατέχουν τη χάρη. Εσύ όμως στέκεσαι ακόμα σε ζυγαριά, για το αν θα γίνεις δεκτός ή αν δεν θα γίνεις. Μην μιμείσαι αυτούς που ζουν στην αμεριμνησία, αλλά υιοθέτησε τον φόβο του Θεού.

Κεφάλαιο 21 Μακάριος είναι ο μοναχός που τηρεί τις εντολές του Κυρίου και επιμελείται αυτά τα τρία: την αφιέρωση χρόνου στην προσευχή, την εργασία και τη μελέτη. Διότι είναι γραμμένο: «Σχολάσατε και γνωρίστε ότι εγώ είμαι ο Θεός». Και πάλι: «Φτωχός είμαι εγώ και σε κόπους από τη νεότητά μου». Και πάλι: «Στον νόμο Του θα μελετά ημέρα και νύχτα».

Ιδού λοιπόν ακούσατε, αδελφοί μου, για ποιο λόγο επιφέρει, άλλοτε μεν άνεση, και άλλοτε θλίψεις. Διότι ανάλογα με το πού διαπιστώνει ότι ρέπει η διάθεση του ανθρώπου, προς αυτό και ο ίδιος στρατεύεται· διότι γνωρίζει να παρατάσσεται ακόμη και με το πρόσχημα των δικαίων. Γι' αυτό, αδελφοί μου, ας νήφουμε με ασφάλεια, και να φροντίζετε πάντοτε να είστε προσκολλημένοι στην ανάγνωση, ώστε να σας διδάξουν πώς πρέπει να ξεφεύγετε από τις παγίδες του Εχθρού και να κατακτήσετε την αιώνια ζωή· διότι η ανάγνωση των θείων Γραφών περιστέλλει τον πλανώμενο νου και παρέχει τη γνώση του Θεού. Διότι είναι γραμμένο: «Σχολάσατε και γνωρίστε ότι εγώ είμαι ο Θεός».

Ιδού, άκουσες, αδελφέ μου, γιατί επιφέρει ο Εχθρός άλλοτε μεν ανέσεις, άλλοτε δε θλίψεις. Διότι, προς ό,τι διαπιστώνει ότι ρέπει η διάθεση του ανθρώπου, προς αυτό και εκείνος στρατεύεται για να παραταχθεί προβάλλοντας δικαιολογίες. Γι' αυτό, αδελφέ μου, να έχεις πνευματική εγρήγορση με ασφάλεια, και να φροντίζεις πάντοτε να προσκολλάσαι στην ανάγνωση, ώστε να σε διδάξει πώς πρέπει να αποφύγεις τις παγίδες του Εχθρού και να κατακτήσεις την αιώνια ζωή. Διότι η ανάγνωση των θείων Γραφών περιστέλλει τον νου που περιπλανάται και χαρίζει τη γνώση του Θεού. Επειδή είναι γραμμένο: ησυχάστε και γνωρίστε ότι εγώ είμαι ο Θεός.

Το ότι δε το να γνωρίζει κανείς τον Θεό διαφέρει από το να πιστεύει σε Αυτόν, είναι καταγεγραμμένο στους Ψαλμούς μέσω της φράσης: «Ησυχάστε και γνωρίστε ότι εγώ είμαι ο Θεός»· διότι δεν απευθύνεται στους απίστους λέγοντας: «Ησυχάστε και γνωρίστε ότι εγώ είμαι ο Θεός». Ο λόγος, λοιπόν, προσκαλώντας μας στη γνώση, μας υποδεικνύει και ποιανού πράγματος τη γνώση πρέπει να αποκτήσουμε, δηλαδή το πώς οι όσιοι έχουν καταστεί θαυμαστοί από τον Θεό, έχοντας προσαχθεί με τα θαύματα των απόρρητων μυστηρίων και των αγίων θεωρημάτων, γινόμενοι και οι ίδιοι θαυμαστοί χάρη στην ίδια τη χάρη του Θεού και τη θεία επισκοπή.

Ησυχάστε και γνωρίστε ότι εγώ είμαι ο Θεός, θα υψωθώ ανάμεσα στα έθνη, θα υψωθώ επί της γης. Επειδή, λοιπόν, είχαν καταπαύσει τα έργα του πολέμου και είχε διαλυθεί η ταραχή, και βαθιά ειρήνη είχε δοθεί σε όλους επί της γης· εύλογα επιθυμεί να αξιοποιήσει τον καιρό αυτόν για το αγαθό, και να επιδοθεί σε πνευματική ησυχία, σωτήρια για την ψυχή.

Γι' αυτό λέει: «Σχολάστε και γνωρίστε»· διότι ούτε με άλλον τρόπο είναι δυνατόν να μετάσχει κανείς στη θεία γνώση, παρά μόνον εάν απαλλαγεί από εκείνα που τον παρασύρουν προς τα αντίθετα. Εξαιτίας αυτού, εύλογα ο βασιλιάς της Αιγύπτου, διακείμενος εχθρικά προς μια τέτοιου είδους σχόλη, σε εκείνους που έλεγαν: «Θα πορευτούμε δρόμο τριών ημερών και θα λατρεύσουμε τον Κύριο τον Θεό μας», αποκρίνεται λέγοντας: «Σχολάζετε, είστε αργόσχολοι».

Έπειτα, μη θέλοντας να αφοσιώνονται αυτοί στον Θεό, τους καταπονεί με τον πηλό και την πλινθοποιία. Σε εμάς, αντίθετα, οι άρχοντες που έχουν οριστεί σε όλη τη γη μάς προτρέπουν δυνατά να αποδεσμευτούμε από τις μέριμνες, υποσχόμενοι ως καρπό αυτής της πνευματικής σχόλης την ένθεη γνώση. Μέσω αυτών μιλάει ο Θεός λέγοντας: Γνωρίστε ότι εγώ είμαι ο Θεός· αλλά και ότι θα υψωθώ ανάμεσα στα έθνη, θα υψωθώ στη γη.

Διότι παλαιότερα μεν ήμουν γνωστός μόνο στους Ιουδαίους, όταν ήταν γνωστός ο Θεός στην Ιουδαία και στο Ισραήλ ήταν μεγάλο το όνομά του· τώρα όμως σας παραγγέλλω να ησυχάσετε, ώστε να μάθετε και να γνωρίσετε με ποιον τρόπο θα υψωθώ ανάμεσα σε όλα τα έθνη, δοξαζόμενος ανάμεσά τους περισσότερο από ό,τι ανάμεσα σε εκείνους που παλαιότερα εθεωρείτο ότι με γνώριζαν.

Δεν ανήκει στον καθένα, ω άνθρωποι, να φιλοσοφεί περί Θεού, δεν ανήκει στον καθένα· δεν είναι το πράγμα τόσο φθηνό και προσιτό σε όσους σέρνονται στη γη. Θα προσθέσω δε, ούτε πάντοτε, ούτε σε όλους, ούτε για τα πάντα, αλλά υπάρχει το πότε, και σε ποιους, και μέχρι ποιου σημείου. Δεν ανήκει σε όλους, διότι είναι έργο εκείνων που έχουν δοκιμαστεί και έχουν προχωρήσει στη θεωρία, και πριν από αυτά έχουν καθαρθεί, ή τουλάχιστον καθαίρονται, και στην ψυχή και στο σώμα. Διότι το να αγγίζει ο ακάθαρτος το καθαρό ίσως να μην είναι καν ασφαλές, όπως ακριβώς δεν είναι ασφαλής η ηλιακή ακτίνα για την ασθενική όραση. Και πότε; Όταν έχουμε ησυχία από την εξωτερική ιλύ και ταραχή, και το ηγεμονικό μας μέρος δεν συγχέεται από κακές και πλανεμένες εντυπώσεις, σαν εκείνους που αναμειγνύουν άσχημα γράμματα με τα κάλλη των όμορφων γραμμάτων, ή την ευωδία των μύρων με τον βόρβορο. Διότι πρέπει πράγματι να ησυχάσουμε για να γνωρίσουμε τον Θεό· και όταν βρούμε τον κατάλληλο καιρό, να κρίνουμε την ορθότητα της θεολογίας. Και σε ποιους; Σε εκείνους που αντιμετωπίζουν το ζήτημα με σοβαρότητα, και δεν το φλυαρούν ευχάριστα σαν να είναι κάτι από τα συνηθισμένα, έπειτα από τις ιπποδρομίες, τα θέατρα, τα τραγούδια, την κοιλιά και τις ηδονές κάτω από την κοιλιά· για τους οποίους ακόμη και αυτό αποτελεί μέρος της απόλαυσής τους, η κενολογία δηλαδή γύρω από αυτά και η κομψότητα των αντιλογιών. Ποια θέματα λοιπόν πρέπει να φιλοσοφούμε, και μέχρι ποιου σημείου;

Θ΄. Καλώ και τις ψυχές που είναι συνεπαρμένες από τη σκηνή και το μεγάλο θέατρο τούτου του κόσμου· και τις καλώ μάλιστα με τα λόγια του Ησαΐα: «Γυναίκες που έρχεστε από το θέαμα, ελάτε, και αφού στρέψετε το όμμα της ψυχής από την εξωτερική περιπλάνηση, ησυχάστε και γνωρίστε ότι αυτός είναι ο Θεός, που υψώνεται ανάμεσα στα έθνη, που υψώνεται στη γη, πάντοτε μέσα από όλα τα θαυμάσια και τα παράδοξα που εποίησε, αλλά και με τα τωρινά ακόμη πιο ξεκάθαρα».

Πάντως, εξαιτίας εκείνης της μεγάλης λύπης για αυτούς και της αδιάλειπτης οδύνης της ψυχής, πώς λοιπόν θα θεωρήσουμε ως απάθεια την κατά συνήθεια νέκρωση του παθητικού μέρους της ψυχής; Αλλά όπως φαίνεται, ο φιλόσοφος άκουσε και φαντάστηκε περί απαθείας, όμως δεν άκουσε για την αναλγησία, η οποία είναι κακό πράγμα και κατακρίνεται από την πατερική παράδοση. Υπάρχει λοιπόν και αγαθός πόνος, ο οποίος αντιτίθεται σε αυτήν την αναλγησία, καθώς και κοινές ενέργειες ψυχής και σώματος που ωφελούν, ή μάλλον τελειοποιούν την ψυχή, εφόσον βέβαια η τελείωσή της έρχεται μέσα από την τήρηση των θείων εντολών. Αν δε τέτοια έργα ανήκουν στο σώμα, πόσο μάλλον στο παθητικό μέρος της ψυχής, το οποίο συνδέεται άμεσα με τον νου· διότι το σώμα αποκτά την επαφή του με τον νου μέσω αυτού. Ο φιλόσοφος όμως κάνει κάτι παρόμοιο σαν κάποιος ο οποίος, ακούγοντας τον Θεό να προστάζει «ησυχάστε και γνωρίστε ότι εγώ είμαι ο Θεός», έπειτα βλέποντας όσους έχουν αφοσιωθεί στα θεία να επιτελούν θεία και πνευματικά έργα, θα τους κατέκρινε λέγοντας: «Ησυχάστε, είπε ο Θεός, εσείς όμως, επειδή σπεύδετε να ενεργείτε, πλανάσθε». Διότι «Νεκρώστε», λέει και ο Απόστολος, «τα μέλη τα επί της γης, την πορνεία, την ακαθαρσία, το κακό πάθος και την πλεονεξία». Ακούς ποιες από τις σωματικές ενέργειες πρέπει να νεκρώνουμε; Την πορνεία, την ακαθαρσία και γενικά όλες τις γήινες. Αλλά ποιο πάθος;

«Τόξον συντρίψει»: Ονομάζει όπλο την κυριαρχία του διαβόλου, και τόξο τον θάνατο, τα οποία και τα δύο κατήργησε ο Χριστός πάνω στον σταυρό. «Και θυρεούς»: Αυτούς που οικοδόμησε ως θυρεούς η αμαρτία, αυτούς τους κατέκαψε με το πυρ του Αγίου Πνεύματος. «Σχολάσατε»: Δηλαδή κάντε υπομονή, επιμείνετε στην πίστη και θα γνωρίσετε ότι δεν υπάρχει άλλος Θεός εκτός από εμένα. «Υψωθήσομαι»: Θα δοξαστώ, λέει ο Θεός, ανάμεσα στα έθνη· θα υψωθώ στη γη, δηλαδή πάνω στον σταυρό. «Κύριος των δυνάμεων»: Είναι ολοφάνερο ότι ο Θεός είναι προστάτης όλων των πιστών, εφόσον έχουν λάβει τον κλήρο τους στο όνομά Του.

ΥΒ΄. Προς τον Θαυμάσιο. Ότι είναι αδύνατον να κατορθώσει κανείς την αρετή εν μέσω θορύβων. Σε εμένα, τη μέτρια γνώση προσέθεσε η κατά μόνας αναχώρηση. Διότι αυτός που αναστρέφεται εν μέσω θορύβων και επιθυμεί να γνωρίσει τα ουράνια, του διαφεύγει ότι εκείνο που σπέρνεται ανάμεσα στα αγκάθια συμπνίγεται από αυτά, και όποιος δεν αφιερωθεί στην ησυχία, δεν μπορεί να γνωρίσει τον Θεό.

Αλλά βεβαίως και ο Δαβίδ λέγει: «Υψώσου πάνω από τους ουρανούς, Θεέ, και σε όλη τη γη ας είναι η δόξα σου· για να λυτρωθούν οι αγαπημένοι σου, σώσε με τη δεξιά σου και εισάκουσέ με· θα υψωθώ και θα διαμερίσω τη Σίκιμα». Και πάλι: «Θα υψωθώ ανάμεσα στα έθνη, θα υψωθώ στη γη». Και πάλι: «Υψώνετε Κύριον τον Θεό μας και προσκυνείτε στο άγιο όρος του, διότι άγιος είναι ο Κύριος ο Θεός μας». Και πάλι: «Ανέβηκε ο Θεός με αλαλαγμό, ο Κύριος με ήχο σάλπιγγας». Και πάλι: «Θα σε υψώσω, Θεέ μου, βασιλιά μου, και θα ευλογήσω το όνομά σου στον αιώνα». «Και όταν εισήλθαν», λέγει, «ανέβηκαν στο υπερώο, όπου διέμεναν, ο Πέτρος και ο Ιωάννης, ο Ιάκωβος και ο Ανδρέας, ο Φίλιππος και ο Θωμάς, ο Βαρθολομαίος και ο Ματθαίος, ο Ιάκωβος του Αλφαίου και ο Σίμων ο Ζηλωτής και ο Ιούδας του Ιακώβου. Όλοι αυτοί προσκαρτερούσαν με ομοψυχία στην προσευχή μαζί με τις γυναίκες και τη Μαρία, τη μητέρα του Κυρίου, και τους αδελφούς του». Ω, μακάριες γυναίκες, διότι και μετά την ανάληψή του δεν εγκατέλειψαν τους αποστόλους, αλλά βρίσκονταν μαζί τους και προσκαρτερούσαν. Διότι, πριν από το ζωοποιό πάθος, ακολουθώντας τον Κύριο, διακόνησαν με τα υπάρχοντά τους τόσο τον ίδιο όσο και τους μαθητές του.

Διότι, για να κατανοήσεις ότι το ζήτημα αυτό είναι μαθητεία που απαιτεί πολλή προσοχή, άκουσε τι λέει: «Μάθετε από εμένα ότι είμαι πράος και ταπεινός στην καρδιά»· και πάλι ο προφήτης λέει: «Ελάτε, τέκνα, ακούστε με· θα σας διδάξω τον φόβο του Κυρίου»· και πάλι: «Ησυχάστε και γνωρίστε ότι εγώ είμαι ο Θεός». Επομένως, έχει ανάγκη από πολλή απερίσπαστη ησυχία εκείνος που πρόκειται να απολαύσει αυτήν τη φιλοσοφία.

Εδώ αποκαλεί πυρ την οργή του, και αναφέρει ένα πραγματικό γεγονός που συνέβη, ότι δηλαδή, αφού τους νίκησαν κατά κράτος, κατέκαψαν τα όπλα και τα άρματά τους, όπως ακριβώς αναφέρει ο Ιεζεκιήλ· και όσοι είναι φιλομαθείς γνωρίζουν την ιστορία. «Ησυχάστε, και γνωρίστε ότι εγώ είμαι ο Θεός.»

«Θα υψωθώ ανάμεσα στα έθνη, θα υψωθώ στη γη». Άλλος λέει: «Θεραπευτείτε και γνωρίστε». Άλλος: «Αφήστε, για να γνωρίσετε». Ο δε Εβραίος λέει: «Ουαρφού ουαδού». Εδώ μου φαίνεται ότι απευθύνεται προς τα έθνη, λέγοντας σχεδόν το εξής: Γνωρίσατε μεν την ισχύ του, λέει, και τη δύναμή του που εκτείνεται παντού στην οικουμένη· αλλά έχετε ανάγκη από ησυχία, έχετε ανάγκη από μια υγιή ψυχή. Και το «Αφήστε» το ίδιο δηλώνει: αφήστε την πλάνη, απαλλαγείτε από τον προηγούμενο τρόπο ζωής σας, πάρτε ανάσα ελευθερωμένοι από την ομίχλη των πονηρών πραγμάτων που σας κατέχουν, ώστε, καθοδηγούμενοι από τη διδασκαλία των θαυμάτων και έχοντας την ψυχή σας απερίσπαστη, να επιγνώσετε τον Θεό των όλων. Διότι δεν αρκούν μόνο τα θαύματα, εάν και η ψυχή δεν είναι καλοπροαίρετη. Επειδή και στους Ιουδαίους έγιναν θαύματα, και τίποτα περισσότερο δεν επιτεύχθηκε για τη σωτηρία τους. Διότι, όπως ακριβώς δεν αρκούν οι ακτίνες του ήλιου, εάν δεν είναι και το μάτι καθαρό και υγιές, έτσι λοιπόν ούτε και εδώ αρκούν μόνο τα θαύματα. Γι' αυτό, λοιπόν, αφού μίλησε για εκείνα, προτρέπει αυτούς που πρόκειται να καρπωθούν την ωφέλειά τους, να πάρουν ανάσα από τα κακά που τους κρατούν δέσμιους, ώστε να γνωρίσουν τον Θεό που κυβερνά τα πάντα. Ησυχάστε, και γνωρίστε ότι εγώ είμαι ο Θεός, όχι τα είδωλα, ούτε τα ξόανα. Ησυχάστε λοιπόν, και θα σας προσφέρω πολλές αποδείξεις.

Ο Εχθρός επιφέρει άλλοτε μεν ανέσεις, άλλοτε δε θλίψεις. Διότι προς ό,τι διαπιστώνει ότι ρέπει η διάθεση του ανθρώπου, προς αυτό εκστρατεύει και ο ίδιος, παρατασσόμενος με πανουργία. Γι' αυτό, αδελφέ μου, να νήφεις με ασφάλεια και φρόντιζε να είσαι πάντοτε προσκολλημένος στην ανάγνωση, ώστε να σε διδάξει πώς πρέπει να ξεφύγεις από τις παγίδες του Εχθρού και να κατακτήσεις την αιώνια ζωή. Διότι η ανάγνωση των θείων Γραφών συγκεντρώνει τον περιπλανώμενο νου και δωρίζει τη γνώση του Θεού· είναι άλλωστε γραμμένο: «Αποτραβηχτείτε από τις μέριμνες και γνωρίστε ότι εγώ είμαι ο Θεός»· το ακούς, αδελφέ, ότι τη γνώση του Θεού λαμβάνει εκείνος που αφιερώνει τον χρόνο του στις θείες Γραφές με αληθινή καρδιά. Γι' αυτό, αδελφέ μου, μην αμελήσεις την ψυχή σου, αλλά να αφιερώνεσαι στην ανάγνωση και στις προσευχές, ώστε να φωτιστεί η διάνοιά σου και να γίνεις τέλειος και ολοκληρωμένος, χωρίς να υστερείς σε τίποτα. Άλλοι καυχώνται για τη συνομιλία τους με μεγιστάνες, άρχοντες και βασιλείς· εσύ όμως να καυχάσαι ενώπιον των αγγέλων του Θεού, συνομιλώντας με το Άγιο Πνεύμα μέσω των θείων Γραφών· διότι το Άγιο Πνεύμα είναι αυτό που λαλεί μέσα από αυτές. Φρόντιζε, λοιπόν, να μελετάς τις θείες Γραφές και να προσκαρτερείς στις άγιες προσευχές.

Γι' αυτό κάποιος προσευχόταν λέγοντας: Με τον Θεό μου θα υπερπηδήσω τείχος. Και κάποιος άλλος, εκ προσώπου του Θεού, λέει: Οι αμαρτίες σας δεν είναι αυτές που χωρίζουν εσάς από εμένα; Ας γκρεμίσουμε, φίλοι, το μεσότειχο του φραγμού, το οποίο μέσω της παρακοής κακώς οικοδομήσαμε. Ας λάβουμε από εδώ την εξόφληση του χρέους μας, διότι δεν υπάρχει στον άδη κάποιος που να μπορεί να θεραπεύσει. Ας αφιερωθούμε στην ησυχία, αδελφοί, αφού άλλωστε εγγραφήκαμε ως αφιερωμένοι σε αυτήν. Δεν υπάρχει πτώση, δεν υπάρχει περίσταση, δεν υπάρχει φορτίο που να μπορούμε να επικαλεστούμε ως πρόφαση. Διότι σε όσους δέχτηκαν τον Κύριο διά του λουτρού της παλιγγενεσίας, τους έδωσε την εξουσία να γίνουν τέκνα Θεού, λέγοντας: Ησυχάστε και γνωρίστε ότι εγώ είμαι ο Θεός, και η απάθεια. Σε Αυτόν ανήκει η δόξα στους αιώνες των αιώνων. Αμήν.

Του Διδύμου, από το υπόμνημα στο Κατά Ιωάννην. — Σε όποιον εισέρχεται ο διακαής πόθος να αποκτήσει την άγια γνώση, ας απομακρυνθεί από τις μέριμνες του κόσμου και από την επιθυμία του και από τα έργα της σάρκας, προκειμένου να πλησιάσει Εκείνον που είπε: Σχολάσατε (ησυχάστε) και γνωρίστε ότι εγώ είμαι ο Θεός.

Επειδή δε είναι μεγάλος ο μισθός της υπακοής, καθώς μάλιστα υπάρχει εντολή που προστάζει να υπακούμε στους προεστώτες, και να αφιερώνουμε χρόνο για να γνωρίζουμε και να ερευνούμε τις Γραφές, και να μελετούμε τον θείο νόμο ημέρα και νύχτα, θεώρησα ότι αυτό συγκαταλέγεται πρωτίστως στα ορθά, και, επειδή αναλογίζομαι τον κίνδυνο τόσο της οκνηρίας όσο και της απείθειας, θα μιλήσω στοχαστικά για αυτά τα ζητήματα ανάλογα με τις δυνάμεις μου, αντλώντας θάρρος από τις προσευχές εσάς που μου δώσατε την εντολή.

Τι σημαίνει αυτό που αναφέρεται στους Ψαλμούς: «σχολάσατε καὶ γνῶτε ὅτι ἐγώ εἰμι ὁ Θεός»; Έξι είναι οι μορφές σχόλης, τις οποίες εάν κατορθώσουμε, μπορούμε να φθάσουμε στην επίγνωση του Θεού: πρώτη, η αποχή από την ενέργεια της αμαρτίας· δεύτερη, η αποχή από τη διατροφή που εξάπτει τα πάθη· τρίτη, η απομάκρυνση από τον τόπο της συναναστροφής με εκείνους που ζουν χωρίς πνευματική προσοχή· τέταρτη, η εγκατάλειψη κάθε ενασχόλησης που είναι ακατάλληλη για τον κατά Θεόν βίο· πέμπτη, η απαλλαγή από την περιουσία που είναι επιλήψιμη και περισπά τον νου σε πολλές μέριμνες· έκτη, το να μην έχει κανείς καθόλου δικό του θέλημα. Και αυτό συνιστά την αληθινή και κατά Θεόν αποταγή και υποταγή.

«Ελάτε» τα έθνη «δείτε τα έργα του» σαρκωθέντος «Θεού, τα θαυμαστά σημεία που έκανε πάνω στη γη». «Θα συντρίψει τόξο και θα θρυμματίσει όπλο» που κινείται εναντίον της εκκλησίας του «και τις ασπίδες» των μιαρών εικονομάχων «θα κατακάψει μέσα στη φωτιά. Σταματήστε» την ασέβεια «και μάθετε ότι εγώ είμαι ο Θεός» που έγινε και άνθρωπος για εμάς. Εσείς δε, πείτε με ευσέβεια: «Ο Κύριος των δυνάμεων είναι μαζί μας, υπερασπιστής μας είναι ο Θεός του Ιακώβ». Και εγώ «θα υψωθώ πάνω στη γη», δηλαδή, θα γίνω γνωστός και θα δοξαστώ και θα δοξάσω «εκείνους που με πίστη και πόθο» και με αγαθά έργα «με μεγαλύνουν».

Ψαλμός 46ος. Εις το τέλος· ψαλμός για τους υιούς Κορέ. «Όλα τα έθνη χειροκροτήστε». Δεν προτρέπει βεβαίως να χτυπούν τις παλάμες, αλλά αινίσσεται τη μελλοντική θεία επίσκεψη στα έθνη, για την οποία και λίγο πριν έλεγε: «Θα υψωθώ ανάμεσα στα έθνη» και ότι «θα σου δώσω τα έθνη ως κληρονομιά σου». «Αλαλάξτε στον Θεό με φωνή αγαλλιάσεως», επειδή υπάρχει και αλαλαγμός ταραχώδης, όταν διεξάγεται πόλεμος. «Διότι ο Κύριος είναι ύψιστος, βασιλεύς φοβερός, μέγας σε όλη τη γη, ο οποίος υπέταξε λαούς σε εμάς και έθνη κάτω από τα πόδια μας». Ας μην υπερηφανευόμαστε, λέει, επειδή τρέπουμε σε φυγή έθνη και υποτάσσουμε λαούς, διότι αυτό είναι δώρο του Θεού. Ο Οποίος «επέλεξε για εμάς την κληρονομιά Του· την καλλονή του Ιακώβ, την οποία αγάπησε», κατά την αισθητή έννοια μεν τη γη της επαγγελίας, κατά τη νοητή δε την παρθένο Μαρία, την οποία αγάπησε, και από την οποία, αφού γεννήθηκε και εκπλήρωσε το μυστήριο της οικονομίας, «ανέβηκε ως Θεός με αλαλαγμό», εκεί όπου βρισκόταν προηγουμένως, «και ως Κύριος με φωνή σάλπιγγας».

35. Λοιπόν, ας ψάλλει ο μακάριος Δαβίδ κρούοντας τη θεία λύρα που είναι χορδισμένη εν Πνεύματι: «Ότι Θεός μέγας είναι ο Κύριος, υψηλός και φοβερός, βασιλιάς μέγας σε όλη τη γη». Και επιπλέον: «Και εβασίλευσε ο Θεός επί των εθνών». Και: «Ησυχάστε και γνωρίστε ότι εγώ είμαι ο Θεός, και θα υψωθώ ανάμεσα στα έθνη, θα υψωθώ στη γη». Και: «Έκανε γνωστό ο Κύριος το σωτήριό του, ενώπιον των εθνών αποκάλυψε τη δικαιοσύνη του». Και: «Είδαν όλα τα πέρατα της γης το σωτήριο του Θεού μας». Πώς λοιπόν και πότε, και πάνω σε ποιους ο Θεός των όλων έχει γνωριστεί ως Θεός μέγας και βασιλιάς μέγας σε όλη τη γη, και έκανε γνωστό το σωτήριό του, και ενώπιον των εθνών αποκάλυψε τη δικαιοσύνη του; Από εδώ είναι δυνατόν να το κατανοήσουν όσοι έχουν πραγματικά σώας τας φρένας και κατευθύνουν τον νου τους ορθά και αδιάστροφα προς τα θεοπαράδοτα λόγια· διότι, αν βέβαια νοείται απλώς ως Θεός και Δημιουργός των όλων, ήδη βασιλεύει και εξουσιάζει τα πάντα. «Αυτός που δεσπόζει με τη δύναμή του στον αιώνα», «ότι στο χέρι του είναι τα πέρατα της γης». Και: «Τα σύμπαντα είναι δούλα σε αυτόν».

Επομένως, αφού ξεπέρασαν κάθε αίσθηση του κόσμου και, με φωτισμένη διάνοια, υψώθηκαν σε όσα υπερβαίνουν τις αισθήσεις, διασαφηνίζουν τον λόγο, και στο μέσο της Εκκλησίας του Θεού και μεγάλης σύναξης των πιστών αναβλύζουν αγαθά λόγια από καθαρή καρδιά· και γίνονται για τους ανθρώπους αλάτι και φως, όπως ακριβώς και ο Κύριος διακηρύσσει προς αυτούς: «Εσείς είστε το φως του κόσμου και το αλάτι της γης». η΄. Ησυχάστε, και γνωρίστε ότι εγώ είμαι ο Θεός.

«Σχολάσατε», λέγει ο Θεός μέσω του προφήτη· και έπειτα προσθέτει, «και γνώτε, ότι εγώ ειμί ο Θεός», σαν να υπονοεί ότι εάν δεν προηγηθεί το πρώτο, είναι σχεδόν αδύνατον να πραγματοποιηθεί το δεύτερο όπως πρέπει. Γι' αυτόν τον λόγο, σε συμφωνία με την Αγία Γραφή διδάσκει και η Ιερά Παράδοση. Όθεν και ο Μέγας Βασίλειος λέγει: «ησυχία λοιπόν είναι η αρχή της καθάρσεως για την ψυχή· χωρίς η γλώσσα να μιλά για τα ανθρώπινα πράγματα, ούτε τα μάτια να περιεργάζονται την ευμορφία των σωμάτων, ούτε η ακοή να χαλαρώνει τον τόνο της ψυχής μέσω της ακροάσεως μελωδιών που έχουν συντεθεί για να προκαλούν ηδονή».

Στον αδελφό Σέργιο. Δεν είναι αντίθετος ο ήλιος με τα άστρα, ούτε η ημέρα με τη νύχτα, ούτε η λάμψη της φωτιάς και οι ηλιακές ακτίνες, ούτε βέβαια η νεανική φύση με την ωριμότητα του άνδρα, και αν θέλεις ούτε η στυπτική ιδιότητα, που προετοιμάζει το υλικό για την αλουργίδα βαφή, προς το άνθος της πορφύρας, ούτε η ανάμειξη των χρωμάτων και η διαμόρφωση των εικόνων με τις προδιαγεγραμμένες γραμμές και τα χαράγματα των σκιάσεων. Τι άραγε σημαίνει η παράθεση αυτών που φαίνεται να αντιτίθενται, ανατρέποντας την εντύπωση της αντίθεσης από την ίδια την παράθεση; Σημαίνει ότι (όπως και εσύ απορείς) ούτε η χάρη αντιτίθεται στον νόμο, αλλά ο νόμος αποτελεί καθοδήγηση και προάγγελο, συμφωνία και προκατασκευή, οδό και προετοιμασία, και όλα τα υπόλοιπα για τη χάρη. Διότι η χάρη είναι τελείωση, και ο νόμος αποδείχθηκε ότι υπηρετεί τη χάρη σε όλα όσα προϋπήρξαν της τελείωσης· καθοδήγησε, προκήρυξε, προετοίμασε, έγινε οδός και τύπος, διαμορφώνοντας μέσα του και υποδεικνύοντας την αλήθεια, και δεν υστέρησε σε τίποτα από όσα προπαρασκευάζουν. Αλλά ήλθε η χάρη και ο νόμος ευλόγως έπαυσε, διότι αυτή είναι η φύση των προηγούμενων της τελείωσης, να υποχωρούν και να παραχωρούν τη θέση τους στην τελειότητα· και για να επιγνώσει ο λαός που ήταν προσκολλημένος στον νόμο ότι ο Θεός της χάριτος είναι και Κύριος της νομοθεσίας. Διότι λέει: «σχολάσατε και γνωρίστε ότι εγώ είμαι ο Θεός, θα υψωθώ ανάμεσα στα έθνη, θα υψωθώ στη γη».

Στους οποίους έχει φανερωθεί να λέει στις μελωδίες: «Σχολάσατε και γνώτε ότι εγώ ειμι ο Θεός», καθώς αγαπά να εμφανίζεται πάντοτε σε εκείνους που σχολάζουν αποκλειστικά σε αυτόν και να τους χαρίζει τη γνώση της φωτιστικής του αγιότητας. Ομοίως, καλό είναι η πραότητα, η κοινωνικότητα και η φιλαλληλία, μέσω των οποίων θα μπορέσει κάποιος να κατορθώσει το βαθύτατα συμπαθητικό έλεος προς τον πλησίον, καθώς και τη φυσικά συνδεδεμένη με αυτό φιλανθρωπία, πράγμα που αποτελεί μεγάλη ομοίωση με τον Θεό. Γιατί όμως προσέφερε δύο πτηνά; Διότι έτσι επέτρεπε ο Νόμος να γίνεται η προσφορά, επειδή ο Χριστός, όντας ένας και ο αυτός, φαινόταν διπλός ως προς τις φύσεις, έχοντας την ένωση εκ δύο φύσεων και γνωριζόμενος σε δύο φύσεις, χωρίς μερισμό και σύγχυση, της θεότητας και της ανθρωπότητας, από τις οποίες είχε συντεθεί. Διπλοί έχουμε καταστεί και εμείς οι ίδιοι, αφού αποτελούμαστε από ψυχή και σώμα και φανερωνόμαστε με ψυχή και σώμα, ώστε να εργαζόμαστε το καλό και με τα δύο, και να μην κατορθώνουμε την αρετή μόνο με το ένα μέρος, ενώ με το άλλο να χωλαίνουμε και να υστερούμε στη φαιδρότητα των αρετών. Και διδάσκοντας αυτό ο ίδιος ο Κύριος, γνωριζόμενος ως ο αγαθός χορηγός κάθε αρετής, έλεγε: «Γίνεσθε τέλειοι, όπως ο ουράνιος Πατέρας σας είναι τέλειος». Διότι το ατελές και ανεκπλήρωτο ίσως γίνεται και απρόσδεκτο από τον Θεό.

Πόσοι ησύχασαν και τώρα ησυχάζουν, και ούτε καν τη σημασία αυτού του ονόματος δεν γνωρίζουν, πόσο μάλλον να μιλήσουν για το μυστήριο που υπάρχει μέσα στην ησυχία; Διότι η γνώση του Θεού δεν δίδεται από την εξωτερική ησυχία, όπως κάποιοι κακώς ερμηνεύουν το «Ησυχάστε και γνωρίστε ότι εγώ είμαι ο Θεός», αλλά μάλλον από τη γνώση του Θεού γεννιέται η ησυχία σε εκείνον που αγωνίζεται νομίμως και καλώς. Διότι αν ονομάσουμε σχόλη την αποχή από τα έργα, και ησυχία την αργία, και προτιμήσουμε αυτά αντί για την εφαρμογή των εντολών, πώς θα εκπληρώσουμε τον νόμο του Χριστού και τη διάταξη των αποστόλων, εφόσον ο μεν Κύριος λέει: «Όσα θέλετε να σας κάνουν οι άνθρωποι, παρομοίως κι εσείς να κάνετε σε αυτούς», και πάλι: «Αν λοιπόν εγώ, ο Κύριος και ο διδάσκαλος, σας έπλυνα τα πόδια, οφείλετε κι εσείς να πλένετε ο ένας τα πόδια του άλλου», και πάλι: «Όποιος θέλει να είναι πρώτος ανάμεσά σας, ας είναι ο έσχατος όλων και δούλος όλων και διάκονος όλων», ο δε απόστολος λέει: «Όποιος αργεί ούτε να τρώει», και αλλού: «Σε όλα σας έδωκα το παράδειγμα, ότι έτσι κοπιάζοντας πρέπει να βοηθάμε τους αδυνάτους», και «Αυτά τα χέρια υπηρέτησαν τις ανάγκες τις δικές μου και όσων ήταν μαζί μου».