Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 49:14

Αθανάσιος: Διότι από τον Αβραάμ άρχισε η περιτομή· επειδή σε αυτόν πρώτο έδωσε εντολή ο Θεός να περιτμηθεί, καθώς και στο σπέρμα του. Ο Ζακχαίος είπε: Πείσε με, γιατί αποφεύγετε να προσφέρετε θυσίες, εφόσον οι πρώτοι άγιοι προσέφεραν θυσίες στον Θεό; Ή μήπως έχεις να πεις ότι και αυτό έλαβε την αρχή του από τον Αβραάμ, τη στιγμή που η Γραφή λέει ότι από την εποχή του Αδάμ προσέφεραν θυσίες, και έγιναν αποδεκτές οι θυσίες τους, μολονότι προέρχονταν από ζώα; Αθανάσιος: Και εμείς γνωρίζουμε ότι όλοι οι άγιοι πριν από την έλευση του Χριστού προσέφεραν θυσίες· μετά τον Χριστό, όμως, έχει παύσει η θυσία δια των άλογων ζώων και έχει αυξηθεί εκείνη που προσφέρεται δια του Πνεύματος, καθώς ο Θεός διακηρύσσει ρητώς: «Μήπως θα φάω κρέατα ταύρων ή θα πιω αίμα τράγων; Πρόσφερε στον Θεό θυσία αινέσεως».

Περί της δοξολογίας του Αγίου Πνεύματος. «Πρόσφερε στον Θεό θυσία αινέσεως και απόδωσε στον Ύψιστο τις ευχές σου, και επικαλέσου με κατά την ημέρα της θλίψεώς σου· και θα σε λυτρώσω, και θα με δοξάσεις». Το Πνεύμα, λοιπόν, είναι αυτό που είπε: «Θα σε λυτρώσω, και θα με δοξάσεις». Είναι προφανές, διότι αυτό είναι που είπε: «Πρόσφερε στον Θεό».

«Τι μου χρειάζεται το πλήθος των θυσιών σας;» λέγει ο Κύριος. Ένα από όσα οφείλουν να ακουστούν από τους άρχοντες και να τηρηθούν από τον λαό είναι το: «Τι μου χρειάζεται το πλήθος των θυσιών σας;». Οι θυσίες των ασεβών είναι βδέλυγμα στον Κύριο. Πώς, λοιπόν, μέσω θυσιών που προσφέρονται σε μεγάλο πλήθος χωρίς ουσιαστική μετάνοια, ελπίζετε ότι θα βρείτε κάποια απολύτρωση για τις ψυχές σας; Διότι ο Θεός δεν εξιλεώνεται με το αίμα των ζώων, ούτε με τις σφαγές πάνω στους βωμούς, αλλά με την συντετριμμένη καρδιά. Διότι θυσία στον Θεό είναι το συντετριμμένο πνεύμα. Το ίδιο αρμόζει να λέγεται και προς εκείνους που είναι μεν απλόχεροι στις δαπάνες, αλλά δεν μετανοούν έμπρακτα. Γι' αυτόν τον λόγο, ο λόγος του Θεού δεν απορρίπτει εξ ολοκλήρου τις θυσίες, αλλά τις ιουδαϊκές: «Τι μου χρειάζεται», λέγει, «το πλήθος των θυσιών σας;». Και το μεν πλήθος το απορρίπτει· αναζητά, όμως, μία θυσία. Ο καθένας ας προσφέρει τον εαυτό του στον Θεό, παρουσιάζοντάς τον ως θυσία ζωντανή, ευάρεστη στον Θεό, προσφέροντας στον Θεό θυσία αινέσεως μέσω της λογικής λατρείας. Επειδή, λοιπόν, το πλήθος των θυσιών του Νόμου απορρίφθηκε ως άχρηστο, μία θυσία έγινε δεκτή, η οποία προσφέρθηκε στα έσχατα των αιώνων για την κατάργηση της αμαρτίας· διότι ο Αμνός του Θεού σήκωσε την αμαρτία του κόσμου, προσφέροντας τον Εαυτό Του ως προσφορά και θυσία σε οσμή ευωδίας.

«Αυτά (λέει) τα τόσο ταπεινά και γήινα ποιος τα ζήτησε από τα χέρια σας;» Βλέπεις πόση βία και ανάγκη επιβάλλει, ώστε να εκλαμβάνουμε κατά κάποιον πνευματικό τρόπο το θέλημα του νόμου; Διότι, εάν μεν ομολογείται ότι τα λόγια του νόμου έχουν δοθεί από τον Θεό, αυτά όμως που τελούνται τώρα λέει ότι δεν τα ζητά ο Θεός, σαφώς και αναντιρρήτως μας αναγκάζει να αναγάγουμε τον νου μας στην πνευματική θεωρία του νόμου· σχεδόν φωνάζοντας και διαμαρτυρόμενος: «Έλεος θέλω και όχι θυσία· και επίγνωση Θεού, μάλλον παρά ολοκαύτωμα». Και το: «Μήπως σου αναγγέλθηκε, άνθρωπε, τι είναι καλό και τι ζητά ο Κύριος από εσένα; Τίποτε άλλο παρά να πράττεις το δίκαιο, να αγαπάς το έλεος και να είσαι έτοιμος να πορευτείς με τον Κύριο τον Θεό σου». Και το: «Πρόσφερε στον Θεό θυσία αινέσεως».

Μας προστάζει μάλλον να προσφέρουμε «θυσία αινέσεως», δηλαδή την προσκύνηση με ψαλμωδία, στην οποία, βλέποντας ο υμνωδός ότι οπωσδήποτε θα ανέλθουν τα έθνη μέσω της πίστης στο Άγιο Πνεύμα, λέει απευθυνόμενος προς τον Κύριο και Σωτήρα μας: «Όλη η γη ας σε προσκυνήσει και ας σου ψάλει, ας ψάλει στο όνομά σου». Αλλά και ο ίδιος ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός, αποδεικνύοντας ότι η πνευματική λατρεία είναι ανώτερη από τη νομική, λέει προς τη Σαμαρείτιδα: «Πίστεψέ με, γυναίκα, ότι έρχεται η ώρα που ούτε σε αυτό το όρος ούτε στα Ιεροσόλυμα θα προσκυνήσετε τον Πατέρα. Αλλά έρχεται η ώρα, και είναι τώρα, που οι αληθινοί προσκυνητές θα προσκυνήσουν τον Πατέρα με πνεύμα και αλήθεια· διότι τέτοιους ζητά ο Πατέρας να είναι αυτοί που τον προσκυνούν. Ο Θεός είναι πνεύμα, και εκείνοι που τον προσκυνούν πρέπει να τον προσκυνούν με πνεύμα και αλήθεια». Σκεπτόμαστε δε, κρίνοντας ορθά, ότι με αυτόν τον τρόπο διακρίνονται και οι άγιοι άγγελοι, και ότι προσφέρουν στον Θεό την προσκύνηση σαν μια πνευματική δορυφορία. Γι' αυτό άλλωστε, όταν το Πνεύμα πρόσταζε τις άνω δυνάμεις να αποδώσουν τη θεοπρεπή τιμή στον Πρωτότοκο και Μονογενή, έλεγε: «Και ας τον προσκυνήσουν όλοι οι άγγελοι του Θεού». Αλλά και ο θείος ψαλμωδός μας καλούσε προς αυτό λέγοντας: «Ελάτε να προσκυνήσουμε και να προσπέσουμε σε αυτόν».

Επειδή δε γνώρισαν τον αληθινό Θεό, παραμερίζοντας τους ψευδώνυμους θεούς, αυτόν και μόνο υποδεικνύουν λέγοντας: Ιδού ο Θεός μου, ο Σωτήρας μου ο Κύριος. Δεν θα έχω πλέον την πεποίθησή μου σε ξύλα και σε λίθους, λέει, αλλά σε αυτόν και μόνο, και μέσω αυτού θα σωθώ. Και αν εκείνος που παλαιότερα με εξαπάτησε και με συνάρπασε στην πλάνη, έρθει πάλι πειράζοντας και πολεμώντας, θα νικήσω, λέει, διότι η δόξα μου και η αίνεσή μου είναι ο Κύριος. Βλέπεις πώς έχουν γνωρίσει ότι η δοξολογία είναι πράγμα σωτήριο; Διότι «Πρόσφερε», λέει, «στον Θεό θυσία αινέσεως, και απόδωσε στον Ύψιστο τις ευχές σου.» Και, «Θα με επικαλεστείς σε ημέρα της θλίψης σου, και θα σε γλιτώσω, και θα με δοξάσεις.» <Και αντλήστε ύδωρ με ευφροσύνη από τις πηγές του Σωτηρίου.> Είναι μεγαλόδωρος αυτός που τους κάλεσε, έτοιμος για ανταπόδοση ο Θεός που τους διέσωσε, ευεργετεί αυτούς που τον έχουν επιγνώσει, και με θεία και πνευματικά αγαθά κατευφραίνει πλουσίως αυτούς που τον δοξολογούν. Παρατήρησε λοιπόν πώς αυτοί μεν ομολογούσαν λέγοντας: Ιδού ο Θεός μου, ο Σωτήρας μου ο Κύριος, σε αυτόν θα έχω την πεποίθησή μου· Εκείνος δε πάραυτα τους υπόσχεται και πηγές και σωτήριο ύδωρ. Διότι έπρεπε, έπρεπε αυτοί που έτρεξαν από το σκότος προς το φως, αυτοί που κλήθηκαν από την ελληνική αμάθεια στην επίγνωση του αληθινού Θεού, να μη στερηθούν την παιδαγωγία και τον λόγο που τους κατευφραίνει, και που έχει τη δύναμη να τους συγκρατεί στην ευσέβεια. «

Παντού, λοιπόν, φαίνεται ότι η μετάνοια είναι χρήσιμη και αναγκαία, και το να αποκρούεται η οργή με την επιστροφή προς το καλύτερο, χωρίς να απευθύνουμε στον Θεό φωνή εντελώς άχρηστη και ασαφή, αλλά αναπέμποντας από αγαθή διάνοια μέλος αληθινά σοφό και αρμονικό. «Θυσίασε», λέει, «θυσία αινέσεως και απόδωσε στον Ύψιστο τις ευχές σου. Και επικαλέσου με σε ημέρα της θλίψης σου, και θα σε ελευθερώσω και θα με δοξάσεις». <Μήπως μου προσφέρατε σφάγια και θυσίες επί σαράντα έτη στην έρημο, οίκος Ισραήλ; λέει ο Κύριος. Και όμως αναλάβατε τη σκηνή του Μολόχ και το άστρο του θεού σας Ραιφάν, τα είδωλα αυτών που κατασκευάσατε για τους εαυτούς σας. Και θα σας μετοικίσω πέρα από τη Δαμασκό, λέει ο Κύριος ο Θεός, ο παντοκράτωρ είναι το όνομά του.> Μέσα από αυτά που μόλις ερμηνεύθηκαν, ο Θεός ήταν αυτός που έλεγε προς τους εξ αίματος Ισραηλίτες: «Μίσησα, απέρριψα τις εορτές σας, και δεν θα δεχτώ οσμή ευωδίας στις πανηγύρεις σας. Διότι, ακόμη και αν μου προσφέρετε τα ολοκαυτώματα και τις θυσίες σας, δεν θα τα αποδεχτώ, και δεν θα επιβλέψω τις σωτήριες θυσίες που εμφανίζετε». Διότι, για να φανεί ότι ο Ίδιος έσωσε τον Ισραήλ από δική του αγαθότητα, και επειδή χάριν της μνήμης των πατέρων δίνει το έλεος στα τέκνα, και όχι θεωρώντας το γεγονός αυτό ως αντίδωρο θυσιών και κατά κάποιον τρόπο ως ανταμοιβή, αναφέρει αναγκαστικά ότι διήνυσαν μεν όχι λίγα χρόνια στην έρημο.

Διότι, άνθρωπε, μην νομίσεις, λέει, ότι ευφραίνομαι με τις αιματηρές θυσίες, ούτε να θεωρήσεις μια πόλη ασεβή και άνομη αν δεν προσφέρει μόσχους για ολοκαύτωμα. Ούτε εξάλλου θα έσωζα διόλου μια πόλη που κινδυνεύει, έστω κι αν έχει επιλέξει να θυσιάζει βόδια, και αν ακόμη αιματοκυλίζει το θυσιαστήριο με σφαγές προβάτων και αν επιλέγει να προσφέρει αγέλες κριαριών, αλλά μάλλον θα αρκέσει για τη σωτηρία της το να επικαλεστεί το όνομα του Θεού. Διότι είναι απολύτως δική μου εκείνη που τιμά τη δική μου εξουσία, και πράττει και επιλέγει να φρονεί αμέσως όσα είναι αρεστά σε εμένα. Τότε θα σώσω εκείνους που με φοβούνται. Επομένως, όταν ονομαζόμαστε λαός του Θεού, τότε και τον σεβόμαστε (φοβούμαστε), και από αυτόν σωζόμαστε, και η δύναμη της πνευματικής λατρείας εύλογα με αυτόν τον τρόπο θα μπορούσε να νοηθεί. Κάτι τέτοιο είπε ο Θεός των όλων και μέσω της φωνής του Δαβίδ: «Άκουσε, λαέ μου, και θα σου μιλήσω· Ισραήλ, και θα σου δώσω μαρτυρία· ο Θεός, ο Θεός σου είμαι εγώ. Δεν θα σε ελέγξω για τις θυσίες σου, και τα ολοκαυτώματά σου είναι ενώπιόν μου διαπαντός». Έπειτα, αφού πρόσθεσε σε αυτά ότι δεν πρόκειται να φάει κρέατα ταύρων, ούτε να πιει αίμα τράγων, λέει πάλι: «Πρόσφερε στον Θεό θυσία αινέσεως, και απόδωσε στον Ύψιστο τις ευχές σου· και επικαλέσου με σε ημέρα της θλίψεώς σου, και θα σε ελευθερώσω, και θα με δοξάσεις». <Άκουσε φυλή, και τι θα κοσμήσει την πόλη;>

Είναι πιθανό ότι, ακολουθώντας τα αρχαία έθιμα, ο Ψαλμωδός αναφέρει εδώ τα μουσικά όργανα. Διότι ήταν συνήθεια στους Ιουδαίους να κτυπούν κάποτε τη λύρα, να χρησιμοποιούν κύμβαλα και νάβλες και κάποια άλλα παρόμοια όργανα, και να ψάλλουν ύμνους στον ναό τους. (B φ. 97) Παρατήρησε ότι δεν προστάζει στους αγίους, δηλαδή στους ευθείς, να θυσιάζουν βόδια, ούτε βέβαια να χρησιμοποιούν καπνούς και λιβάνι· αλλά μάλλον να ψάλλουν ύμνους και να προσφέρουν αναίμακτες θυσίες, πράγμα που αποτελεί σύμβολο της εν Χριστώ πολιτείας. Αφού απέρριψε τις θυσίες δι' αιμάτων, λέγοντας προς τον Ισραήλ: «Δεν θα δεχθώ από τον οίκο σου μόσχους, ούτε από τα ποίμνιά σου τράγους», προτρέπει σε ωδές και μέλη λέγοντας: «Θυσίασε στον Θεό θυσία αινέσεως.» <Ψάλατε στον Κύριο άσμα καινό, ψάλατε σε αυτόν ωραία με αλαλαγμό.> (A φ. 176 β) Θα μπορούσε κανείς να δει και από αυτό ότι το Πνεύμα, μέσω του Ψαλμωδού, δεν απευθύνεται τώρα σε όσους τελούν τη λατρεία σύμφωνα με τον Νόμο, αλλά στους εραστές της εν Χριστώ πολιτείας και σε όσους έχουν πλουτίσει από Αυτόν με τη δικαίωση μέσω της πίστεως. Αυτοί θα ήταν εκείνοι για τους οποίους μιλούσε στην αρχή του προηγούμενου ψαλμού: «Μακάριοι είναι εκείνοι των οποίων συγχωρήθηκαν οι ανομίες.» Διότι σε ποιους συγχώρησε τις αμαρτίες, παρά σε όσους αναμορφώθηκαν σε καινότητα ζωής μέσω του αγιασμού εν Πνεύματι, οι οποίοι και ξέπλυναν κάθε μολυσμό μέσω του αγίου βαπτίσματος;

Σε εμάς όμως, που έχουμε δικαιωθεί εν Χριστώ και έχουμε αγιαστεί εν Πνεύματι, απευθυνόταν λέγοντας: «Πρόσφερε στον Θεό θυσία αινέσεως και απόδωσε στον Ύψιστο τις ευχές σου, και επικαλέσου με σε ημέρα της θλίψης σου, και θα σε γλιτώσω, και θα με δοξάσεις». Επομένως, τα πνευματικά είναι ανώτερα από τα γήινα, και η θυσία δια του Χριστού είναι πολύ πιο υπερέχουσα από τη νομική θυσία. Γι' αυτό ο Θεός έκλινε με εύνοια όχι στις θυσίες του Κάιν, αλλά του Άβελ. Και για ποιον λόγο; Διότι ο Ισραήλ προσέφερε μεν ορθά. Επειδή έπρεπε να θυσιάζει στον Θεό. Διαχώρισε όμως όχι ορθά, παραμένοντας προσκολλημένος διαρκώς στους τύπους και νομίζοντας ότι ο Θεός ευαρεστείται στις σκιές. Γι' αυτό και αμάρτησε και του δόθηκε η εντολή να ησυχάσει, δηλαδή να παύσει τα αρχαία και κατά νόμον έθιμα, και να καταστήσει ηγέτη τον Χριστό. Επειδή ελέχθη στον Κάιν: «Αμάρτησες, ησύχασε»· και ως προς τον Άβελ: «σε εσένα θα είναι η προσήλωσή του, και εσύ θα τον εξουσιάζεις». Αλλά αν ο Ισραήλ ήθελε να απωθήσει την προσφορά των πιο γήινων πραγμάτων και το ανωφελές της κατά νόμον λατρείας, και να καταστήσει τον Χριστό άρχοντα και καθοδηγητή της οδού προς το καλύτερο, θα ήταν ελεύθερος μαζί με εμάς, και θα βρισκόταν «στο βιβλίο των ζώντων», κατά τις Γραφές. Επειδή όμως, όπως ακριβώς ο Κάιν, μετέτρεψε την ευδοκίμηση του Σωτήρα μας σε αφορμή φθόνου και αρχή μιαιφονίας, έπεσε σε κατάρα και έγινε ένοχος επταπλάσιας εκδίκησης.

Επιπλέον, η σεμίδαλις η οποία δεν έχει ακόμη ενωθεί σε ένα σώμα, όπως τυχόν συμβαίνει στον άρτο και στη λαγάνα, αλλά παραμένει ακόμη υπό μορφή κόκκων, υποδηλώνει τον καθένα χωριστά και κάθε έναν από όσους προσφέρουν την αίνεση. Διότι είμαστε ευπρόσδεκτοι στον Θεό όταν αναπέμπουμε τις δοξολογίες, και ο καθένας ξεχωριστά, αλλά και όλοι ως ένα σώμα στο σύνολό μας. Επιχύνεται δε το έλαιο στη θυσία της αινέσεως, υποδηλώνοντας το ιλαρόν του πράγματος, και ότι οπωσδήποτε και εξάπαντος θα ακολουθήσει από τον Θεό το έλεος σε εκείνους που συνηθίζουν να την προσφέρουν. Διότι λέγει: «Πρόσφερε στον Θεό θυσία αινέσεως και απόδωσε στον Ύψιστο τις ευχές σου· και επικαλέσου με σε ημέρα θλίψεώς σου, και θα σε απαλλάξω, και θα με δοξάσεις». Γράφει δε κάπου και ο μαθητής του Χριστού: «Βρίσκεται κάποιος μεταξύ σας σε αθυμία; Ας προσεύχεται. Ευθυμεί κάποιος; Ας ψάλλει». Επομένως, το ότι η θυσία της αινέσεως πρέπει να προσφέρεται με ένζυμους άρτους, με άζυμες λαγάνες και με κόκκους σεμιδάλεως, το καθόρισε σαφώς. Και εφόσον προσφέρεται ένα από το καθένα, και περίπου μία χούφτα από τη σεμίδαλι, και σφάζεται το πρόβατο, και θυσιάζονται τα εντόσθια σύμφωνα με τον νόμο, τα υπόλοιπα καθίστανται βρώσιμα για εκείνους που έχουν ταχθεί να ιερουργούν, υποδεικνύοντας ο νόμος ότι η ιερωσύνη δεν είναι χωρίς απολαβή· προστάζει επιπλέον λέγοντας: «Την ημέρα κατά την οποία προσφέρεται, θα φαγωθεί· δεν θα αφήσουν τίποτα από αυτό για το πρωί».

Απαντά ο Δαβίδ και λέει: Θέλεις να φάει ο Θεός; Αν θέλεις να θρέψεις τον Θεό, πρόσφερε στον Θεό θυσία αινέσεως, και κάθε τέτοια θυσία την αποδέχεται· και απόδωσε στον Ύψιστο τις ευχές σου, και έτσι του προσφέρεις άριστο ποτό.

Και βλέπεις ότι με την πάροδο του χρόνου αποκαλύπτεται η υπόσταση της δύναμης των θείων 〈λόγων〉, καθώς ο Ίδιος πάλι λέγει στον Σαμουήλ: «Χρίσε τον Σαούλ ως βασιλιά», ενώ αργότερα τους ελέγχει λέγοντας: «Χρίσατε βασιλιά όχι δι' εμού, και άρχοντες τους οποίους εγώ δεν σας προσέταξα». Αλλά, επειδή αυτό επιθύμησε η διάνοιά τους, ο Θεός, παρηγορώντας τον προφήτη Σαμουήλ, έλεγε: «Δεν απέρριψαν εσένα, αλλά εμένα, λέγει ο Κύριος. Πλην όμως χρίσε γι' αυτούς τον Σαούλ, τον υιό του Κις»· συμπεριφερόμενο το Θείο όπως σε μικρά παιδιά, για να βαστάξει την αδυναμία των αδυνάτων και να ανακουφίσει το βρέφος από την αδυναμία του. Έπειτα λέγει το τελειότατο: «Θυσία στον Θεό είναι το συντετριμμένο πνεύμα· καρδιά συντετριμμένη και ταπεινωμένη ο Θεός δεν θα την καταφρονήσει», και «Προσφέρετε στον Θεό θυσία αινέσεως»· και όσα μπορούν να λεχθούν περί αυτού. 72. Έπειτα, λέγει, ο ίδιος ο Μάνης θέλησε * να εκθέσει λόγο περί του Χριστού. * Διότι Εκείνος που μίλησε στον νόμο είναι αληθινά μέγας, αυτός που εξέθεσε και γνώριζε τα μέλλοντα. Διότι, αν γνωρίζει τα μέλλοντα, δεν στερείται προγνώσεως, αλλά είναι Θεός που γνωρίζει τα μέλλοντα· και τα έγραψε, για να πραγματοποιηθούν. Εάν δε υπήρχαν πράγματα αντίθετα προς αυτόν, θα έγραφε μεν γι' αυτά, αλλά θα τα αναιρούσε, ώστε να μην τα πιστέψουμε. Εφόσον όμως βεβαιώνει ότι τα μέλλοντα εκπληρώνονται στο πρόσωπο του Χριστού, άρα είναι το ίδιο το Πνεύμα που μίλησε στον Νόμο, στους Προφήτες και στο Ευαγγέλιο.

Διότι όλα τα της δικαιοσύνης τελούνται μέσα από τις αναίμακτες και πνευματικές θυσίες, οι οποίες προσφέρονται στην Εκκλησία του Θεού σε ολόκληρη την οικουμένη. Επειδή και μέσω άλλου προφήτη έχει ειπωθεί προς τους Ιουδαίους: «Δεν υπάρχει το θέλημά μου σε εσάς, λέγει ο Κύριος ο Παντοκράτωρ, και δεν θα δεχθώ θυσίες από τα χέρια σας. Διότι από την ανατολή του ηλίου μέχρι τη δύση έχει δοξαστεί το όνομά μου ανάμεσα στα έθνη· και σε κάθε τόπο προσφέρεται θυμίαμα στο όνομά μου, και θυσία καθαρή». Αυτή ακριβώς ονομάζεται τώρα θυσία δικαιοσύνης· είναι όμως και θυσία αινέσεως, όπως έλεγε προηγουμένως: «Πρόσφερε στον Θεό θυσία αινέσεως».

Διότι αρκεί η εκούσια διάθεση και η προαίρεση, διά της οποίας θα σου αναπέμψω τη θυσία. Διότι δεν αγνοούσε ότι ο Θεός απορρίπτει τις θυσίες που γίνονται με αίματα και σφαγές ζώων, αλλά αποδέχεται τη λογική θυσία μέσω της αινέσεως, επειδή είχε διδαχθεί εκ των προτέρων το: «Πρόσφερε στον Θεό θυσία αινέσεως, και απόδωσε στον Κύριο τις ευχές σου». Αυτήν τη θυσία, λοιπόν, λέγει, εκουσίως θα σου προσφέρω, αφιερώνοντάς σου τη δική μου εκούσια διάθεση, το θέλημά μου και την προαίρεσή μου, και προσφέροντάς σου την ίδια την ευχαριστία αντί για θυσία. Γι' αυτό προσθέτει στη συνέχεια λέγοντας: «Θα εξομολογηθώ στο όνομά σου, Κύριε, διότι είναι αγαθό»· καθώς είναι σαφέστατο ότι στην προκειμένη περίπτωση η εξομολόγηση χρησιμοποιείται με την έννοια της ευχαριστίας.

Διότι σάρκα και άνθρωπος είναι ένα και το αυτό, επειδή έχει λεχθεί: «Εσείς όμως ως άνθρωποι πεθαίνετε»· και, «Διότι, όταν υπάρχει μεταξύ σας ζήλος και έριδα, δεν είστε σαρκικοί και δεν πορεύεσθε κατά άνθρωπον;» «Σε εμένα εναπόκεινται, Θεέ, οι ευχές, τις οποίες θα σου αποδώσω ως αίνο. Διότι λύτρωσες την ψυχή μου από τον θάνατο, και τα πόδια μου από το ολίσθημα, ώστε να ευαρεστήσω ενώπιον του Θεού στο φως των ζώντων». Αντί του, «Σε εμένα εναπόκεινται, Θεέ, οι ευχές, τις οποίες θα σου αποδώσω ως αίνο», ο Σύμμαχος ερμήνευσε σαφέστερα λέγοντας: «Αναλαμβάνω, Θεέ, όσα ευχήθηκα· θα σου αποδώσω αίνους». Διότι δεν έχω λησμονήσει, λέει, όσα ευχήθηκα· αλλά βρίσκονται μέσα μου, και διατηρώ στη μνήμη μου όλα όσα υποσχέθηκα κάνοντας τις ευχές μου· τα οποία και θα αποδώσω σαν ένα είδος χρέους, προσφέροντας θυσίες δια του αίνου, και σύμφωνα με το λόγιο που αναφέρει: «Πρόσφερε στον Θεό θυσία αίνου, και απόδωσε στον Κύριο τις ευχές σου». Θα σου αποδώσω λοιπόν τον αίνο· επειδή έχω πλήρη επίγνωση μέσα μου ότι οφείλω πολλά για την ίδια μου τη σωτηρία. Αυτήν ακριβώς την ψυχή μου τη λύτρωσες από τον θάνατο. Διότι οι εχθροί μου, όσο εξαρτιόταν από αυτούς, την καταδίωκαν, και την εξανάγκαζαν να εκπέσει στον θάνατο.

Συνηθίζει δε να ονομάζει τις υποσχέσεις ευχές· γι' αυτό έχει λεχθεί: «Εάν κάνεις μια ευχή, μην καθυστερήσεις να την εκπληρώσεις· είναι προτιμότερο να μην ευχηθείς, παρά να ευχηθείς και να μην εκπληρώσεις». Ο καθένας μας, λοιπόν, ας εκπληρώνει την προσωπική του πρόθεση και τη δική του υπόσχεση σαν ευχή, ενθυμούμενος αυτόν που είπε: «Πρόσφερε στον Θεό θυσία αινέσεως και απόδωσε στον Κύριο τις ευχές σου· και επικαλέσου με σε ημέρα θλίψεως, και θα σε ελευθερώσω, και θα με δοξάσεις». Τώρα, λοιπόν, λέει, κάντε ευχές και εκπληρώστε τις. Διότι θα έρθει καιρός κατά τον οποίο όλοι όσοι βρίσκονται γύρω του θα φέρουν δώρα. Επειδή, κατά τον καιρό της βασιλείας του, οι βασιλείς της Θαρσίς και των νησιών θα προσφέρουν δώρα, οι βασιλείς των Αράβων και της Σαβά θα προσκομίσουν δώρα, και θα τον προσκυνήσουν όλοι οι βασιλείς της γης. Τότε, λοιπόν, ενώ θα κάθεται στον θρόνο της δόξας του, θα τον προσκυνήσουν όλοι με δώρα· δηλαδή, με τους καρπούς που φέρει μαζί του ο καθένας. Γι' αυτό, εφόσον υπάρχει ακόμη καιρός, προτρέπει από τώρα να κάνουμε ευχές και να τις εκπληρώνουμε· ώστε, αφού αποταμιεύσουμε τους θησαυρούς μας, να τους προσκομίσουμε σε αυτόν στην κατάλληλη ώρα, γινόμενοι άξιοι μεταξύ εκείνων που περικυκλώνουν τον θρόνο του. Διότι όλοι γύρω του θα του προσφέρουν δώρα, επειδή είναι φοβερός σε αυτούς που δεν τον πλησιάζουν και δεν προσφέρουν τα δώρα. Γι' αυτό προστίθεται η φράση: «Στον φοβερό, που αφαιρεί τα πνεύματα των αρχόντων, που είναι φοβερός στους βασιλείς της γης».

Αλλά θεσπίζει επίσης και την ευφροσύνη του οίνου για τα έθνη, υποδηλώνοντας το μυστήριο της Καινής Διαθήκης του Χριστού, το οποίο τελείται σήμερα ολοφάνερα σε όλα τα έθνη. Αυτές πάλι τις ασώματες και νοερές θυσίες διακηρύσσουν τα προφητικά λόγια, που έχουν ως εξής: «Πρόσφερε στον Θεό θυσία αινέσεως, και απόδωσε στον Ύψιστο τις ευχές σου, και επικαλέσου με σε ημέρα θλίψεως, και θα σε ελευθερώσω, και θα με δοξάσεις». Και πάλι: «η έπαρση των χεριών μου θυσία εσπερινή». Και ξανά: «θυσία στον Θεό είναι το συντετριμμένο πνεύμα».

Προσφέρουμε, λοιπόν, στον Θεό των όλων «θυσία αινέσεως»· προσφέρουμε το ένθεο, σεμνό και ιεροπρεπές θύμα· προσφέρουμε με νέο τρόπο, σύμφωνα με την Καινή Διαθήκη, «την καθαρή θυσία». Έχει άλλωστε ειπωθεί ότι θυσία στον Θεό είναι το συντετριμμένο πνεύμα· «καρδιά συντετριμμένη και ταπεινωμένη ο Θεός δεν θα την εξουθενώσει». Και βεβαίως αναπέμπουμε το προφητικό θυμίαμα, προσφέροντάς Του σε κάθε τόπο τον ευώδη καρπό της πανάρετης θεολογίας, αναφέροντάς τον μέσα από τις προς Αυτόν προσευχές. Αυτό ακριβώς διδάσκει και ένας άλλος προφήτης, ο οποίος λέγει: «Ας γίνει η προσευχή μου ως θυμίαμα ενώπιόν σου». Επομένως, και θυσία προσφέρουμε και θυμίαμα αναπέμπουμε· άλλοτε μεν τελώντας την ανάμνηση του μεγάλου θύματος σύμφωνα με τα μυστήρια που παραδόθηκαν από Αυτόν, και προσφέροντας στον Θεό την ευχαριστία υπέρ της σωτηρίας μας μέσα από ευσεβείς ύμνους και προσευχές, άλλοτε δε αφιερώνοντας εξολοκλήρου τους εαυτούς μας σε Αυτόν, και μένοντας αφιερωμένοι ψυχή τε και σώματι στον Αρχιερέα Λόγο Του. Γι' αυτόν τον λόγο, αγωνιζόμαστε αφενός να διαφυλάξουμε το σώμα άχραντο και αμίαντο για Εκείνον από κάθε αισχρή πράξη, αφετέρου να Του προσφέρουμε τη διάνοια κεκαθαρμένη από κάθε πάθος και από κάθε κηλίδα της κακίας, και Τον λατρεύουμε με ευλάβεια, με ακλόνητους λογισμούς, με ανυπόκριτη διάθεση και με τα δόγματα της αλήθειας. Διότι έχουμε διδαχθεί πως αυτά είναι περισσότερο αρεστά σε Αυτόν, παρά το πλήθος των θυσιών που τελούνται με αίματα, με καπνούς και με τις οσμές των ψημένων κρεάτων.

Το δε χωρίο «άρχοντες των λαών συγκεντρώθηκαν μαζί με τον Θεό του Αβραάμ» δηλώνει ακόμη σαφέστερα ότι οι προερχόμενοι από τα έθνη «άρχοντες» της Εκκλησίας του Χριστού έχουν μετατεθεί στον κλήρο των παλαιών θεοφιλών προφητών του Θεού, οι οποίοι, αφού ενδυναμώθηκαν από τη δύναμη του Σωτήρα μας, «εξυψώθηκαν πάρα πολύ», χωρίς να μπορεί κανένας άνθρωπος να τους καταβάλει και να τους ταπεινώσει, εξαιτίας της δεξιάς του Θεού που τους ανυψώνει και τους δυναμώνει. Και αυτά θα τύχουν εκτενέστερης ανάλυσης όταν υπάρξει άνεση χρόνου. 〈Από τον Ψαλμό μθʹ〉. «Ο Θεός των θεών, ο Κύριος, μίλησε και κάλεσε τη γη από την ανατολή του ηλίου μέχρι τη δύση. Από τη Σιών προέρχεται η μεγαλοπρέπεια της ωραιότητάς Του. Ο Θεός, ο Θεός μας, θα έλθει φανερά και δεν θα παραμείνει σιωπηλός». Και μετά από άλλα: «Άκουσε», λέγει, «λαέ μου, και θα σου μιλήσω, Ισραήλ, και θα σου διαμαρτυρηθώ· εγώ είμαι ο Θεός, ο Θεός σου. Δεν θα σε ελέγξω για τις θυσίες σου, διότι τα ολοκαυτώματά σου είναι διαρκώς ενώπιόν μου. Δεν θα δεχτώ μοσχάρια από τον οίκο σου, ούτε τράγους από τα ποίμνιά σου. Διότι δικά μου είναι όλα τα θηρία του δάσους, τα κτήνη στα βουνά και τα βόδια· γνωρίζω όλα τα πετεινά του ουρανού, και η ωραιότητα του αγρού είναι μαζί μου. Εάν πεινάσω, δεν πρόκειται να σου το πω· διότι δική μου είναι η οικουμένη και το πλήρωμά της. Μήπως θα φάω κρέατα ταύρων; Ή μήπως θα πιώ αίμα τράγων; Πρόσφερε στον Θεό θυσία αινέσεως και απόδωσε στον Ύψιστο τις ευχές σου· και επικαλέσου με σε ημέρα θλίψεως.»

ϞΕ΄. Γνωρίζοντας, λοιπόν, αυτά εγώ, και ότι κανείς δεν είναι άξιος του Μεγάλου, ο Οποίος είναι και Θεός και Θύμα και Αρχιερέας, εάν προηγουμένως δεν προσφέρει τον εαυτό του στον Θεό ως θυσία ζωντανή και άγια, ούτε επιδείξει ευάρεστη τη λογική του λατρεία, ούτε προσφέρει στον Θεό θυσία αινέσεως και πνεύμα συντετριμμένο, η οποία είναι και η μόνη θυσία που απαιτεί από εμάς Αυτός που μας τα χάρισε όλα· πώς επρόκειτο να τολμήσω να Του προσφέρω την εξωτερική θυσία, το αντίτυπο των μεγάλων μυστηρίων; Ή πώς να αναλάβω το σχήμα και το όνομα του ιερέα, προτού τελειοποιήσω τα χέρια μου με όσια έργα; Προτού συνηθίσω τον οφθαλμό μου να βλέπει υγιώς την κτίση, και μόνο για να θαυμάζει τον Κτίστη, και όχι προς ζημίαν του Πλάστη; Προτού ανοιχθούν επαρκώς τα αυτιά από την παιδεία του Κυρίου, και αποκτήσω αυτί που να μην ακούει βαριά, αλλά να προσαρτηθεί σαν χρυσό σκουλαρίκι με πολύτιμο σάρδιο λίθο, που είναι ο λόγος του σοφού σε αυτί υπάκουο; Προτού το στόμα, τα χείλη και η γλώσσα, το μεν στόμα να ανοίξει και να ελκύσει Πνεύμα, ή να πλατυνθεί και να γεμίσει από το Πνεύμα των μυστηρίων και των δογμάτων που αναγγέλλονται· τα δε χείλη να δεθούν με τη θεία αίσθηση, σύμφωνα με τη Σοφία, και θα πρόσθετα να λύνονται στον κατάλληλο καιρό· η δε γλώσσα να γεμίσει από αγαλλίαση, και να γίνει πλήκτρο θείας μελωδίας, που αφυπνίζεται για τη δοξολογία, που ξυπνά πρωί-πρωί, και που κοπιάζει μέχρι να κολλήσει στον λάρυγγα;

Διότι πάντοτε είναι καινούργιο αυτό που γίνεται γνωστό τώρα. Ποια είναι δε η πόση και η απόλαυση; Για εμάς μεν το να μάθουμε, για εκείνον δε το να διδάξει και να μεταδώσει στους μαθητές του τον λόγο. Διότι η διδασκαλία αποτελεί τροφή και για εκείνον που τρέφει. Αλλά ελάτε, ας μεταλάβουμε και εμείς τον νόμο ευαγγελικώς και όχι σύμφωνα με το γράμμα· τελείως και όχι ατελώς· αιωνίως και όχι προσκαίρως. Ας καταστήσουμε κεφαλή μας όχι την κάτω Ιερουσαλήμ, αλλά την άνω μητρόπολη· όχι αυτήν που καταπατείται τώρα από στρατεύματα, αλλά εκείνη που δοξάζεται από τους αγγέλους. Ας προσφέρουμε ως θυσία, όχι νεαρούς μόσχους, ούτε αμνούς που βγάζουν κέρατα και οπλές, στα οποία κυριαρχεί το νεκρό και αναίσθητο στοιχείο, αλλά ας προσφέρουμε στον Θεό θυσία αινέσεως, στο άνω θυσιαστήριο, μαζί με την άνω χοροστασία.

Βʹ. Και δεν αναφέρω ακόμη την αληθινή και πρώτη σοφία, στην οποία αυτός ο θαυμάσιος γεωργός και ποιμένας κατέχει τα πρωτεία. Πρώτη σοφία είναι ο αξιέπαινος βίος που είναι καθαρμένος, ή που καθαίρεται, για τον Θεό, τον απόλυτα καθαρό και λαμπρό, ο Οποίος απαιτεί από εμάς ως μόνη θυσία την κάθαρση· κάθαρση την οποία η Γραφή συνηθίζει να ονομάζει συντετριμμένη καρδιά, θυσία αινέσεως, καινή εν Χριστώ κτίση, νέο άνθρωπο και τα παρόμοια. Πρώτη σοφία είναι να περιφρονεί κανείς τη σοφία που εναπόκειται στη ρητορεία, στις περιστροφές των λέξεων και στις κίβδηλες και περιττές αντιθέσεις. Είθε να αξιωθώ εγώ να πω πέντε λόγια μέσα στην εκκλησία με σύνεση, παρά μύρια με ακατάληπτη γλώσσα, και με ασαφή ήχο σάλπιγγας, που δεν εγείρει τον οπλίτη μου για τον πνευματικό πόλεμο. Αυτή τη σοφία επαινώ εγώ, αυτήν ασπάζομαι, χάρη στην οποία δοξάστηκαν άνθρωποι ταπεινής καταγωγής, και για την οποία προτιμήθηκαν οι περιφρονημένοι, και με την οποία οι αλιείς σαγήνευσαν ολόκληρη την οικουμένη με τα δεσμά του Ευαγγελίου, νικώντας την καταργούμενη σοφία με τον τέλειο και σύντομο λόγο.

«Τις νεομηνίες σας, και τα Σάββατά σας, και τη μεγάλη ημέρα δεν τα ανέχομαι· τη νηστεία, και την αργία, και τις γιορτές σας, τις μισεί η ψυχή μου.» Και πάλι, «Λουστείτε, και γίνετε καθαροί, αφαιρέστε τις πονηρίες από τις ψυχές σας.» Ο Δαβίδ, «Δεν θα φάω κρέας ταύρων, ούτε θα πιω αίμα τράγων.» Και πάλι, «Δεν θα δεχθώ από τον οίκο σου μοσχάρια, ούτε από τα ποίμνιά σου τράγους.» Και πάλι, «Πρόσφερε στον Θεό θυσία αινέσεως.» Ο Αμώς, «Μίσησα, απέρριψα τις γιορτές σας, (και δεν θα οσφρανθώ θυσίες στις πανηγύρεις σας· διότι και αν μου προσφέρετε ολοκαυτώματα και τις θυσίες σας,) δεν θα τα προσδεχθώ, και δεν θα ρίξω το βλέμμα μου στις σωτήριες επιφάνειές σας. Απομάκρυνε από εμένα τον ήχο των ωδών σου, και δεν θα ακούσω ψαλμωδία οργάνων.» Ο Μαλαχίας, «Δεν έχω καμία ευαρέσκεια σε εσάς, λέει ο Κύριος ο Παντοκράτωρ, και δεν θα προσδεχθώ θυσία από τα χέρια σας, διότι από την ανατολή του ηλίου μέχρι τη δύση το όνομά μου έχει δοξαστεί ανάμεσα στα έθνη, και σε κάθε τόπο προσφέρεται θυμίαμα στο όνομά μου, και θυσία καθαρή· διότι είναι μεγάλο το όνομά μου ανάμεσα στα έθνη, λέει ο Κύριος ο Παντοκράτωρ.»

Του Δαβίδ. Στον Θεό θα αινέσω τον λόγο, στον Κύριο θα αινέσω τον λόγο. Στον Θεό έλπισα, δεν θα φοβηθώ· τι θα μου κάνει ο άνθρωπος; Και πάλι: Πρόσφερε στον Θεό θυσία αινέσεως, και απόδωσε στον Ύψιστο τις ευχές σου, και επικαλέσου με την ημέρα της θλίψης σου.

«Μήπως θα φάω» Δηλαδή, μου είναι βδελυρές οι θυσίες του νόμου· διότι τώρα κυριαρχεί η χάρις. «Θυσίασε στον Θεό» Τη θυσία μέσω της νηστείας (της αινέσεως) και της προσευχής· διότι αυτήν επιζητεί ως αναίμακτη. «Και επικαλέσου» Διότι μέσω αυτής της αναίμακτης θυσίας επικαλέσου με, λέει, και εγώ θα σε εισακούσω (θα σε ακούσω). «Και θα σε ελευθερώσω» Διότι, μετά τη λύτρωση του ανθρώπου, δηλαδή του Αδάμ, από τη θλίψη που τον περιβάλλει, δεν παύει να δοξάζει εις τον αιώνα. «Προς τον αμαρτωλό όμως» Δηλαδή, προς τον λαό των Ιουδαίων. «Γιατί εσύ» Γιατί ακόμη, λέει, μελετάς τα προστάγματά μου, ενώ έχεις σκεφτεί κακά εναντίον μου; «Και αναλαμβάνεις» Διότι δεν σου αρμόζει πλέον να αναγινώσκεις τον νόμο, εφόσον έχεις μολύνει (μόλυνες) τη γλώσσα με τη βλασφημία. «Εσύ όμως μίσησες» Διότι εγώ δεν έπαψα να διδάσκω στις συναγωγές σας, εσείς όμως βδελυχθήκατε τους λόγους μου. «Αν έβλεπες» Με τον Ιούδα, ως κλέφτη και προδότη, οι Ιουδαίοι συνέπρατταν, παρακινώντας τον (παρακινώντας σε αυτόν). «Και με μοιχούς» Διότι με τον Ηρώδη, που μοίχευε, οι Ιουδαίοι συνέτρωγαν, συμπιναν και συναινούσαν στην παρανομία του. «Το στόμα σου» Διότι ημέρα και νύχτα δεν έπαψε να καταλαλεί εναντίον του Χριστού και των αποστόλων. «Και η γλώσσα» Τον δόλο μελετούσε ο Ιούδας καθημερινά εναντίον του Χριστού και Θεού. «Καθήμενος» Εναντίον του χορού των αποστόλων· διότι και αυτοί είχαν εκλεγεί από τους Ιουδαίους, και δεν έπαψαν να τους λοιδορούν.

Ως πετεινά του ουρανού εννόησε αυτούς που ασκούν την παρθενία ή την εγκράτεια· επειδή πετούν ψηλά γύρω από τον ουρανό, ζώντας με τρόπο ισάξιο με τους αγγέλους. Την ίδια την Εκκλησία αποκαλεί ωραιότητα του αγρού, δηλαδή του κόσμου· διότι έγινε όμορφη με τη χάρη του βαπτίσματος· γι' αυτό δεν είπε «είναι σε μένα», αλλά «είναι μαζί μου», όπως η νύφη με τον νυμφίο· διότι τέτοια θεωρείται ότι είναι η Εκκλησία του Χριστού. «Θυσίασε στον Θεό θυσία αινέσεως.» Γίνε, λέει, εφάμιλλος των αγγέλων· μιμήσου στη δοξολογία τα Σεραφείμ· διηγήσου τη δόξα του Θεού όπως οι ουρανοί· πρόσφερε τη θυσία που όλη η κτίση προσφέρει δοξάζοντάς Τον αδιάκοπα. Ίσως πάλι ως θυσία αινέσεως να εννοεί τις αρετές, μέσω των οποίων ο Θεός αινείται, δηλαδή υμνείται και δοξάζεται· γι' αυτό ακριβώς έλεγε στους αποστόλους: Ας λάμψει το φως σας μπροστά στους ανθρώπους, ώστε να δουν τα καλά σας έργα και να δοξάσουν τον Πατέρα σας που είναι στους ουρανούς.

Και δεν οδηγήθηκε σε αυτήν την έννοια, όπως τουλάχιστον νομίζω, μόνο από αυτά [τα οποία είναι τα πιο καταπληκτικά], αλλά και από το: «Ας φτιάξουμε τον άνθρωπο σύμφωνα με τη δική μας εικόνα και ομοίωση»· και από το: «Έβρεξε ο Κύριος από τον Κύριο»· και από το: «Κάλεσε ο Κύριος στο όνομα του Κυρίου»· και από το: «Είπε ο Κύριος στον Κύριό μου: Κάθισε στα δεξιά μου»· και από το: «Σε εσένα είναι [ο] Θεός, και εσύ είσαι [ο] Θεός». Διότι εκείνους που λένε ότι ο Θεός είναι άπειρες φορές άγιος, και τολμούν να παρερμηνεύσουν το «Άγιος, άγιος, άγιος Κύριος Σαβαώθ», τους ελέγχει περίτρανα το: «Αναζήτησα το πρόσωπό σου, το πρόσωπό σου, Κύριε, θα ζητήσω. Μην αποστρέψεις το πρόσωπό σου από εμένα». Διότι, εάν αυτός που τα διατύπωσε αυτά δεν διακήρυττε την Αγία Τριάδα, θα ήταν δίκαιο να του ζητηθεί ο λόγος για φλυαρία. Και όχι μόνο σε αυτό (διότι νομίζω πως πρέπει να προχωρήσουμε σε ένα σαφέστερο ρητό), αλλά και στο: «Πρόσφερε στον Θεό θυσία αινέσεως και απόδωσε στον Ύψιστο τις ευχές σου, και επικαλέσου με σε ημέρα θλίψεως, και θα σε γλιτώσω, και θα με δοξάσεις». Διότι, εάν δεν κηρυσσόταν εδώ σαφώς η Τριάδα, θα έπρεπε να είχε λεχθεί: Πρόσφερε στον Θεό θυσία αινέσεως και απόδωσε σε αυτόν τις ευχές σου, και επικαλέσου αυτόν σε ημέρα θλίψεώς σου, και θα σε γλιτώσει, και θα τον δοξάσεις. Αλλά δεν ειπώθηκε έτσι· αντιθέτως, έχει ειπωθεί όπως ακριβώς ειπώθηκε.

Και σε πολλά άλλα σημεία φαίνεται να τις απορρίπτει. Αλλά όχι αυτήν, διότι και όταν προσφερόταν εκείνη, αυτήν αναζητούσε. Γι' αυτό και έλεγε: «Θυσία αινέσεως θα με δοξάσει»· και πάλι: «Θα αινέσω το όνομα του Θεού μου με ωδή, και αυτό θα αρέσει στον Θεό περισσότερο από νεαρό μοσχάρι, που βγάζει κέρατα και οπλές»· και αλλού, απορρίπτοντάς την και λέγοντας: «Μήπως θα φάω κρέατα ταύρων ή θα πιω αίμα τράγων;», πρόσθεσε: «Πρόσφερε στον Θεό θυσία αινέσεως, και απόδωσε στον Ύψιστο τις ευχές σου». Έτσι και ο Παύλος εδώ παραγγέλλει: «Να παραστήσετε τα σώματά σας ως θυσία ζωντανή».

Διότι και αυτοί προσφέρουν δώρο και θυσία, εννοώ την προσευχή και την ελεημοσύνη. Το ότι βεβαίως και αυτό είναι θυσία, άκου τι λέει ο Προφήτης: «Θυσία αινέσεως θα με δοξάσει»· και πάλι: «Πρόσφερε στον Θεό θυσία αινέσεως»· και: «Η έπαρση των χεριών μου θυσία εσπερινή». Ώστε, ακόμη και αν προσφέρεις προσευχή με τέτοια διάθεση, είναι προτιμότερο να αφήσεις την προσευχή, και να πας να συμφιλιωθείς με τον αδελφό σου, και τότε να προσφέρεις την προσευχή. Διότι για τον λόγο αυτόν έγιναν τα πάντα· γι' αυτό και ο Θεός έγινε άνθρωπος και πραγματοποίησε όλα εκείνα, για να μας συνάξει. Εδώ λοιπόν, στέλνει αυτόν που αδίκησε προς αυτόν που αδικήθηκε· ενώ στην προσευχή οδηγεί αυτόν που αδικήθηκε προς αυτόν που αδίκησε, και τους συμφιλιώνει. Διότι εκεί μεν λέει: «Συγχωρήστε στους ανθρώπους τα παραπτώματά τους»· ενώ εδώ: «Εάν έχει κάτι εναντίον σου, πήγαινε προς αυτόν». Μάλλον όμως και εδώ μου φαίνεται ότι αποστέλλει αυτόν που έχει αδικηθεί· γι' αυτό και δεν είπε: «Συμφιλίωσε τον εαυτό σου με τον αδελφό σου», αλλά: «Συμφιλιώσου»· και φαίνεται μεν ότι τα λόγια αυτά λέγονται υπέρ εκείνου που προξένησε τη λύπη, αλλά τα πάντα σκοπεύουν στο συμφέρον εκείνου που έχει λυπηθεί. Διότι, εάν συμφιλιωθείς με εκείνον, λέει, μέσω της αγάπης προς εκείνον θα βρεις και εμένα ίλεω, και θα μπορέσεις με πολλή παρρησία να προσφέρεις τη θυσία σου. Εάν όμως φλέγεσαι ακόμη από οργή, αναλογίσου ότι και εγώ με ευχαρίστηση παραγγέλλω να παραβλέπονται τα δικά μου, προκειμένου εσείς να γίνετε φίλοι· και ας γίνει αυτό για σένα παρηγοριά και καταπράυνση της οργής.

Ολόκληρη η γη μοιράζεται την τέφρα σου, καθώς παραστέκεσαι στον καθένα σαν να είσαι ζωντανός. Το έθνος των Ινδών σε ακολουθεί, επιζητεί την τέφρα των λειψάνων σου, περιφέρει τα σύμβολα της πίστης σου, σαν σε βιβλίο διαβάζει πάνω στον σταυρό τα γράμματα της σοφίας σου, ανακράζοντας σχεδόν τα εξής: «Ένας Θεός που νοείται εν Τριάδι, ένας Πατέρας ως ο μόνος Πατέρας, ένας Υιός, ασώματος πριν από την έλευσή Του και με σώμα μετά την άφιξή Του, ο οποίος δεν μεταβλήθηκε ως προς αυτό που ήταν, αλλά προσέλαβε αυτό που φαινόταν, ένα Πνεύμα Άγιο που με μοναδικό τρόπο συναριθμείται στην Τριάδα». Ορθώς, τέκνα μου, αναγνωρίσατε τη διδασκαλία του Θωμά. Αυτήν να τηρήσετε, μην προσχωρήσετε και πάλι στα ασθενή στοιχεία του κόσμου, μην εμπιστευθείτε τη σωτηρία σας σε λίθους και ξύλα, μην προσβάλετε το θείο με μορφές ειδώλων, αλλά να προτιμάτε τον Ποιητή από τα ορατά δημιουργήματα. Ο Θεός είναι ασώματος, ο Θεός είναι ασχημάτιστος, νοείται ολόκληρος μέσα στα πάντα και βρίσκεται ολόκληρος παντού, δεν τέρπεται με θυσίες άλογων ζώων, δεν ευφραίνεται με σφαγές ανθρώπων. Προσφέρετε στον Θεό θυσία αινέσεως, αναπέμψτε Του την προσευχή της διανοίας, καταστήστε σεμνό το σώμα με σωφροσύνη, στολίστε τη ζωή σας με την πίστη και ο Κύριος θα πολεμήσει για λογαριασμό σας. Έχετε τον Θωμά συνήγορο, έχετε τον Θωμά υπέρμαχο, έχετε τον Θωμά διδάσκαλο· αυτός και μετά θάνατον θα υπερασπιστεί το έθνος σας εν Χριστώ Ιησού τω Κυρίω ημών, μαζί με τον Οποίο, στον Πατέρα και ταυτόχρονα στο Πανάγιο Πνεύμα, ανήκει η δόξα, η τιμή, το κράτος, νυν και αεί και στους αιώνες των αιώνων.

Εάν λάβω το Πνεύμα, λέγω: «Κυριάρχησε ανάμεσα στους εχθρούς σου». Εάν λάβω το Πνεύμα, λέγω: «Κανείς δεν θα δώσει στον Θεό εξιλαστήριο αντάλλαγμα για τον εαυτό του, ούτε το τίμημα για τη λύτρωση της ψυχής του»· και πάλι λέγω: «Μη σκληρύνετε τις καρδιές σας, όπως κατά τον παραπικρασμό»· και πάλι: «Κάθε ανομία θα κλείσει το στόμα της». Εάν λάβω το Πνεύμα, λέγω: «Απομακρύνσου από το κακό και πράξε το αγαθό· αναζήτησε την ειρήνη και επιδίωξέ την». Θα διηγηθώ τις ευεργεσίες σου σε εμένα και θα πω: «Ελάτε, ακούστε, όλοι εσείς που φοβάστε τον Θεό, και θα σας διηγηθώ όσα έπραξε για την ψυχή μου. Θα διδάξω στους ανόμους τις οδούς σου, και οι ασεβείς θα επιστρέψουν σε σένα». Και τα ιουδαϊκά έθιμα πού είναι; Δεν μου θυσιάζεις πρόβατα ούτε μόσχους; Δεν τα ζητάς αυτά. «Διότι θυσία και προσφορά δεν θέλησες· ολοκαυτώματα και θυσίες για την αμαρτία δεν ζήτησας». Εσύ είπες: «Δεν θα δεχθώ από τον οίκο σου μόσχους, ούτε τράγους από τα κοπάδια σου. Πρόσφερε στον Θεό θυσία αινέσεως».

Αφού, λοιπόν, απέρριψε όλα αυτά και έδειξε ότι είναι ανάξιά Του, και αφού ανέμειξε στην κατηγορία του πολλή ειρωνεία, δεν σταμάτησε τον λόγο του μέχρις αυτού του σημείου, αλλά υποδεικνύει τον τρόπο μιας άλλης θυσίας, πράγμα που αποτελεί είδος άριστης θεραπείας: το να απομακρύνει δηλαδή όσα δεν ωφελούν καθόλου και να επιθέτει στα τραύματα όσα μπορούν να τα θεραπεύσουν. Διότι, μετά την ολοκλήρωση αυτών των λόγων, λέγει: «Θυσίασε στον Θεό». Και πώς να θυσιάσω, λέγει; Χωρίς αίμα. Διότι αυτή κυρίως είναι η θυσία που ταιριάζει στον Θεό. Γι' αυτό, αφού είπε «Θυσίασε στον Θεό», πρόσθεσε, «θυσία αινέσεως»· δηλαδή, θυσία ευχαριστίας, ιερών ύμνων, δοξολογίας μέσω των έργων. Και αυτό που λέγει, έχει την εξής έννοια: Να ζεις έτσι, ώστε να δοξάζεται ο Δεσπότης σου. Το οποίο ακριβώς δίδαξε και ο Χριστός λέγοντας: «Ας λάμψει το φως σας μπροστά στους ανθρώπους, για να δουν τα καλά σας έργα και να δοξάσουν τον Πατέρα σας τον εν τοις ουρανοίς». Διότι αίνος δεν είναι τίποτε άλλο παρά έπαινος, δόξα και ευφημία. Ας είναι λοιπόν ο βίος σου τέτοιος, ώστε να ευφημείται ο Δεσπότης σου, και τότε θα έχεις προσφέρει μια ολοκληρωμένη θυσία.

Έτσι πρόσφερε θυσία και ο Ιώβ μετά από εκείνες τις υπερφυσικές πληγές, ευχαριστώντας και εκφωνώντας αυτά τα λόγια: «Ο Κύριος έδωσε, ο Κύριος αφαίρεσε· όπως φάνηκε καλό στον Κύριο, έτσι και έγινε· ας είναι το όνομα του Κυρίου ευλογημένο στους αιώνες». Και «απόδωσε στον Ύψιστο τις ευχές σου». Εδώ εννοεί τις ικεσίες, ώστε να εγκαρτερούμε αδιάκοπα στη δέηση, και όσα τυχόν υποσχεθούμε, να τα εκπληρώνουμε με ταχύτητα. Και ορθά είπε: «Απόδωσε». Διότι, μετά την υπόσχεση, η πράξη μετατρέπεται σε χρέος. Έτσι και η Άννα απέδωσε τον υιό της, ως μέγιστη οφειλή. Και εσύ, λοιπόν, είτε υπόσχεσαι ελεημοσύνη, είτε σώφρονα βίο, είτε οτιδήποτε άλλο παρόμοιο, να σπεύδεις προς την εξόφληση. Εάν δε κάποιος το εξετάσει με ακρίβεια, ακόμη και αν δεν υποσχεθεί, Του οφείλει τα έργα της αρετής.

Μήπως θα φάει ο Θεός κρέας ταύρων, ή θα πιει αίμα τράγων; Πρόσφερε στον Θεό θυσία αινέσεως, και απόδωσε στον Ύψιστο τις ευχές σου. Εάν δε αυτός που φανερώθηκε είναι αληθινά ο Θεός, κατανόησε, άνθρωπε, το θέλημα εκείνου που φανερώθηκε. Ο Θεός δοκιμάζει τη διάθεσή σου απέναντι στο παιδί, θέλει να γίνει γνωστό το πώς αισθάνεσαι για το γέννημά σου· εάν αγαπάς τον υιό, εάν διάκεισαι πατρικά, εάν κυριεύεσαι από τα σπλάχνα της φύσεως, εάν προτιμάς να πεθάνεις αντί του τέκνου.

Με ένα νεύμα της βουλήσεώς του δημιουργεί όσα θέλει εκ του μηδενός, όντας ο μόνος αΐδιος, ο μόνος άναρχος, ο μόνος απλός στην ουσία και τη βούληση. ΤΙΤΛΟΣ Γʹ. — Περί της δοξολογίας του Θεού· και ότι πρέπει να δοξάζουμε και να αγιάζουμε τον Θεό, και ότι όσους τον δοξάζουν, τους δοξάζει ο Θεός. «Είπε ο Κύριος προς τον Μωυσή: Επειδή δεν πιστέψατε ώστε να με αγιάσετε, για τον λόγο αυτόν εσείς δεν θα εισαγάγετε τον λαό αυτόν στη γη την οποία τους έδωσα.» «Εκείνους που με δοξάζουν θα τους δοξάσω, και εκείνος που με περιφρονεί θα ατιμαστεί.» «Θα σε δοξολογήσω, Κύριε, με όλη μου την καρδιά.» «Υμνώντας θα επικαλεστώ τον Κύριο, και θα σωθώ από τους εχθρούς μου.» «Όσοι φοβάστε τον Κύριο, αινέστε τον», και τα λοιπά. «Θα ευλογώ τον Κύριο σε κάθε καιρό, διαπαντός η αίνεσή του θα βρίσκεται στο στόμα μου.» «Ψάλτε στον Θεό μας, ψάλτε· ψάλτε στον βασιλιά μας, ψάλτε.» «Πρόσφερε στον Θεό θυσία αινέσεως, και απόδωσε στον Ύψιστο τις ευχές σου. Η θυσία της αινέσεως θα με δοξάσει, και εκεί βρίσκεται η οδός.» «Αλαλάξτε στον Θεό, όλη η γη· ψάλτε στο όνομά του.» «Ας σε δοξολογήσουν οι λαοί, Θεέ· ας σε δοξολογήσουν όλοι οι λαοί.» «Στις εκκλησίες ευλογείτε τον Κύριο τον Θεό, όσοι προέρχεστε από τις πηγές του Ισραήλ. Τα βασίλεια της γης, ψάλτε στον Θεό, ψάλτε στον Κύριο.» «Θυμήθηκα τον Θεό, και ευφράνθηκα, και στοχάστηκα.» «Τα ελέη σου, Κύριε, αιώνια θα υμνώ· σε γενεά και γενεά.» «Αγαθό είναι να δοξολογεί κανείς τον Κύριο, και να ψάλλει στο όνομά σου.» «

Αν είσαι καθαρός και αληθινός, θα εισακούσει τη δέησή σου.» «Πρόσφερε στον Θεό θυσία αινέσεως, και εκπλήρωσε στον Ύψιστο τις ευχές σου.» «Τις ευχές μου θα εκπληρώσω στον Κύριο ενώπιον όλου του λαού του.» «Προσευχηθείτε σε εμένα, και θα σας εισακούσω, και αναζητήστε με με όλη σας την καρδιά, και θα φανερωθώ σε εσάς.» «Κύριε παντοκράτορα, Θεέ του Ισραήλ· ψυχή με στεναγμούς και πνεύμα που βαρυθυμεί έκραξε προς εσένα.

Δεύτερον, ενώ υπάρχουν τόσα πολλά κτίσματα, κοσμικά και υπερκοσμικά, δεν ονομάζεται ούτε φιλάγγελος, ούτε φιλόκοσμος, ούτε παίρνει κάποιο από τα ονόματα που θα ήταν φυσικό να λάβει από τα δικά του κτίσματα· αλλά μόνο φιλάνθρωπος λέγεται, και χαίρεται να αποκαλείται με αυτό το όνομα, επειδή υπεραγαπά τον άνθρωπο. Και τρίτον, ως επιπλέον τεκμήριο της αγάπης του προς τον άνθρωπο, είναι ότι, όπως θέλουν οι άνθρωποι, έτσι διευθετεί τα ζητήματά τους, αρκεί μόνο να επιστρέψουν αληθινά σε αυτόν. Και το μεγαλύτερο μάλιστα δείγμα της στοργής του προς εμάς είναι ότι πολλές φορές σε θλίψεις και ανάγκες, όχι μόνο όταν καλείται σε βοήθεια από πολλούς, αλλά ακόμη και από έναν μόνο, εισακούει αμέσως, και τα αλλάζει όλα, όπως έχει γραφτεί: «Το θέλημα εκείνων που τον φοβούνται θα το εκπληρώσει, και τη δέησή τους θα εισακούσει, και θα τους σώσει»· και πάλι: «Πρόσφερε στον Θεό θυσία αινέσεως, και εκπλήρωσε προς τον Ύψιστο τις ευχές σου, και επικαλέσου με κατά την ημέρα της θλίψης σου, και θα σε γλιτώσω, και θα με δοξάσεις»· και ξανά: «Δεν θα σε αφήσω, ούτε θα σε εγκαταλείψω· αλλά, ενώ εσύ ακόμη θα μιλάς, θα πω: Ιδού, είμαι παρών»· και επιπλέον: «Εάν δύο από εσάς συμφωνήσουν πάνω στη γη για οποιοδήποτε πράγμα κι αν ζητήσουν, θα τους γίνει από τον Πατέρα μου τον εν τοις ουρανοίς».

Ο Θεός θα έλθει φανερά, ο Θεός μας, και δεν θα σιωπήσει· φωτιά θα καίει ενώπιόν του, και ολόγυρά του θα υπάρχει σφοδρή καταιγίδα. Θα προσκαλέσει τον ουρανό άνω και τη γη, για να κρίνει τον λαό του. Συγκεντρώστε σε αυτόν τους οσίους του, αυτούς που συνάπτουν τη διαθήκη του με θυσίες. Και οι ουρανοί θα αναγγείλουν τη δικαιοσύνη του, διότι ο Θεός είναι κριτής. Άκουσε, λαέ μου, και θα σου μιλήσω, Ισραήλ, και θα δώσω μαρτυρία ενώπιόν σου· ο Θεός, ο Θεός σου είμαι εγώ. Δεν θα σε ελέγξω για τις θυσίες σου· τα ολοκαυτώματά σου είναι ενώπιόν μου πάντοτε. Δεν θα δεχτώ από τον οίκο σου μοσχάρια ούτε από τα ποίμνιά σου τράγους, διότι δικά μου είναι όλα τα θηρία του αγρού, τα κτήνη στα όρη και τα βόδια· γνωρίζω όλα τα πετεινά του ουρανού, και η ωραιότητα του αγρού είναι μαζί μου. Εάν πεινάσω, δεν θα το πω σε εσένα· διότι δική μου είναι η οικουμένη και το πλήρωμά της. Μήπως θα φάω κρέας ταύρων, ή θα πιω αίμα τράγων; Πρόσφερε στον Θεό θυσία αινέσεως, και απόδωσε στον Ύψιστο τις ευχές σου· και επικαλέσου με σε ημέρα θλίψεως, και θα σε γλιτώσω, και θα με δοξάσεις. Προς τον αμαρτωλό όμως είπε ο Θεός: Γιατί εσύ διηγείσαι τα δικαιώματά μου και παίρνεις στο στόμα σου τη διαθήκη μου; Εσύ όμως μίσησες την παιδεία και πέταξες τους λόγους μου πίσω σου. Αν έβλεπες κλέφτη, έτρεχες μαζί του, και με μοιχό έβαζες τη μερίδα σου.

Ας μην φθονούμε ο ένας τον άλλον, ούτε, όταν δεχόμαστε φθόνο, ας εξαγριωνόμαστε· αλλά μάλλον ας συμπονούμε ο ένας τον άλλον, και μέσω της ταπεινοφροσύνης ας θεραπεύουμε ο ένας τον άλλον. Ας μην κακολογούμε ο ένας τον άλλον, ούτε να χλευάζουμε αλλήλους, «διότι είμαστε μέλη ο ένας του άλλου». Ας αποβάλουμε από πάνω μας την αμέλεια και τη ραθυμία· και ας σταθούμε γενναία, αγωνιζόμενοι κατά των πνευμάτων της πονηρίας· και «έχουμε παράκλητο προς τον Πατέρα, τον Ιησού Χριστό τον δίκαιο· και αυτός είναι εξιλασμός για τις αμαρτίες μας»· και ας τον παρακαλέσουμε με καθαρή καρδιά, από όλη την ψυχή μας, και θα μας συγχωρήσει τις αμαρτίες μας. Διότι «κοντά είναι ο Κύριος σε όλους όσους τον επικαλούνται με αλήθεια». Γι' αυτό λέει: «Πρόσφερε στον Θεό θυσία αινέσεως, και απόδωσε στον Ύψιστο τα τάματά σου. Και επικαλέσου με στην ημέρα της θλίψης σου· και θα σε ελευθερώσω, και θα με δοξάσεις». Και ο Ησαΐας πάλι αναφέρει: «Λύσε κάθε δεσμό αδικίας, διάλυσε τις θηλιές των βίαιων συναλλαγών, άφησε ελεύθερους τους καταπιεσμένους και διάρρηξε κάθε άδικο συμβόλαιο. Μοίρασε το ψωμί σου σε αυτόν που πεινά, και φτωχούς άστεγους βάλε μέσα στο σπίτι σου. Εάν δεις γυμνό, ντύσε τον· και δεν θα παραβλέψεις τους συγγενείς του δικού σου γένους. Τότε θα ανατείλει σαν την αυγή το φως σου, και η θεραπεία σου γρήγορα θα ξεπροβάλει. Και θα προπορεύεται μπροστά σου η δικαιοσύνη σου· και η δόξα του Κυρίου θα σε περισκεπάσει». Και τι ακολουθεί μετά από αυτά; «