Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 48:8

Αυτοί που έχουν πεποίθηση στη δύναμή τους. Εξυπακούεται το εξής: Ακούστε τα αυτά εσείς που στηρίζετε το θάρρος σας στον πλούτο και στη δύναμη. Και ποια είναι αυτά που οφείλουν να ακούσουν, παρά εκείνα που διακηρύσσουν ότι ούτε ο πλούτος πρόκειται να τους ωφελήσει κατά την ημέρα εκείνη; Διότι τίποτε δεν πρόκειται να τους λυτρώσει από την οργή που θα επιπέσει πάνω τους εξαιτίας της αμαρτίας τους· όπως ακριβώς ούτε ένας αδελφός, για παράδειγμα, ο οποίος είναι θεοφιλής, ούτε κανένας άλλος από τους ανθρώπους δεν έχει τη δύναμη να λυτρώσει κάποιον κατά την ημέρα εκείνη· και αν δεν έχει τη δύναμη ο αδελφός, και μάλιστα θεοφιλής, πολύ περισσότερο δεν θα έχει τη δύναμη ο πλούτος. [Ο αδελφός δεν λυτρώνει· εννοεί αδελφό θεοφιλή και τίμιο.] Και το τίμημα της λυτρώσεως της ψυχής του.

Αλλά πάλι λέγετε: Εάν ο Χριστός είναι άνθρωπος, θα είναι μέρος του κόσμου· όμως, ένα μέρος του κόσμου δεν μπορεί να σώσει τον κόσμο. Ω επινόηση της απάτης και παραφροσύνη της βλασφημίας! Διότι ας πουν ποιας Γραφής είναι αυτός ο ορισμός ή αν πρόκειται για σόφισμα του διαβόλου· καίτοι ο προφήτης λέει: «Αδελφός δεν λυτρώνει, θα λυτρώσει άνθρωπος;», και αλλού: «Και άνθρωπος γεννήθηκε σε αυτήν, και ο ίδιος ο Ύψιστος την εθεμελίωσε».

Πρέπει, λοιπόν, το λύτρο να μην είναι ομογενές με εκείνους που κρατούνται, αλλά να διαφέρει πάρα πολύ ως προς την αξία, εάν πρόκειται να αφεθούν εκούσια ελεύθεροι οι αιχμάλωτοι από τη δουλεία. Γι' αυτόν τον λόγο, ένας αδελφός δεν μπορεί να σας λυτρώσει. Διότι κανένας άνθρωπος δεν έχει τη δύναμη να πείσει τον διάβολο να απαλλάξει από την εξουσία του εκείνον που έχει άπαξ υποπέσει σε αυτόν· εφόσον ούτε καν για τα δικά του αμαρτήματα δεν είναι σε θέση να προσφέρει εξίλασμα στον Θεό. Πώς λοιπόν θα έχει τη δύναμη να το πράξει αυτό για κάποιον άλλον; Και τι τόσο μεγάλο θα μπορούσε να αποκτήσει σε τούτον τον αιώνα, ώστε να αποτελεί επαρκές αντάλλαγμα για την ψυχή, η οποία είναι εκ φύσεως πολύτιμη, διότι δημιουργήθηκε κατ' εικόνα του Κτίστη της; Και ποιος κόπος του παρόντος αιώνος αποτελεί επαρκές εφόδιο του μέλλοντος αιώνος για την ανθρώπινη ψυχή; Με αυτόν τον κάπως απλό τρόπο, λοιπόν, κατανοήσαμε τα νοήματα αυτά. Ακόμη κι αν κάποιος θεωρείται ότι συγκαταλέγεται στους ισχυρούς αυτής της ζωής, ακόμη κι αν περιβάλλεται από πλήθος αποκτημάτων, ο λόγος διδάσκει να αποβάλει την οίηση και να ταπεινωθεί κάτω από το κραταιό χέρι του Θεού, και ούτε να στηρίζει την πεποίθησή του στη νομιζόμενη δύναμή του, ούτε να καυχάται για το πλήθος του πλούτου του.

Διότι όλοι αμάρτησαν και στερούνται τη δόξα του Θεού, και δικαιώνονται δωρεάν με τη χάρη Του διά της απολυτρώσεως που υπάρχει στον Ιησού Χριστό τον Κύριό μας. Δεν θα δώσει, λοιπόν, στον Θεό εξιλέωση για τον εαυτό του, ούτε το τίμημα της λυτρώσεως της ψυχής του. Μην αναζητάς, επομένως, τον αδελφό για απολύτρωση, αλλά Εκείνον που υπερβαίνει τη φύση σου· ούτε έναν απλό άνθρωπο, αλλά τον Θεάνθρωπο Ιησού Χριστό, ο οποίος και μόνος δύναται να προσφέρει εξιλέωση στον Θεό υπέρ πάντων ημών, διότι Αυτόν προέθεσε ο Θεός ως ιλαστήριο διά της πίστεως στο αίμα Του. Αδελφός του Ισραήλ ήταν ο Μωυσής· και όμως δεν μπόρεσε να τον λυτρώσει. Πώς, λοιπόν, θα προσφέρει λύτρωση ο οποιοσδήποτε τυχαίος άνθρωπος;

Γι' αυτό, από τη μία πλευρά αποφαίνεται: «Αδελφός δεν λυτρώνει»· και από την άλλη, προσθέτει ερωτηματικά με βαρύτητα: «Θα λυτρώσει άνθρωπος;». Διότι δεν ελευθέρωσε τον λαό από την αμαρτία, αλλά απέτρεψε την κίνηση της οργής του Θεού εξαιτίας της αμαρτίας. Αυτός όμως ούτε για τον εαυτό του δεν μπόρεσε να δώσει εξιλέωμα, εφόσον υπέπεσε σε παράπτωμα· επειδή, μετά από τόσα και τόσο μεγάλα τέρατα και σημεία που είδε, άφησε να ακουστεί εκείνη η διστακτική φωνή: «Ακούστε με, εσείς οι απειθείς. Μήπως από αυτήν την πέτρα θα βγάλουμε για εσάς νερό;». Γι' αυτό ακριβώς και ο Κύριος, με αφορμή αυτόν τον λόγο, είπε προς τον Μωυσή και τον Ααρών: «Επειδή δεν με πιστέψατε, ώστε να με αγιάσετε ενώπιον των υιών του Ισραήλ, για τον λόγο αυτόν εσείς δεν θα εισαγάγετε τη συναγωγή αυτή στη γη που τους έδωσα». Δεν θα δώσει, λοιπόν, στον Θεό εξιλέωμα για τον εαυτό του.

Διότι λέγει: «Θα αναγγείλω το όνομά σου στους αδελφούς μου». Αυτός, λοιπόν, που μας λύτρωσε, αν μεν εξετάσεις τη φύση του, δεν είναι ούτε αδελφός ούτε άνθρωπος· αν όμως εξετάσεις τη συγκατάβασή του προς εμάς από χάρη, και αδελφούς μάς ονομάζει, και κατέρχεται στο ανθρώπινο μέτρο, αυτός ο οποίος δεν θα δώσει στον Θεό εξιλέωμα για τον εαυτό του, αλλά για ολόκληρο τον κόσμο.

Πεφορτισμένοι, λοιπόν, λέγονται εκείνοι οι οποίοι, επειδή έσπειραν με ευλογίες, με ευλογίες και θερίζουν, και με αιώνια ευφροσύνη αποθέτουν στους εαυτούς τους τα δράγματα των πνευματικών καρπών. Εκείνος, επομένως, που λυτρώθηκε διά του Θεού, ο οποίος έδωσε εξιλασμό για αυτόν, αυτός κοπίασε μεν στον αιώνα τούτο, αλλά μετά από αυτά θα ζήσει έως τέλους. Αυτός και «δεν θα δει καταφθορά, όταν δει σοφούς να αποθνήσκουν». Αυτός που επέλεξε τη στενή και κοπιαστική οδό αντί για την ομαλή και άνετη, στον καιρό της επισκοπής του Θεού, όταν θα οδηγούνται στην αιώνια κόλαση όσοι απίστησαν στα λόγια του Θεού και πορεύτηκαν οπίσω από τα θελήματα της μάταιης καρδιάς τους, αυτός δεν θα δει την αιώνια καταφθορά, την εις το διηνεκές κακοπάθεια. Σοφούς δε ονομάζει είτε τους δεινούς στην πανουργία, για τους οποίους λέει ο Ιερεμίας, ότι «είναι σοφοί στο να πράττουν το κακό, αλλά να πράξουν το καλό δεν γνωρίζουν»· είτε ονομάζει σοφούς και τους μαθητές των αρχόντων του αιώνα τούτου που καταργούνται, οι οποίοι, «ενώ ισχυρίζονταν ότι είναι σοφοί, εμωράνθησαν». Διότι «η σοφία του κόσμου τούτου είναι μωρία παρὰ τω Θεώ». Και επειδή αυτή η σοφία καθιστά τον άνθρωπο μωρό, λέει ότι ο Θεός θα απολέσει τη σοφία των σοφών και θα αθετήσει τη σύνεση των συνετών.

Επειδή πολλά θα παρακαλέσουμε τότε τον Αβραάμ, και πολλά τον καθένα από εκείνους που έζησαν ενάρετα· κανένα όμως όφελος δεν θα προκύψει για εμάς από αυτές τις κραυγές. Διότι, αφού αδελφός δεν μπορεί να λυτρώσει, θα μπορέσει να λυτρώσει άνθρωπος; Και ο καθένας από αυτούς θα μας πει κραυγάζοντας: Μην αναζητάς τη φιλανθρωπία, την οποία εσύ ο ίδιος αγνόησες προς τους άλλους, ούτε να επιθυμείς να λάβεις τόσο μεγάλα αγαθά, εσύ που φάνηκες φειδωλός στα μικρότερα· απόλαυσε εκείνα που συγκέντρωσες κατά τη διάρκεια του βίου σου.

Ας σκεφτούμε λοιπόν, αγαπητοί, κάτι φιλάνθρωπο για τους εαυτούς μας, και το βάρος του πλούτου, εάν βέβαια θέλουμε πραγματικά να το μετατρέψουμε σε δικό μας όφελος, ας το διανείμουμε σε πολλούς, οι οποίοι θα το σηκώσουν με μεγάλη χαρά, και θα το κλείσουν μέσα στους κόλπους του Δεσπότου, στα άσυλα ταμεία, όπου ο σκόρος δεν καταστρέφει, ούτε οι ληστές διαρρηγνύουν ούτε κλέβουν. Ας δώσουμε την ελευθερία στον πλούτο να ξεχειλίσει προς εκείνους που έχουν ανάγκη. Ας μην προσπεράσουμε τους Λαζάρους που και τώρα ακόμη κείτονται μπροστά στα μάτια μας, ούτε να τους στερήσουμε με φθόνο τα ψίχουλα της τράπεζάς μας που αρκούν για να χορτάσουν· ούτε, μιμούμενοι εκείνον τον σκληρό πλούσιο, να καταλήξουμε στην ίδια με εκείνον φλόγα της γεέννης. Διότι με πολλά λόγια θα παρακαλέσουμε τότε τον Αβραάμ, και με πολλά τον καθένα από εκείνους που έζησαν ενάρετα· αλλά κανένα κέρδος δεν θα προκύψει για εμάς από τις κραυγές. Διότι, αδελφός δεν μπορεί να λυτρώσει, θα λυτρώσει άραγε άλλος άνθρωπος; Αλλά ο καθένας από αυτούς θα μας πει υψώνοντας τη φωνή: Μην αναζητάς φιλανθρωπία, την οποία εσύ ο ίδιος δεν έδειξες στους άλλους· ούτε να θέλεις να λάβεις τόσο μεγάλα αγαθά, εσύ που τσιγκουνεύτηκες τα ελάχιστα. Απόλαυσε αυτά που συγκέντρωσες κατά τη διάρκεια της ζωής σου. Χύσε δάκρυα τώρα, επειδή τότε, βλέποντας τον αδελφό σου να δακρύζει, δεν τον ελέησες.

Κανείς δεν θα αμφέβαλλε ότι θα είναι οπωσδήποτε ευχάριστος και αγαπητός στις ψυχές εκείνων που αγαπούν την αρετή. <Γιατί να φοβάμαι σε ημέρα πονηρή; κ.λπ. Εκείνοι που έχουν στηρίξει την πεποίθησή τους στη δύναμή τους, κ.λπ. Αδελφός δεν λυτρώνει, κ.λπ.> (I f. 270. Κυρίλλου, Ευσεβίου, Θεοδωρήτου.) Θα το κατανοήσεις όμως και ως εξής. Εγώ μεν, που έχω καταξιωθεί να εξαγγέλλω με το Άγιο Πνεύμα τα θεία λόγια, είμαι περίτρομος, φρίττοντας μπροστά στην κρίση του Θεού. Εσείς όμως ακούστε, οι άφοβοι, εσείς που ζείτε μέσα στις ηδονές εξαιτίας της τωρινής τρυφής του βίου, εσείς που δεν έχετε στηρίξει την πεποίθησή σας στον Θεό, αλλά στη δική σας δύναμη, και καυχιέστε για το πλήθος του πλούτου σας. Να γνωρίζετε ότι αυτά δεν θα σας συμπαρασταθούν στην προαναφερθείσα ημέρα. Ούτε αδελφός θα λυτρώσει αδελφό, ούτε φίλος φίλο. Διότι ο καθένας θα λάβει τον δικό του μισθό και, «το τι είδους είναι το έργο του καθενός, θα το δοκιμάσει το πυρ.» Ποιος άλλος λοιπόν από τους ανθρώπους θα λυτρώσει έναν τέτοιο άνθρωπο; Γι' αυτό έχει λεχθεί: «Αδελφός δεν λυτρώνει, θα λυτρώσει άνθρωπος;»

Αλλά ούτε θα δώσει κανείς στον Θεό εξιλέωμα για τον εαυτό του κατά την ημέρα εκείνη, ούτε θα καταβάλει τίμημα αντί της ψυχής του, σαν να εξαγόραζε τον εαυτό του· επομένως, μάταιος είναι ο πλούτος για εκείνον που τον κατέχει, και μάταιη η θνητή δύναμη για όσους έχουν στηριχθεί σε αυτήν.

Επιπλέον τούτων, σας παρακαλώ, ω ποθεινά μου σπλάχνα, εάν βεβαίως δέχεστε τη διδασκαλία του Χριστού, να μην με τοποθετήσετε μαζί με τους Αγίους. Διότι είμαι αμαρτωλός και ελάχιστος, και τρέμω λόγω της υστερήσεως και της αφροσύνης μου να τους πλησιάσω. Διότι, εάν φρυγανώδης ύλη πλησιάσει ή έλθει σε επαφή με τη φωτιά, θα καταναλωθεί εξολοκλήρου και θα κατακαεί από αυτήν. Και δεν τα λέω αυτά επειδή απορρίπτω τη συγκατάθεση ή τη συνάφεια μαζί τους, αλλά επειδή βλέποντας το άμετρο πλήθος των αμαρτιών μου, φρίττω και τρέμω. Διότι ακούω τον Προφήτη που λέγει, ότι ακόμη και αν ήσαν παρόντες ο Νώε, ο Ιώβ και ο Δανιήλ, δεν θα μπορούσαν να σώσουν τους γιους και τις κόρες τους. Αδελφός δεν λυτρώνει αδελφό, άνθρωπος δεν θα λυτρώσει άνθρωπο, ούτε και ο Γιεζί πρόκειται πλέον να απαλλαγεί από τη λέπρα.

Αυτά δε τα λέγω εγώ προς την ομόνοιά σας, διότι θλίψη κυριεύει πάντοτε την καρδιά μου για τη μέλλουσα φοβερή κρίση του Θεού. Διότι όλοι μας είμαστε πάντοτε καταφρονητές, και νομίζουμε ότι θα ζήσουμε σε αυτόν τον μάταιο βίο στον αιώνα τον άπαντα. Ο αιώνας αυτός παρέρχεται και μαζί του όλα όσα υπάρχουν σε αυτόν· και εμείς, αγαπητοί, θα κληθούμε να δώσουμε λόγο για όλα αυτά, επειδή αν και γνωρίζουμε τα καλά, πράττουμε τα κακά. Καταφρονώντας, έτσι, την αγάπη του Θεού και τη βασιλεία Του, προτιμήσαμε τη γη και όλα όσα υπάρχουν σε αυτήν. Το ασήμι και ο χρυσός δεν θα μας γλιτώσουν από το φοβερό πυρ. Τα ενδύματα και η τρυφή θα βρεθούν εκεί για την καταδίκη μας. Ο αδελφός δεν λυτρώνει τον δικό του αδελφό, ούτε πάλι ο πατέρας το δικό του τέκνο, αλλά ο καθένας στέκεται στη δική του τάξη, είτε στη ζωή είτε στο πυρ. Πολλοί είναι οι άγιοι, οι δίκαιοι και οι όσιοι που απογυμνώθηκαν από τον βίο και τα πράγματά του, με την αγαθή προαίρεση της δικής τους ελεύθερης βούλησης και με την αγαθή ελπίδα των εντολών του Θεού, έχοντας την πεποίθηση ότι θα απολαύσουν τα αγαθά του Θεού στον παράδεισο της τρυφής· διότι, ποθώντας τον Χριστό, Τον προτίμησαν πάνω από όλα τα φθαρτά· γι' αυτό και καθημερινά αγάλλονται εν Θεώ, φωτίζονται εν Χριστώ και χαίρουν αδιαλείπτως εν Πνεύματι Αγίω. Αγάλλεται γι' αυτούς η Αγία Τριάδα· αγάλλονται γι' αυτούς οι Άγγελοι και οι Αρχάγγελοι· αγάλλεται γι' αυτούς ο παράδεισος της τρυφής. Αληθώς αυτοί είναι επαινετοί, ένδοξοι, και πάντοτε μακάριοι.

Ο αδελφός δεν λυτρώνει, θα μπορέσει να λυτρώσει άλλος άνθρωπος; Δεν πρόκειται να δώσει στον Θεό λύτρο εξιλέωσης για τον εαυτό του, ούτε το τίμημα της λύτρωσης της ψυχής του. Θα το κατανοήσεις δε και ως εξής: ούτε αδελφός πρόκειται να λυτρώσει αδελφό, ούτε φίλος φίλο· διότι ο καθένας θα λάβει τον δικό του μισθό, και το έργο του καθενός, όποιο και αν είναι, θα το δοκιμάσει η φωτιά. Και κανείς δεν πρόκειται να δώσει εξιλέωση στον Θεό υπέρ του εαυτού του κατά την ημέρα εκείνη· ούτε θα καταβάλει τίμημα, σαν να επρόκειτο να εξαγοράσει τον εαυτό του. Μάταιος, επομένως, είναι ο πλούτος για όσους τον κατέχουν· εκτός εάν κάποιος κατά τον παρόντα βίο αποδειχθεί πιστός και φρόνιμος οικονόμος, ο οποίος στην κατάλληλη ώρα θα δώσει το σιτηρέσιο στους συνδούλους του. Διότι αυτός, έχοντας σπείρει ήδη από εδώ για τον εαυτό του με δικαιοσύνη, θα τρυγήσει τότε καρπούς ζωής. Επειδή, όπως λέει ο Σοφός, λύτρο για τον άνθρωπο είναι ο ίδιος του ο πλούτος. Εκείνοι πάλι που δεν υπερηφανεύονται ούτε για τον πλούτο ούτε για τη σωματική τους δύναμη, αλλά έζησαν κοπιαστικά τον παρόντα βίο, θα καταξιωθούν της υποσχεμένης ζωής. Αντί δε της φράσης: «Εκοπίασε στον αιώνα», ο Σύμμαχος λέει: «Αλλά αφού παύσει σε αυτόν τον αιώνα, ένας τέτοιος άνθρωπος θα συνεχίσει να ζει αιώνια». Αυτός που κοπιάζει μέσω της πρακτικής, θα ζήσει αιώνια μέσω της γνώσεως.

Έπειτα, χωρίζοντας σε δύο μέρη ολόκληρη την ψαλμωδία, στο μεν πρώτο μέρος καταθέτει τη συμβουλή να μην αποβλέπουμε σε κανέναν άλλον ως λυτρωτή. Διότι, όπως λέει, ούτε αδελφός προσφέρει λύτρωση, ούτε κανένας άλλος άνθρωπος, παρά μόνο ο καθένας ξεχωριστά θα παρακαλέσει για τον εαυτό του, ώστε να δώσει στον Θεό το εξιλαστήριο αντάλλαγμα για τον εαυτό του και το τίμημα της λύτρωσης της ψυχής του. Αυτό έχει σκοπό να αποτελέσει συμβουλή για την περιφρόνηση εκείνων που μάταια επιδιώκονται σε αυτόν τον βίο κατά τη μάταιη πορεία του. Πώς περνούν τη ζωή τους οι άνθρωποι μέσα σε ανώφελους κόπους, σαν να προσδοκούν ότι θα ζήσουν για πάντα; Πώς δεν υπολογίζουν τη φθορά που επέρχεται μέσω του θανάτου εκείνοι που βλέπουν αυτούς που πεθαίνουν πριν από τους ίδιους; Και ότι είναι αληθινά άφρονες και ανόητοι εκείνοι που δεν γνωρίζουν ότι, μετά τον παρόντα βίο, θα καταλείψουν τον πλούτο τους σε άλλους, ενώ οι ίδιοι θα κατοικήσουν εις το διηνεκές σε τάφους. Αυτοί, επειδή δεν ανέγραψαν τα ονόματά τους στους ουρανούς μέσω της υψηλότερης ζωής, αλλά πόθησαν να γίνουν ονομαστοί επάνω στη γη, κατέστησαν τους εαυτούς τους ανώνυμους στην άνω πόλη. Η αιτία δε όλων αυτών είναι το γεγονός ότι ο άνθρωπος δεν κατανοεί την ίδια του την αξία, αλλά παρασύρεται με τη θέλησή του στις κτηνώδεις ηδονές, γενόμενος έρμαιο του λαιμού, της κοιλιάς και του ρύπου που ακολουθεί την κοιλιά. Αυτό είναι το τμήμα της πρώτης διαίρεσης του ψαλμού. Το δε υπόλοιπο μέρος περιλαμβάνει την κατηγορία για άλλα ζητήματα.

Ακόμη κι αν πει κάποιος, «εγώ είμαι παιδί σου», «αυτός ήταν πατέρας», ή «εγώ αδελφός»· αλλά ο μεν, αλίμονο, θα ακούσει ότι αδελφός δεν μπορεί να λυτρώσει· ο δε, ότι κανείς δεν είναι πατέρας, παρά μόνο ένας, ο Θεός· και ο άλλος, «αν ήσουν παιδί μου, θα ήσουν και μιμητής μου· τώρα όμως ανήκεις σε εκείνον τον πατέρα, του οποίου τις επιθυμίες εκτελείς· φύγε για να μείνεις αιώνια μαζί του· διότι εγώ δεν σε γνωρίζω· επειδή όλα όσα είναι του Θεού είναι δικά μου, εσύ όμως δεν είσαι του Θεού». Το «δικό μου» και το «δικό σου» έχει εκδιωχθεί από εδώ, πράγμα που και σε εκείνον τον παρελθόντα βίο εμείς μισήσαμε· γι' αυτό και γίναμε κληρονόμοι αυτής της βασιλείας. Όπου υπάρχει αυτό το ψυχρό ρήμα, σύμφωνα με τους θείους πατέρες, απουσίαζε ο δεσμός της αγάπης και ο Χριστός έχει αποδιωχθεί. Εκείνους που τους κυρίευε αυτό το πάθος και τότε, τους προξενούσε φιλαυτία, φιλαργυρία, μισαδελφία και κάθε είδους κακία, και τώρα τους καταντροπιάζει.

Διότι δεν είναι δυνατόν σε εκείνον που δεν κατόρθωσε κάποιο από αυτά να τη λάβει από άλλον, ούτε να αποφύγει την καταδίκη και τη ζημία από τη στέρησή της. Γι' αυτό λέει ο Δαβίδ, «αδελφός δεν λυτρώνει, θα λυτρώσει άνθρωπος;», δηλαδή κανείς.

Αδελφός: Αυτούς που οι προφήτες και οι πατριάρχες δεν έσωσαν, τους έσωσε ο Χριστός· διότι η Γραφή τον ονομάζει άνθρωπο. Δεν θα δώσει: Ο λαός των Ιουδαίων δεν έδωσε δόξα στον Θεό, ώστε να εξιλεωθούν από την ανομία. Και το αντίτιμο: Διότι με αργύρια αγόρασαν τον Χριστό. Και κοπίασε ... και θα ζήσει: Ο λαός που προέρχεται από τα έθνη, επειδή για πολύ χρόνο κοπίασε μέσα στην πλάνη. Όταν δει: Όταν δει ο λαός των εθνών τους Ιουδαίους, αν και ήταν σοφοί, να πεθαίνουν εξαιτίας της αμαρτίας, προφυλάσσεται ώστε να μην υποπέσει στην ίδια με αυτούς καταδίκη. Μαζί: Ο διάβολος και ο θάνατος, επειδή δεν κατανόησαν ότι μάχονται εναντίον του Θεού. Λέει δε ότι και ο Ιούδας έπαθε τα ίδια. Και θα εγκαταλείψουν: Ο λαός των Ιουδαίων παραχώρησε στα έθνη τον πλούτο που είχε. Παρομοίως και ο διάβολος και ο θάνατος έπαθαν το ίδιο· διότι τον πλούτο που είχαν τον διασκόρπισε (τον σκύλευσε) ο Χριστός. Και οι τάφοι: Διότι κατέβηκαν ζωντανοί στον Άδη, επειδή σήκωσαν τα χέρια τους εναντίον του Θεού. Τα σκηνώματά τους: Διότι οι Ιουδαίοι δεν μπορούν πλέον να ανακληθούν. Επικαλέστηκαν: Διότι ο καθένας στη γη του αναφωνείται καθώς θρηνείται. Και ο άνθρωπος: Ο Ιούδας· διότι του εμπιστεύονταν αυτά που βαστούσε <διότι βαστούσε αυτά που του εμπιστεύονταν>, ως μαθητής. Ήταν όμως αγνώμων. Παρομοιάστηκε: Διότι, ενώ είχε τη χάρη της αποστολής, την απέρριψε και επιθύμησε το αργύριο. Αυτή είναι η οδός: Για τους Ιουδαίους και τον Ιούδα η συνωμοσία εναντίον του Χριστού.

Όταν οι άγγελοι εμφανιστούν ξαφνικά μπροστά σου για να παραλάβουν την ψυχή σου, τι θα κάνεις καθώς θα σύρεσαι από τον θάνατο που έρχεται σαν κλέφτης; Όταν θα κυριεύεσαι από απελπισία εξαιτίας του κινδύνου που σε περισφίγγει, όταν θα βγάζεις φωνή αμυδρή και ακατάληπτη, όταν θα αναπνέεις αδύναμα και κοφτά, όταν εσωτερικά θα σε κατακαίει η φλόγα που θα καταβάλλει την ψυχή σου, όταν κανένας σύμμαχος δεν θα παραστέκεται την ώρα που το φοβερό τέλος θα επείγει, όταν αδελφός δεν μπορεί να σε λυτρώσει, πώς θα σε λυτρώσει άνθρωπος; Όταν τα χρήματα θα χάνουν την αξία τους, όταν η ψυχή θα οδηγείται βίαια στο φρικτό εκείνο δικαστήριο, όταν δεν θα είσαι πλέον κύριος των υπαρχόντων σου, όταν θα μεταμεληθείς για όσα έπραξες, χωρίς όμως η μεταμέλεια να έχει πλέον τόπο, όταν θα κλείσει η θύρα της μετανοίας και η είσοδος του παραδείσου θα αποκλειστεί, όταν θα αναστενάξεις από τα βάθη της καρδιάς σου, αλλά δεν θα βρεις αυτόν που θα σε γλιτώσει, άραγε δεν θα βρεθείς ενώπιον τέτοιων αδιεξόδων στους λογισμούς σου; Ουδαμώς· αλλά θα αναστενάξεις πικρά μέσα στην ψυχή σου και θα πεις βουβά: Αλίμονο, αλίμονο σε μένα τον άθλιο· ωθούμαι προς την έξοδο ο ταλαίπωρος, σύρομαι με τη βία για να τελειώσω τη ζωή μου, οδηγούμαι δέσμιος εκεί από όπου δεν υπάρχει επιστροφή.

Και για να το μάθεις, άκουσε τον Προφήτη που λέει: «Στον άδη ποιος θα σε δοξολογήσει;» και πάλι: «Ο αδελφός δεν λυτρώνει, θα μπορέσει να λυτρώσει άλλος άνθρωπος;». Κανείς, λέει, δεν θα υπάρχει εκεί πλέον για να διασώσει αυτόν που έχει προδοθεί από τη δική του ραθυμία, ούτε αν είναι αδελφός του, ούτε πατέρας, ούτε μητέρα. Και τι λέω, αδελφός, πατέρας και μητέρα; Ούτε οι ίδιοι οι δίκαιοι, οι οποίοι έχουν αποκτήσει μεγάλη παρρησία, δεν θα μπορέσουν τότε να μας συνδράμουν σε τίποτα, εάν εμείς τώρα δείξουμε ραθυμία. Διότι, λέει, εάν σταθούν ο Νώε, ο Ιώβ και ο Δανιήλ, δεν πρόκειται να διασώσουν ούτε τους γιους ούτε τις θυγατέρες τους. Και δες το μέγεθος της απειλής, και ποιους δικαίους έφερε στο μέσον. Επειδή αυτοί, στην εποχή τους, έγιναν αιτία σωτηρίας και για άλλους· διότι ο μεν Νώε, όταν εκείνος ο φοβερός κλύδωνας κατέλαβε την οικουμένη, έσωσε και τη γυναίκα και τους γιους του· και ο Ιώβ παρομοίως έγινε αιτία σωτηρίας και για άλλους· αλλά και ο Δανιήλ άρπαξε πολλούς από τον θάνατο, όταν εκείνος ο βάρβαρος, αναζητώντας πράγματα που ξεπερνούν την ανθρώπινη φύση, επιχείρησε να θανατώσει τους Χαλδαίους, τους Μάγους και τους Γαζαρηνούς.

Εάν όμως το σκοτάδι από μόνο του θλίβει και ταράζει τις ψυχές μας, τι θα συμβεί άραγε όταν μαζί με το σκοτάδι υπάρξουν τόσες οδύνες και καταφλέξεις; Γι' αυτό σας παρακαλώ να τα αναλογίζεστε αυτά διαρκώς μέσα σας και να υπομένετε τη λύπη που προέρχεται από αυτά τα λόγια, ώστε να μην υποστούμε την τιμωρία στην πράξη. Διότι οπωσδήποτε όλα αυτά θα συμβούν, και εκείνους που έπραξαν έργα άξια των εκεί κολαστηρίων κανένας δεν θα τους διασώσει, ούτε πατέρας, ούτε μητέρα, ούτε αδελφός, έστω και αν έχει πολλή παρρησία, έστω και αν έχει μεγάλη ισχύ ενώπιον του Θεού. Διότι «αδελφός δεν λυτρώνει», λέγει η Γραφή· «θα λυτρώσει άραγε άνθρωπος;» Διότι Αυτός είναι που αποδίδει στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του, και από αυτά είναι δυνατόν και να σωθεί κανείς και να κολαστεί.

Η ημέρα της κρίσεως πλησιάζει· ας φοβηθούμε έστω και γι' αυτό. Αδελφός δεν μπορεί να μας λυτρώσει, θα λυτρώσει άραγε άνθρωπος; Εκεί θα μετανοήσουμε πολύ· αλλά στον θάνατο κανείς δεν θα εξομολογηθεί σε Αυτόν. Γι' αυτόν τον λόγο λέει: «Ας προφθάσουμε το πρόσωπό Του με εξομολόγηση»· δηλαδή, την παρουσία Του. Διότι εδώ, οτιδήποτε και αν κάνουμε, έχει ισχύ, εκεί όμως όχι πλέον. Πες μου, αν κάποιος μας έβαζε μέσα σε ένα φλεγόμενο καμίνι για λίγο χρόνο, δεν θα υπομέναμε τα πάντα για να απαλλαγούμε, έστω κι αν χρειαζόταν να δώσουμε χρήματα, έστω κι αν χρειαζόταν να υποστούμε δουλεία; Πόσοι περιέπεσαν σε βαριές ασθένειες, και θα προτιμούσαν με προθυμία να τα δώσουν όλα ώστε να απαλλαγούν, εάν βέβαια τους δινόταν η επιλογή; Εάν λοιπόν εδώ μια ολιγοχρόνια ασθένεια μας βασανίζει τόσο πολύ, τι θα κάνουμε εκεί, όταν η μετάνοια δεν θα προσφέρει κανένα όφελος;

Ας μην ακούμε απλώς τα λόγια, αλλά ας τα σχηματίσουμε ως εικόνα μπροστά στα μάτια μας, και ας αναλογιστούμε ότι Εκείνος είναι παρών τώρα και τα λέει αυτά, και ότι εμείς οδηγούμαστε στο πυρ εκείνο. Ποια θα είναι η ψυχική μας κατάσταση; Ποια παρηγοριά θα βρούμε; Και τι θα γίνει, όταν θα διχοτομούμαστε; Τι θα γίνει, όταν θα εγκαλούμαστε για αρπαγές; Ποια πρόφαση θα έχουμε να προβάλουμε; Ποια ευλογοφανή δικαιολογία; Καμία απολύτως· αλλά αναγκαστικά, δεμένοι και με σκυμμένο το κεφάλι, θα συρόμαστε προς τα στόματα των καμινιών, προς τον πύρινο ποταμό, προς το σκοτάδι, προς τις αθάνατες κολάσεις, χωρίς να μπορούμε να ικετεύσουμε κανέναν για να απαλλαγούμε. Διότι δεν είναι δυνατόν, λέει, δεν είναι δυνατόν να διαβεί κανείς από εδώ προς τα εκεί· διότι υπάρχει μέγα χάσμα μεταξύ ημών και υμών· και ούτε σε όσους το επιθυμούν είναι δυνατόν να μεταβούν και να απλώσουν χείρα βοηθείας· αλλά είναι αναπόφευκτο να καιγόμαστε παντοτινά, χωρίς να μας υπερασπίζεται κανείς, έστω κι αν είναι ο πατέρας μας, έστω κι αν είναι η μητέρα μας, έστω κι αν είναι οποιοσδήποτε, ακόμη κι αν έχει πολλή παρρησία προς τον Θεό. «Αδελφός», λέει, «δεν λυτρώνει· θα λυτρώσει άνθρωπος;». Επειδή λοιπόν δεν μπορούμε να εναποθέτουμε τις ελπίδες της σωτηρίας μας σε άλλον, παρά μόνο στον εαυτό μας, μετά τη φιλανθρωπία του Θεού, σας παρακαλώ, ας πράττουμε τα πάντα, ώστε ο βίος μας να γίνει καθαρός και η διαγωγή μας άριστη, και να μη δεχθούμε καμία απολύτως κηλίδα ευθύς εξ αρχής· εάν όμως τη δεχθήκαμε, τουλάχιστον μετά την κηλίδα ας μην εφησυχάζουμε, αλλά ας επιμένουμε διαρκώς να αποπλένουμε τον ρύπο μέσω της μετανοίας, των δακρύων, των προσευχών και της ελεημοσύνης.

Διότι είναι φοβερό εκείνο το δικαστήριο, φρικτό το βήμα, γεμάτες τρόμο οι απολογίες, ποταμός πυρός κυλάει· αδελφός δεν μπορεί να λυτρώσει, θα μπορέσει άραγε να λυτρώσει άνθρωπος; Διότι θυμήσου τα όσα λέγονται στο Ευαγγέλιο: τους αγγέλους που περιτρέχουν, τον νυμφώνα που κλείνει, τις λαμπάδες που δεν σβήνουν, τις δυνάμεις που σέρνουν στα καμίνια του πυρός. Αναλογίσου και τούτο: ότι, εάν κάποια κρυφή πράξη ενός από εμάς φανερωνόταν σήμερα μόνο ενώπιον της Εκκλησίας, πόσο θα ευχόταν μάλλον να χαθεί και να ανοίξει η γη να τον καταπιεί, παρά να έχει τόσους πολλούς μάρτυρες της κακίας του! Τι λοιπόν θα πάθουμε τότε, όταν τα πάντα θα έρθουν στο φως ενώπιον ολόκληρης της οικουμένης σε ένα τέτοιο λαμπρό και περίβλεπτο θέατρο, και ενώ θα τα παρακολουθούν όλα τόσο οι γνωστοί όσο και οι άγνωστοί μας;

Και αυτά τα διακηρύσσουν οι ίδιοι οι προφήτες, ο μεν ένας λέγοντας: «Αδελφός δεν λυτρώνει, θα μπορέσει να λυτρώσει άνθρωπος;». Ο δε Ιεζεκιήλ δήλωσε και κάτι περισσότερο από αυτό, λέγοντας: «Εάν παραστούν ο Νώε και ο Ιώβ και ο Δανιήλ, τους γιους τους και τις κόρες τους δεν πρόκειται να σώσουν». Διότι μία μόνο προστασία υπάρχει εκεί, αυτή που προέρχεται από τα έργα, και εκείνος που την έχει στερηθεί δεν είναι δυνατόν να σωθεί από αλλού. Αυτά, λοιπόν, φέρνοντας συνεχώς στο μυαλό μας και αναλογιζόμενοι, ας καθαρίσουμε τον βίο μας και ας τον καταστήσουμε λαμπρό, ώστε με παρρησία να αντικρίσουμε τον Κύριο και να αξιωθούμε των υποσχεθέντων αγαθών, με τη χάρη και τη φιλανθρωπία του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, μέσω του οποίου και μαζί με τον οποίο ανήκει η δόξα στον Πατέρα, μαζί με το Άγιο Πνεύμα, τώρα και πάντοτε και στους αιώνες των αιώνων. Αμήν.

Διότι η απάντηση δεν προερχόταν από κάποιον που απέρριπτε τη μητέρα του, αλλά από κάποιον που υποδείκνυε ότι σε τίποτα δεν θα την είχε ωφελήσει το γεγονός ότι τον γέννησε, αν δεν ήταν εξαιρετικά αγαθή και πιστή. Εάν όμως τη Μαρία δεν την ωφελεί σε τίποτα το ότι γεννήθηκε από αυτήν ο Χριστός χωρίς την αρετή της ψυχής, πολύ περισσότερο δεν θα μπορέσει να ωφελήσει εμάς, έστω και αν έχουμε πατέρα, αδελφό ή παιδί ενάρετο και σπουδαίο, ενώ οι ίδιοι βρισκόμαστε πολύ μακριά από τη δική του αρετή. Διότι, όπως λέει ο Δαβίδ, «αδελφός δεν λυτρώνει, θα λυτρώσει άνθρωπος;».

Διότι τα μεν εκεί τα κατέχουν, απολαμβάνοντας την ανταμοιβή· τα δε εδώ τα έχουν, συντηρούμενοι από τις ελπίδες εκείνων, μη έχοντας αίσθηση των παρόντων δεινών χάρη στην προσδοκία των μελλοντικών αγαθών. Αλλά ας ακούσουμε και τη συνέχεια. Επιπλέον όλων αυτών, λέει, μέγα χάσμα έχει εδραιωθεί ανάμεσα σε εμάς και σε εσάς. Ορθά λοιπόν είπε ο Δαβίδ, ότι αδελφός δεν μπορεί να λυτρώσει· δεν θα δώσει στον Θεό αντάλλαγμα εξιλέωσης για τον εαυτό του.

Εμπρός λοιπόν, επειδή έχουμε πλέον αποδώσει στους πατέρες τους επαίνους, όχι βέβαια αυτούς που τους αξίζουν, αλλά αυτούς που είναι κατά τη δύναμή μας, ας παραδώσουμε και σε εσάς το υπόλοιπο αυτής της διήγησης. Αλλά μην αποκάμετε, μέχρι να φτάσουμε στο τέλος, αναλαμβάνοντας τον λόγο από εκεί που τον αφήσαμε προηγουμένως. Και πού τον αφήσαμε; Στο χάσμα που χωρίζει τους δικαίους από τους αμαρτωλούς. Διότι, όταν ο πλούσιος είπε: «Στείλε τον Λάζαρο», ο Αβραάμ τού απάντησε: «Μεγάλο χάσμα έχει στηριχθεί ανάμεσα σε εμάς και σε εσάς, ώστε εκείνοι που θέλουν να περάσουν από εκεί προς εμάς να μην μπορούν, ούτε όσοι είναι από εδώ να περάσουν εκεί». Και αποδείξαμε με πολλά από όσα ειπώθηκαν ότι, μετά τη φιλανθρωπία του Θεού, πρέπει να στηρίζουμε τις ελπίδες της σωτηρίας μας στα δικά μας κατορθώματα, και όχι να απαριθμούμε πατέρες, παππούδες και προπάππους, ούτε συγγενείς, φίλους, οικείους και γείτονες· διότι «αδελφός δεν μπορεί να λυτρώσει· θα λυτρώσει άραγε άνθρωπος;». Απεναντίας, όσα κι αν παρακαλέσουν και καθικετεύσουν εκείνοι που αναχώρησαν από αυτή τη ζωή με αμαρτίες, όλα πλέον θα τα πουν άδικα και μάταια.

Εάν λάβω το Πνεύμα, λέγω: «Κυριάρχησε ανάμεσα στους εχθρούς σου». Εάν λάβω το Πνεύμα, λέγω: «Κανείς δεν θα δώσει στον Θεό εξιλαστήριο αντάλλαγμα για τον εαυτό του, ούτε το τίμημα για τη λύτρωση της ψυχής του»· και πάλι λέγω: «Μη σκληρύνετε τις καρδιές σας, όπως κατά τον παραπικρασμό»· και πάλι: «Κάθε ανομία θα κλείσει το στόμα της». Εάν λάβω το Πνεύμα, λέγω: «Απομακρύνσου από το κακό και πράξε το αγαθό· αναζήτησε την ειρήνη και επιδίωξέ την». Θα διηγηθώ τις ευεργεσίες σου σε εμένα και θα πω: «Ελάτε, ακούστε, όλοι εσείς που φοβάστε τον Θεό, και θα σας διηγηθώ όσα έπραξε για την ψυχή μου. Θα διδάξω στους ανόμους τις οδούς σου, και οι ασεβείς θα επιστρέψουν σε σένα». Και τα ιουδαϊκά έθιμα πού είναι; Δεν μου θυσιάζεις πρόβατα ούτε μόσχους; Δεν τα ζητάς αυτά. «Διότι θυσία και προσφορά δεν θέλησες· ολοκαυτώματα και θυσίες για την αμαρτία δεν ζήτησας». Εσύ είπες: «Δεν θα δεχθώ από τον οίκο σου μόσχους, ούτε τράγους από τα κοπάδια σου. Πρόσφερε στον Θεό θυσία αινέσεως».

Αδελφός δεν μπορεί να λυτρώσει· θα μπορέσει άραγε άνθρωπος; Δεν θα δώσει στον Θεό εξιλαστήριο αντάλλαγμα για τον εαυτό του, ούτε το τίμημα της λυτρώσεως της ψυχής του. Και ποια είναι η συνάφεια αυτών των λόγων; θα μπορούσε να ρωτήσει κανείς. Πολύ μεγάλη βεβαίως και συνεχής, και απολύτως συνδεδεμένη με τα προηγούμενα. Διότι, επειδή ο λόγος του αφορούσε το δικαστήριο, και εκείνες τις φοβερές απολογίες, και την αδέκαστη απόφαση· και επειδή πολλοί στα επίγεια δικαστήρια διέφθειραν το δίκαιο, εξαγόρασαν δικαστές και διέφυγαν την καταδίκη· διακηρύσσοντας το αδέκαστο εκείνης της αποφάσεως, και αυξάνοντας τον φόβο για τον οποίο μίλησε πρωτύτερα, πρόσθεσε αυτά τα λόγια, αποδεικνύοντας ότι ορθώς είπε πως έναν μόνο φόβο πρέπει να έχουμε, αυτόν που προέρχεται από την αμαρτία, και κανέναν άλλον. Διότι εκεί δεν είναι δυνατόν να διαφθαρεί το δίκαιο με χρήματα, ούτε προσφέροντας δώρα να γλιτώσει κανείς τον εαυτό του από τη γέεννα· ούτε η προστασία και η συνηγορία σώζουν, ούτε κανένα άλλο από τα παρόμοια μέσα. Διότι, έστω και αν είσαι πλούσιος, έστω και αν είσαι εξουσιαστής, έστω και αν είσαι γνωστός κάποιου ισχυρού, όλα αυτά είναι άσκοπα και μάταια· με βάση τα έργα του ο καθένας εκεί είτε τιμωρείται είτε στεφανώνεται.

Και ορθά είπε: «Δεν θα δώσει το αντίτιμο για τη λύτρωση της ψυχής του»· διότι το αντίτιμο της ψυχής δεν είναι ούτε ολόκληρος ο κόσμος. Γι' αυτό και έλεγε: «Τι ωφελείται ο άνθρωπος, εάν κερδίσει ολόκληρο τον κόσμο, αλλά ζημιωθεί την ψυχή του;» Και για να μάθεις ότι ολόκληρος ο κόσμος δεν αποτελεί το αντίτιμο της ψυχής, άκουσε τι λέει ο Παύλος και για άλλους αγίους: «Περιπλανήθηκαν ντυμένοι με προβιές, με κατσικίσια δέρματα, στερούμενοι, θλιβόμενοι, κακουχούμενοι, για τους οποίους ο κόσμος δεν ήταν άξιος». Διότι ο κόσμος υπάρχει για την ψυχή. Όπως λοιπόν ένας πατέρας δεν θα προτιμούσε το σπίτι αντί για το παιδί του, έτσι ούτε και ο Θεός προτιμά τον κόσμο αντί για την ψυχή· αλλά υπάρχει ανάγκη από έργα και κατορθώματα. Θέλεις να μάθεις πόσο μεγάλη είναι η αξία των ψυχών μας; Όταν ο Μονογενής επρόκειτο να τη λυτρώσει, δεν έδωσε κάποιον κόσμο, ούτε άνθρωπο, ούτε γη, ούτε θάλασσα, αλλά το δικό Του τίμιο αίμα. Γι' αυτό και ο Παύλος έλεγε: «Αγοραστήκατε με τίμημα, μην γίνεστε δούλοι ανθρώπων». Είδες το μέγεθος του τιμήματος; Όταν, λοιπόν, χάσεις αυτήν που αγοράστηκε με τόσο μεγάλο τίμημα, πώς πλέον θα μπορέσεις εσύ να την αγοράσεις; Διότι ο Χριστός, εφόσον αναστήθηκε από τους νεκρούς, δεν πεθαίνει πλέον. Είδες το πολύτιμο του τιμήματος; Είδες την αξία της ψυχής; Μην την καταφρονείς, λοιπόν, ούτε να την καθιστάς αιχμάλωτη. Και κόπιασε αιώνια, και θα ζήσει μέχρι τέλους.

Ιδού, αναζητώ βοηθό, και δεν υπάρχει κανείς βοηθός· ιδού, αναζητώ λυτρωτή, και δεν υπάρχει κανείς για να με διασώσει· ιδού, αναζητώ συνοδοιπόρο, και δεν υπάρχει κανείς να συμπάσχει μαζί μου. Πού είναι ο πατέρας που με γέννησε; Πού η μητέρα που με κοιλοπόνεσε; Πού ο αδελφός; Όπου αδελφός δεν λυτρώνει αδελφό, πώς θα λυτρώσει άνθρωπος άνθρωπο; Αυτά τα λόγια φθέγγονται προς εμάς εκείνοι που μας εγκαταλείπουν, και πλέον πορεύονται την αιώνια οδό τους.

Φρονώ ότι εκείνοι που κατοικούν σε ιερό τόπο πρέπει να εμπιστεύονται κάθε κρίση στον Θεό και να περιφρονούν την ανθρώπινη παρέμβαση, όταν οι ίδιοι έχουν προσηλωμένο το βλέμμα τους στον επουράνιο Κριτή. ΤΙΤΛΟΣ Λʹ. —Περί αυτών που λογοδοτούν και όσων υφίστανται δικαστικές ποινές· και ότι σε καμία περίπτωση δεν θα λογοδοτήσει κάποιος αντί κάποιου άλλου. «Δεν θα θανατώνονται οι πατέρες για τα παιδιά τους, ούτε οι γιοι για τους πατέρες τους· ο καθένας θα πεθάνει για τη δική του αμαρτία.» «Αδελφός δεν μπορεί να σε λυτρώσει, πώς θα σε λυτρώσει (άλλος) άνθρωπος;» «Εκείνες τις ημέρες δεν θα λένε πλέον: "Οι πατέρες έφαγαν άγουρα σταφύλια, και τα δόντια των παιδιών μούδιασαν"· αλλά ο καθένας θα πεθάνει για τη δική του αμαρτία, και όποιου φάει, εκείνου τα δόντια θα μουδιάσουν.» «"Οι πατέρες έφαγαν άγουρα σταφύλια, και τα δόντια των παιδιών μούδιασαν". Ζω εγώ, λέγει ο Κύριος, η ψυχή που αμαρτάνει, αυτή και θα πεθάνει. Ο άνθρωπος όμως που πράττει τη δικαιοσύνη, αυτός θα είναι δίκαιος. Ο γιος δεν θα επωμιστεί την αδικία του πατέρα. Η δικαιοσύνη του δικαίου θα αναπαύεται πάνω του, και η ανομία του ανόμου θα πέφτει πάνω του.» «Ο καθένας θα βαστάξει το δικό του φορτίο.»

ΟΡΘΟΔΟΞΟΣ. Για αυτό το ζήτημα, άκουσε πρώτα εσύ τι αποφαίνεται ο Θεός μέσω των προφητών σχετικά με τη μεσιτεία εκείνου του καιρού: «Εάν σταθούν ο Νώε, ο Μωυσής και ο Δανιήλ, δεν θα μπορέσουν να γλιτώσουν τους γιους και τις κόρες τους, και ούτε αδελφός μπορεί να λυτρώσει», θα μπορέσει άραγε να λυτρώσει άνθρωπος; Έπειτα ας διακρίνουμε και τα δύο: ποιος είναι αυτός που θα εκλιπαρήσει τον Κύριο που θα κάθεται τότε στην κρίση; Αυτός που νομοθέτησε τα αντίθετα από Αυτόν στα πάντα; Αυτός που είχε εντελώς αντίθετο φρόνημα και που οδήγησε τόσα έθνη στην αποστασία; Και υπέρ ποιών; Υπέρ αυτών που κατέστρεψαν όλα τα θυσιαστήρια του Κριτή; Υπέρ αυτών που καταπάτησαν τις εικόνες Του; Υπέρ αυτών που σκότωσαν με σκληρότητα τους δούλους Του; Και υπέρ αυτών που σε όλη τους τη ζωή βλασφήμησαν Αυτόν και τον Πατέρα Του; Υπέρ αυτών μεσιτεύει αυτός και αυτούς θα γλιτώσει από την κόλαση; Και ποιος, που διαθέτει νου και λογική, θα τα πει αυτά; Από πού θα βρει την παρρησία να απολογηθεί για τον εαυτό του και για τις τόσες μυριάδες της αποστασίας, ή πώς αλλιώς θα εμφανιστεί εκείνος;

Τι λοιπόν; Όλους τους συγκάλεσες για ακρόαση και το αυτί σου το κλίνεις προς άλλη ακρόαση; Ναι, λέει, διότι ούτε εγώ μιλώ αυτά από τον εαυτό μου, αλλά από το θείο Πνεύμα που με διδάσκει αυτά, και «ανοίγοντας το πρόβλημά μου με το ψαλτήρι» θα μάθω από εκεί ποιον πρέπει να φοβάμαι. «Γιατί να φοβάμαι σε ημέρα» φοβερή και «πονηρή» και τελευταία μου, κατά την οποία «η ανομία της φτέρνας μου θα με κυκλώσει»; Διότι φτέρνα για τον καθένα μας είναι το τέλος της ζωής, κατά το οποίο εάν βρεθούμε να κυκλωνόμαστε από κάποια ανομία, θα είναι όντως ημέρα πονηρή και φόβος ασύγκριτος. «Αυτοί που έχουν πεποίθηση στη δύναμή τους και καυχώνται για το πλήθος του πλούτου τους», τι θα κάνουν τότε, κυκλωμένοι από ανομία; «Αδελφός δεν λυτρώνει», διότι ούτε ο ίδιος δεν δύναται να λυτρώσει τον αδελφό του από την προκείμενη εκείνη ανάγκη· «θα λυτρώσει άραγε άνθρωπος» άλλον, ο τάδε ή ο δείνα; «Δεν θα δώσει στον Θεό εξιλέωση για τον εαυτό του και το τίμημα της λύτρωσης της ψυχής του». Εκείνος που θα φτάσει σε εκείνη την ημέρα, λέει, κυκλωμένος μέσα στις ανομίες, τι θα δώσει ως εξιλέωση στον Θεό; Ή ποιο τίμημα έχει να δώσει για να εξαγοράσει την ψυχή του, καθώς απάγεται γυμνός από τον βίο; Εκείνος όμως που «κοπίασε σε αυτόν τον αιώνα, θα ζήσει μέχρι το τέλος· δεν θα δει καταφθορά, όταν δει σοφούς να πεθαίνουν», έχοντας πλέον γίνει ανώτερος του φόβου του θανάτου. «

Διότι μία είναι η περίοδος της μετανοίας, η παρούσα ζωή, και εάν την περάσουμε με αμέλεια, δεν πρόκειται να βρούμε άλλη. Και μία ψυχή χορήγησε ο Θεός στον καθένα μας, και, εάν και αυτήν την χάσουμε εξαιτίας της απροσεξίας, είναι αδύνατον να βρούμε άλλη. Διότι αυτός που χάνει χρήματα και τροφές και ενδύματα και σκεπάσματα και πρόσκαιρα πράγματα, βρίσκει άλλα αντί αυτών, εκείνος όμως που χάνει την ψυχή του δεν μπορεί να βρει άλλη, και όποιος αφήνει να παρέλθει ο χρόνος της μετανοίας με αμέλεια, δεν μπορεί να βρει άλλον. Και για εκείνον που θα παραδοθεί στην αιώνια κόλαση, είναι αδύνατον να απαλλαγεί από εκεί, διότι ούτε αδελφός ούτε αδελφή ούτε άγιος γονέας μπορεί να τον αποσπάσει από εκεί. «Αδελφός», λέει η Γραφή, «δεν λυτρώνει» τον αδελφό του από την κόλαση, έστω και αν είναι άγιος. Θα τον «λυτρώσει» λοιπόν κάποιος άλλος «άνθρωπος», ο τάδε ή ο δείνα; Ακόμη και αν ο Ενώχ, λέει, και ο Νώε προσευχηθούν για τους γιους και τις κόρες τους κατά την ημέρα της κρίσεως, δεν πρόκειται να τους γλιτώσουν.

ΒΑΣΙΛΕΙΑ ΑΛΕΞΙΟΥ ΤΟΥ ΑΓΓΕΛΟΥ ΤΟΜΟΣ ΠΡΩΤΟΣ Με αυτόν λοιπόν τον τρόπο ο Ισαάκιος Άγγελος κατακρημνίζεται από την εξουσία και αποβάλλει εύκολα την ηγεμονία, υφιστάμενος τη στέρηση του φωτός από εκείνους από τους οποίους φανταζόταν ότι θα έχει καθοδήγηση σαν από δικά του μάτια. Διότι τι άλλο είναι πιο κοντινό και πιο γνήσιο από τον αδελφό, και μάλιστα τον αγαπημένο; Αν όμως το νερό πνίγει, τι να πιούμε εμείς οι άνθρωποι; Και αν τα μέλη του σώματος οπλίζονται το ένα εναντίον του άλλου, με ποιον τρόπο θα συναρμολογηθούμε για να επιβιώσουμε; Και ενώ η φιλάνθρωπη ιατρική τέχνη παρασκεύασε από αντίθετες σάρκες σωτήριο αντίδοτο, μερικοί άνθρωποι, λησμονώντας τα σεμνά δώρα της φύσης, στράφηκαν ο ένας εναντίον του άλλου και αγνόησαν την ίδια τους την υπόσταση, από μοχθηρία της ψυχής και από έρωτα για μεγαλύτερη δόξα. Αυτό, λοιπόν, αποτέλεσε μεταξύ των εθνών στοιχείο εξουθένωσης για τους Ρωμαίους και θεωρήθηκε ένα επακόλουθο και ένα συμβάν αίσχιστο από όλα τα προηγούμενα, σε ό,τι αφορά τις ανατροπές των πραγμάτων και τις μεταβολές και αλλοιώσεις των κυβερνώντων. Υπήρχαν δε και εκείνοι οι οποίοι, απομακρυνόμενοι από τη φιλία προς τους πλησίον και απαρνούμενοι την παλαιά οικειότητα, έλεγαν: «Αδελφός δεν λυτρώνει· θα λυτρώσει άλλος άνθρωπος;». Και εκείνους στους οποίους κάποιοι αποκάλυπταν τα πιο μυστικά τους σχέδια, από τότε άρχισαν να τους αντιμετωπίζουν με καχυποψία, θεωρώντας ακόμη και την προσφώνησή τους ως επιβουλή, έχοντας το γεγονός αυτό ως παράδειγμα.

Και αδελφός βέβαια δεν μπορεί να προσφέρει λύτρωση. Ούτε είναι δυνατόν στον αδελφό να επαρκέσει η δικαιοσύνη του αδελφού του, ούτε ένας αγαθός πατέρας θα μπορούσε κατ' αυτόν τον τρόπο να φανεί χρήσιμος σε ράθυμα παιδιά την κρίσιμη ώρα. Όμως οι κόποι του Σωτήρος είναι απολύτως δικοί μας, έτσι ώστε, χωρίς να κάνουν καθόλου καλύτερο εκείνον (διότι δεν το είχε ανάγκη), μας παρείχαν τη δυνατότητα να επιτύχουμε τη μέγιστη από όλες τις καταξιώσεις. Διότι οι μεν συγγενείς έχουν απλώς συγγένεια μεταξύ τους, ο Σωτήρας όμως είναι ένας άλλος εαυτός για όσους έχουν μυηθεί στα δικά του μυστήρια. Επειδή και το σώμα και το αίμα και το πνεύμα και όλα αυτά είναι κοινά. Διότι «εκείνος που προσκολλάται στον Κύριο είναι ένα πνεύμα με αυτόν» και, όπως λέει, τα μέλη των μυημένων είναι «μέλη Χριστού».

Οι μάρτυρες, ενθυμούμενοι πάντοτε τα λόγια του Σωτήρος και μελετώντας αδιάκοπα τα ρήματα των μαθητών του, απέκρουαν με αυτά τις επιθέσεις των αντιπάλων. «Διότι εμείς, έλεγαν, ω δικαστά, απορρίπτουμε ως βλαβερές και καθόλου ωφέλιμες τις δικές σου υποσχέσεις και δωρεές, καθώς και εκείνου που μιλά και προστάζει μέσω υμών. Διότι, τι θα ωφεληθεί ο άνθρωπος, εάν κερδίσει ολόκληρο τον κόσμο, αλλά ζημιωθεί την ψυχή του; Ή τι αντάλλαγμα θα δώσει κάποιος για την ψυχή του; Ή τι θα τον ωφελήσουν τα υπάρχοντα την ημέρα της οργής; Ή τι θα δώσει κάποιος στον Θεό ως εξιλαστήριο για τον εαυτό του ή ως τίμημα για τη λύτρωση της ψυχής του; Διότι από κοινού ο άφρων και ο ανόητος θα χαθούν, και θα εγκαταλείψουν σε ξένους τον πλούτο τους. Επειδή ούτε η δόξα τους κατεβαίνει μαζί τους στον άδη, αλλά ο τάφος θα γίνει η αιώνια κατοικία τους. Και ο ουρανός, ως κτιστός, θα παρέλθει, και σαν ένδυμα που παλιώνει θα αλλαχθεί. Διότι, εφόσον η συγκρότησή του έγινε μέσα στον χρόνο, μέσα στον χρόνο θα δεχθεί και τη διάλυσή του, όταν το διατάξει ο Θεός, ο οποίος τον άπλωσε σαν δέρμα».

Αλλά μακάρι να μην τα ακούσουμε ποτέ αυτά, τέκνα και αδελφοί, ούτε να υποστούμε εκείνον τον ελεεινό και απερίγραπτο χωρισμό από τους αγίους και τους δικαίους, ενώ εκείνοι μεν θα προσλαμβάνονται σε χαρά ανεκλάλητη και σε φως ανέκφραστο και σε απόλαυση ακόρεστη («διότι θα ανακλιθούν», λέει η Γραφή, «μαζί με τον Αβραάμ και τον Ισαάκ και τον Ιακώβ»), εμείς δε θα οδηγούμαστε μαζί με τους δαίμονες στο άσβεστο πυρ και στον ατελεύτητο σκώληκα, στον βρυγμό των οδόντων, στο μέγα χάος, στα ανυπόφορα τάρταρα, στα άλυτα δεσμά, στα σκοτεινότατα καταχθόνια, και αυτά όχι για μικρό χρονικό διάστημα, ούτε για ένα έτος, ούτε για εκατό έτη, ούτε για χίλια έτη, και θα προσθέσω ούτε για μύρια έτη. Διότι η κόλαση δεν θα έχει τέλος, όπως νομίζουν οι Ωριγενιστές, αλλά θα υπάρχει παντοτινά και αμετάβλητα και αιώνια, σύμφωνα με την απόφαση του Κυρίου. Πού θα βρεθεί λοιπόν τότε, καθώς λένε οι άγιοι, αδελφός ή πατέρας ή μητέρα, για λύτρωση, για υπεράσπιση; Πουθενά. Διότι, «αδελφός», λέει η Γραφή, «δεν μπορεί να λυτρώσει· θα μπορέσει να λυτρώσει άνθρωπος; Κανείς δεν θα μπορέσει να δώσει στον Θεό εξιλαστήριο αντάλλαγμα για τον εαυτό του, ούτε το τίμημα της λύτρωσης της ψυχής του».