Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 45:5

Εάν όμως είσαι πνευματικός και στοχάζεσαι ανώτερα από τις σαρκικές απολαύσεις, ανέβα με τη διάνοια προς τα κάλλη των αγγέλων, κατανόησε τους καρπούς της δικαιοσύνης που υπάρχουν σε αυτούς, ατένισε τον ποταμό του Θεού που είναι γεμάτος από ύδατα, του οποίου τα ορμητικά ρεύματα ευφραίνουν την πόλη του Θεού, της οποίας τεχνίτης και δημιουργός είναι ο Θεός. Εκείνη την πόλη διαρρέει αυτός ο ποταμός, ο οποίος πηγάζει από την Εδέμ και ποτίζει τον παράδεισο. Αφού κατανοήσεις βαθιά με τη διάνοια όλα αυτά, δόξαζε τον δημιουργό τους, ο οποίος έπλασε τόσα και τόσο μεγάλα αγαθά για εσένα και για τη δική σου απόλαυση, και σε αξίωσε τέτοιας δόξας, εφόσον στρέφεσαι πάντοτε προς αυτόν και αντιλαμβάνεσαι από ποιον και για ποιον σκοπό παρήχθης στην ύπαρξη· διότι σε αυτόν πρέπει η δόξα στους αιώνες των αιώνων. Αμήν.

Εντρύφησε στον Κύριο, και θα σου δώσει τα αιτήματα της καρδιάς σου. Επειδή, λοιπόν, το κάλλος της αρετής είναι άπειρο, έχοντας την αρχή του στην πολυποίκιλη σοφία του Θεού, για τον λόγο αυτό έχει γραφτεί ότι ο Θεός φύτεψε παράδεισο όχι «κατά ανατολήν», αλλά «κατά ανατολάς». Διότι καθένα από τα φυτά που φυτεύτηκαν από τον Κύριο άστραφτε, στολισμένο με το δικό του φως. Εκεί βρίσκονται τα ορμητικά νερά του ποταμού που ευφραίνει την πόλη του Θεού· αλλού ονομάζεται χείμαρρος τρυφής, ο οποίος τρέφει και αυξάνει τα ουράνια κάλλη των φυτών, και ο οποίος στη συνέχεια ονομάζεται ποταμός που εξέρχεται από την Εδέμ για να ποτίζει τον παράδεισο.

Προσπάθησε λοιπόν μέσω τέτοιων διδαγμάτων να εμβαθύνεις στην κατανόησή του, ώστε να βρεθείς μέσα στις ακτίνες του θείου φωτός, εκεί όπου το φως της γνώσεως ανατέλλει σαν να φυτεύεται ο παράδεισος της τρυφής. Και αν τον νοήσεις ως κάποιον τόπο δεκτικό των αγίων, στον οποίο κατοικούν όλοι όσοι έλαμψαν επί της γης με αγαθά έργα, απολαμβάνοντας τη χάρη του Θεού και τη θεία και νοητή τερπνότητα, δεν απομακρύνεσαι από την ορθή αντίληψη γι' αυτόν. Εκεί λοιπόν είναι ριζωμένες και σταθερά θεμελιωμένες κάποιες αγαθές δυνάμεις, λειτουργοί των αγίων, στις οποίες παραδόθηκε ο άνθρωπος όταν ήταν νεοδημιούργητος και είχε ανάγκη από πολλή άσκηση για να φτάσει στην τελείωση. Εκεί όπου βρίσκεται η χορεία των αγίων, εκεί όπου ανατέλλει το φως, εκεί όπου υπάρχει η τρυφή της ψυχής, εκεί έθεσε ο Θεός τον άνθρωπο. Αν είσαι σαρκικός, έχεις την περιγραφή εκείνου του σωματικού στοιχείου και την πιο γλυκιά απόλαυση· αν θεωρείς μεγάλη την απόλαυση των αισθητών πραγμάτων, σπεύσε προς αυτήν, όπου η παροχή της τρυφής είναι αδιάλειπτη. Αν όμως είσαι πνευματικός και στοχάζεσαι υψηλότερα από τις σωματικές απολαύσεις, ανέβα με τη διάνοιά σου προς τα κάλλη των αγγέλων και γνώρισε σε βάθος τους καρπούς της δικαιοσύνης που υπάρχουν σε αυτούς, δες τον ποταμό του Θεού που είναι γεμάτος νερά, του οποίου τα ρεύματα ευφραίνουν την πόλη του Θεού, εκείνη την πόλη της οποίας τεχνίτης και δημιουργός είναι ο Θεός.

Διάψαλμα: παύση του πνεύματος και μεταβολή (μετάβαση) της προφητείας. «Του ποταμού»: Τα ρεύματα του Ιορδάνη, κινούμενα από τη χάρη, ευφραίνουν την Ιερουσαλήμ, διότι σε αυτόν κατήλθε ο Θεός Λόγος, αγιάζοντας τα ύδατα. «Αγίασε»: Όταν κατήλθε σε αυτόν ο Υιός, και ακούστηκε σε αυτόν η φωνή του Πατρός, και το Πνεύμα εν είδει περιστεράς κατήλθε επ' αυτόν. «Ο Θεός εν μέσω»: Της Ιερουσαλήμ, τόσο της νοητής όσο και της αισθητής, η οποία είναι η Εκκλησία. «Θα βοηθήσει»: Την Εκκλησία δια της αναστάσεως· διότι η ανάσταση του Κυρίου έγινε κατά τον όρθρο. «Ταράχθηκαν»: Διότι μετά την ανάσταση του Χριστού (του Κυρίου) [συνετρίβησαν και] συγκλονίστηκαν όλα τα έθνη, καθώς πίστεψαν και μεταστράφηκαν από την πλάνη, και τα βασίλεια της γης υποτάχθηκαν στην πίστη του Χριστού (του Κυρίου). «Έδωσε φωνή»: Όταν ο Χριστός επάνω στον σταυρό έκραξε και παρέδωσε το πνεύμα, τότε η γη σείστηκε και οι πέτρες σχίστηκαν. «Κύριος των δυνάμεων»: Δηλαδή γνώρισαν όλα τα έθνη ότι ο Θεός είναι μαζί τους, και ότι λυτρώθηκαν από την πλάνη. «Ελάτε, δείτε»: Διότι τα έθνη προσκαλούν το ένα το άλλο, έχοντας πιστέψει και βλέποντας τη σωτηρία τους (βλέποντας τον Θεό). «Τα τέρατα που έκανε»: Αναφέρεται στα σημεία τα οποία έκανε ο Χριστός, όταν επιδήμησε στη γη. «Αναιρώντας»: Έχοντας καταπαύσει τους πολέμους του διαβόλου και των δαιμόνων του από ολόκληρη τη γη.

Και αυτός μεν αναβλύζει εορτή, η δε χάρις του Αγίου Πνεύματος που ενεργεί μέσα στην εορτή πληροί «τα ορμήματα του ποταμού», εννοώ δηλαδή τους θεοφόρους άνδρες, τους κατέχοντες «διδασκαλίαν εν τη διδασκαλία»· και αυτοί επισκέπτονται τη νοητή και λογική γη της ανθρωπότητας, ευφραίνοντας την αγία Εκκλησία, η οποία είναι «πόλη του μεγάλου Βασιλέως» Ιησού Χριστού, σύμφωνα με το γεγραμμένο: «Του ποταμού τα ορμήματα ευφραίνουσι την πόλιν του Θεού». Η δε Εκκλησία, ευφραινόμενη και τερπόμενη από την πνευματική αφθονία της καρδιάς, αινεί και δοξολογεί τον Κύριο που βασιλεύει εντός της. Εμπρός λοιπόν ας πούμε και σήμερα αυτό που προαναφώνησε ο ίδιος για τον εαυτό του μέσω των αγίων του προφητών· ας ερευνήσουμε, ανάλογα με τη δύναμή μας, τη σωτηρία την οποία ο Βασιλιάς μας κατεργάστηκε για εμάς σε τούτη την εορτή· ελάτε να κατανοήσουμε για ποιο λόγο τον ύμνησαν ως Βασιλιά όχι μόνο οι άνθρωποι, αλλά και οι αγγελικές δυνάμεις.

Τόσο αναγκαία είναι η φύση των υδάτων, ώστε, ενώ τα άλλα στοιχεία έλαβαν την κατοικία τους κάτω από τους θολωτούς ουρανούς, η φύση των υδάτων δέχθηκε να κατοικεί και επάνω από τους ουρανούς. Και μάρτυρας αυτού είναι ο ίδιος ο προφήτης που αναφωνεί: «Αινείτε τον Κύριο, οι ουρανοί των ουρανών, και τα ύδατα που είναι επάνω από τους ουρανούς ας αινέσουν το όνομα του Κυρίου». Και δεν φανερώνει μόνο αυτό την αξιοπιστία του ύδατος, αλλά και το πιο σεβάσμιο από όλα, ότι ο Δημιουργός των πάντων Χριστός κατήλθε ως υετός και γνωρίστηκε ως πηγή και διαδόθηκε ως ποταμός και βαπτίστηκε στον Ιορδάνη. Διότι άκουγες πριν από λίγο πώς, όταν ήλθε ο Ιησούς προς τον Ιωάννη στον Ιορδάνη, βαπτίστηκε από αυτόν. Ω, παράδοξα πράγματα! Πώς ο απερίγραπτος «ποταμός που ευφραίνει την πόλη του Θεού» λουζόταν σε λίγο νερό, πώς η ακατάληπτη πηγή, η οποία αναβλύζει ζωή για όλους τους ανθρώπους και δεν έχει τέλος, καλυπτόταν από πενιχρά και πρόσκαιρα ύδατα. Αυτός που είναι πανταχού παρών και από πουθενά δεν απουσιάζει, ο ακατάληπτος στους αγγέλους και αόρατος στους ανθρώπους, έρχεται στο βάπτισμα, όπως ο ίδιος ευδόκησε. Ακούγοντας αυτά, αγαπητέ, μην εκλαμβάνεις με φυσικό τρόπο τα λεγόμενα, αλλά να δέχεσαι αυτά που παρατίθενται με βάση τη θεία οικονομία, γι' αυτό και ο Κύριος, με τη φιλανθρωπία της συγκαταβάσεώς του, δεν έμεινε κρυφός από τη φύση των υδάτων ως προς αυτό που έπραξε στα κρυφά.»

Τα ορμήματα του ποταμού. Άλλος λέει, διαιρέσεις. Ο δε Εβραίος, Φαλαγαύ. Ευφραίνουν την πόλη του Θεού· ο Ύψιστος αγίασε το σκήνωμά του. Άλλος λέει, το άγιο της κατασκηνώσεως του Υψίστου. Ο Θεός βρίσκεται στο μέσο της, και δεν θα σαλευθεί.

Δεν μας παρέχει όμως μόνο ασφάλεια, ούτε αρραγή βοήθεια, αλλά και πνευματική χαρά· γι' αυτό λέει: Αγίασε το σκήνωμά του ο Ύψιστος. Και τούτο επίσης δεν αποτελεί μικρό μέρος της ευεργεσίας, το να ονομάσει δηλαδή τον τόπο σκήνωμά του.

β'. Και δεν έθεσε τυχαία τη λέξη, «Ο Ύψιστος». Αυτός, λοιπόν, που είναι τόσο υψηλός, που δεν περιέχεται σε κανέναν τόπο, η άρρητη ουσία, καταδέχθηκε να ονομάσει την πόλη μας σκήνωμά του, και από παντού τη συγκρατεί. Διότι αυτό σημαίνει το, «Στο μέσο αυτής», όπως και αλλού λέγει: «Ιδού, εγώ είμαι μαζί σας». Από παντού τη στηρίζει· γι' αυτό όχι μόνο δεν θα πάθει κανένα κακό, αλλά ούτε και θα κλονιστεί. Και η αιτία είναι ότι απολαμβάνει ταχύτατη συμμαχία, η οποία είναι έτοιμη και προετοιμασμένη· διότι αυτό σημαίνει το «Πρωί»· συμμαχία που δεν αργοπορεί, ούτε καθυστερεί, αλλά είναι πάντοτε νέα και ακμαία, και έρχεται την κατάλληλη στιγμή. «Ταράχθηκαν έθνη». Άλλος (μεταφραστής λέει), «Συγκεντρώθηκαν έθνη. Έγειραν βασίλεια. Έδωσε τη φωνή του ο Ύψιστος, σείστηκε η γη». Εδώ δείχνει τη δύναμη της βοήθειάς του. Διότι, ενώ δεν επιτέθηκαν τυχαίοι εχθροί, αλλά βασιλιάδες και έθνη που συγκεντρώνονταν από παντού, τα οποία περικύκλωναν και πολιορκούσαν μία πόλη, αυτή όχι μόνο δεν έπαθε κανένα κακό από αυτούς, αλλά και επικράτησε, και νίκησε, και ανέτρεψε εκείνους που της επιτέθηκαν.

Το ακροατήριό σας είναι για εμένα στέφανος, και ένας μόνο ακροατής από εσάς ισοδυναμεί με ολόκληρη την πόλη. Διότι μερικοί μεν στόλισαν με στεφάνια τα κύπελλα του κρασιού, άλλοι συγκρότησαν σατανικά συμπόσια, και άλλοι ετοίμασαν πλούσιο τραπέζι· εσείς όμως τελέσατε μια τόσο σπουδαία παννυχίδα, και καθαρίσατε ολόκληρη την πόλη με το πάτημα των αγίων σας ποδιών, διασχίζοντας την αγορά με το βάδισμά σας, και καθιστώντας τον αέρα άγιο. Διότι γίνεται και ο αέρας άγιος από την ψαλμωδία, όπως ακούσατε σήμερα τον Θεό να λέει στον Μωυσή: «Διότι ο τόπος στον οποίο στέκεσαι είναι γη αγία». Αγιάσατε το έδαφος, την αγορά, και μετατρέψατε για εμάς την πόλη σε εκκλησία. Και όπως ακριβώς ένας χείμαρρος που ρέει ορμητικά και φερόμενος με άφθονο ρεύμα ανατρέπει τα πάντα, έτσι ακριβώς και ο πνευματικός χείμαρρος, ο ποταμός του Θεού, που ευφραίνει την πόλη του Θεού, γέμισε από ύδατα και καθάρισε τον βούρκο της ασέβειας.

Μάτια πάντοτε στραμμένα προς τον Κύριο, που βλέπουν το αιώνιο και απρόσιτο φως. Αυτιά που εισακούουν τους θείους λόγους και τέρπονται με την κιθάρα του Πνεύματος, μέσω των οποίων εισήλθε ο Λόγος για να σαρκωθεί. Όσφρηση που θέλγεται από την οσμή των μύρων του Νυμφίου, ο οποίος είναι θείο μύρο που κενώνεται εκουσίως και χρίει την ίδια Του την ανθρωπότητα· διότι «μύρο που εκκενώθηκε είναι το όνομά σου», λέει η Γραφή. Χείλη που αινούν τον Κύριο και ενώνονται με τα δικά Του χείλη. Γλώσσα και φάρυγγας που διακρίνουν τους λόγους του Θεού και γεμίζουν από τη θεία γλυκύτητα. Καρδιά καθαρή και αμόλυντη, που βλέπει και ποθεί τον αόρατο Θεό. Γαστέρα, στην οποία κατοίκησε ο Αχώρητος, και μαστοί γάλακτος, από τους οποίους τράφηκε ο Θεός, το βρέφος Ιησούς. Πύλη του Θεού, η οποία παραμένει διαρκώς παρθένος. Χέρια που βαστάζουν τον Θεό και γόνατα που είναι θρόνος υψηλότερος από τα Χερουβίμ, μέσω των οποίων δυνάμωσαν τα πεσμένα χέρια και τα παραλυμένα γόνατα. Πόδια που καθοδηγούνται από τον νόμο του Θεού σαν από φωτεινό λύχνο, και τρέχουν πίσω Του χωρίς να στραφούν προς τα πίσω, έως ότου ελκύσουν τον Ποθούμενο προς αυτήν που Τον ποθούσε. Ολόκληρη είναι νυμφικός θάλαμος του Πνεύματος. Ολόκληρη πόλη του ζώντος Θεού, την οποία ευφραίνουν οι ορμές του ποταμού, τα κύματα των χαρισμάτων του Πνεύματος. Ολόκληρη ωραία, ολόκληρη πλησίον του Θεού· διότι αυτή, αφού ανέβηκε πάνω από τα Χερουβίμ και υψώθηκε πάνω από τα Σεραφίμ, κατέστη πλησίον του Θεού.

Γι' αυτό, το ιερό και πανάμωμο σώμα σου παραδιδόταν σε όσια ταφή, με τους αγγέλους να προπορεύονται, να το περικυκλώνουν, να το ακολουθούν —και τι δεν έπρατταν από όσα, όπως ήταν φυσικό, ταίριαζε για να υπηρετήσουν τη μητέρα του δικού τους Δεσπότη— και με τους αποστόλους και όλο το πλήρωμα της Εκκλησίας να αναπέμπουν μεγαλόφωνα θεόπνευστους ύμνους, εμπνεόμενοι από το Πνεύμα: «Θα χορτάσουμε από τα αγαθά του οίκου σου· άγιος είναι ο ναός σου, θαυμαστός εν δικαιοσύνη», και πάλι: «Αγίασε το σκήνωμά του ο Ύψιστος. Όρος του Θεού, όρος εύφορο, το όρος στο οποίο ευαρεστήθηκε ο Θεός να κατοικήσει». Εσένα, την αληθινή κιβωτό του Κυρίου του Θεού, αφού η χορεία των αποστόλων σε σήκωσε στους ώμους της, όπως άλλοτε οι ιερείς την τυπική κιβωτό, και σε εναπέθεσαν σε τάφο, μέσα από αυτόν, σαν μέσα από κάποιον Ιορδάνη, σε προέπεμπαν προς την αληθινή γη της επαγγελίας, εννοώ την άνω Ιερουσαλήμ, τη μητέρα όλων των πιστών, της οποίας τεχνίτης και δημιουργός είναι ο Θεός· διότι δεν κατέβηκε η ψυχή σου στον άδη, αλλά ούτε και η σάρκα σου γνώρισε τη φθορά.

Ψαλμός 45. Στο τέλος, υπέρ των κρυφίων στους υιούς Κορέ, ψαλμός του Δαβίδ. «Ο Θεός είναι το καταφύγιο και η δύναμή μας, βοηθός στις θλίψεις που μας βρήκαν σε μεγάλο βαθμό». Δηλαδή, σε εσένα καταφεύγοντας, λαμβάνω σθένος και βοήθεια, όταν θλίβομαι από τους τυράννους δημίους. «Γι' αυτό δεν θα φοβηθούμε όταν ταράσσεται η γη και μετατοπίζονται βουνά στα βάθη των θαλασσών», ακόμη κι αν συμβεί ποτέ οποιουδήποτε μεγέθους κλονισμός. «Ήχησαν και ταράχτηκαν τα νερά των βουνών, ταράχτηκαν τα βουνά από την κραταιότητά του», αισθητώς μεν κατά την ημέρα του σεισμού από εκείνον που «επιβλέπει και κάνει τη γη να τρέμει», και νοητώς τους αλαζόνες βασιλείς και τυράννους. «Τα ορμητικά νερά του ποταμού ευφραίνουν την πόλη του Θεού», δηλαδή η άφθονη σαν ποτάμι χάρη του Αγίου Πνεύματος ευφραίνει την εκκλησία του Θεού. «Ο Ύψιστος αγίασε το σκήνωμά του», την άχραντη Θεοτόκο. «Ο Θεός βρίσκεται στο μέσο της και δεν θα σαλευτεί», δηλαδή δεν θα σαλευτούν τα σήμαντρα της παρθενίας, αλλά «θα τη βοηθήσει ο Θεός πολύ πρωί» δια του φωτός του Αγίου Πνεύματος και της δυνάμεως του Υψίστου Πατρός. «Ταράχτηκαν τα έθνη», σαν τα πολλά νερά από τους θείους ίππους, τα βασίλεια των Περσών υποκλίθηκαν για να προσκυνήσουν τον αληθινό βασιλιά των πάντων που γεννήθηκε από την Παρθένο. «Έδωσε τη φωνή του ο Ύψιστος» όταν ανέβηκε στον σταυρό και «σαλεύτηκε η γη». «Ο Κύριος των δυνάμεων είναι μαζί μας», ως άνθρωπος για εμάς, «αντιλήπτοράς μας είναι ο Θεός του Ιακώβ».

Χαίρε, όρος άγιο, «όρος εύφορο» κατά τον Δαβίδ, «όρος πλούσιο, όρος στο οποίο ευδόκησε ο Θεός να κατοικήσει· διότι ο Κύριος θα κατασκηνώσει σε αυτό παντοτινά». «Αγίασε το σκήνωμά του ο Ύψιστος. Ο Θεός βρίσκεται στο μέσο της, και δεν θα κλονιστεί».

ιβ'. Εκ φύσεως συνδημιουργήθηκαν στους ανθρώπους οι γενικές και κυρίαρχες αρετές, από τις οποίες, σαν από τέσσερις πηγές, γεμίζουν με νερό τα ποτάμια όλων των άλλων αρετών και ποτίζουν την πόλη του Θεού, δηλαδή την καρδιά που καθαρίζεται και παρηγορείται μέσω των δακρύων. Εκείνος που τις διατήρησε ασάλευτες από τα πνεύματα της πονηρίας, ή εκείνος που, αφού κατέρρευσαν, τις ανοικοδόμησε με τους πολλούς κόπους της μετάνοιας, έχτισε για τον εαυτό του βασιλικό οίκο και παλάτι, στο οποίο κατοικεί ο Βασιλιάς των πάντων και απονέμει και προσφέρει άφθονα τις υψηλές Του δωρεές σε όσους έχουν προετοιμάσει κατ' αυτόν τον τρόπο τον εαυτό τους.