Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 48:13

Και ο άνθρωπος, αν και βρισκόταν σε τιμητική θέση, δεν το συνειδητοποίησε· εξισώθηκε με τα ανόητα κτήνη και έγινε όμοιος με αυτά. Και δεν θέλησε την ευλογία, και αυτή θα απομακρυνθεί από αυτόν. Και γιατί άραγε; Δεν θέλησε να συνετιστεί ώστε να πράξει το καλό, διότι συλλογίστηκε την ανομία στο κρεβάτι του, στάθηκε σε κάθε δρόμο που δεν ήταν καλός και δεν αποστράφηκε την κακία. Μήπως υπάρχει αδικία εκ μέρους του Θεού; Μη γένοιτο!

Επομένως, εάν θέλεις να μάθεις για ποιον λόγο, ενώ δημιουργηθήκαμε με τιμή και εγκατασταθήκαμε στον παράδεισο, τελικά παραβληθήκαμε με τα ανόητα κτήνη και γίναμε όμοιοι με αυτά, έχοντας εκπέσει από την άχραντη δόξα, μάθε ότι αυτό συνέβη επειδή, γινόμενοι μέσω της παρακοής δούλοι στα πάθη της σάρκας, εξορίσαμε τους εαυτούς μας από τη μακάρια χώρα των ζώντων και, έχοντας αιχμαλωτιστεί, καθόμαστε ακόμη δίπλα στους ποταμούς της Βαβυλώνας· και επειδή καθόμαστε ακόμη στην Αίγυπτο, δεν κληρονομήσαμε ακόμη τη γη της επαγγελίας που ρέει μέλι και γάλα· δεν ζυμωθήκαμε ακόμη με το προζύμι της ειλικρίνειας και της αλήθειας, αλλά βρισκόμαστε ακόμη στο πονηρό προζύμι της σάρκας· δεν ραντίστηκε ακόμη η καρδιά μας με το αίμα του αμνού του Θεού, διότι η παγίδα του άδη και το κεντρί της κακίας εδρεύουν ακόμη μέσα της· δεν λάβαμε ακόμη την αγαλλίαση του σωτηρίου χρίσματος, διότι το κεντρί του θανάτου είναι ακόμη ριζωμένο μέσα μας· δεν ενδυθήκαμε ακόμη τον καινό άνθρωπο που δημιουργήθηκε κατά Θεόν εν θεότητι, επειδή δεν φροντίσαμε ακόμη να απεκδυθούμε τον παλαιό άνθρωπο που φθείρεται σύμφωνα με τις απατηλές επιθυμίες· δεν φορέσαμε ακόμη την εικόνα του επουράνιου, ώστε να γίνουμε σύμμορφοι με τη δόξα Του, διότι φοράμε ακόμη την εικόνα του χοϊκού· δεν προσκυνήσαμε ακόμη τον Θεό εν πνεύματι και αληθεία, επειδή η αμαρτία βασιλεύει στο θνητό μας σώμα· δεν είδαμε ακόμη τη δόξα του αφθάρτου, διότι ακόμη ενεργούμε υπό τη σκιά· δεν ενδυθήκαμε ακόμη τα όπλα και τα έργα του φωτός· δεν μεταμορφωθήκαμε ακόμη με την ανακαίνιση του νου μας, διότι ακόμη συσχηματιζόμαστε με τούτον τον αιώνα· δεν συνδοξαστήκαμε ακόμη με τον Χριστό, επειδή δεν συμπάσχουμε μαζί Του· δεν βαστάσαμε ακόμη τα στίγματά Του στη σάρκα μας, μετέχοντας στο μυστήριο του σταυρού του Χριστού, διότι βρισκόμαστε ακόμη στα σαρκικά πάθη και τις επιθυμίες· δεν γίναμε ακόμη κληρονόμοι του Χριστού, διότι υπάρχει ακόμη μέσα μας πνεύμα δουλείας και όχι υιοθεσίας· δεν γίναμε ακόμη ναός του Θεού και κατοικητήριο του Αγίου Πνεύματος, διότι είμαστε ακόμη ναός ειδώλων και δοχείο πονηρών πνευμάτων.

Διότι, λέγει, εάν είχαν διαφυλάξει την εικόνα σου, δικαίως θα αξιώνονταν και την πόλη σου· επειδή όμως ο άνθρωπος, αν και βρισκόταν σε τιμή, δεν το κατενόησε, εξισώθηκε με τα ανόητα κτήνη και ομοιώθηκε με αυτά, και ανάλογα με τη δική του κακία μεταμόρφωσε τον εαυτό του αποκτώντας τρόπο άγριου θηρίου, και έγινε άλογο θηλυμανές, ή λύκος αρπακτικός, ή φίδι και γέννημα οχιών, ή κάτι άλλο παρόμοιο με αυτά. Για τον λόγο αυτόν, σαν κάλπικο νόμισμα, ο Θεός απορρίπτει μια τέτοια εικόνα από την πόλη του, εξουθενώνοντάς την και κρίνοντάς την ανάξια για τις κατοικίες της πόλεώς του.

Διότι το πνεύμα της σάρκας είναι τέτοιο: γεώδες, θνητό και φθαρτό. Τέτοιοι έγιναν και εκείνοι την εποχή του κατακλυσμού, για τους οποίους ελέχθη: «Δεν θα παραμείνει το πνεύμα μου στους ανθρώπους, επειδή αυτοί είναι σάρκες»· καθώς άλλο μεν είναι το θείο πνεύμα που εμφυσήθηκε εξ αρχής στους ανθρώπους, και άλλο το πνεύμα της σάρκας. Το πνεύμα της σάρκας, βέβαια, είναι τέτοιο, όπως ακριβώς και αυτό που υπάρχει στα άλογα ζώα, το οποίο είναι πνεύμα που φεύγει και δεν επιστρέφει. Ο Απόστολος το ονομάζει με το οικείο του όνομα, «φρόνημα σαρκός», εκεί όπου λέει: «Διότι το φρόνημα της σάρκας είναι έχθρα προς τον Θεό· διότι δεν υποτάσσεται στον νόμο του Θεού, ούτε άλλωστε και μπορεί· το δε φρόνημα του πνεύματος είναι ζωή και ειρήνη». Έτσι, οι κατηγορούμενοι έγιναν σάρκες εξαιτίας της προσκόλλησής τους στο σώμα· ώστε και γι' αυτούς δικαιότατα θα μπορούσε να έχει λεχθεί: «Ο άνθρωπος, αν και βρισκόταν σε τιμή, δεν το κατενόησε, παραβλήθηκε με τα ανόητα κτήνη και έγινε όμοιος με αυτά».

Και ποιος άλλος θα μπορούσε να είναι ο άνδρας που τα λέει αυτά, παρά ο ενανθρωπήσας Κύριός μας, είτε εξαιτίας των δικών μας αφροσυνών, τις οποίες ανέλαβε ο ίδιος επάνω του, είτε εξαιτίας της μωρίας του κηρύγματος, η οποία είναι σοφότερη και ισχυρότερη από τη σοφία των ανθρώπων; Λέγοντας από τη μία εδώ: «γιατί είμαι ο πιο άφρων από όλους τους ανθρώπους»· και στον 68ο ψαλμό: «εσύ γνωρίζεις την αφροσύνη μου»· λέει δε ότι: «ούτε ανθρώπινη φρόνηση υπάρχει μέσα μου», σαν να καυχιέται ως για κάποιο ανδραγάθημα για το γεγονός ότι δεν κατείχε καμία φρόνηση από εκείνους τους ανθρώπους που παραβλήθηκαν με τα ανόητα κτήνη και εξομοιώθηκαν με αυτά, ή εκείνων των οποίων τη σοφία εμώρανε ο Θεός, επειδή δεν σκέφτονται τίποτε περισσότερο από τα γήινα, όσα δηλαδή είναι από τη φύση τους οικεία στη σάρκα και την ύλη. Γι' αυτό ακριβώς και φέρουν τη μαρτυρία στη γενεά τους ότι είναι φρόνιμοι, με το να επιζητούν μόνο τα επίγεια και να διανοούνται από τη νεότητά τους ακόμη τα πονηρά. Ανθρώπινη φρόνηση, λοιπόν, δεν υπήρχε καθόλου στον προαναφερθέντα άνδρα, είναι δε προφανές ότι υπήρχε θεία και υπεράνθρωπη· γι' αυτό και προσθέτει λέγοντας: «ο Θεός όμως με δίδαξε σοφία, και έχω γνωρίσει τη γνώση των αγίων». Έπειτα λέει ερωτηματικά: «ποιος ανέβηκε στον ουρανό και κατέβηκε;» σαν να μας παροτρύνει να αναζητήσουμε εκείνον που διδάσκει τόσο σπουδαία πράγματα για τον εαυτό του, για τον οποίο έχουν λεχθεί και τα ακόλουθα, τα οποία απαιτούν ιδιαίτερη μελέτη.

Αυτά μεν ισχύουν κατά το πνευματικό νόημα· αλλά και ρητώς ο Χριστός, αφού ενανθρώπησε και εκπλήρωσε σωματικώς τις προφητείες περί αυτού, έδωσε και σε τούτη εδώ εκπλήρωση, όταν, σύμφωνα με τον ευαγγελιστή, είπε στους μαθητές του: πηγαίνοντας στην απέναντι κώμη θα βρείτε μια όνο και ένα πουλάρι δεμένο· αφού τα λύσετε λοιπόν, φέρτε τα· και εάν κάποιος σας πει τι κάνετε, θα πείτε, ο Κύριος τα έχει ανάγκη· και εκείνοι πήγαν και έπραξαν καθώς τους πρόσταξε. Έχοντας λοιπόν αυτά κατ' αυτόν τον τρόπο, πρέπει να παραθέσουμε τα ρητά σε εκείνους που φαντάζονται ότι τα προκείμενα επρόκειτο να συμβούν κατά την παρουσία του Χριστού μόνο σωματικώς και ιουδαϊκώς· πρέπει επίσης να τους αποδείξουμε πώς, κατά την παρουσία του Σωτήρος ημών, και σωματικώς περ αυτ...[...]... μαζί με τις άλλες και η προφητεία που λέει, και θα εξολοθρεύσει άρματα από τον Εφραίμ και ίππο από την Ιερουσαλήμ. Η θεία λοιπόν και ουράνια δύναμη του Χριστού, με απόρρητη ενέργεια μετά την .... εναντίον του επιβουλή· και την ίδια την Ιερουσαλήμ μαζί με την προγ........ στις οποίες με την υπάρχουσα πολεμική δύναμη εξολόθρευσε· τότ...... τον λαό μέσα σε αυτήν που πολλές φορές έχει ονομαστεί Εφραίμ ......... ........ εντολή· που πλήθαινε τον ίππο στην Ιερουσαλήμ και άρματ........τικώς εξαιτίας των πολεμικών παρατάξεων τ......κατ.......... ίππους που έγιναν· παρόμοια με τα ανόητα κτήνη ......... τους οποίους προφανώς όλους η παρουσία του Σωτήρος ημών εξολόθρευσε ....

Στον ίδιο Θα υπάρξει βέβαια αληθινά κρίση από τον Θεό για όλους τους ανθρώπους από κοινού, αλλά αυτή θα γίνει λίγο αργότερα· τώρα όμως δεν δικάζεται μαζί με όλους, αλλά με έναν μόνο, τον θεοστυγή Ιωάννη· και ως δικαστής μεταξύ του Θεού και του εχθρού του Θεού κάθεται ο βασιλιάς. Τι συμβαίνει λοιπόν; Αν μεν ο δικαστής φανεί ευνοϊκός σε εκείνον που διαθέτει πολλή σοφία και γνώση και δύναμη, από τον Θεό σοφότερο και ισχυρότερο ούτε άκουσε ποτέ κανείς να υπάρχει, ούτε πρόκειται να ακούσει. Αν όμως δεν ευνοήσει αυτόν που τα κατέχει αυτά, αλλά κρίνει τον μικρό και τον μεγάλο ισότιμα, όπως προστάζει ο Θεός, και δεν δείξει προσωποληψία στην κρίση (αφού ο Κύριος είναι δίκαιος σε όλα τα έργα Του, και όσιος σε όλους τους λόγους Του, και ομοίως πιστός, αλλά και όλες οι οδοί Του διέπονται από πιστότητα, και η αλήθεια προπορεύεται του προσώπου Του, ενώ κάθε άνθρωπος είναι ψεύστης και παραβλήθηκε με τα ανόητα κτήνη και εξομοιώθηκε με αυτά, και κάθε άνθρωπος πορεύεται με δόλο και στήνει παγίδα στον πλησίον του – αυτά τα κάνει κάθε άνθρωπος, και χειρότερος από όλους είναι ο αναφερόμενος Ιωάννης), ώστε και έτσι ο Θεός αναδεικνύεται νικητής. Αν όμως η κρίση δεν γίνει με κανέναν από τους δύο τρόπους, αλλά ο εχθρός του Θεού και της Εκκλησίας ξεφύγει από την καταδίκη, και ο Θεός αποχωρήσει ηττημένος, γνωρίζω μεν ότι πρόκειται να πω έναν βαρύ λόγο, θα ειπωθεί όμως: ότι πρέπει να σκεφτούμε τι θα αντιμετωπίσουμε και εμείς, όταν θα καθίσει ως Κριτής Αυτός που τώρα κρίνεται.

Διότι Εκείνος που έφερε τα πάντα στην ύπαρξη και διαμόρφωσε ολόκληρο τον άνθρωπο σύμφωνα με τη θεία εικόνα με το δικό Του θέλημα, δεν περίμενε να δει τον αριθμό των ψυχών να φτάνει στο δικό του πλήρωμα μέσα από τις σταδιακές προσθήκες εκείνων που γεννιούνται· αλλά αφού συνέλαβε εξαρχής στο νου Του σύνολη την ανθρώπινη φύση σε όλο της το πλήρωμα μέσω της προγνωστικής Του ενέργειας και την τίμησε με τον υψηλό και ισάγγελο κλήρο, επειδή προείδε με τη διορατική Του δύναμη ότι η ανθρώπινη προαίρεση δεν θα πορευόταν ευθεία προς το αγαθό και γι' αυτό θα εξέπιπτε από την αγγελική ζωή· για να μην περικοπεί το πλήθος των ανθρώπινων ψυχών, χάνοντας εκείνον τον τρόπο με τον οποίο οι άγγελοι αυξήθηκαν σε πλήθος, για τον λόγο αυτόν εγκαθιδρύει στη φύση μια μέθοδο αύξησης κατάλληλη για αυτούς που ολίσθησαν στην αμαρτία, εμφυτεύοντας στην ανθρωπότητα, αντί για την αγγελική μεγαλοφυΐα, τον κτηνώδη και άλογο τρόπο της γενεαλογικής διαδοχής. Εξαιτίας αυτού μου φαίνεται ότι και ο μέγας Δαβίδ, οικτίροντας την αθλιότητα του ανθρώπου, θρήνησε τη φύση με τούτα τα λόγια: «Ο άνθρωπος, ενώ βρισκόταν σε τιμή, δεν το εννόησε»· εννοώντας ως τιμή την ισοτιμία με τους αγγέλους. Γι' αυτό, λέει, παραβλήθηκε με τα ανόητα κτήνη και έγινε όμοιος με αυτά. Διότι όντως έγινε κτηνώδης αυτός που αποδέχθηκε στη φύση του αυτή τη ρευστή διαδικασία γένεσης, εξαιτίας της ροπής του προς το υλικό.

Γι' αυτό, μιμούμενοι τον πρόδρομο της χάριτος οι πατέρες, αφού απαρνήθηκαν τον κόσμο και απέφυγαν τη συμβίωση με όσους είναι προσκολλημένοι σε αυτόν, άλλοι κατοίκησαν την έρημο και προσέλκυσαν σε αυτήν πολλούς από τους μεταγενέστερους, ενώ άλλοι ασκήτεψαν σε ιερά περιτοιχίσματα και συγκρότησαν σε αυτά πνευματικές συνοδείες, στις οποίες εμείς, ο καθένας σε διαφορετικό χρόνο, εντασσόμενοι σύμφωνα με τον ζήλο εκείνων, ζούμε μέσα σε αυτούς τους ιερούς περιβόλους. Δεν πρέπει όμως μόνο να κατοικούμε σε αυτούς, αλλά και να ζούμε σύμφωνα με εκείνους τους πατέρες. Διότι ούτε από αυτούς τους άλλους επίγειους παραδείσους του Θεού λείπει το δέντρο της γνώσης του καλού και του πονηρού, ούτε ο πονηρός καθοδηγητής. Αλλά εμείς, αφού διδαχθήκαμε από τα παλαιά παραδείγματα, πρέπει να προσέχουμε τον μόνο σοφό και αγαθό σύμβουλο και να ακολουθούμε τα ίχνη εκείνων που υπάκουαν παλαιότερα και υπακούουν τώρα σε αυτόν, μιμούμενοι, για να μιλήσουμε αποστολικά, τον τρόπο ζωής εκείνων των οποίων είδαμε το τέλος. Υπάρχουν δε και θηρία και κτήνη τόσο στην έρημο όσο και σε αυτά τα ιερά σεμνεία. Και είναι μεγάλος ο φόβος μήπως εξισωθούμε με τα ανόητα κτήνη και ομοιωθούμε με αυτά, αν ο καθένας μας δεν μιμείται τον βίο του Ιωάννη όσο έχει τη δύναμη.

Αδελφός: Αυτούς που οι προφήτες και οι πατριάρχες δεν έσωσαν, τους έσωσε ο Χριστός· διότι η Γραφή τον ονομάζει άνθρωπο. Δεν θα δώσει: Ο λαός των Ιουδαίων δεν έδωσε δόξα στον Θεό, ώστε να εξιλεωθούν από την ανομία. Και το αντίτιμο: Διότι με αργύρια αγόρασαν τον Χριστό. Και κοπίασε ... και θα ζήσει: Ο λαός που προέρχεται από τα έθνη, επειδή για πολύ χρόνο κοπίασε μέσα στην πλάνη. Όταν δει: Όταν δει ο λαός των εθνών τους Ιουδαίους, αν και ήταν σοφοί, να πεθαίνουν εξαιτίας της αμαρτίας, προφυλάσσεται ώστε να μην υποπέσει στην ίδια με αυτούς καταδίκη. Μαζί: Ο διάβολος και ο θάνατος, επειδή δεν κατανόησαν ότι μάχονται εναντίον του Θεού. Λέει δε ότι και ο Ιούδας έπαθε τα ίδια. Και θα εγκαταλείψουν: Ο λαός των Ιουδαίων παραχώρησε στα έθνη τον πλούτο που είχε. Παρομοίως και ο διάβολος και ο θάνατος έπαθαν το ίδιο· διότι τον πλούτο που είχαν τον διασκόρπισε (τον σκύλευσε) ο Χριστός. Και οι τάφοι: Διότι κατέβηκαν ζωντανοί στον Άδη, επειδή σήκωσαν τα χέρια τους εναντίον του Θεού. Τα σκηνώματά τους: Διότι οι Ιουδαίοι δεν μπορούν πλέον να ανακληθούν. Επικαλέστηκαν: Διότι ο καθένας στη γη του αναφωνείται καθώς θρηνείται. Και ο άνθρωπος: Ο Ιούδας· διότι του εμπιστεύονταν αυτά που βαστούσε <διότι βαστούσε αυτά που του εμπιστεύονταν>, ως μαθητής. Ήταν όμως αγνώμων. Παρομοιάστηκε: Διότι, ενώ είχε τη χάρη της αποστολής, την απέρριψε και επιθύμησε το αργύριο. Αυτή είναι η οδός: Για τους Ιουδαίους και τον Ιούδα η συνωμοσία εναντίον του Χριστού.

Σε αυτόν που λυτρώνει. Διότι ο Θεός τον γλίτωσε από τη ρομφαία του Γολιάθ, επειδή ήταν πονηρή ως όπλο δυνατού. «Λύτρωσέ με»: Μιλάει για τον Χριστό, ότι οι Ιουδαίοι, έχοντας αποξενωθεί από τον Θεό, αγωνίζονταν εναντίον του Κυρίου (του Χριστού) από φθόνο. «Των οποίων το στόμα»: Όταν οι Ιουδαίοι σχεδίαζαν τον θάνατο του Χριστού. «Και η δεξιά»: Αυτών. Ποιων; Αυτών που έδωσαν τα αργύρια, όπως και αυτών που τα έλαβαν και συκοφάντησαν άδικα την ανάσταση του Χριστού. «Των οποίων οι υιοί»: Αναφέρεται στα παιδιά των Ιουδαίων, τα οποία στη νεότητά τους, δηλαδή στην ανομία τους, φλέγονταν από τον θυμό τους. Αναφέρεται επίσης και στην ευημερία τους. «Οι θυγατέρες»: Εννοεί μεν τις συναγωγές των Ιουδαίων, υπονοεί δε και τα παιδιά τους. Διότι στολίζονταν για να τους εξαπατήσουν. Επειδή χαίρονταν πάντοτε με την πορνεία, και ήταν σαν έρημος ναός, που δεν έχει εκείνον που να κατοικεί μέσα του. «Τα ταμεία»: Υπονοεί τον πλούτο των απαρχών, με τον οποίο ζούσαν πλουσιοπάροχα και αχάριστα καθημερινά. Διότι δεν κατάλαβαν ποιος είναι αυτός που τα παρέχει. «Τα πρόβατα»: Διότι βρίσκονταν σε μεγάλη ευημερία, ως λαός του Θεού, αλλά δεν συνήκαν. Τους αποκαλεί δε πρόβατα, διότι εξομοιώθηκαν με τα κτήνη. «Οι βόες»: Διότι δεν τους έλειπε κανένα κτήνος, αλλά σαν παχιά βόδια, δηλαδή χορτασμένα, σκιρτώντας άτακτα, απέρριψαν από πάνω τους τον ζυγό του Χριστού.

Πολύ ταιριαστά πρόσθεσε το «Δεν γνώριζα»· επειδή οι περισσότεροι αγνοούν την ευτέλεια που υφίστανται εξαιτίας των αμαρτημάτων τους· άλλοι ως ιερείς, και άλλοι ως άρχοντες, εξαπατώμενοι από το εξωτερικό σχήμα που φέρουν. «Έγινα σαν κτήνος ενώπιόν σου». Διότι χαρακτηριστικό του κτήνους είναι να περιπλανάται, και έπειτα να επαναφέρεται από την πλάνη του, τυχόν με τη ράβδο ή με το χαλινάρι. Και πολύ επίκαιρα πρόσθεσε το «ενώπιόν σου» και το «μαζί σου», εξασφαλίζοντας τον λόγο του· επειδή υπάρχουν μερικοί που ακολουθούν τον διάβολο δίκην ανόητων κτηνών· για τους οποίους έχει λεχθεί: «Παραβλήθηκε με τα ανόητα κτήνη, και εξομοιώθηκε με αυτά». Αλλά πώς είναι δυνατόν να βρίσκεται διαπαντός μαζί με τον Θεό εκείνος που απέκτησε, έστω και προσωρινά, την ορμή προς το χειρότερο; Ή είναι φανερό, ότι το έπαθε αυτό όχι αμαρτάνοντας από πρόθεση, αλλά επειδή εξαπατήθηκε· γι' αυτό, αφού ανακόπηκε με το χαλινάρι, δηλαδή τον νόμο, αμέσως επέστρεψε. «Διότι, τι άλλο υπάρχει για μένα στον ουρανό;» Εξέλιπε η καρδιά μου και η σάρκα μου, απομακρυνόμενες δηλαδή από τα βιωτικά και τα ανθρώπινα πράγματα.

Ο άνθρωπος, ενώ βρισκόταν σε τιμή, δεν το κατανόησε. Η τιμή της λογικής φύσης είναι αυτή η διάκριση, η οποία ξεχωρίζει το καλό από το κακό, και δικαίως παρομοίασε εκείνους που την έχασαν με τα ανόητα κτήνη, τα οποία δεν διαθέτουν το λογικό και τη διακριτική ικανότητα.

Και αυτή η δύναμη της φυσικής γνώσης της λογικής ψυχής είναι η διάκριση του καλού και του κακού, η οποία κινείται μέσα της ακατάπαυστα. Και όσοι στερούνται αυτής βρίσκονται κατώτεροι από τη λογική φύση, ενώ όσοι την κατέχουν στέκονται ορθά μέσα στην ψυχική φύση και δεν υφίστανται καμία απώλεια σε όσα έδωσε ο Θεός στη φύση προς τιμήν των λογικών πλασμάτων Του. Εκείνους δε που απώλεσαν αυτή τη διάγνωση, η οποία διακρίνει το καλό από το κακό, τους ονειδίζει ο Προφήτης λέγοντας: «ο άνθρωπος, ενώ βρισκόταν σε τιμή, δεν το κατενόησε».

Η τιμή της λογικής φύσεως είναι η διάκριση, η οποία ξεχωρίζει το καλό από το κακό. Και δικαίως όσους την απώλεσαν τους παρομοίασε με τα άλογα κτήνη, τα οποία στερούνται το λογικό και την ικανότητα της διάκρισης. Μέσω αυτής είναι δυνατόν σε εμάς να βρούμε την οδό του Θεού. Και αυτή είναι η φυσική γνώση, η οποία προηγείται της πίστεως και αποτελεί την οδό προς τον Θεό. Και μέσω αυτής μαθαίνουμε να διακρίνουμε το καλό από το κακό και να αποδεχθούμε την πίστη. Και η δύναμη της φύσεως μαρτυρεί ότι πρέπει ο άνθρωπος να πιστεύσει σε Εκείνον που έφερε στην κτίση όλα αυτά και να πιστεύσει στους λόγους των εντολών Του και να τους εφαρμόσει. Και από την πίστη γεννάται ο φόβος του Θεού, και όταν ακολουθήσει στα έργα και προχωρήσει λίγο προς την πνευματική εργασία, τότε γεννά την πνευματική γνώση, η οποία είπαμε ότι γεννάται από την πίστη.

135. ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΝΕΜΕΣΙΟ. Στο χωρίο: «Ο άνθρωπος, ενώ βρισκόταν σε τιμή, δεν το κατανόησε.» Το χωρίο, «Ο άνθρωπος, ενώ βρισκόταν σε τιμή, δεν το κατανόησε, παραβλήθηκε με τα ανόητα κτήνη και εξομοιώθηκε με αυτά», δεν το είπε η Αγία Γραφή ρητορεύοντας επιθετικά εναντίον των ανθρώπων και διασύροντας το λογικό γένος, αλλά αντιθέτως με πολλή φειδώ. Διότι, εάν εξετάσουμε τα πράγματα με ακρίβεια, κινδυνεύει να μοιάζει όχι μόνο με τα κτήνη, αλλά και με τα ατίθασα θηρία. Ή μάλλον τα ξεπερνάει κιόλας αυτά, εκείνος που είναι εραστής των αισχρών παθών.

Διότι αυτό που έλεγα χθες, το λέω και τώρα: πολλοί από τους ανθρώπους δεν είναι άνθρωποι. Έτσι και η Γραφή αποκαλεί λύκους τους άρπαγες, αποκαλεί όνους τους ανόητους, αποκαλεί σκύλους τους αναίσχυντους, αποκαλεί ψευδωνύμους τους Ιουδαίους· διότι, επειδή υιοθέτησαν την πονηρία, κληρονόμησαν και την ονομασία εκείνων. Για τον λόγο αυτόν ακριβώς λέγει και η Γραφή: «Ο άνθρωπος, ενώ βρισκόταν σε τιμή, δεν το κατενόησε· εξισώθηκε με τα ανόητα κτήνη και ομοιώθηκε με αυτά.» Διότι, όταν αρπάζει, γίνεται λύκος· όταν φέρεται με αναίδεια, γίνεται σκύλος· όταν ενεργεί ανόητα, γίνεται όνος· όταν έχει δόλο, γίνεται όφις. Διότι έτσι λέγει και ο Ιωάννης: «Φίδια, γεννήματα οχιάς, ποιος σας υπέδειξε να ξεφύγετε από την επερχόμενη οργή;» Και πάλι κάποιος άλλος: «Σκύλοι βουβοί, που δεν μπορούν να γαυγίσουν.» Και πάλι άλλος: «Κάθισε στην έρημο σαν εγκαταλελειμμένη κουρούνα.» Και πάλι άλλος: «Έγιναν άλογα θηλυμανή, καθένας χρεμέτιζε για τη γυναίκα του πλησίον του.» Επειδή λοιπόν ο ένας έγινε όνος, ο άλλος σκύλος, και ο άλλος λύκος, λέγει: «Ο άνθρωπος, ενώ βρισκόταν σε τιμή, δεν το κατενόησε· αλλά εξισώθηκε με τα ανόητα κτήνη και ομοιώθηκε με αυτά.» Μη μου λες: «Ο δείνα είναι άνθρωπος.» Όχι, εάν έχει απλώς την όψη ανθρώπου, αλλά εάν έχει καρπό ανθρώπου. Επειδή και τα δέντρα με αυτόν τον τρόπο τα εξετάζουμε. Υπάρχει η ελιά, και υπάρχει η αγριελιά· υπάρχει ομοιότητα στην όψη, αλλά διαφορά στη φύση.

Χώμα και στάχτη ήμασταν εμείς· αλλά αυτό δεν ήταν ακόμη έγκλημα· διότι αποτελούσε αδυναμία της φύσης. Βρισκόμασταν σε κατάσταση πιο ανόητη από τα άλογα ζώα· διότι εξισώθηκε ο άνθρωπος με τα ανόητα κτήνη και ομοιώθηκε με αυτά. Το να γίνεται, όμως, κανείς όμοιος με τα άλογα ζώα, σημαίνει ότι γίνεται χειρότερος από αυτά. Διότι το να είναι ένα ον άλογο εκ φύσεως και να παραμένει στην αλογία, είναι ίδιον της φύσης· το να καταπέσουν, όμως, σε εκείνη την άνοια αυτοί που τιμήθηκαν με τον λόγο, αποτελεί έγκλημα της ελεύθερης προαιρέσεως. Ώστε, όταν ακούσεις ότι «ομοιώθηκε με τα άλογα», μην νομίσεις ότι το είπε για να δείξει τους ανθρώπους ίσους με τα άλογα ζώα, αλλά ότι το είπε επειδή ήθελε να τους αναδείξει χειρότερους και από εκείνα. Διότι, πράγματι, γίναμε χειρότεροι και πιο αναίσθητοι από τα άλογα, όχι μόνο επειδή, αν και ήμασταν άνθρωποι, καταπέσαμε σε εκείνη την κατάσταση, αλλά επειδή προχωρήσαμε σε ακόμη μεγαλύτερη αγνωμοσύνη. Και δηλώνοντας αυτό ο Ησαΐας έλεγε: «Γνώρισε το βόδι εκείνον που το απέκτησε, και ο όνος τη φάτνη του κυρίου του· ο Ισραήλ όμως δεν με γνώρισε». Αλλά ας μην ντρεπόμαστε για τα προηγούμενα· διότι «όπου επλεόνασε η αμαρτία, υπερεπερίσσευσε η χάρη». Είδες πώς ήμασταν κατώτεροι από τα κτήνη; Θέλεις να δεις ότι είμαστε πιο άλογοι και από τα πτηνά; «Το τρυγόνι και το χελιδόνι, τα σπουργίτια του αγρού γνώρισαν τους καιρούς της έλευσής τους· ο λαός μου όμως δεν γνώρισε τις κρίσεις μου». Ιδού, λοιπόν, ότι εμείς γίναμε πιο άλογοι και από τους όνους και από τα βόδια, ιδού και από τα πτηνά, από το τρυγόνι και από το χελιδόνι. Θέλεις να μάθεις μια άλλη αναισθησία μας;

Γι' αυτόν τον λόγο και η Θεία Γραφή, εξαιτίας των παθών που ενοχλούν κατ' αυτόν τον τρόπο, αποδίδει συχνά σε όσους έχουν τιμηθεί με τη λογική τις ονομασίες των άλογων ζώων, καθώς και των αγρίων θηρίων: άλλοτε μεν τους ονομάζει σκύλους, εξαιτίας της αναισχυντίας και της αυθάδειας· «Διότι είναι», λέει, «σκύλοι βουβοί, που δεν μπορούν να γαβγίσουν»· άλλοτε άλογα, εξαιτίας της λαγνείας· «Διότι έγιναν άλογα θηλυμανή, ο καθένας χλιμίντριζε για τη γυναίκα του πλησίον του»· άλλοτε γαϊδούρια, εξαιτίας της αγνωμοσύνης και της ανοησίας· «Διότι παραβλήθηκε», λέει, «με τα ανόητα κτήνη και εξομοιώθηκε με αυτά»· άλλοτε λιοντάρια και λεοπαρδάλεις, εξαιτίας της αρπακτικότητας και της πλεονεξίας· άλλοτε πάλι ασπίδες, εξαιτίας της δολιότητας· «Δηλητήριο», λέει, «ασπίδων βρίσκεται κάτω από τα χείλη τους»· άλλοτε φίδια και οχιές, εξαιτίας του δηλητηρίου και της πονηρίας, όπως ακριβώς φώναζε και ο μακάριος Ιωάννης λέγοντας: «Φίδια, γεννήματα οχιών, ποιος σας υπέδειξε να ξεφύγετε από τη μελλοντική οργή;». Και τους προσάπτει και άλλα ονόματα, που είναι κατάλληλα για τα πάθη τους, ώστε, έστω και με αυτόν τον τρόπο, νιώθοντας ντροπή να επιστρέψουν επιτέλους κάποτε στην οικεία τους ευγένεια, να συμφιλιωθούν με το ομογενές τους και να θεωρήσουν τους νόμους του Θεού προτιμότερους από τα δικά τους πάθη, στα οποία από ραθυμία έχουν παραδώσει τον εαυτό τους.

Διότι για τον λόγο αυτόν έχουμε τιμηθεί περισσότερο από τα άλογα ζώα, επειδή διαθέτουμε λόγο, μετέχουμε στον λόγο και αγαπούμε τον λόγο· διότι ο άνθρωπος που δεν αγαπά τον λόγο είναι πολύ πιο άλογος από τα κτήνη, εφόσον αγνοεί το γιατί τιμήθηκε και από πού προέρχεται η τιμή του. Και ορθά έλεγε ο προφήτης: «Ο άνθρωπος, ενώ βρισκόταν σε τιμή, δεν το κατανόησε· παραβλήθηκε με τα ανόητα κτήνη και εξομοιώθηκε με αυτά». Ενώ είσαι άνθρωπος λογικός, δεν αγαπάς τον λόγο; Πες μου, ποια δικαιολογία θα έχεις;

Και οι δαίμονες, εξάλλου, έχουν ως συνεργούς τους τούς ανθρώπους που στήνουν επιβουλές· διότι, αν αυτοί δεν συνεργάζονταν, το μεγαλύτερο μέρος από τις εναντίον μας επιβουλές θα είχε ματαιωθεί γι' αυτούς· αυτοί όμως επιχειρούν να επικρατήσουν ακόμη και όταν εκείνοι που βλάπτονται αντιστέκονται. Πάλι, ο δαίμονας πολεμά τον άνθρωπο, όχι τους ομόφυλους δαίμονες· αυτός όμως βιάζεται με κάθε τρόπο να κάνει κακό στον συγγενή και οικείο του, και δεν σέβεται ούτε την ίδια του τη φύση. Γνωρίζω ότι πολλοί μας εχθρεύονται εξαιτίας αυτών των λόγων· εγώ όμως δεν τους εχθρεύομαι, αλλά σπλαχνίζομαι και θρηνώ για όσους βρίσκονται σε αυτήν την κατάσταση· και αν θέλουν να με χτυπήσουν, ευχαρίστως θα το ανεχόμουν, εφόσον θα απείχαν από αυτή τη θηριωδία. Διότι δεν είμαι μόνο εγώ, αλλά και ο προφήτης μαζί μας αποβάλλει τέτοιους ανθρώπους από την ανθρώπινη συγγένεια, λέγοντας ότι: «Ο άνθρωπος, αν και βρισκόταν σε θέση τιμής, δεν το κατενόησε, αλλά εξισώθηκε με τα ανόητα κτήνη». Ας γίνουμε, λοιπόν, κάποτε άνθρωποι, και ας αναβλέψουμε προς τον ουρανό, και ας ανακτήσουμε το κατ’ εικόνα, και ας συνέλθουμε, ώστε να αξιωθούμε και των μελλόντων αγαθών, με τη χάρη και τη φιλανθρωπία του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, μαζί με τον οποίο στον Πατέρα, καθώς και στο Άγιο Πνεύμα, ανήκει η δόξα, το κράτος, η τιμή, τώρα και πάντοτε, και στους αιώνας των αιώνων. Αμήν.

Αλλά, ενώ αυτά είχαν κατ' αυτόν τον τρόπο, έγιναν όσα έγιναν, και ο άνθρωπος, αφού πείστηκε από τον φθόνο του διαβόλου να παραβεί τον νόμο, γίνεται φθαρτός και τίθεται εκτός του παραδείσου. Και στο εξής, αφού αυξήθηκε σε πλήθος, ζούσε βίο κτηνώδη και γινόταν δοχείο αθεΐας και ακολασίας· και γι' αυτόν τον λόγο οι προφήτες διακήρυτταν τόσο για την αρχική του αξία όσο και για τη μετέπειτα αναξιότητά του: «Ο άνθρωπος, ενώ βρισκόταν σε τιμή, δεν το κατενόησε, εξισώθηκε με τα ασύνετα κτήνη και έγινε όμοιος με αυτά».

Τον διακηρύττει, λοιπόν, και από τον τόπο καταγωγής του, για να θαυμάσεις και εξαιτίας αυτού, τι λογής ρόδο βλάστησε μέσα από τα αγκάθια. Πρόσεξε, καταρχάς, το πρώτο εγκώμιο: ότι έναν τέτοιο βλαστό γέννησε η χώρα της Αυσίτιδας. Διότι το να είναι κάποιος τόσο ενάρετος στην Αραβία, όπου όλοι ήταν διεφθαρμένοι και όπου δεν υπήρχε κανένα παράδειγμα ευνομίας, αυτό ήταν αξιοθαύμαστο. «Και ο άνθρωπος εκείνος ήταν αληθινός, άμεμπτος, δίκαιος, θεοσεβής, απέχοντας από κάθε πονηρή πράξη». Οι κοσμικοί σοφοί, προσδιορίζοντας τον άνθρωπο, λένε: «Ο άνθρωπος είναι ζώο λογικό και θνητό»· η θεία Γραφή, όμως, ορίζει ως άνθρωπο εκείνον που διατήρησε το «κατ’ εικόνα» και ο οποίος αναγνωρίζεται από την αρετή του, ενώ εκείνον που αλλοίωσε και διέφθειρε τα θεοειδή γνωρίσματα και χαρακτηριστικά, δεν θέλει καν να τον ονομάζει άνθρωπο. Διότι, εάν κάποιος φέρει μεν τα χαρακτηριστικά της ανθρώπινης φύσης, αλλά τα προσβάλλει με την κακία της ελεύθερης προαιρέσεώς του, ακούει από τον Προφήτη τα εξής: «Ο άνθρωπος, αν και βρισκόταν σε τιμητική θέση, δεν το κατενόησε· παραβλήθηκε με τα ασύνετα κτήνη και εξομοιώθηκε με αυτά». Έτσι και εδώ, λοιπόν, η Γραφή, ακολουθώντας τη συνήθη πρακτική της και αποδεικνύοντας ότι τίποτα δεν χαρακτηρίζει τον άνθρωπο τόσο πολύ όσο το να είναι άμεμπτος, δίκαιος και θεοσεβής, αναδεικνύει μέσα από αυτά τα γνωρίσματα και τον Ιώβ, και αναφέρει ότι ήταν άνθρωπος αληθινός. Διότι οι φαύλοι είναι ψεύτικοι άνθρωποι, σαν τους ζωγραφισμένους.

Διότι τα οικοδομήματα, ενώ η πλεονεξία σου θα μπορούσε με τον χρόνο να παραδοθεί στη λήθη, στέκονται παντού σαν στήλες και τρόπαια της πλεονεξίας σου. Και ο άνθρωπος, ενώ βρισκόταν σε θέση τιμής, δεν το εννόησε· εξισώθηκε με τα ανόητα κτήνη και ομοιώθηκε με αυτά.

Ζ΄. Διότι τι πιο ανόητο υπάρχει, πες μου, από εκείνους που ασχολούνται με τάφους και μνήματα, και οι οποίοι μένουν εκστατικοί μπροστά στους τίτλους των ονομάτων άλλων; Διότι τίποτα δεν δημιουργεί αληθινή μνήμη, παρά μόνο η αρετή· ούτε το σπίτι, ούτε ο ανδριάντας, ούτε τα παιδιά, ούτε κανένα άλλο από τα παρόμοια. Διότι το πρώτο είναι έργο της σοφίας του οικοδόμου, ο δεύτερος είναι έργο του αγαλματοποιού, και το τρίτο είναι έργο της φύσεως· για εσένα όμως πουθενά δεν υπάρχει καμία μνήμη. Γι' αυτό ακριβώς ο Προφήτης τον ονομάζει άλογο κτήνος· επειδή, έχοντας υποτάξει τον εαυτό του στον ζυγό της ανοησίας, φέρεται χειρότερα και από το άλογο ζώο. Διότι εκείνο βέβαια είναι χρήσιμο και κατάλληλο για τις γεωργικές εργασίες, αυτός όμως, έχοντας παραδώσει τον εαυτό του στην ανοησία, έχει γίνει χειρότερος και από εκείνο ως προς τούτο. Επειδή, δηλαδή, ανέφερε παραπάνω το χονδροειδές της διανοίας τους, το γήινο, το χαμερπές, τον ανώφελο κόπο τους για τα χρήματα, θέλοντας να επαυξήσει την κατηγορία εναντίον τέτοιων ανθρώπων, παραθέτει και τις ευεργεσίες του Θεού, πράγμα που συνηθίζουν να κάνουν σε πολλά σημεία οι προφήτες. Επειδή και ο Ησαΐας, όταν επρόκειτο να τους κατηγορήσει, αναφέρει πρώτα την τιμή που έγινε στους Ιουδαίους από τον Θεό, γράφοντας τα εξής: «Υιούς εγέννησα και ύψωσα, αυτοί όμως με αθέτησαν». Έτσι και εδώ, λοιπόν, φανερώνοντας με μία λέξη όσα έχουν προσφερθεί στο γένος των ανθρώπων από τον Θεό, λέει: «Ο άνθρωπος, ενώ βρισκόταν σε τιμή, δεν το κατενόησε». Και για ποια τιμή μιλάει;

Αναλογιζόμενος, λοιπόν, όλα αυτά ο Προφήτης, εύλογα παραβάλλει με τα άλογα ζώα εκείνους που έχουν παραδώσει τόση ευγένεια στην κακία και έχουν αυτομολήσει στα πάθη εκείνων. Το ίδιο κάνουν βέβαια και άλλοι προφήτες, θέλοντας μέσω της σύγκρισης να ντροπιάσουν τον αναίσχυντο ακροατή. Και ο ένας μεν λέει: «Έγιναν ίπποι θηλυμανείς»· ο άλλος δε: «Γνώρισε το βόδι εκείνον που το απέκτησε, και το υποζύγιο τη φάτνη του κυρίου του», μιλώντας με αυτόν τον τρόπο πιο αυστηρά από τον Δαβίδ. Διότι ο μεν Δαβίδ λέει: «Συγκρίθηκε με τα ανόητα κτήνη και ομοιώθηκε με αυτά»· εκείνος όμως λέει ότι έγιναν πιο άλογοι και από αυτά· διότι εκείνα, λέει, γνώρισαν αυτόν που τα απέκτησε, «ο Ισραήλ όμως δεν με γνώρισε».

Αλλά ακόμη και όταν αυτή προέρχεται από τις παροχές εκείνων που τους επαινούν, μετά τον θάνατο μεταβάλλεται στο αντίθετο, όταν αφαιρεθεί το προσωπείο του φόβου. «Θα σε επαινέσει, όταν του φερθείς καλά». Δες πώς επικρίνει ακόμη και τις ευεργεσίες τους. Διότι εσύ μεν κολακεύεις και περιποιείσαι, προσφέροντας μια πρόσκαιρη και γεμάτη υποκρισία εξυπηρέτηση· εκείνος δε, ακόμη κι αν σου αναγνωρίσει χάρη, εξαγοράζοντας από εσένα το να κάνεις αυτά που του αρέσουν, και εξαγοράζοντάς το αυτό έναντι μεγάλου ανταλλάγματος, τότε θα σε ευχαριστήσει, λέει. Διότι το «Θα σε επαινέσει» σημαίνει ακριβώς αυτό: όταν του φερθείς σύμφωνα με τα θελήματά του. Δεν είπε: Όταν κάνεις κάτι χρήσιμο ή όταν τον ευεργετήσεις, αλλά: Όταν κάνεις τα αρεστά σε αυτόν και πράξεις κατά τη γνώμη του και τον υπηρετήσεις σύμφωνα με τις επιθυμίες του· υποδεικνύοντας ότι η βλάβη είναι αμφίδρομη, προερχόμενη τόσο από την πλαστή κολακεία όσο και από την επιβλαβή εξυπηρέτηση. «Θα εισέλθει μέχρι τη γενιά των πατέρων του, έως τον αιώνα δεν θα δει φως. Και ο άνθρωπος, ενώ βρισκόταν σε τιμή, δεν το κατενόησε· παραλληλίστηκε με τα ανόητα κτήνη και εξομοιώθηκε με αυτά». Το «Θα εισέλθει», δηλαδή, σημαίνει ότι θα μιμηθεί τον ζήλο των πατέρων του, και, όντας απόγονος πονηρών, θα κληρονομήσει την πονηρία τους· ή διαφορετικά, εάν δεν έχει πράξει κάτι αγαθό, θα βρεθεί να μην ωφελείται σε τίποτα από τον πλούτο του· αντίθετα, θα εγκαταλειφθεί μαζί με τους προκατόχους του που κείτονται στο χώμα μέχρι την Κρίση, μη μπορώντας ούτε το φως να δει σύμφωνα με τον νόμο της φύσεως.

Έπειτα πάλι επαναλαμβάνει τα προειρημένα λέγοντας: «Και ο άνθρωπος, ενώ βρισκόταν σε τιμή, δεν το κατενόησε· παραβλήθηκε με τα ανόητα κτήνη και εξομοιώθηκε με αυτά». Ο άνθρωπος αυτός, λέει, που πέθανε με αυτόν τον τρόπο και δεν διαχειρίστηκε όπως πρέπει τα χρήματά του, σε τίποτα δεν θα διαφέρει από το άλογο ζώο, εφόσον δεν επίγνωσε την τιμή που έλαβε από τον Θεό, αλλά αφομοιώθηκε με τα κτήνη, για τα οποία το τέλος της ζωής είναι μόνο ο θάνατος. Από τα οποία είθε να λυτρωθούμε, τόσο όσοι τα διδάσκονται όσο και όσοι τα διδάσκουν, εν Χριστώ Ιησού τω Κυρίω ημών, στον οποίο ανήκει η δόξα και το κράτος, εις τους αιώνας των αιώνων. Αμήν.

Διότι εκείνοι, όταν λυσσούν, δεν επιτίθενται με γαβγίσματα, αλλά πλησιάζοντας σιωπηλά, προκαλούν σε όσους συλλαμβάνουν χειρότερα δεινά από ό,τι εκείνα που γαβγίζουν. Κάποιος άλλος πάλι αποκαλούσε ορισμένους ανθρώπους «κουρούνες». Άλλος δε έλεγε: «Ο άνθρωπος, αν και βρισκόταν σε τιμητική θέση, δεν το κατενόησε· εξισώθηκε με τα ανόητα κτήνη και έγινε όμοιός τους». Ο δε ανώτερος των προφητών, ο υιός της στείρας, στεκόμενος παρά τον Ιορδάνη, αποκάλεσε κάποιους «όφεις και γεννήματα εχιδνών».

Ας μην προδώσουμε, λοιπόν, την ευγένεια της φύσης μας, ούτε να διολισθήσουμε στην ταπεινότητα των άλογων ζώων, για να μη λεχθεί και για εμάς: «Ο άνθρωπος, ενώ βρισκόταν σε τιμή, δεν το κατανόησε». Διότι το να ορίζεται η ευημερία με την τρυφή, τον πλούτο, τη δόξα και τα πρόσκαιρα πράγματα, δεν είναι γνώρισμα εκείνων που έχουν αναλογιστεί τη δική τους ευγένεια, αλλά ανθρώπων που έχουν καταντήσει σαν τα άλογα και τους όνους. Αλλά είθε να μην παρευρίσκονται τέτοιοι άνθρωποι εδώ, μέσα σε άγιο χορό, σε πνευματικό θέατρο και σε θεοσεβή σύναξη. Διότι για αυτόν ακριβώς τον λόγο απολαμβάνουμε καθημερινά την ακρόαση του θείου λόγου, ώστε, περικόπτοντας με τον λόγο σαν με δρεπάνι τα πάθη της διάνοιας που υλομανούν, να γίνουμε δέντρα καρποφόρα και να φέρουμε καρπό ώριμο, ο οποίος θα αποταμιευθεί σε βασιλική αποθήκη, προσφέροντας δόξα στον κοινό Δεσπότη και γεωργό των ψυχών μας, και σε εμάς την αθάνατη ζωή, την οποία είθε να αξιωθούμε να επιτύχουμε όλοι μας, με τη χάρη και τη φιλανθρωπία του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, μαζί με τον οποίο ανήκει στον Πατέρα και στο Άγιο Πνεύμα η δόξα, το κράτος και η τιμή στους αιώνες των αιώνων. Αμήν.

Αλλά δεν διδάχθηκες μάταια να προφέρεις αυτή τη φωνή, αλλά για να μιμείσαι την αγαθότητά Του, νιώθοντας σεβασμό για την ονομασία του Πατέρα που προφέρεται από τη γλώσσα σου, όπως άλλωστε λέει και αλλού: «Να γίνεστε όμοιοι με τον Πατέρα σας τον εν ουρανοίς, διότι ανατέλλει τον ήλιό Του σε πονηρούς και αγαθούς, και βρέχει σε δικαίους και αδίκους». Διότι δεν μπορεί να αποκαλεί Πατέρα τον φιλάνθρωπο Θεό εκείνος που έχει φρόνημα θηριώδες και απάνθρωπο· επειδή δεν διασώζει τα γνωρίσματα της αγαθότητας που υπάρχουν στον επουράνιο Πατέρα, αλλά μεταμόρφωσε τον εαυτό του σε είδος θηρίου, και εξέπεσε από τη θεϊκή ευγένεια, σύμφωνα με τα λόγια του Δαβίδ: «Ο άνθρωπος, ενώ βρισκόταν σε τιμή, δεν το κατανόησε, εξισώθηκε με τα ανόητα κτήνη και έγινε όμοιος με αυτά». Διότι, όταν κάποιος σκιρτά σαν ταύρος, κλωτσά σαν όνος, μνησικακεί σαν καμήλα, λαιμαργεί σαν αρκούδα, αρπάζει σαν λύκος, πλήττει σαν σκορπιός, είναι ύπουλος σαν αλεπού, και χλιμιντρίζει για τις γυναίκες σαν θηλυμανές άλογο, πώς μπορεί ένας τέτοιος άνθρωπος να αναπέμψει τη φωνή που ταιριάζει σε υιό, και να αποκαλέσει τον Θεό Πατέρα του; Τι λοιπόν πρέπει να ονομάζεται ένας τέτοιος; Θηρίο; Αλλά τα θηρία κατέχονται από ένα μόνο από αυτά τα ελαττώματα· ενώ αυτός, συγκεντρώνοντας όλα αυτά μέσα του, έγινε πιο άλογος και από τη δική τους αλογία. Και τι λέω θηρίο;

Και αναλογιζόμενος τα κρυφά ευεργετήματα που είναι πολύ περισσότερα από τα φανερά, και ακόμη όσα αφορούν την οικονομία του μονογενούς Υιού του Θεού, και τα μελλοντικά αγαθά, και παρατηρώντας γενικά τα πάντα, και συγκεντρώνοντας από παντού την άφατη αγάπη του Θεού, και αφού την κατενόησε, σαν να έπεσε σε πέλαγος αχανές, έτσι συνειδητοποιούσε για πόσα και πόσο μεγάλα ήταν υπόχρεος στον Θεό, δίχως να του έχει ανταποδώσει ούτε το ελάχιστο μέρος. Γι' αυτό ακριβώς έλεγε αυτά τα λόγια, και τα μεν μικρά αμαρτήματα τα εξέταζε με πολλή ακρίβεια, τα δε κατορθώματά του τα παρέδιδε στη λήθη. Αλλά όχι εμείς, οι οποίοι για μεν τα σφάλματά μας, αν και είναι πολλά και μεγάλα, ούτε συζητούμε ούτε τα θυμόμαστε· εάν όμως κατορθώσουμε κάτι μικρό, αυτό το προβάλλουμε διαρκώς, και δεν σταματούμε να καυχόμαστε και να φουσκώνουμε από έπαρση, μέχρις ότου αδειάσουμε από κάθε αξία, εξαιτίας της αλαζονείας μας, ακόμη και αυτό το μικρό. Αυτά σκεπτόμενος και ο Δαβίδ έλεγε: «Τι είναι ο άνθρωπος, για να τον θυμάσαι;» Και όχι μόνο αυτό, αλλά κατηγορώντας και την αγνωμοσύνη του λέει: «Ο άνθρωπος, ενώ βρισκόταν σε τιμή, δεν το κατανόησε, παραβλήθηκε με τα ανόητα κτήνη και εξομοιώθηκε με αυτά».

Σήμερα η Εδέμ υποδέχεται τον νοητό παράδεισο του νέου Αδάμ, στον οποίο έχει λυθεί η καταδίκη, στον οποίο έχει φυτευτεί το ξύλο της ζωής, στον οποίο έχει καλυφθεί η δική μας γύμνια. Διότι πλέον δεν είμαστε εμείς γυμνοί και ανένδυτοι, χωρίς να φέρουμε τη λαμπρότητα της θείας εικόνας, και έχοντας συληθεί την άφθονη χάρη του Πνεύματος δεν θα πούμε πλέον θρηνώντας για την παλαιά μας γύμνια: «Έβγαλα τον χιτώνα μου, πώς θα τον φορέσω;». Διότι σε αυτόν δεν μπόρεσε να εισχωρήσει ο όφις, εξαιτίας του οποίου, αφού επιθυμήσαμε την ψευδή θέωση, εξισωθήκαμε με τα άλογα κτήνη.

Δεν είχαν σωματικό κάλυμμα, αλλά είχαν ένδυμα αφθαρσίας· διότι, όσο μέσω της υπακοής οικειώνονταν τον Θεό, τόσο περιβάλλονταν με το ένδυμα της αφθαρσίας. Επειδή όμως παρήκουσαν, απομακρύνθηκαν από τη χάρη που τους σκέπαζε. Απογυμνώθηκαν από την έκσταση και τη θεωρία προς τον Θεό· είδαν τη σωματική τους γύμνια· επιθύμησαν τις απολαύσεις του βίου· εισήχθησαν στον λιτό και ακτήμονα βίο· έρραψαν για τους εαυτούς τους φύλλα συκιάς και έφτιαξαν περιζώματα· αναζήτησαν πολλούς λογισμούς, και βρήκαν τον τραχύ, γεμάτο μέριμνες και οδυνηρό βίο. Διότι, «με τον ιδρώτα του προσώπου σου θα τρως τον άρτο σου. Καταραμένη θα είναι η γη στα έργα σου, αγκάθια και τριβόλους θα σου αναβλαστήσει, και στη γη θα επιστρέψεις». Απέκτησες γήινο φρόνημα, στη γη θα είναι η επιστροφή σου. Εξομοιώθηκες με τα ανόητα κτήνη· διότι, ενώ βρισκόσουν σε τιμή, δεν το κατανόησες.

Πριν λοιπόν από την παράβαση, τα πάντα ήταν υποταγμένα στον άνθρωπο· διότι ο Θεός τον είχε καταστήσει άρχοντα όλων όσων βρίσκονταν στη γη και στα ύδατα. Και ο όφις είχε μεγάλη οικειότητα με τον άνθρωπο, πλησιάζοντάς τον περισσότερο από τα άλλα και συναναστρεφόμενός τον με ευχάριστες κινήσεις. Γι' αυτό, μέσω αυτού, ο αρχέκακος διάβολος έδωσε τη χείριστη συμβουλή στους προπάτορες. Και η γη έφερε από μόνη της τους καρπούς για τις ανάγκες των ζώων που ήταν υποταγμένα σε αυτόν, και δεν υπήρχε στη γη ούτε βροχή ούτε χειμώνας. Μετά την παράβαση όμως, όταν «παραβλήθηκε με τα ανόητα κτήνη και εξομοιώθηκε με αυτά», κάνοντας την άλογη επιθυμία να κυριαρχήσει μέσα του επί του λογικού νου, αφού έγινε ανυπάκουος στην εντολή του Δεσπότη, η (έως τότε) υποταγμένη κτίση επαναστάτησε εναντίον του άρχοντα που είχε οριστεί από τον Δημιουργό, (έτσι ώστε εκείνος) να καλλιεργεί με ιδρώτα τη γη, από την οποία πλάστηκε.

Εκείνος, λοιπόν, που στερεί τον εαυτό του από τη φρόνηση μέσω της μέθης, παραβλήθηκε με τα ανόητα κτήνη και έγινε όμοιος με αυτά. Εγώ μάλιστα θα έλεγα ότι αυτοί που βρίσκονται σε κατάσταση μέθης είναι πιο άλογοι και από τα ζώα, εφόσον όλα τα τετράποδα και τα θηρία έχουν ρυθμισμένες τις ορμές τους για ζευγάρωμα· ενώ εκείνοι που η ψυχή τους κυριεύεται από τη μέθη, γεμίζοντας το σώμα τους με παρά φύση θερμότητα, εξωθούνται σε κάθε καιρό και σε κάθε ώρα σε ακάθαρτες και αισχρές συνευρέσεις. Και δεν είναι μόνο αυτό που τους προκαλεί την αλογία, αλλά και με την αλλοίωση των αισθήσεων ο μεθυσμένος αποδεικνύεται χειρότερος από κάθε κτήνος. Διότι ποιο ζώο βλέπει τόσο εσφαλμένα, και ακούει τόσο λανθασμένα όσο ο μεθυσμένος; Δεν αγνοούν άραγε τους οικείους τους, και δεν προστρέχουν πολλές φορές στους ξένους σαν να είναι γνώριμοι; Δεν αναπηδούν πολλές φορές πάνω από τις σκιές σαν να ήταν αυλάκια και φαράγγια; Τα δε αυτιά τους έχουν γεμίσει από ήχους και θορύβους, σαν από φουρτουνιασμένη θάλασσα· και η γη τούς δίνει την εντύπωση ότι ανασηκώνεται όρθια, και τα βουνά ότι περιστρέφονται γύρω τους. Αυτοί άλλοτε μεν γελούν ασταμάτητα, άλλοτε δε οδύρονται και κλαίνε απαρηγόρητα. Και τη μια στιγμή είναι θρασείς και ατρόμητοι, και την άλλη περίτρομοι και δειλοί. Σε αυτούς ο ύπνος είναι βαρύς, δύσκολος στην έγερση, φρικώδης και στην πραγματικότητα γειτονεύει με τον θάνατο, ενώ οι εγρηγόρσεις τους στερούνται αισθήσεων περισσότερο και από τον ύπνο.

Όντας, λοιπόν, εκ φύσεως δούλοι του Δημιουργού και έχοντας το αυτεξούσιο, το οποίο είναι συστατικό στοιχείο της αρετής, —διότι δεν θεωρείται αρετή ούτε είναι ευάρεστο αυτό που γίνεται με τη βία— λάβαμε νόμο, ώστε να επιγνώσουμε ότι έχουμε δεσπότη, —για να μην πέσουμε σε λάκκους περπατώντας στο σκοτάδι· «διότι λύχνος για τα πόδια μου είναι ο νόμος σου και φως στα μονοπάτια μου», είπε ο προφήτης Δαβίδ· —ώστε να γίνει γνωστός ο πόθος και η αγαθή μας διάθεση προς τον δεσπότη, —και ώστε να γίνουμε κοινωνοί του αγαθού μαζί με τον Θεό, «για να ανήκει το αγαθό σε εκείνον που το επιλέγει όχι λιγότερο από ό,τι σε εκείνον που παρείχε τα σπέρματα»· διότι ο ίδιος μας δώρισε τη δύναμη της αγαθοεργίας. Μας έπλασε δε αυτεξούσιους, ώστε το αγαθό να προέλθει τόσο από εκείνον όσο και από εμάς· διότι σε καθέναν που προαιρείται το αγαθό, ο Θεός συνεργεί προς το αγαθό. —ώστε, αφού διαφυλάξουμε τα κατά φύσιν, να επιτύχουμε τα υπέρ φύσιν, δηλαδή την αφθαρσία και τη θέωση που πηγάζει από την ένωση με το θείο, μέσω της κατά το δυνατόν ομοίωσης του θελήματος προς αυτό· —ώστε, μη χρησιμοποιώντας τις φυσικές δυνάμεις παράλογα, να μην εξισωθούμε με τα άλογα κτήνη και ομοιωθούμε με αυτά. Διότι, εάν η θέλησή μας δεν υποταχθεί στο θείο θέλημα, αλλά ο αυτεξούσιος νους χρησιμοποιήσει τον θυμό και την επιθυμία σύμφωνα με τη δική του κρίση και επιλογή, τότε κατεργάστηκε την κακία· διότι η κακία δεν είναι τίποτε άλλο παρά αμαρτία, αποτυχία και παρακοή στον νόμο του Δεσπότη.

Πάνω σε νεφέλες σαν αετοί μεταφέρονται τώρα οι θείοι απόστολοι, εκεί όπου βρίσκεται το σώμα που αποτελεί την αιτία της ανάστασης και της αφθαρσίας για τους ανθρώπους, προτυπώνοντας την φοβερή και έσχατη αρπαγή στον αέρα. Αν και εμείς οι άνθρωποι τιμηθήκαμε με νοερή και λογική ψυχή και δημιουργηθήκαμε κατ' εικόνα του Κτίστη, εξισωθήκαμε με τα άλογα ζώα και ατιμαστήκαμε με τη φθορά, γι' αυτό και θανατωνόμαστε ατιμωτικά και ολοκληρωτικά σαν πρόβατα.

Ωδή πρώτη. Ήχος β'. Στον βυθό καταπόντισε κάποτε. Ενώ αξιώθηκα την τιμή της υιότητας ενός αγαθού πατέρα, από αναισθησία δεν συνειδητοποίησα τη χάρη, αλλά εξισώθηκα με τα άλογα ζώα και εξομοιώθηκα ξεκάθαρα με αυτά, δουλεύοντας στα πάθη και ανταλλάσσοντας την τιμή με την αισχύνη.

Επειδή, δηλαδή, ο Θεός θέλησε να μας εμφυτεύσει την αποξένωση προς τις ηδονές και να διατάξει να τις περιφρονούμε, εκείνες μεν που προέρχονται από τις πιο χονδροειδείς αισθήσεις, εννοώ την αφή και τη γεύση, τις έθεσε ως κοινές κάπως και με τα άλογα ζώα, μάλλον δε σε αυτές προσήλωσε σχεδόν όλη τη ζωή τους, ώστε, όταν εμείς θέλουμε να ευφραινόμαστε με αυτές τις ηδονές, να αναλογιζόμαστε με ποιους γινόμαστε όμοιοι, όπως λέει ο Προφήτης: «Ο άνθρωπος, ενώ βρισκόταν σε τιμή, δεν το κατάλαβε, εξομοιώθηκε με τα ανόητα κτήνη και έγινε όμοιος με αυτά», τις δε ηδονές της όρασης, της ακοής και της όσφρησης, οι οποίες φαίνονται να προσιδιάζουν περισσότερο στον άνθρωπο, τις προσέδωσε στα ευμάραντα άνθη και στις φωνές των πουλιών, που έχουν μεν τερπνότητα αμίμητη από κάθε τέχνη, αλλά παρέρχονται και φθείρονται ταχύτερα από τον λόγο, ώστε, κατανοώντας το άστατο και εφήμερο αυτών, να αναζητούμε την αληθινή και μόνιμη ηδονή, τη μακάρια, τη διαρκή, την ανώλεθρη, με την οποία εδώ μεν ευφραίνεται η ψυχή, τρεφόμενη με θείους λόγους και νοήματα και εντρυφώντας πάντοτε στον Κύριο και χαίροντας με την ελπίδα των μελλόντων, μετά δε την παρούσα ζωή, αφού επιτύχει τα ποθούμενα, θα αγάλλεται στους αιώνες. Διότι λέει: «Φωνή αγαλλιάσεως και σωτηρίας ακούγεται στις σκηνές των δικαίων». Και αν τα ορατά είναι τέτοια, ποια άραγε θα είναι τα αόρατα;