Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 49:16

Λέει ο παροιμιαστής: «Άνθρωπος συνετός, θρόνος αισθήσεως». Όταν λοιπόν δεις άνθρωπο θεοφόρο να δικάζει, να θεολογεί και να κρίνει ανάμεσα στην Εκκλησία και στις αιρέσεις, να λες στον Θεό με ευγνωμοσύνη: «Κάθισες πάνω σε θρόνο, εσύ που κρίνεις με δικαιοσύνη». Θρόνος του Θεού είναι και η θεόπνευστη Γραφή, στην οποία, καθήμενος ως δικαστής, αποφαίνεται: «Σε εμένα ανήκει η εκδίκηση, εγώ θα ανταποδώσω, λέει ο Κύριος». Και πάλι προς τον αμαρτωλό είπε ο Θεός, ως δικαστής προς υπόλογο που αναγινώσκει τα δικαιώματά Του προς βλάβη των πολλών: «Γιατί εσύ διηγείσαι τα δικαιώματά μου;», έως το «Θα σε ελέγξω και θα παραστήσω μπροστά στο πρόσωπό σου τις αμαρτίες σου». Επειδή λοιπόν, καθήμενος μέσα στη Γραφή, ελέγχει ως κριτής και τα παρουσιάζει ως δικαστής, «κάθισες πάνω σε θρόνο, εσύ που κρίνεις με δικαιοσύνη», επέπληξες τα έθνη για να απομακρυνθούν από τα είδωλα, και εξολοθρεύτηκε ο ασεβής διάβολος που τιμούνταν ανάμεσά τους ως θεός...

Στον αμαρτωλό όμως είπε ο Θεός: «Γιατί εσύ διηγείσαι τα δικαιώματά μου;». Εδώ αποκαλεί αμαρτωλό τον νομοθέτη των θείων Γραφών. Είναι δε όμοιο με αυτό που έχει ειπωθεί: «Δεν είναι ωραίος ο αίνος στο στόμα του αμαρτωλού». Διότι, εάν παραβαίνει όλες τις εντολές και διαπράττει κάθε κακία, και κάνει τη γλώσσα του δόλια, προς τι φέρει στο στόμα του τις θείες Γραφές;

Αν όμως και πάλι κρύψει το δικό του ψέμα, και υποκριθεί ότι λαλεί με τα χείλη του την αλήθεια· εμείς, επειδή δεν αγνοούμε τα σχέδιά του, μπορούμε να πούμε τα όσα έχουν ειπωθεί γι' αυτόν από το Πνεύμα: «Προς τον αμαρτωλό όμως είπε ο Θεός: Γιατί εσύ διηγείσαι τα δικαιώματά μου;» και, «Δεν είναι ωραίος ο αίνος στο στόμα του αμαρτωλού». Διότι ο πανούργος δεν είναι αξιόπιστος ούτε όταν λέει την αλήθεια. Και αυτό μεν το έδειξε η Γραφή όταν διηγείται τη δολιότητά του προς την Εύα στον παράδεισο· τον ήλεγξε όμως και ο Κύριος, πρώτον μεν στο όρος, διαρρηγνύοντας το κάλυμμα του θώρακά του, και αποκαλύπτοντας ποιος είναι ο δόλιος, και αποδεικνύοντας ότι δεν είναι ένας από τους αγίους, αλλά είναι ο Σατανάς που πειράζει, με το να πει: «Ύπαγε οπίσω μου, Σατανά· διότι είναι γραμμένο: Κύριον τον Θεό σου θα προσκυνήσεις, και αυτόν μόνο θα λατρεύσεις»· αλλά και όταν φίμωσε τους δαίμονες που κραύγαζαν από τα μνημεία. Διότι ήταν μεν αληθές αυτό που έλεγαν, και δεν ψεύδονταν τότε που φώναζαν ότι «Εσύ είσαι ο Υιός του Θεού, και ο άγιος του Θεού»· αλλά δεν ήθελε να προφέρεται η αλήθεια από ακάθαρτο στόμα, και μάλιστα από εκείνους, ώστε, με την πρόφαση αυτή, να μην αναμείξουν το δικό τους κακόβουλο θέλημα και το επισπείρουν στους ανθρώπους ενώ εκείνοι κοιμούνται.

Εάν δε και πάλι κρύψει το δικό του ψεύδος και υποκριθεί ότι λαλεί με τα χείλη την αλήθεια —αφού όμως «δεν αγνοούμε τα νοήματά του»— μπορούμε να πούμε εκείνα που έχουν ειπωθεί γι' αυτόν από το Πνεύμα: «στον δε αμαρτωλό είπε ο Θεός· γιατί εσύ διηγείσαι τα δικαιώματά μου;» και «δεν είναι ωραίος ο αίνος σε στόμα αμαρτωλού». Διότι ο πανούργος δεν είναι αξιόπιστος ούτε και όταν λέει την αλήθεια. Και αυτό αφενός το έδειξε η Γραφή, διηγούμενη το τέχνασμά του προς την Εύα στον παράδεισο· αφετέρου τον ήλεγξε και ο Κύριος, πρώτον μεν στο όρος, διασχίζοντας την «πτυχή του θώρακά» του και δείχνοντας ποιος είναι ο δόλιος, και ελέγχοντάς τον ότι δεν είναι κάποιος από τους αγίους, αλλά ο Σατανάς που πειράζει, με τα λόγια: «Ύπαγε οπίσω μου, Σατανά· διότι είναι γραμμένο: Κύριον τον Θεό σου θα προσκυνήσεις, και αυτόν μόνο θα λατρεύσεις»· αλλά και όταν φίμωσε τους δαίμονες που κραύγαζαν από τα μνημεία. Διότι ήταν μεν αληθινό αυτό που λεγόταν από αυτούς, και δεν έλεγαν ψέματα τότε όταν έλεγαν: «εσύ είσαι ο Υιός του Θεού» και «ο άγιος του Θεού»· αλλά δεν ήθελε να προφέρεται η αλήθεια από ακάθαρτο στόμα, και μάλιστα από εκείνους, ώστε να μη βρουν την πρόφαση μέσω αυτής να αναμείξουν το δικό τους θέλημα της κακίας και να το «επισπείρουν» στους ανθρώπους «ενώ κοιμούνται».

Τι λοιπόν ήταν αυτό που σας έπεισε, ώστε να περιπέσετε οι ίδιοι σε αντιφάσεις και να υποστείτε τόση ντροπή; Αλλά δεν θα μπορούσατε να πείτε τίποτα το εύλογο· το μόνο που απομένει να συμπεράνει κανείς είναι ότι τώρα τα πάντα τα υποκρίνεσθε και τα πάντα τα πλάθετε προσποιούμενοι, εξαιτίας της προστασίας από τον Κωνστάντιο και του κέρδους που προέρχεται από αυτόν. Και κατηγορείτε μεν με ευκολία τους Πατέρες, προφασίζεσθε δε απλώς ότι οι λέξεις είναι άγραφες, και σύμφωνα με το γεγραμμένο «ανοίξατε τα σκέλη σας σε κάθε περαστικό», ώστε να μεταβάλλεσθε τόσες φορές, όσες επιθυμούν εκείνοι που σας μισθώνουν και σας χορηγούν. Καίτοι, ακόμη και αν κάποιος χρησιμοποιεί άγραφες λέξεις, δεν υπάρχει καμία διαφορά, εφόσον διαθέτει ευσεβή διάνοια. Ο αιρετικός άνθρωπος όμως, ακόμη και αν χρησιμοποιεί λέξεις από τις Γραφές, δεν είναι διόλου λιγότερο ύποπτος, και επειδή έχει διεφθαρμένο τον νου του, θα ακούσει από το Πνεύμα: «Γιατί εσύ διηγείσαι τα δικαιώματά μου και παίρνεις στο στόμα σου τη διαθήκη μου;». Έτσι, ο μεν διάβολος, αν και μιλούσε μέσα από τις Γραφές, φιμώθηκε από τον Σωτήρα· ο δε μακάριος Παύλος, ακόμη και όταν ομιλεί αντλώντας από τους έξω: «οι Κρήτες είναι πάντα ψεύτες», και «διότι δικό του γένος είμαστε», και «οι κακές συναναστροφές φθείρουν τα χρηστά ήθη», εντούτοις, όντας άγιος, έχει ευσεβή διάνοια και «έχοντας τον νου του Χριστού, είναι δάσκαλος των εθνών στην πίστη και την αλήθεια», και αυτά που λέει τα εκφράζει με ευσέβεια.

Ο προφήτης, λοιπόν, απεσταλμένος από τον Κύριο, ελεεινολογούσε τους τέτοιους ανθρώπους λέγοντας: Αλίμονο σε εκείνον που ποτίζει τον πλησίον του με θολερή ανατροπή. Διότι τέτοιου είδους επιτηδεύματα και διαλογισμοί είναι ανατρεπτικά της οδού που οδηγεί στην αρετή. Ο δε Κύριος ο ίδιος, μολονότι οι δαίμονες έλεγαν την αλήθεια (διότι έλεγαν αλήθεια: Εσύ είσαι ο Υιός του Θεού), εντούτοις τους εφίμωνε και τους εμπόδιζε να μιλούν, μήπως τυχόν μαζί με την αλήθεια επισπείρουν και τη δική τους κακία, αλλά και για να συνηθίσει εμάς, να μην δίνουμε ποτέ προσοχή σε τέτοιους, έστω κι αν φαίνεται ότι λένε την αλήθεια. Διότι είναι απρεπές, ενώ εμείς έχουμε τις άγιες Γραφές και την ελευθερία που προέρχεται από τον Σωτήρα, να διδασκόμαστε από τον διάβολο, ο οποίος δεν διατήρησε τη δική του τάξη, αλλά συλλογίστηκε άλλα αντί άλλων. Γι' αυτόν τον λόγο, ακόμη και όταν αυτός πρόφερε τα λόγια των Γραφών τον εμπόδιζε, λέγοντας: Προς δε τον αμαρτωλό είπε ο Θεός: Γιατί εσύ διηγείσαι τα δικαιώματά μου, και παίρνεις τη διαθήκη μου στο στόμα σου; Διότι τα πάντα κάνουν, και λένε, και θορυβούν, και υποκρίνονται, και προκαλούν ταραχή, με σκοπό την εξαπάτηση των ακεραίων. Και κρότους, λοιπόν, προκαλούν, και γελούν παράλογα και σφυρίζουν. Αν όμως κανείς δεν τους δώσει προσοχή, τότε πλέον κλαίνε και θρηνούν ως ηττημένοι.

Ο ίδιος δε ο Κύριος, αν και οι δαίμονες έλεγαν την αλήθεια (διότι έλεγαν την αλήθεια: «Εσύ είσαι ο Υιός του Θεού»), εντούτοις τους φίμωνε· 3. και τους εμπόδιζε να μιλούν, μήπως τυχόν μαζί με την αλήθεια επισπείρουν και τη δική τους κακία, και για να συνηθίσει κι εμάς να μη δίνουμε ποτέ προσοχή σε τέτοιους, έστω και αν δίνουν την εντύπωση πως λένε την αλήθεια. 4. Διότι είναι απρεπές, ενώ εμείς έχουμε τις Γραφές και την ελευθερία από τον Σωτήρα, να διδασκόμαστε από τον διάβολο, ο οποίος δεν διατήρησε τη δική του τάξη, αλλά σκέφθηκε άλλα αντί άλλων. 5. Γι' αυτόν τον λόγο, ακόμη και όταν αυτός προφέρει τα λόγια των Γραφών, τον εμποδίζει λέγοντας: «Στον δε αμαρτωλό είπε ο Θεός:

«Γιατί εσύ διηγείσαι τα προστάγματά μου και παίρνεις τη διαθήκη μου στο στόμα σου;» 6. Διότι τα πάντα κάνουν (και μιλούν και θορυβούν και υποκρίνονται και προκαλούν ταραχή) προς εξαπάτηση των ακεραίων. Κάνουν, λοιπόν, χτύπους και κρότους και γελούν άφρονα και σφυρίζουν. Εάν όμως κανείς δεν τους δίνει σημασία, τότε κλαίνε και θρηνούν σαν ηττημένοι. 1. Ο μεν Κύριος, λοιπόν, ως Θεός, φίμωνε τους δαίμονες· εμείς όμως, έχοντας διδαχθεί από τους αγίους, πρέπει να πράττουμε όπως εκείνοι και να μιμούμαστε την ανδρεία τους. 2. Διότι και εκείνοι, βλέποντας αυτά, έλεγαν: «Όταν στάθηκε ο αμαρτωλός απέναντί μου, κώφευσα και ταπεινώθηκα και σίγησα από τα αγαθά». 3. Και πάλι: «Εγώ όμως σαν κωφός δεν άκουγα, και σαν άλαλος που δεν ανοίγει το στόμα του. Και έγινα σαν άνθρωπος που δεν ακούει». 4. Επομένως, και εμείς ούτε να τους ακούμε, επειδή είναι ξένοι προς εμάς, ούτε να τους υπακούμε, ακόμη κι αν μας σηκώνουν για προσευχή, ακόμη κι αν μιλούν για νηστείες. Απεναντίας, ας προσηλωνόμαστε περισσότερο στον σκοπό της δικής μας ασκήσεως και ας μην εξαπατώμαστε από εκείνους, οι οποίοι τα πάντα πράττουν με δόλο. 5. Και δεν πρέπει να τους φοβόμαστε, ακόμη κι αν φαίνεται ότι μας επιτίθενται, ακόμη κι αν απειλούν με θάνατο· διότι είναι ανίσχυροι και δεν μπορούν να κάνουν τίποτε άλλο παρά μόνο να απειλούν. 1. Ήδη, λοιπόν, παρεμπιπτόντως έχω μιλήσει για αυτό το θέμα· αλλά και τώρα δεν πρέπει να διστάσω να πω τα ίδια εκτενέστερα, διότι η υπενθύμιση θα είναι για εσάς ασφαλής.

Και τον Πύθωνα επιτιμά ο Παύλος, για να μη συνιστάται ο άγιος από τον ακάθαρτο. Παρόμοιο είναι και το χωρίο: «Στον αμαρτωλό όμως είπε ο Θεός: Γιατί εσύ διηγείσαι τα δικαιώματά μου;». Ας φιλοτιμηθούμε, λοιπόν, να αποφύγουμε κάθε σκολιό και διεστραμμένο έργο, και ας ανορθώσουμε σαν ευθύ κανόνα τον νου μας και το κριτήριο της ψυχής μας, ώστε, αφού γίνουμε ευθείς, να μας πρέπει ο αίνος του Κυρίου. Διότι, όπως ακριβώς το φίδι που καθοδήγησε στην αμαρτία ονομάζεται σκολιό, έτσι και η μάχαιρα του Θεού επιφέρεται πάνω στον δράκοντα, το σκολιό φίδι, επειδή κάνει πολλές παρεκκλίσεις και εκτροπές στην πορεία του. Επειδή, καθώς σέρνεται, το σώμα του φιδιού έλκεται ανώμαλα πάνω στη γη, αφού προς άλλη κατεύθυνση ορμούν τα μπροστινά του μέρη, πλάγια ακολουθούν τα επόμενα, και πάλι τα μέρη της ουράς αποκλίνουν προς την αντίθετη κατεύθυνση. Επομένως, εκείνος που ακολουθεί το φίδι, θα καταστήσει τον βίο του σκολιό, ανώμαλο και γεμάτο αντιφάσεις· εκείνος όμως που πορεύεται οπίσω από τον Κύριο και Θεό, κάνει ευθείες τις οδούς του και ορθά τα βήματα των ποδιών του.

Διότι αυτοί που πράττουν αυτά είναι μισητοί στον Θεό, «όχι μόνο όσοι τα πράττουν, αλλά και όσοι επιδοκιμάζουν αυτούς». Διότι λέει η Γραφή: «Προς δε τον αμαρτωλό είπε ο Θεός: Γιατί εσύ διηγείσαι τα προστάγματά μου και παίρνεις τη διαθήκη μου στο στόμα σου;»

Και αυτό, νομίζω, είναι εκείνο που υμνείται αινιγματωδώς μέσω της λύρας του Ψαλμωδού: «Πρόσταξε την καταιγίδα, και μεταβλήθηκε σε αύρα, και κόπασαν τα κύματά της». Για να αποδεχθούν δε με θάρρος, χωρίς κανέναν απολύτως ενδοιασμό, ότι εξάπαντος και με κάθε τρόπο θα πραγματοποιηθούν τα όσα έχουν υποσχεθεί, και ότι ποτέ δεν πρόκειται να διαψευστεί η υπόσχεση της βοήθειας που δόθηκε από Αυτόν, λέει αναγκαίως: «Κύριος Σαβαώθ είναι το όνομά μου». Διότι, εάν είναι Κύριος των δυνάμεων, πώς θα ατονήσει στο να διασώσει κάποιους; Ή ποιο πράγμα είναι τόσο δυσχερές, ή δύσκολο, ή και ακατόρθωτο για την παντοδύναμη δεξιά Του; Προσθέτει δε και κάτι άλλο που αρκεί για βοήθεια, το οποίο συγχρόνως φανερώνει ότι έχει λυθεί ο θυμός εναντίον τους, έχει παύσει η βλάβη της αποστροφής Του, και στο εξής έχουν αξία ενώπιόν Του, και έχουν αξιωθεί της ευσπλαχνίας και της αγάπης, όπως ακριβώς θα ταίριαζε σε αυτούς που έχουν επιγνώσει την επιφάνειά Του. «Διότι θα θέσω», λέει, «τους λόγους μου στο στόμα σου». Και τι ακριβώς σημαίνει αυτό, το εξήγησε κάπου ψάλλοντας ο θεσπέσιος Δαβίδ: «Στον αμαρτωλό όμως είπε ο Θεός: Γιατί εσύ διηγείσαι τα δικαιώματά μου, και αναφέρεις τη διαθήκη μου με το στόμα σου;» —«Διότι δεν είναι ωραίος ο αίνος στο στόμα του αμαρτωλού», όπως έχει γραφτεί. Αποδιώχνει, επομένως, ο θυμός του Θεού τον βέβηλο και τον αλιτήριο από το να μνημονεύει καν τους λόγους Του. Διότι έχει ειπωθεί: «Από το περίσσευμα της καρδιάς λαλεί το στόμα».

Επομένως, επειδή ο Σωτήρας επρόκειτο να εμφανιστεί σε αυτούς που βρίσκονται πάνω στη γη ως εισηγητής της μυσταγωγίας που είναι ανώτερη από τον νόμο, αναγκαστικά μέσω της λύρας του Ψαλμωδού εγγυάται εκ των προτέρων και βεβαιώνει τους απογόνους του Ισραήλ λέγοντας: «Άκουσε, λαέ μου, και θα σου μιλήσω· Ισραήλ, και θα σου δώσω τη μαρτυρία μου.» Και για να μην υποθέσει κανείς ότι ο Ψαλμωδός λέει αυτά τα λόγια από τη δική του καρδιά, και όχι από το στόμα του Κυρίου, πρόσθεσε: «Ο Θεός, ο Θεός σου είμαι εγώ.» Ποιος, λοιπόν; Ο αγαθός, αυτός που απάλλαξε τον Ισραήλ από το σιδερένιο καμίνι της πλεονεξίας των Αιγυπτίων, αυτός που δώρισε τον δρόμο μέσα από τη θάλασσα, αυτός που τον έθρεψε στην έρημο, αυτός που σου έδωσε εκείνον τον νόμο. Μην νομίσεις, δηλαδή, ότι είμαι άλλος νομοθέτης, βλέποντας τη διαφορά των νόμων. <Εάν πεινάσω, δεν θα το πω σε σένα.> (B f. 194 b, I f. 281 b, L f. 132.) Πρέπει δε να εκληφθεί σύμφωνα με τον συνήθη τρόπο ομιλίας το: «Εάν πεινάσω, δεν θα το πω σε σένα». Διότι αυτό που είναι ανέφικτο τίθεται υποθετικά ως εφικτό, για να ελέγξει τους ανόητους. Όπως, άλλωστε, λέει ο προφήτης Ησαΐας: «Θεός αιώνιος, ο Θεός που κατασκεύασε τα άκρα της γης, ούτε θα πεινάσει ούτε θα κοπιάσει, και η φρόνησή του είναι ανεξερεύνητη.» <Στον αμαρτωλό είπε ο Θεός, κ.τ.λ.> (B f. 195.) Είναι, βέβαια, προφανές ότι ο Θεός δεν απευθύνει αυτά τα λόγια στους λάτρεις των ειδώλων, ούτε σε αυτούς που δεν έχουν ακόμη πλουτίσει με το θείο φως, αλλά σε αυτούς που κατάγονται από το αίμα του Ισραήλ.

Εγκώμιο στους Αγίους Τεσσαράκοντα Μάρτυρες. Επιθυμώ να σκιαγραφήσω μια μαρτυρική εικόνα, αν και δεν διαθέτω λαμπρά χρώματα. Σκοπεύω να εξιστορήσω την καρτερία της, και φοβάμαι τον Δαβίδ, μήπως μου πει: «Σου λέει ο Κύριος μέσω εμού, αμαρτωλέ: γιατί εσύ διηγείσαι τα δικαιώματά μου;». Επιθυμώ να πραγματευθώ την ανδρεία τους, και τρέμω, όντας στερημένος από κάθε κατόρθωμα. Ποθώ να διαπλεύσω το μέγα και ένδοξο πέλαγος των επαίνων της υπομονής τους, και φρίττω σαν κάποιος άπειρος κυβερνήτης, μήπως βυθιστώ μέσα στα εγκώμιά τους. Αναζητώντας να εγκωμιάσω τον στρατό των Αγίων, ιλίγγιω επειδή δεν διαθέτω όπλα δικαιοσύνης. Βιάζομαι να εισέλθω στον λειμώνα τους και να ευωδιάσω από τα άνθη των αρετών, όμως φθάνοντας στον παράδεισο των αγίων Μαρτύρων, δεν επαρκώ για να τρυγήσω τους καρπούς των επαίνων. Τρέχω προς την έκφραση των βραβείων της νίκης τους, αλλά πώς να τα καταφέρω, αφού είμαι αδύναμος και αμαρτωλός;

Και πάλι λέει: Στην καρδιά μου έκρυψα τα λόγια σου, για να μην αμαρτήσω απέναντί σου. Και πάλι λέει: Πώς θα διορθώσει ο νέος τον δρόμο του; Με το να τηρεί τα λόγια σου. Βλέπεις, αδελφέ, ότι με το να θυμάται τα λόγια Του, διορθώνει ο άνθρωπος τον δρόμο του; Διότι ποιος είναι αυτός που θυμάται τα λόγια Του, και δεν διορθώνει τον δρόμο του, παρά μόνο αν είναι εκείνος αδόκιμος και ταλαίπωρος; Ένας τέτοιος άνθρωπος βέβαια δεν θυμάται απολύτως τίποτα, αλλά και αυτά που νομίζει ότι θυμάται τα έχει ξεχάσει. Διότι σε έναν τέτοιο άνθρωπο λέει ο Θεός: Γιατί εσύ διηγείσαι τα προστάγματά μου και παίρνεις τη διαθήκη μου στο στόμα σου; Διατάζει λοιπόν να αφαιρεθεί από αυτόν και αυτό που νομίζει ότι έχει ένας τέτοιος άνθρωπος. Διότι νομίζει ότι έχει πίστη, καθώς μάλιστα αποκαλεί τον εαυτό του Χριστιανό, όμως με τα έργα του Τον αρνείται, και είναι χειρότερος από άπιστο. Γι' αυτό διατάζει να αφαιρεθεί από αυτόν το Άγιο Πνεύμα, το οποίο έλαβε κατά την ημέρα της απολυτρώσεως, και το οποίο νομίζει ότι έχει. Και γίνεται ο άνθρωπος αυτός σαν ένα πήλινο δοχείο που έχει ραγίσει, και από τη ρωγμή αυτή έχει χάσει το κρασί. Και ό,τι νομίζει ότι έχει αφαιρέθηκε από αυτόν. Και όλοι όσοι το βλέπουν, μη γνωρίζοντας το γεγονός, νομίζουν ότι αυτό είναι γεμάτο. Όταν όμως ερευνηθεί κατά την έσχατη ημέρα, τότε γίνεται φανερό σε όλους ότι βρισκόταν εκεί άδειο.

Βλέπεις, αδελφέ, ότι με το να θυμάται ο άνθρωπος τα λόγια Του, διορθώνει την πορεία του; Διότι ποιος είναι εκείνος που θυμάται τα λόγια Του, και δεν διορθώνει την πορεία του, παρά μόνο εάν είναι αδόκιμος και ταλαίπωρος; Ένας τέτοιος άνθρωπος δεν θυμάται απολύτως τίποτα, αλλά έχει ξεχάσει ακόμη και όσα νομίζει πως θυμάται. Διότι σε έναν τέτοιο άνθρωπο λέει ο Θεός: «Γιατί εσύ διηγείσαι τα προστάγματά μου και παίρνεις στο στόμα σου τη διαθήκη μου;». Προστάζει λοιπόν να αφαιρεθεί από αυτόν και αυτό που νομίζει ότι έχει. Αυτός νομίζει ότι έχει πίστη, διότι αποκαλεί τον εαυτό του Χριστιανό, όμως με τα έργα του την αρνείται και είναι χειρότερος από άπιστο. Γι' αυτό προστάζει να αφαιρεθεί από αυτόν το Άγιο Πνεύμα, το οποίο έλαβε κατά την ημέρα της απολυτρώσεως, και το οποίο νομίζει πως έχει. Και ο άνθρωπος αυτός γίνεται σαν το πήλινο δοχείο κρασιού που έχει ραγίσει και από το ράγισμα έχει χάσει το κρασί. Το οποίο όλοι όσοι το βλέπουν και δεν γνωρίζουν τι έχει συμβεί, νομίζουν ότι είναι γεμάτο. Όταν όμως ανακαλυφθεί αυτό, γίνεται φανερό σε όλους ότι βρισκόταν εκεί άδειο. Έτσι και ένας τέτοιος άνθρωπος, όταν εξεταστεί κατά την ημέρα της κρίσεως, βρίσκεται άδειος. Και τότε η αλήθεια για αυτόν γίνεται φανερή σε όλους. Τέτοιοι είναι εκείνοι που θα πουν στον Βασιλιά κατά την ημέρα εκείνη: «Κύριε, δεν προφητεύσαμε στο όνομά Σου, και στο όνομά Σου δεν κάναμε πολλά θαύματα;».

Ενώ λοιπόν τον προέτρεπαν, όπως είπα, να μιλήσει στην εκκλησία, και τον πίεζαν πολύ εκείνοι που τότε ασκούσαν την ιεροσύνη της αγίας εκκλησίας στα Ιεροσόλυμα, αφού στάθηκε όρθιος, ανέφερε μόνο το ρητό του τεσσαρακοστού ενάτου ψαλμού και, παραλείποντας κάθε περαιτέρω ανάλυση, όπως λέει ο ψαλμός: «Στον δε αμαρτωλό είπε ο Θεός: γιατί εσύ διηγείσαι τα δικαιώματά μου και παίρνεις στο στόμα σου τη διαθήκη μου;». Αφού έκλεισε το βιβλίο, το παρέδωσε και κάθισε κλαίγοντας με δάκρυα, ενώ όλοι έκλαιγαν μαζί του. 3. Μετά από κάποιο χρονικό διάστημα έκτοτε, επειδή πολλοί τον προέτρεπαν και τον πίεζαν, συναντήθηκε με κάποιον Αμβρόσιο, από τους επιφανείς άνδρες στις βασιλικές αυλές (κάποιοι βέβαια έλεγαν για αυτόν τον Αμβρόσιο ότι ήταν Μαρκιωνιστής, ενώ άλλοι ότι ήταν Σαβελλιανός). Τον κατήχησε λοιπόν, ώστε να απομακρυνθεί από την αίρεση, να την αναθεματίσει και να αποδεχθεί την πίστη της αγίας εκκλησίας του Θεού· διότι τότε ο ίδιος ο Ωριγένης ακολουθούσε την ορθή και καθολική πίστη. Ο δε προαναφερθείς Αμβρόσιος, επειδή προερχόταν από άλλη αίρεση και ως άνδρας λόγιος και επιμελής περί τις αναγνώσεις των θείων Γραφών, εξαιτίας της βαθύτητας των νοημάτων στα θεία βιβλία, παρακάλεσε τον ίδιο τον Ωριγένη να του τα ερμηνεύσει.

Στον αμαρτωλό όμως είπε ο Θεός: «Γιατί εσύ διηγείσαι τα δικαιώματά μου, και παίρνεις τη Διαθήκη μου στο στόμα σου;». Ο λόγος μεταβαίνει από το τάγμα των δικαίων στο τάγμα των πονηρών. Διότι εκείνο είχε κάτι περισσότερο, τη γνώση της Καινής Διαθήκης. Αμαρτωλό δε, δεν αποκαλεί αυτόν που είναι ξένος προς τις Γραφές, αλλά τον παραβάτη.

Ο ύμνος, εξάλλου, ή ο αίνος που αναμειγνύεται με την ωδή, γίνεται παράγγελμα να μην αποτολμούμε προηγουμένως να εκφέρουμε τα νοήματα περί του Θεού, προτού καταστήσουμε τον βίο μας άξιο μιας τέτοιας παρρησίας. Διότι «δεν είναι ωραίος», λέγει, «ο αίνος στο στόμα του αμαρτωλού». Και προς τον αμαρτωλό είπε ο Θεός: «Γιατί εσύ διηγείσαι τα δικαιώματά μου;». Ομοίως, λοιπόν, και η προσευχή που συνοδεύεται με ωδή το ίδιο μάς υποδεικνύει: να επιμελούμαστε πρώτα τον βίο μας, ώστε να μην τύχει κανείς να είναι άρρυθμος και παράφωνος ως προς τα έργα του, και τότε να προσέρχεται στον Θεό μέσω της προσευχής. Και μου φαίνεται ότι την ίδια έννοια παραδίδει ο Κύριος σε εκείνους που του είπαν «Δίδαξέ μας να προσευχόμαστε»· ότι, δηλαδή, η προσευχή δεν κατορθώνεται με τα λόγια, αλλά με τον βίο, σύμφωνα με τα όσα λέγει: «Εάν συγχωρήσετε στους ανθρώπους τα παραπτώματά τους, θα συγχωρήσει και σε εσάς ο ουράνιος Πατέρας τις αμαρτίες σας».

Αν όμως δεν καθαρίσουμε έτσι τον εαυτό μας, θα ακούσουμε δικαίως από αυτούς, και ο καθένας από εμάς, εκείνα τα λόγια του Θεού προς τον αμαρτωλό: Γιατί τολμάς να ανακαλείς στη μνήμη, να προφέρεις με τη γλώσσα σου ακόμη και τα ονόματα των αγίων και να διηγείσαι τη γεμάτη από κάθε αρετή και καθαρότητα διαγωγή τους; Εσύ όμως μίσησες τον ενάρετο βίο και αποδίωξες από τον εαυτό σου την καθαρότητα της ψυχής και του σώματος· «αν έβλεπες κλέφτη, συνέτρεχες μαζί του, και συμμετείχες στη μερίδα του μοιχού· το στόμα σου επλεόνασε σε κακία και η γλώσσα σου περιέπλεκε δολιότητες· καθισμένος καταλαλούσες εναντίον του αδελφού σου και έβαζες σκάνδαλο εναντίον του γιου της μητέρας σου».

Ή το δικό σου δώρο ο Θεός δεν το δέχεται, εάν δεν είσαι καθαρός και εσύ και αυτό· (και τούτο αφενός το έδειξε εξ αρχής μέσω του Κάιν, μην επιβλέποντας στα δώρα του, αλλά λέγοντας προς αυτόν: «όχι, αν προσφέρεις ορθά, αλλά δεν μοιράσεις ορθά», αφετέρου δε μέσω του Παλαιού Νόμου, ο οποίος απαγόρευσε να προσφέρεται μίσθωμα πόρνης στον οίκο του Θεού, και αργότερα μέσω του Ευαγγελίου, λέγοντας: «πήγαινε πρώτα συμφιλιώσου με τον αδελφό σου, και τότε έλα να προσφέρεις το δώρο σου»), και σε σένα θα δώσει τη δική του μεγάλη δωρεά, το ίδιο του το σώμα, χωρίς να έχεις προηγουμένως καθαριστεί μέσω της εξομολογήσεως και της μετανοίας; Τι λέγεις; Ούτε τα προστάγματά του δεν θέλει ο Θεός να προφέρονται από ακάθαρτο στόμα. «Διότι στον αμαρτωλό είπε ο Θεός», λέγει, «γιατί εσύ διηγείσαι τα προστάγματά μου και αναλαμβάνεις τη διαθήκη μου δια του στόματός σου;». Τη διαθήκη του, λοιπόν, δεν επιτρέπει να την αναλάβει κάποιος μέσω ακάθαρτου στόματος, και θα δώσει το ίδιο του το σώμα σε ένα τέτοιο στόμα;

«Μήπως θα φάω» Δηλαδή, μου είναι βδελυρές οι θυσίες του νόμου· διότι τώρα κυριαρχεί η χάρις. «Θυσίασε στον Θεό» Τη θυσία μέσω της νηστείας (της αινέσεως) και της προσευχής· διότι αυτήν επιζητεί ως αναίμακτη. «Και επικαλέσου» Διότι μέσω αυτής της αναίμακτης θυσίας επικαλέσου με, λέει, και εγώ θα σε εισακούσω (θα σε ακούσω). «Και θα σε ελευθερώσω» Διότι, μετά τη λύτρωση του ανθρώπου, δηλαδή του Αδάμ, από τη θλίψη που τον περιβάλλει, δεν παύει να δοξάζει εις τον αιώνα. «Προς τον αμαρτωλό όμως» Δηλαδή, προς τον λαό των Ιουδαίων. «Γιατί εσύ» Γιατί ακόμη, λέει, μελετάς τα προστάγματά μου, ενώ έχεις σκεφτεί κακά εναντίον μου; «Και αναλαμβάνεις» Διότι δεν σου αρμόζει πλέον να αναγινώσκεις τον νόμο, εφόσον έχεις μολύνει (μόλυνες) τη γλώσσα με τη βλασφημία. «Εσύ όμως μίσησες» Διότι εγώ δεν έπαψα να διδάσκω στις συναγωγές σας, εσείς όμως βδελυχθήκατε τους λόγους μου. «Αν έβλεπες» Με τον Ιούδα, ως κλέφτη και προδότη, οι Ιουδαίοι συνέπρατταν, παρακινώντας τον (παρακινώντας σε αυτόν). «Και με μοιχούς» Διότι με τον Ηρώδη, που μοίχευε, οι Ιουδαίοι συνέτρωγαν, συμπιναν και συναινούσαν στην παρανομία του. «Το στόμα σου» Διότι ημέρα και νύχτα δεν έπαψε να καταλαλεί εναντίον του Χριστού και των αποστόλων. «Και η γλώσσα» Τον δόλο μελετούσε ο Ιούδας καθημερινά εναντίον του Χριστού και Θεού. «Καθήμενος» Εναντίον του χορού των αποστόλων· διότι και αυτοί είχαν εκλεγεί από τους Ιουδαίους, και δεν έπαψαν να τους λοιδορούν.

ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΠΡΕΣΒΥΤΕΡΟ ΔΙΔΥΜΟ 1515. Όσοι σφάλλουν κατάφωρα ως προς εκείνο που είναι ομολογουμένως αποδεκτό, δεν θα μπορούσαν να θεωρηθούν αξιόπιστοι όταν αποφαίνονται για ό,τι φαίνεται αμφισβητήσιμο. Διότι, αν σε όσους ασπάζονται την κακία δεν επιτρέπεται ούτε καν να ομιλούν για τα θεία δικαιώματα —«Στον αμαρτωλό είπε ο Θεός: Γιατί εσύ διηγείσαι τα δικαιώματά μου;»—, πώς είναι θεμιτό να συζητούν περί δογμάτων εκείνοι που, με τις πράξεις τους, προσβάλλουν αυτά τα ίδια τα δικαιώματα;

Στον δε αμαρτωλό είπε ο Θεός: «Γιατί εσύ διηγείσαι τα δικαιώματά μου και παίρνεις στο στόμα σου τη διαθήκη μου;» Αυτοί, όμως, έχουν προχωρήσει σε τέτοιο βαθμό θρασύτητας, ώστε όχι μόνο να κάνουν λόγο για τα δικαιώματα τα οποία με όρκο αρνούνται —διότι αυτό ίσως να ήταν μικρότερο κακό—, αλλά να λογομαχούν για την άρρητη και άχραντη φύση. Θα συμβούλευα, συνεπώς, τέτοιους ανθρώπους να μην καταξεσκίζουν με μιαρό και ακάθαρτο στόμα —τουλάχιστον όσον αφορά το δικό τους μέρος— τα θεία, τα οποία ακόμη και για τους πλέον ενάρετους είναι με δυσκολία κατανοητά, αλλά να στρέψουν την αυστηρή εξέταση προς τον εαυτό τους· μήπως και μπορέσουν κάπως να αποβάλλουν τις κηλίδες που αδικαιολόγητα προσέθεσαν στους εαυτούς τους.

ΛΘ'. ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΔΙΑΚΟΝΟ ΧΑΙΡΗΜΟΝΑ. Λέω ότι ο μιαρός δεν πρέπει να ανοίγει το στόμα του ούτε για τα δόγματα ούτε για οτιδήποτε άλλο, μέχρι να καθαριστεί μέσω ειλικρινούς μετάνοιας. Διότι, αν στον αμαρτωλό είπε ο Θεός: «Γιατί εσύ διηγείσαι τα δικαιώματά μου;», πολύ περισσότερο αποστομώνει εκείνον που βρίσκεται σε τέτοια κατάσταση και τολμά να ερευνά τα δόγματα. Επειδή τα δόγματα είναι τόσο ανώτερα από τα δικαιώματα, όσο ο ουρανός από τη γη και η ψυχή από το σώμα. Πάψε, λοιπόν, ενώ νικιέσαι στον τρόπο ζωής σου, να φιλονικείς για τα δόγματα, για να μην προξενήσεις ήττα και στο ίδιο το δόγμα. Διότι πολλοί συνηθίζουν να κρίνουν τα όσα λέγονται με βάση την υπόληψη εκείνων που τα λένε.

92. ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΠΑΥΛΟ, ΜΟΝΑΧΟ. Ότι ξεπερνά κάθε όριο θράσους το να δογματίζουν αυτοί που ζουν αισχρά. Και σχετικά με το γραμμένο: «Επιθυμούν να γνωρίσουν τις οδούς μου, σαν λαός που έχει πράξει δικαιοσύνη». Εκείνος που πρόκειται να κάνει λόγο για τον Θεό, πρέπει να λάμπει από τις αρετές του βίου του. Διότι, σε αυτόν που αγαπά την κακία, δεν επιτρέπει να κινεί τη γλώσσα του ούτε για τα προστάγματά Του, πόσο μάλλον για τον Ίδιο, επειδή οι θείοι νόμοι υβρίζονται όταν προφέρονται από μιαρή γλώσσα. «Στον αμαρτωλό», λέγει, «είπε ο Θεός: Γιατί εσύ διηγείσαι τα προστάγματά μου και παίρνεις στο στόμα σου τη διαθήκη μου;» Και μέσω του Ησαΐα, ελέγχοντας αυτούς που δεν φροντίζουν για τον άριστο βίο, αλλά κατακρίνουν τις οικονομίες Του, λέγει: «Επιθυμούν να γνωρίσουν τις οδούς μου, σαν λαός που έχει πράξει δικαιοσύνη και δεν έχει εγκαταλείψει την κρίση του Θεού του». Αν λοιπόν αυτοί που περιεργάζονται υπερβολικά τις οδούς Του, δηλαδή τις οικονομίες Του, αποδεικνύονται τόσο θρασείς, πώς να μην ξεπερνούν κάθε όριο θράσους εκείνοι που κάνουν λόγο για τον ίδιο τον Θεό με μιαρή γλώσσα, και μάλιστα όταν περιεργάζονται το τι είναι η ουσία Του; Πρέπει όμως να μην περιεργαζόμαστε το τι είναι, αλλά να διακηρύσσουμε ότι υπάρχει. Και αποσιωπώ το γεγονός ότι στους Λακεδαιμονίους, οι οποίοι ορθά όρισαν ότι οι λόγοι είναι σκιές των πράξεων, δεν επιτρεπόταν σε αυτόν που ζούσε αισχρά ούτε καν να εκφράσει μια ορθή γνώμη.

Διότι τα διδάγματα δεν συνηθίζεται να εντυπώνονται στην ψυχή από τα λόγια, όσο από τα έργα· επειδή, εάν δεν διαθέτεις το αντίστοιχο έργο, όχι μόνο δεν ωφέλησας με τα λόγια σου, αλλά έβλαψας και περισσότερο. Είναι προτιμότερο να σιωπάς. Γιατί; Διότι μου καθιστάς την πράξη αδύνατη. Σκέπτομαι δηλαδή ότι, εάν εσύ που λες τόσα πολλά δεν τα κατορθώνεις, πολύ περισσότερο είμαι άξιος συγγνώμης εγώ που δεν λέω τίποτα. Γι' αυτό λέει ο προφήτης: «Στον αμαρτωλό όμως είπε ο Θεός: Γιατί εσύ διηγείσαι τα δικαιώματά μου;». Διότι η βλάβη είναι μεγαλύτερη, όταν κάποιος διδάσκει σωστά με τα λόγια, αλλά με τα έργα του πολεμά τη διδασκαλία. Αυτό έχει γίνει αιτία πολλών κακών στις Εκκλησίες. Γι' αυτό και συγχωρήστε με, σας παρακαλώ, που ο λόγος μας μακρηγορεί εστιάζοντας σε αυτό το πάθος. Πολλοί κάνουν τα πάντα προκειμένου να σταθούν στο μέσο και να εκφωνήσουν μακροσκελή λόγο· και αν μεν αποσπάσουν τα χειροκροτήματα του πλήθους, αυτό θεωρείται γι' αυτούς ισάξιο με βασιλεία· αν όμως ολοκληρώσουν τον λόγο τους μέσα σε σιωπή, η απογοήτευση της σιωπής καθίσταται γι' αυτούς σκληρότερη και από την κόλαση. Αυτό ανέτρεψε τις Εκκλησίες, το ότι δηλαδή και εσείς δεν επιζητείτε να ακούσετε λόγο κατανυκτικό, αλλά λόγο που μπορεί να σας τέρψει και με τον ήχο και με τη σύνθεση των λέξεων, σαν να ακούτε τραγουδιστές και κιθαρωδούς· και εμείς ενεργούμε ψυχρά και άθλια, επειδή ακολουθούμε τις δικές σας επιθυμίες, ενώ θα έπρεπε να τις αποκόπτουμε.

ΣΤ΄. Έχοντας λοιπόν αυτά κατά νουν, ας φροντίζουμε τα μέλη μας και ας μην ακονίζουμε τη γλώσσα μας ο ένας εναντίον του άλλου, ούτε να προφέρουμε λόγια καταποντισμού, υποσκάπτοντας την υπόληψη του πλησίον μας, και, σαν να βρισκόμαστε σε πόλεμο και μάχη, να χτυπάμε και να χτυπιόμαστε. Ποιο είναι άλλωστε το όφελος της νηστείας ή της αγρυπνίας, όταν η γλώσσα μεθά και τρέφεται από τράπεζα πιο ακάθαρτη και από σκυλίσια κρέατα, γινόμενη αιμοβόρα, και αναβλύζει βούρκο, και κάνει το στόμα οχετό ακαθαρσιών, ή μάλλον πολύ πιο βδελυρό από αυτόν; Διότι εκείνο που εξέρχεται από τον οχετό μολύνει το σώμα· ενώ εκείνο που εξέρχεται από το στόμα πολλές φορές έπνιξε την ψυχή. Αυτά δεν τα λέω από ενδιαφέρον για εκείνους που κακολογούνται αδίκως (διότι εκείνοι είναι άξιοι ακόμη και για στεφάνια, όταν υπομένουν γενναία όσα λέγονται εις βάρος τους), αλλά για εσάς που τα λέτε. Διότι αυτόν που κακολογείται αδίκως τον μακαρίζουν οι Γραφές, ενώ αυτόν που κακολογεί τον αποβάλλουν από τα ιερά μυστήρια, ή μάλλον και από τους ίδιους τους περιβόλους των ναών· «Αυτόν που καταλαλεί», λέει, «κρυφά τον πλησίον του, αυτόν τον εκδίωκα»· και προσθέτει ότι ο τέτοιος άνθρωπος είναι ανάξιος και για την ανάγνωση των ιερών βιβλίων. «Γιατί, άραγε», λέει, «εσύ διηγείσαι τα δικαιώματά μου και πιάνεις τη διαθήκη μου στο στόμα σου;» Έπειτα, εκθέτοντας την αιτία, λέει: «Καθισμένος καταλαλούσες εναντίον του αδελφού σου». Και σε αυτό το σημείο μεν δεν διευκρίνισε εάν πρόκειται για αλήθειες ή για ψέματα· αλλού όμως απαγόρευσε ακόμη και αυτό, αποδεικνύοντας ότι, ακόμη και αν λες την αλήθεια, δεν επιτρέπεται σε εσένα να τα λες αυτά.

Διότι ούτε οι δικοί μας νόμοι μάς επιτρέπουν να απολαμβάνουμε αυτήν την παρρησία, όταν ο βίος μας είναι διεφθαρμένος. Επειδή στον αμαρτωλό, λέει η Γραφή, είπε ο Θεός: «Γιατί εσύ διηγείσαι τα δικαιώματά μου;». Οδηγήθηκαν κάποτε αιχμάλωτοι οι Ιουδαίοι, και όταν οι Πέρσες τους πίεζαν και απαιτούσαν να τους ψάλουν εκείνες τις θείες ωδές, αυτοί έλεγαν: «Πώς θα ψάλουμε την ωδή του Κυρίου σε ξένη γη;». Εάν όμως σε βάρβαρη γη δεν ήταν θεμιτό να ψάλλονται τα λόγια του Θεού, πόσο μάλλον δεν είναι θεμιτό για τη βάρβαρη ψυχή; Διότι βάρβαρη είναι η ανελεής ψυχή. Εάν δηλαδή ο νόμος καθήλωσε στη σιωπή εκείνους που ήταν αιχμάλωτοι και έγιναν δούλοι ανθρώπων σε ξένη γη, πολύ περισσότερο είναι δίκαιο να αποστομώνονται όσοι είναι δούλοι της αμαρτίας και βρίσκονται σε αλλότρια πολιτεία. Και όμως, εκείνοι είχαν τότε και τα όργανά τους· διότι, όπως λέει: «Στις ιτιές, στο μέσο αυτής, κρεμάσαμε τα όργανά μας»· αλλά ούτε και έτσι τους επιτρεπόταν. Επομένως, ούτε και σε εμάς είναι θεμιτό, έστω και αν διαθέτουμε στόμα και γλώσσα, τα οποία είναι τα όργανα του λόγου, να μιλούμε με παρρησία, ενόσω είμαστε δούλοι στην αμαρτία, η οποία είναι πιο τυραννική από όλους τους βαρβάρους.

Διότι δεν υπάρχει, δεν υπάρχει απολύτως τίποτα, που να μπορεί να καταλύσει και να διαφθείρει την Εκκλησία, ή μάλλον δεν είναι δυνατόν να συμβεί αυτό τόσο εύκολα από οπουδήποτε αλλού, παρά μόνον όταν οι μαθητές με τους διδασκάλους, τα παιδιά με τους πατέρες και οι αρχόμενοι με τους άρχοντες δεν είναι συνδεδεμένοι μεταξύ τους με πολλή ακρίβεια. Έπειτα, εάν κάποιος κακολογήσει τον αδελφό του, αποκλείεται ακόμη και από την ανάγνωση των θείων Γραφών. Διότι, «γιατί παίρνεις στο στόμα σου τη διαθήκη μου;» λέει ο Θεός· και έπειτα, παραθέτοντας την αιτία, πρόσθεσε: «Καθόσουν και κατηγορούσες τον αδελφό σου». Εσύ όμως, που κατηγορείς τον πνευματικό σου πατέρα, θεωρείς τον εαυτό σου άξιο να διαβεί τα ιερά πρόθυρα; Και πώς θα ήταν λογικό κάτι τέτοιο; Διότι, εάν εκείνοι που κακολογούν τον πατέρα ή τη μητέρα τους τιμωρούνται με θάνατο, ποιας τιμωρίας θα είναι άξιος εκείνος που τολμά να κακολογεί αυτόν που είναι πολύ πιο αναγκαίος και ανώτερος από εκείνους τους γονείς;

Και προς εκείνους μεν που ακούν λέει αυτά. Θέλοντας όμως να παιδαγωγήσει και εκείνον που ομιλεί, δείχνοντας ότι ούτε και σε αυτόν θα υπάρξει κανένα μεγαλύτερο όφελος από τη διδασκαλία, εάν δεν έχει βίο συνυφασμένο με τη διδασκαλία και ζωή σύμφωνη με τον λόγο, άκουσε πώς απευθύνεται σε αυτόν και ο Απόστολος και ο Προφήτης. Διότι ο μεν Προφήτης λέει: «Στον αμαρτωλό όμως είπε ο Θεός: Γιατί εσύ διηγείσαι τα προστάγματά μου και παίρνεις στο στόμα σου τη διαθήκη μου, ενώ εσύ μίσησες την παιδαγωγία;». Ο δε Απόστολος, απευθυνόμενος πάλι σε αυτούς ακριβώς που υπερηφανεύονται για τη διδασκαλία τους, λέει περίπου τα εξής: «Έχεις την πεποίθηση ότι είσαι οδηγός τυφλών, φως εκείνων που βρίσκονται στο σκοτάδι, παιδαγωγός ασυνέτων, δάσκαλος νηπίων. Εσύ, λοιπόν, που διδάσκεις τον άλλον, τον εαυτό σου δεν τον διδάσκεις;». Επειδή, λοιπόν, ούτε εμένα που ομιλώ θα μπορούσε να με ωφελήσει το να ομιλώ, ούτε εσάς που ακούτε το να ακούτε χωρίς να συμμορφώνεστε με όσα λέγονται, αλλά μάλλον αυτό καταδικάζει περισσότερο, ας μην επιδεικνύουμε τον ζήλο μας μόνο μέχρι την ακρόαση, αλλά ας τηρούμε τα λεγόμενα με τα έργα. Διότι είναι μεν καλό το να ενδιατρίβει κανείς συνεχώς στην ακρόαση των θείων λογίων, αλλά αυτό το καλό γίνεται άχρηστο, όταν δεν έχει συνδεδεμένη μαζί του την ωφέλεια που προέρχεται από την υπακοή.

Διότι, αν ήταν ελάττωμα το να υπομένει κανείς σιωπηλά τα όσα λέγονται, δεν θα έλεγε ο Χριστός: «Εάν κάποιος σε ραπίσει στο δεξί μάγουλο, γύρισέ του και το άλλο». Αν λοιπόν λέει πράγματα που δεν ισχύουν, γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο τον σπλαχνιζόμαστε, επειδή επισύρει πάνω του την κόλαση και την τιμωρία των συκοφαντών, καθιστάμενος ανάξιος ακόμη και τις Γραφές να διαβάζει. Διότι στον αμαρτωλό λέει ο Θεός: «Γιατί εσύ διηγείσαι τα δικαιώματά μου και αναλαμβάνεις τη διαθήκη μου με το στόμα σου; Καθισμένος καταλαλούσες τον αδελφό σου». Αν πάλι πει πράγματα αληθινά, και έτσι είναι αξιολύπητος. Επειδή και ο Φαρισαίος έλεγε την αλήθεια· αλλά και αυτός εκείνον μεν που τον άκουγε δεν τον έβλαψε καθόλου, τουναντίον τον ωφέλησε· τον εαυτό του όμως τον στέρησε από αμέτρητα αγαθά, έχοντας υποστεί ναυάγιο εξαιτίας αυτής της κατηγορίας. Ώστε, και στις δύο περιπτώσεις, εκείνος είναι που αδικείται και ζημιώνεται, όχι εσύ. Εσύ όμως, εάν έχεις νήψη, θα αποκομίσεις διπλάσια οφέλη: και το να εξιλεώνεις τον Θεό με τη σιωπή, και το να γίνεσαι περισσότερο ταπεινός, και το να λαμβάνεις αφορμή από όσα ειπώθηκαν για να διορθώνεις τα σφάλματά σου, και το να περιφρονείς την ανθρώπινη δόξα. Διότι ακριβώς από εκεί προήλθε η οδύνη μας, από το γεγονός ότι πολλοί προσβλέπουν διακαώς στην ανθρώπινη υπόληψη. Έτσι, εάν θελήσουμε να ζήσουμε σύμφωνα με την πνευματική φιλοσοφία, θα κατανοήσουμε καλά ότι τα ανθρώπινα πράγματα δεν είναι απολύτως τίποτα.

Και ούτε ανέφερε πως εκείνοι στους οποίους εμπιστεύθηκε ο νόμος αποκόμισαν κάποιο όφελος από αυτή την εμπιστοσύνη, επειδή απίστησαν· πράγμα το οποίο λοιπόν και ο Δαβίδ, υπονοώντας το με άλλον τρόπο, έλεγε: «Στον αμαρτωλό όμως είπε ο Θεός· γιατί εσύ διηγείσαι τα δικαιώματά μου;». Διότι, επειδή διαρκώς υπερηφανεύονταν σε μεγάλο βαθμό για την ακρόαση του νόμου, ενώ ήταν στερημένοι από την έμπρακτη εφαρμογή του, και ο Παύλος κατέρριψε το καύχημά τους λέγοντας: «Εσύ, λοιπόν, που διδάσκεις τον άλλον, τον εαυτό σου δεν τον διδάσκεις; Εσύ που κηρύττεις να μην κλέβουν, κλέβεις;». Και ο Δαβίδ ομοίως λέγει: «Εάν έβλεπες κλέφτη, συνέτρεχες μαζί του, και με τους μοιχούς έθετες τη μερίδα σου».

ε΄. Αφού προσέφερε κάθε ικεσία, παρακαλεί θερμά να γίνει δεκτή και να μην απορριφθεί η δέησή του. Και παρακαλεί να λάβει σύνεση, όχι ανθρώπινη, αλλά τη γνώση των θείων λόγων. Εκείνος λοιπόν που ζει και αναστρέφεται μέσα στις αμαρτίες δεν μπορεί να πει: «Ας πλησιάσει η δέησή μου ενώπιόν σου, Κύριε». Διότι ο Θεός είπε μέσω του προφήτη: «Οι αμαρτίες σας δημιουργούν χάσμα ανάμεσα σε εμένα και σε εσάς». Ώστε πρέπει πρώτα να αποστραφεί κανείς τα αμαρτήματα, και τότε να πει: «Ας πλησιάσει η δέησή μου ενώπιόν σου, Κύριε». Επειδή ούτε να ψάλλει επιτρέπεται στον αμαρτωλό, διότι έχει γραφτεί: «Δεν είναι ωραίος ο αίνος στο στόμα του αμαρτωλού». Και: «Στον αμαρτωλό είπε ο Θεός: Γιατί εσύ διηγείσαι τα δικαιώματά μου, και παίρνεις τη διαθήκη μου στο στόμα σου; Εσύ όμως μίσησες την παιδεία, και πέταξες τους λόγους μου πίσω σου». Και πάλι: «Ψάλατε στον Κύριο, οι όσιοί του», όχι οι ανόσιοι. «Ας εισέλθει το αξίωμά μου ενώπιόν σου, Κύριε· σύμφωνα με τον λόγο σου λύτρωσέ με». Αξίωμα ονομάζει την ικεσία. Διότι αυτό βρήκα και στους άλλους ερμηνευτές, ώστε το νόημα να είναι το εξής: ας εισέλθει η ικεσία και η δέησή μου ενώπιόν σου, Κύριε. Και επειδή αποδέχεσαι τη δέησή μου σύμφωνα με τον λόγο σου, τον οποίο υποσχέθηκες στους αμαρτωλούς που μετανοούν, απάλλαξέ με από τις αμαρτίες μου. Χρησιμοποιώντας, βεβαίως, ποικίλους λόγους ο προφήτης, εξευμενίζει τον Δεσπότη. «Θα αναβλύσουν τα χείλη μου ύμνο, όταν με διδάξεις τα δικαιώματά σου».

Ο πλούσιος, λοιπόν, δεν αποκόμισε από εκεί κανέναν λόγο παρηγοριάς, ούτε εκείνοι που τρίζουν τα δόντια τους. Στον αμαρτωλό, όμως, είπε ο Θεός: «Γιατί εσύ διηγείσαι τα δικαιώματά μου;» Είδες την τέλεια λύρα, τη σύμφωνη κιθάρα, που με διαφορετικούς φθόγγους ηχεί μία και μόνη αρμονία; Διότι αυτό το νόημα μπορεί κανείς να το δει να υπάρχει και στους αποστόλους και σε άλλους προφήτες· και ο Παύλος, λοιπόν, λέει περίπου τα εξής, δείχνοντας και ο ίδιος ότι δεν υπάρχει κανένα όφελος από το να διδάσκει κανείς τους άλλους, όταν δεν αναλάβει πρώτα να διδάξει τον εαυτό του. Επειδή, δηλαδή, υπερηφανεύονταν πάρα πολύ, όπως ακριβώς για τις θυσίες, έτσι και για το ότι είχαν τον νόμο και χρημάτιζαν δάσκαλοι των άλλων, αποδεικνύοντας ότι δεν αποκομίζουν κανένα μεγάλο όφελος όταν οι ίδιοι μένουν αδίδακτοι, και ελέγχοντας αυστηρότερα τους τέτοιους ανθρώπους, λέει: «Εσύ λοιπόν που διδάσκεις τον άλλον, τον εαυτό σου δεν τον διδάσκεις; Εσύ που κηρύττεις να μην κλέβουν, κλέβεις; Εσύ που αποστρέφεσαι τα είδωλα, διαπράττεις ιεροσυλία; Εσύ που καυχάσαι για τον νόμο, ατιμάζεις τον Θεό με την παράβαση του νόμου;» Για τον λόγο αυτόν έλεγε και για τον εαυτό του: «Φοβάμαι μήπως, αφού κηρύξω στους άλλους, γίνω ο ίδιος αδόκιμος»· καταρρίπτοντας έτσι την έπαρση εκείνων που υπερηφανεύονται για τη διδασκαλία του λόγου, ενώ οι ίδιοι είναι στερημένοι από την αρετή. Αλλά και με διαφορετικό τρόπο χειρίζεται αυτόν τον λόγο απευθυνόμενος προς τους Ιουδαίους, όταν λέει: «Διότι, όταν τα έθνη που δεν έχουν νόμο, πράττουν εκ φύσεως τα έργα του νόμου, αυτοί, παρόλο που δεν έχουν νόμο, είναι οι ίδιοι νόμος για τον εαυτό τους».

«Διότι όποιος εφαρμόσει και διδάξει», λέει, «αυτός θα ονομαστεί μέγας στη βασιλεία των ουρανών». Ας έχει λοιπόν ο βίος σου λαμπρή φωνή που να διδάσκει αυτά· και ακόμη και αν κλείσεις το στόμα σου, θα ηχήσεις πιο λαμπρά από σάλπιγγα, και προς αυτούς που είναι παρόντες και προς αυτούς που βρίσκονται μακριά. Έτσι ο ουρανός διηγείται τη δόξα του Θεού· χωρίς να έχει στόμα, χωρίς να κινεί γλώσσα, ούτε να αναδίδει πνοή από μέσα του, αλλά με την ομορφιά της όψης του παραπέμποντας τον θεατή στον θαυμασμό του Δημιουργού. Ό,τι λοιπόν είναι εκεί στον ουρανό η ομορφιά της όψης, αυτό ας είναι στη δική σου ψυχή η αρετή. Εάν όμως, όντας ρυπαρός και έχοντας αμέτρητους κατηγόρους, και προπάντων τη συνείδησή σου, επιδιώκεις να καταλάβεις διδασκαλικό θρόνο, όταν θα κατακρίνεις την κακία, δεν θα κατακρίνεις τους άλλους περισσότερο από τον ίδιο σου τον εαυτό. «Και αναλαμβάνεις τη διαθήκη μου δια του στόματός σου;» Πολύ σωστά είπε: «Δια του στόματος».

Αυτά δε δεν έχουν λεχθεί μόνο για τους κλέφτες, αλλά και για κάθε αμάρτημα· έθεσε δε ως παράδειγμα το έσχατο από τα παραπτώματα, για να γνωρίζεις ότι εκείνος που δεν τυγχάνει συγγνώμης για ένα τέτοιο αμάρτημα, πολύ περισσότερο δεν θα απολαύσει αυτή την παρηγοριά για κάποιο άλλο. Άκουσε λοιπόν τι λέει και στη συνέχεια: «Και με τους μοιχούς έβαζες τη μερίδα σου», προχωρώντας στο μεγαλύτερο αμάρτημα. Διότι το πρώτο είναι πολύ μικρότερο από τούτο. Και κάποιος, κάνοντας σύγκριση μεταξύ αυτών των αμαρτημάτων, έλεγε τα εξής: «Δεν είναι παράξενο εάν συλληφθεί κάποιος να κλέβει· διότι κλέβει για να χορτάσει την πεινασμένη ψυχή του». Εάν λοιπόν αυτό είναι ασυγχώρητο, πολύ περισσότερο είναι η μοιχεία. Εδώ δε, ονομάζει μοιχεία την πορνεία. Αν λοιπόν δεις κάποιον από εκείνους που βρίσκονται στο ίδιο ποίμνιο μαζί σου να πορνεύει και να προσέρχεται στα μυστήρια, πες σε εκείνον που διακονεί στη διανομή τους: «Ο τάδε είναι ανάξιος των μυστηρίων, εμπόδισε τα βέβηλα χέρια του». Διότι, εάν δεν είναι άξιος ούτε καν να διηγείται τα δικαιώματα του Θεού, αναλογίσου πού θα φτάσει η κόλασή του, όταν αγγίζει και την ιερή τράπεζα· και όχι μόνο για τον ίδιο, αλλά και για εκείνον που τον συγκαλύπτει. Διότι δεν είπε: «Και μοίχευες», αλλά: «Με τους μοιχούς έβαζες τη μερίδα σου». Αλίμονο, πόσο μεγάλο κακό προέρχεται από το να συγκαλύπτει κανείς την ηθική σήψη των άλλων, εφόσον μάλιστα λέει ότι γίνεται συμμέτοχος στην τιμωρία για το παράπτωμα, και μάλιστα όχι λιγότερο από εκείνον που αμάρτησε.

Αυτό υπήρξε έργο της φιλανθρωπίας του Θεού, το να υπόκεινται δηλαδή και αυτός που διδάσκει και εκείνοι που ακούν στους ίδιους νόμους, να μετέχουν στην ίδια φύση, και να είναι εξίσου ο καθένας υπόλογος εάν παραβαίνει τον νόμο. Γιατί; Για να κάνει την επίπληξη με μέτρο· για να είναι επιεικής προς εκείνους που αμαρτάνουν· για να μην καθιστά τον έλεγχο αφόρητο, αναλογιζόμενος τη δική του αδυναμία. Εάν λοιπόν δεις κάποιον από εκείνους που ανήκουν στο ίδιο ποίμνιο με εσένα να πορνεύει και να προσέρχεται στα μυστήρια, πες σε εκείνον που διακονεί τη διανομή τους: «Ο τάδε είναι ανάξιος των μυστηρίων, εμπόδισε τον βέβηλο από τα άγια». Διότι, εάν ένας τέτοιος άνθρωπος δεν είναι άξιος ούτε καν να αναγγέλλει τα δικαιώματα του Θεού, αναλογίσου μέχρι πού θα φτάσει η τιμωρία του, όταν αγγίζει και την ιερή τράπεζα· και δεν θα τιμωρηθεί μόνο αυτός, αλλά και εσύ που τον συγκαλύπτεις. Διότι η Γραφή δεν λέει, «Και μοίχευες», αλλά, «Με μοιχό είχες τη μερίδα σου». Αλίμονο, πόσο μεγάλο κακό είναι να συγκαλύπτει κανείς τη σαπρότητα των άλλων! Διότι, όπως λέει, γίνεσαι συμμέτοχος της τιμωρίας για το αμάρτημα· και πολύ σωστά. Επειδή εκείνος μπορεί να προβάλει ως δικαιολογία το πάθος, έστω κι αν η πρόφαση είναι ασυγχώρητη· εσύ όμως δεν έχεις ούτε αυτό. Για ποιον λόγο, λοιπόν, ενώ δεν απολαμβάνεις την ηδονή, γίνεσαι κοινωνός και συμμέτοχος της κολάσεως; Και μη μου πεις εκείνη τη φράση που είναι γεμάτη από απέραντη αναισθησία: «Τι με νοιάζει εμένα; Εγώ φροντίζω τα δικά μου».

Διότι είναι γεγραμμένο: «Στα δικαιώματά σου θα μελετώ, δεν θα λησμονήσω τους λόγους σου»· και πάλι: «Στην καρδιά μου έκρυψα τα λόγια σου, για να μην αμαρτήσω απέναντί σου»· και πάλι: «Με ποιον τρόπο θα κατευθύνει ορθά ο νέος την οδό του; Με το να φυλάξει τους λόγους σου». Βλέπεις, αδελφέ, ότι με το να ενθυμείται κανείς τους λόγους του Θεού, κατευθύνει ορθά ο άνθρωπος την οδό του. Διότι ποιος είναι εκείνος που ενθυμείται τους λόγους του Θεού και δεν κατευθύνεται ορθά, παρά μόνο εάν είναι αδόκιμος και ταλαίπωρος, αυτός δηλαδή που δεν ενθυμείται απολύτως τίποτα, αλλά ξεχνά ακόμη και εκείνα που νομίζει ότι ενθυμείται; Διότι σε έναν τέτοιο άνθρωπο λέει ο Θεός: «Γιατί εσύ διηγείσαι τα δικαιώματά μου και αναλαμβάνεις στο στόμα σου τη διαθήκη μου;». Προστάζει, λοιπόν, να του αφαιρεθεί ακόμη και εκείνο που νομίζει ότι έχει· διότι αυτός νομίζει ότι έχει πίστη (επειδή αποκαλεί τον εαυτό του Χριστιανό), όμως με τα έργα του την αρνείται, και είναι χειρότερος από άπιστο. Γι' αυτό προστάζει να του αφαιρεθεί το Πνεύμα το Άγιο, το οποίο έλαβε κατά την ημέρα της απολυτρώσεως, και το οποίο νομίζει ότι έχει. Και γίνεται ο τέτοιος άνθρωπος σαν το πήλινο δοχείο του κρασιού που έχει ραγίσει, και εξαιτίας αυτού έχει χάσει το κρασί· το οποίο όλοι όσοι το βλέπουν, μη γνωρίζοντας τι έχει συμβεί, νομίζουν ότι είναι γεμάτο· όταν όμως εξεταστεί, τότε φανερώνεται σε όλους ότι στέκεται άδειο. Έτσι, λοιπόν, και ένας τέτοιος άνθρωπος κατά την ημέρα εκείνη της κρίσεως, όταν εξεταστεί, αποκαλύπτεται· και τότε γίνονται φανερά σε όλους όσα αφορούν αυτόν.

Ο Θεός θα έλθει φανερά, ο Θεός μας, και δεν θα σιωπήσει· φωτιά θα καίει ενώπιόν του, και ολόγυρά του θα υπάρχει σφοδρή καταιγίδα. Θα προσκαλέσει τον ουρανό άνω και τη γη, για να κρίνει τον λαό του. Συγκεντρώστε σε αυτόν τους οσίους του, αυτούς που συνάπτουν τη διαθήκη του με θυσίες. Και οι ουρανοί θα αναγγείλουν τη δικαιοσύνη του, διότι ο Θεός είναι κριτής. Άκουσε, λαέ μου, και θα σου μιλήσω, Ισραήλ, και θα δώσω μαρτυρία ενώπιόν σου· ο Θεός, ο Θεός σου είμαι εγώ. Δεν θα σε ελέγξω για τις θυσίες σου· τα ολοκαυτώματά σου είναι ενώπιόν μου πάντοτε. Δεν θα δεχτώ από τον οίκο σου μοσχάρια ούτε από τα ποίμνιά σου τράγους, διότι δικά μου είναι όλα τα θηρία του αγρού, τα κτήνη στα όρη και τα βόδια· γνωρίζω όλα τα πετεινά του ουρανού, και η ωραιότητα του αγρού είναι μαζί μου. Εάν πεινάσω, δεν θα το πω σε εσένα· διότι δική μου είναι η οικουμένη και το πλήρωμά της. Μήπως θα φάω κρέας ταύρων, ή θα πιω αίμα τράγων; Πρόσφερε στον Θεό θυσία αινέσεως, και απόδωσε στον Ύψιστο τις ευχές σου· και επικαλέσου με σε ημέρα θλίψεως, και θα σε γλιτώσω, και θα με δοξάσεις. Προς τον αμαρτωλό όμως είπε ο Θεός: Γιατί εσύ διηγείσαι τα δικαιώματά μου και παίρνεις στο στόμα σου τη διαθήκη μου; Εσύ όμως μίσησες την παιδεία και πέταξες τους λόγους μου πίσω σου. Αν έβλεπες κλέφτη, έτρεχες μαζί του, και με μοιχό έβαζες τη μερίδα σου.

Κλέπτης, εξάλλου, είναι εκείνος που, προς εξαπάτηση όσων τον ακούν, ασκείται δήθεν στους θείους λόγους, των οποίων τη δύναμη δεν γνώρισε μέσω των έργων, κάνοντας την απλή εκφορά τους εμπόριο δόξας και, μέσω του προφορικού λόγου, θηρεύοντας τον έπαινο από τους ακροατές για να θεωρείται δίκαιος. Και, για να το πούμε απλά, αυτός που έχει τον βίο του ασύμφωνο με τον λόγο του και τη διάθεση της ψυχής του αντίθετη με τη γνώση του είναι κλέπτης, καθώς προβάλλει τον εαυτό του αθέμιτα μέσα από ξένα αγαθά. Προς αυτόν δικαιολογημένα θα πει ο λόγος της Γραφής: «Στον αμαρτωλό, όμως, είπε ο Θεός: Γιατί εσύ διηγείσαι τα δικαιώματά μου και παίρνεις τη διαθήκη μου στο στόμα σου;»