Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 49:21

Στον 9ο Ψαλμό: «Θα σε εξομολογηθώ, Κύριε, με όλη την καρδιά μου. Θα διηγηθώ όλα τα θαυμάσιά σου» και τα εξής. Όπως ακριβώς ένα λερωμένο ένδυμα πλένεται με νερό, και ένα λασπωμένο σώμα γίνεται καθαρό με το λουτρό, και ένα τραυματισμένο μέλος θεραπεύεται με φάρμακο, έτσι και η ψυχή που έχει ρυπανθεί με αμαρτίες, πλενόμενη με την εξομολόγηση, λευκαίνεται σαν το χιόνι. «Διότι εάν οι αμαρτίες σας είναι σαν κόκκινο χρώμα, θα τις λευκάνω σαν χιόνι». Γνωρίζοντας αυτό ο προφήτης έλεγε, όπως άκουσες: «Θα σε εξομολογηθώ, Κύριε, με όλη την καρδιά μου». Διότι, αν ντρέπομαι να φορέσω το λερωμένο ένδυμα, για να μη γίνω περίγελος και ντροπή στους φίλους μου, πόσο μάλλον μου φέρνει ντροπή η σπιλωμένη ψυχή, αυτή που σπίλωσε την εικόνα του Θεού με τις αμαρτίες, αυτή που λέρωσε το ομοίωμα του Δημιουργού με τις παρανομίες, αυτή που συνέτριψε το ουράνιο άγαλμα πάνω στη γη με τις κακίες, αυτή που αγνόησε τα κρυφά του Υιού και εργάστηκε κρυφά τα κακά, ενώ της λέει ο Θεός όπως κάποτε στον Δαβίδ: «Εσύ έπραξες στα κρυφά, εγώ όμως θα πράξω στα φανερά και μπροστά σε αυτόν τον ήλιο». Έπραξες αυτά που ήθελες και σιώπησα· «θα σε ελέγξω και θα παραστήσω μπροστά στο πρόσωπό σου» τις αμαρτίες σου.

Λέει ο παροιμιαστής: «Άνθρωπος συνετός, θρόνος αισθήσεως». Όταν λοιπόν δεις άνθρωπο θεοφόρο να δικάζει, να θεολογεί και να κρίνει ανάμεσα στην Εκκλησία και στις αιρέσεις, να λες στον Θεό με ευγνωμοσύνη: «Κάθισες πάνω σε θρόνο, εσύ που κρίνεις με δικαιοσύνη». Θρόνος του Θεού είναι και η θεόπνευστη Γραφή, στην οποία, καθήμενος ως δικαστής, αποφαίνεται: «Σε εμένα ανήκει η εκδίκηση, εγώ θα ανταποδώσω, λέει ο Κύριος». Και πάλι προς τον αμαρτωλό είπε ο Θεός, ως δικαστής προς υπόλογο που αναγινώσκει τα δικαιώματά Του προς βλάβη των πολλών: «Γιατί εσύ διηγείσαι τα δικαιώματά μου;», έως το «Θα σε ελέγξω και θα παραστήσω μπροστά στο πρόσωπό σου τις αμαρτίες σου». Επειδή λοιπόν, καθήμενος μέσα στη Γραφή, ελέγχει ως κριτής και τα παρουσιάζει ως δικαστής, «κάθισες πάνω σε θρόνο, εσύ που κρίνεις με δικαιοσύνη», επέπληξες τα έθνη για να απομακρυνθούν από τα είδωλα, και εξολοθρεύτηκε ο ασεβής διάβολος που τιμούνταν ανάμεσά τους ως θεός...

Υπέθεσες άνομα ότι θα είμαι όμοιός σου. Στο παρελθόν βέβαια, λέει, έδειξα μακροθυμία, αλλά τώρα δεν θα πράξω το ίδιο· διότι θα παρουσιάσω προς έλεγχό σου τα αμαρτήματά σου, τα οποία εσύ μεν υπέθεσες ότι δεν υφίστανται πλέον, ούτε πρόκειται να έλθουν στη μνήμη κανενός· εγώ όμως, ως Θεός, θα τα φέρω στο φως και θα παρατεθούν ενώπιόν σου· χωρίς να τα αποκρύπτω όπως εσύ, και χωρίς να εξομοιωθώ μαζί σου.

Θα τα παρουσιάσω στο φως, ώστε, κάνοντάς τα γνωστά, να σε περιλούσω με ντροπή. Θα σε ελέγξω και θα παραθέσω ενώπιόν σου τις αμαρτίες σου. Κατανοήστε τα λοιπόν αυτά, εσείς που λησμονείτε τον Θεό. Ως φιλάνθρωπος, μετά τον έλεγχο προσθέτει και παραίνεση, δίνοντας περιθώριο μετανοίας. Κατανοήστε, λέει, ότι δείχνω μακροθυμία όχι επειδή χαίρομαι με τα όσα πράξατε, αλλά για να δώσω χρόνο για μετάνοια. Διαφορετικά, μας αρπάζει ο άνομος, δηλαδή η ανομία, χωρίς να υπάρχει κανείς για να μας λυτρώσει.

Και ο φόβος στεκόταν μετέωρος επάνω τους, καθώς ανέμεναν την έκβαση· και άγγελοι οργής και τιμωρίας, που αστράφτουν φωτιά, που το βλέμμα τους είναι φωτιά, και που αναπνέουν φωτιά, στέκονται έτοιμοι για κάθε εκδίκηση κάθε παρανομίας. Επιπλέον, ολόκληρη η κτίση, επίγεια και επουράνια, όση αποτελείται από τους αγγέλους και από τις ανώτερες των αγγέλων δυνάμεις, και όση βρίσκεται στους ουρανούς, παρίσταται με τρόμο περιμένοντας τη φοβερή φανέρωση της θείας βουλής. Κατά την παρουσίασή μας ενώπιόν τους, θα αναγνωστούν οι πράξεις μας και θα γίνει η αποκάλυψη των κρυπτών· ώστε όλοι να γνωρίσουν με αυτόν τον τρόπο τις αμαρτίες των άλλων, όπως ακριβώς ο καθένας διαβάζει τις δικές του στο βιβλίο της προσωπικής του συνείδησης. Διότι, λέει η Γραφή: «Θα σε ελέγξω και θα παρουσιάσω ενώπιόν σου» τις αμαρτίες σου· και πάλι: «Θα τους περικυκλώσουν οι διαλογισμοί τους». Και ιδού, ο άνθρωπος και το έργο του, και ο αδέκαστος Δικαστής, έχοντας στο πλευρό του τη μεγαλοπρεπή δύναμη των ουράνιων ταγμάτων, παρακάθεται σε υψηλό θρόνο αστράφτοντας από απόλυτη δικαιοσύνη και απονέμοντας στον καθένα, μέσω αληθινής και δίκαιης ανταπόδοσης, ό,τι του αξίζει: σε εκείνους που θα σταθούν στα δεξιά εξαιτίας των καλών τους πράξεων, θα φανεί προσηνής, πράος και επιεικής, προσφέροντάς τους τη Βασιλεία που έχει ετοιμαστεί από καταβολής κόσμου· ενώ εκείνους που έτυχε να σταθούν στα αριστερά εξαιτίας της απουσίας των αγαθών έργων, τους αποπέμπει με οργή στο αιώνιο πυρ, το οποίο έχει ετοιμαστεί για τον διάβολο και τους αγγέλους του.

Έπρεπε να καθαρίζεις το σώμα από εκείνα που το βλάπτουν, και όχι βέβαια να καθιστάς την ασθένεια μεγαλύτερη από τις δυνάμεις σου. Είναι φανερό μέχρι ποιο σημείο το πλοίο αντέχει το βάρος των φορτίων, ενώ το επιπλέον βάρος το καταποντίζει. Να φοβάσαι μήπως πάθεις και εσύ τα παρόμοια, και, αφού κάνεις τα αμαρτήματα μεγαλύτερα από τη συγχώρηση, υποστείς το ναυάγιο πριν από τα προσδοκώμενα λιμάνια. Δεν βλέπει ο Θεός τα γινόμενα; Ή δεν κατανοεί τις σκέψεις σου; Ή μήπως συνεργάζεται μαζί σου στις ανομίες; «Υπέθεσες άνομα», λέει, «ότι θα γίνω όμοιός σου». Εσύ, λοιπόν, όταν επιδιώκεις τη φιλία ενός θνητού ανθρώπου, τον προσεγγίζεις με ευεργεσίες, λέγοντας και πράττοντας εκείνα που αντιλαμβάνεσαι ότι τον ευχαριστούν· όταν όμως προσπαθείς να οικειωθείς τον Θεό, και ελπίζεις να γίνεις δεκτός στην τάξη του υιού, πράττοντας όσα είναι εχθρικά προς τον Θεό και ατιμάζοντάς Τον με την παράβαση του νόμου, από αυτά ακριβώς με τα οποία Τον προσβάλλεις, από αυτά ελπίζεις να αποκτήσεις την οικειότητα; Πρόσεχε μήπως, με την ελπίδα της απολύτρωσης, αφού συσσωρεύσεις στον εαυτό σου πλήθος κακών, συγκεντρώσεις μεν την αμαρτία, αλλά αποτύχεις της συγχωρήσεως. Ο Θεός δεν εμπαίζεται. Μην εμπορεύεσαι τη χάρη. Μην πεις: «Καλός μεν ο νόμος, αλλά πιο γλυκιά η αμαρτία». Η ηδονή είναι αγκίστρι του διαβόλου που έλκει προς την απώλεια. Η ηδονή είναι μητέρα της αμαρτίας· και η αμαρτία είναι το κεντρί του θανάτου. Η ηδονή είναι τροφός του αιώνιου σκώληκα, η οποία για λίγο μεν καιρό κολακεύει εκείνον που την απολαμβάνει, αργότερα όμως αποφέρει καρπούς πιο πικρούς και από τη χολή.

Και θα ελέγξει λαό πολύ. Για να μας δείξει το δίκαιο και το αναντίρρητο της δίκαιης κρίσεως, πρόσθεσε το «Και θα ελέγξει λαό πολύ». —«Διότι θα σε ελέγξω» λέει, «και θα τα παρουσιάσω μπροστά στο πρόσωπό σου». Εδώ μεν, λοιπόν, ο κατήγορος παρουσιάζει μάρτυρες για την απόδειξη των εγκλημάτων του κατηγορουμένου, στο δικαστήριο όμως των κρυπτών πράξεων, τα ίδια τα πράγματα παρουσιάζονται μπροστά μας με την πραγματική τους μορφή, καθώς κάθε αμαρτία ορθώνεται μπροστά σε εκείνους που έχουν αμαρτήσει. Εκεί μεν, λοιπόν, ο έλεγχος χρησιμοποιείται για την εδραίωση της δίκαιης κρίσης, ενώ εδώ για τη διόρθωση εκείνων για τα οποία ελέγχεται κανείς. Αυτόν τον έλεγχο προτρέπει ο Απόστολος τον Τιμόθεο να χρησιμοποιεί. Κάθε έλεγχος όμως, όταν αγγίζει ξεκάθαρα αυτόν που ελέγχεται, τον βασανίζει έντονα, προβάλλοντας το αίσχος του αμαρτήματος, έτσι ώστε να ευεργετεί τα μέγιστα εκείνον που δεν έχει συναίσθηση των δικών του πταισμάτων, οδηγώντας τον στη συναίσθηση και σε αληθινή μεταμέλεια. Διότι, ποιο σωματικό τραύμα προκαλεί τόσο δριμύ πόνο, όση βάσανο προξενεί στην ψυχή ένας ελεγκτικός λόγος που την πλήττει, ο οποίος διαπερνά τη συνείδηση εκείνων που βαρύνονται από την αισχύνη των κακών πράξεών τους;

Στον ΛΖ΄ Ψαλμό. Διδασκαλία περί εξομολογήσεως. Ψαλμός του Δαβίδ εις ανάμνησιν. Οι λόγοι της θεόπνευστης Γραφής θα σταθούν ενώπιον του βήματος του Χριστού. Διότι λέγει, θα σε ελέγξω και θα παρουσιάσω ενώπιόν σου τις αμαρτίες σου. Έτσι, λοιπόν, ας προσέξουμε με νήψη τα όσα λέγονται σύμφωνα με τη Γραφή, και ας σπεύσουμε να μεριμνήσουμε ώστε να κάνουμε πράξη τις εντολές του Κυρίου, διότι δεν γνωρίζουμε ποια ώρα ή ημέρα έρχεται ο Κύριός μας.

Αντί για τόσα και τηλικαύτα αγαθά, άθλιε, θεωρείς προτιμότερη την ηδονή; Διότι κατανοώ την αναβολή σου, έστω και αν την συγκαλύπτεις με τα λόγια· τα ίδια τα πράγματα βοούν, έστω και αν εσύ σιωπάς με τη φωνή σου: «Άφησέ με να κάνω πλήρη χρήση της σάρκας για την απόλαυση των αισχρών, να κυλιστώ στον βούρκο των ηδονών, να ματώσω τα χέρια μου, να αρπάξω τα ξένα, να πορευτώ με δόλο, να επιορκήσω, να πω ψέματα· και τότε ας έρθει η μετάνοια, όταν κάποτε αποφασίσω να δώσω ένα τέλος στα κακά». Αν λοιπόν η αμαρτία είναι καλό πράγμα, φύλαξέ την μέχρι το τέλος· αν όμως είναι βλαβερή σε αυτόν που την πράττει, γιατί επιμένεις στα ολέθρια; Δεν βλέπει ο Θεός αυτά που γίνονται; Ή δεν κατανοεί τις σκέψεις σου; Ή μήπως συνεργάζεται στις ανομίες σου; Διότι λέγει η Γραφή: «Υπέθεσες μέσα στην ανομία σου ότι θα είμαι όμοιος με εσένα». Εσύ όμως, όταν επιδιώκεις τη φιλία ενός θνητού ανθρώπου, τον προσελκύεις με ευεργεσίες, λέγοντας και πράττοντας εκείνα με τα οποία αντιλαμβάνεσαι ότι αυτός χαίρεται· ενώ όταν προσπαθείς να οικειωθείς τον Θεό και ελπίζεις να γίνεις δεκτός στην τάξη του υιού, πράττεις τα εχθρικά προς τον Θεό και διά της παραβάσεως του νόμου τον ατιμάζεις· από εκείνα δηλαδή με τα οποία κυρίως προσκρούεις σε Αυτόν, από αυτά ελπίζεις να αποκτήσεις την οικειότητα; Πρόσεχε, μήπως με την ελπίδα της απολυτρώσεως, αφού συγκεντρώσεις στον εαυτό σου πλήθος κακών, από τη μια μεριά συσσωρεύσεις την αμαρτία και από την άλλη αποτύχεις να λάβεις τη συγχώρηση. Ο Θεός δεν εμπαίζεται. Μην εμπορεύεσαι τη χάρη. Μην πεις: «Καλός μεν ο νόμος, αλλά πιο γλυκιά η αμαρτία».

Ας κατανοήσουμε, λοιπόν, τι σημαίνει το να συμμετέχει κανείς και με πόσους τρόπους γίνεται αυτό. Φέρνοντας στο μυαλό μου από τις Παροιμίες το «Έλα μαζί μας, γίνε συμμέτοχος σε αίμα», και από τον Απόστολο το «επειδή είστε όλοι συγκοινωνοί μου στη χάρη», και το «που γίνατε συγκοινωνοί στη θλίψη μου»· και το «Ας κάνει συμμέτοχο σε όλα τα αγαθά ο κατηχούμενος στον λόγο εκείνον που τον κατηχεί»· και το «Αν έβλεπες κλέφτη, έτρεχες μαζί του, και μαζί με μοιχούς έβαζες το μερίδιό σου»· και το «Με έλεγχο θα ελέγξεις τον αδελφό σου, για να μην αναλάβεις αμαρτία εξαιτίας του»· και το «Αυτά έπραξες, και εγώ σιώπησα· υπέθεσες μέσα στην ανομία σου ότι θα είμαι όμοιός σου· θα σε ελέγξω και θα τα παραστήσω μπροστά στο πρόσωπό σου», και άλλα παρόμοια, θεωρώ ότι υφίσταται κοινωνία ως προς το έργο, όταν συνεργάζονται μεταξύ τους με τον ίδιο σκοπό για την τέλεση μιας πράξης· ως προς το φρόνημα δε, όταν κάποιος συγκατατίθεται στη διάθεση αυτού που πράττει και συμφωνεί μαζί του. Μια άλλη μορφή κοινωνίας, η οποία διαφεύγει από τους πολλούς, φανερώνεται από την ακριβολογία της θεόπνευστης Γραφής: όταν κάποιος, αν και ούτε συνεργάστηκε ούτε συγκατατέθηκε στη διάθεση, αντιλαμβανόμενος όμως την κακία του φρονήματος από το οποίο πηγάζει η πράξη, εφησυχάζει και δεν ελέγχει, σύμφωνα και με τα όσα γράφτηκαν παραπάνω, και με αυτό που ειπώθηκε από τον Απόστολο προς τους Κορινθίους: «Δεν πενθήσατε, ώστε να απομακρυνθεί από ανάμεσά σας αυτός που διέπραξε το έργο αυτό»· στα οποία και πρόσθεσε: «Λίγο προζύμι νοθεύει όλο το φύραμα».

Γνωρίζοντας λοιπόν ότι οι λόγοι της θεόπνευστης Γραφής θα σταθούν απέναντί μας στο βήμα του Χριστού («Διότι θα σε ελέγξω», λέγει, «και θα θέσω ενώπιόν σου τις αμαρτίες σου»), έτσι ας προσέξουμε με νήψη τα όσα λέγονται, και ας σπεύσουμε με ζήλο να κάνουμε πράξη τα θεία διδάγματα, διότι δεν γνωρίζουμε ποια ημέρα ή ώρα έρχεται ο Κύριός μας.

Αυτά έπραξες, και εγώ σιώπησα· υπέθεσες, άνομε, ότι θα είμαι όμοιός σου. Θα σε ελέγξω και θα τα παραστήσω ενώπιόν σου. Κατανοήστε τα λοιπόν αυτά, εσείς που λησμονείτε τον Θεό, μήπως σας αρπάξει σαν λιοντάρι και δεν υπάρξει κανείς για να σας λυτρώσει.

Παρόμοιο με αυτό είναι και το λεγόμενο διά φωνής του Δαβίδ: «Υπέλαβες ανόμως ότι θα είμαι όμοιός σου. Θα σε ελέγξω και θα παραστήσω μπροστά στο πρόσωπό σου τις αμαρτίες σου». Διότι ο Κριτής δεν γνωρίζει προσωποληψία, αλλά είναι ευθύς και αδέκαστος ως Θεός. <Διότι και ανάμεσά σας θα κλειστούν θύρες, και δεν θα ανάψετε το θυσιαστήριό μου δωρεάν.> Πολύ εύστοχα, λοιπόν, προαναγγέλλει προκαταβολικά το κάλλος της εν Χριστώ πολιτείας, ωσάν σε προφητεία· διότι, καθώς η σκιά του νόμου και εκείνη η αρχαία ιερωσύνη επρόκειτο πολύ σύντομα να παύσουν, και επρόκειτο να αναδειχθούν στους κατάλληλους καιρούς οι ιερουργοί της αληθείας, οι οποίοι θα είναι λειτουργοί της εν πνεύματι λατρείας, και θα επιζητήσουν με πολλή προθυμία τη δόξα του Θεού, λέγει ότι θα κλειστούν οι θύρες εναντίον τους, ή ότι δεν θα υπάρχει πνευματική ευωδία για όσους ιερατεύουν σύμφωνα με τον νόμο· «Διότι, εάν κλείσει κάτι εναντίον κάποιου ανθρώπου», λέγει, «ποιος θα το ανοίξει;». Δηλαδή, όταν αναδείχθηκε η αληθινότερη σκηνή, τουτέστιν η Εκκλησία, δεν θα εισέλθουν σε αυτήν εκείνοι που τηρούν ακόμη την κατά νόμον ιερωσύνη, αλλά αποκλειόμενοι εξαιτίας της απιστίας τους, θα παραμείνουν έξω και δεν θα αγγίξουν τα άγια. Διότι το ότι έχουν εκπέσει της ιερουργίας, καθίσταται σαφές από τον Θεό που λέγει διά φωνής του Ωσηέ: «Διότι για πολλές ημέρες θα παραμείνουν οι υιοί Ισραήλ χωρίς να υπάρχει βασιλιάς, ούτε άρχοντας, χωρίς να υπάρχει θυσία, ούτε θυσιαστήριο, ούτε ιερατεία, ούτε δήλοι».

Διότι ποια μελέτη του θείου νόμου υπήρχε καθόλου σε αυτούς, οι οποίοι ούτε καν έχουν αντιληφθεί ότι έχει δοθεί; Και ποιος από αυτούς ήταν εκείνος που έπαιρνε στο στόμα του τη θεία διαθήκη; Επομένως, αμαρτωλό εδώ ονομάζει τον απειθή και αλύτρωτο Ιουδαίο, ο οποίος είναι ακόμη δούλος της αμαρτίας. «Διότι καθένας», λέει, «που πράττει την αμαρτία, είναι δούλος της αμαρτίας.» Επειδή δεν τους ελευθέρωσε ο Υιός. [Έπειτα, εγώ μεν δείχνοντας ανεξικακία σιώπησα, και δεν σου επέβαλα αμέσως τις τιμωρίες όταν σφάλμαλες, περιμένοντας τη μετάνοιά σου· εσύ όμως υπέθεσες ότι θα είμαι όμοιός σου, δηλαδή, νόμισες ότι δεν σιώπησα μάλλον από ανεξικακία, αλλά επειδή έκρινα άξιο επαίνου τον βίο σου, ή ίσως και επειδή ευχαριστήθηκα για όσα έπραξες παράνομα. Θα σε ελέγξω λοιπόν, επιβάλλοντας την τιμωρία, και ζητώντας λόγο για όσα έχεις ζήσει άτοπα, και στήνοντας τρόπον τινά κατά πρόσωπό σου την ανομία σου, για να σε τιμωρήσει η συνείδησή σου· και το ίδιο σου το σφάλμα θα συμμαχήσει εναντίον σου, κατηγορώντας σε και κατακρίνοντάς σε· διότι η συνείδηση είναι φοβερή στους ελέγχους.] <Καθήμενος καταλαλούσες εναντίον του αδελφού σου.> (B f. 195 b.) Και ενώ κάθονταν στα συνέδρια, καταλαλούσαν τον Χριστό λέγοντας: «Τι να κάνουμε, διότι αυτός ο άνθρωπος κάνει πολλά σημεία; Εάν τον αφήσουμε έτσι, θα έλθουν οι Ρωμαίοι και θα μας πάρουν και το έθνος και τη χώρα.»

ΨΑΛΜΟΣ Ν'. [Ακούγοντας ο Δαβίδ το προφητικό Πνεύμα που εξήγγειλε μέσω του προαναφερθέντος ψαλμού για την κρίση του Θεού, και καθώς έλεγε προς τον αμαρτωλό: «Αν έβλεπες κλέφτη, έτρεχες μαζί του, και με τους μοιχούς έβαζες τη μερίδα σου», συντετριμμένος από την ανάμνηση της κλεψίγαμης μοιχείας, προλαβαίνει την κρίση του Θεού, συντάσσοντας τον προκείμενο ψαλμό σαν μια στήλη κατηγορίας εναντίον του εαυτού του. Διότι φοβήθηκε ακούγοντας: «Ο Θεός θα έλθει φανερά, και φωτιά θα καίει ενώπιόν του, και γύρω του θα υπάρχει σφοδρή καταιγίδα.» Γι' αυτό κατέφυγε στο έλεος του Θεού. Και πάλι ακούγοντας: «Το στόμα σου πλήθυνε την κακία, και η γλώσσα σου έπλεκε δολιότητα· καθισμένος καταλαλούσες τον αδελφό σου, και εναντίον του γιου της μητέρας σου έθετες σκάνδαλο», έφερε στον νου του τη σκευωρία κατά του Ουρία, για την οποία έγραψε ώστε να θανατωθεί στον πόλεμο. Και λέει: «Διότι την ανομία μου εγώ τη γνωρίζω.» Και πάλι: «Λύτρωσέ με από τα αίματα, ω Θεέ.» Και πάλι ακούγοντας, «Θα σε ελέγξω και θα τις παραστήσω μπροστά στο πρόσωπό σου,» λέει: «Απόστρεψε το πρόσωπό σου από τις αμαρτίες μου.» Και όταν πάλι άκουσε: «Δεν θα δεχθώ από τον οίκο σου μοσχάρια, ούτε από τα ποίμνιά σου τράγους», ως προς αυτό πρόσθεσε: «Διότι, αν ήθελες θυσία, θα την έδινα.» Τα σχετικά με τον Ουρία και τον έλεγχο του Νάθαν, είναι γραμμένα στο Δεύτερο Βιβλίο των Βασιλειών.]

Και αφού στην πρώτη [παρουσία] είπαμε «ευλογημένος ο ερχόμενος εν ονόματι Κυρίου», και στη δεύτερη θα πούμε πάλι το ίδιο, ώστε συναντώντας τον Δεσπότη μαζί με τους αγγέλους, προσκυνώντας να πούμε «ευλογημένος ο ερχόμενος εν ονόματι Κυρίου». Έρχεται ο Σωτήρας όχι για να δικαστεί πάλι, αλλά για να δικάσει εκείνους που τον δίκασαν. Εκείνος που προηγουμένως, όταν κρινόταν, είχε σιωπήσει, λέει υπενθυμίζοντας στους παράνομους που έπραξαν τα θρασύτατα έργα πάνω στον σταυρό: «Αυτά έπραξες και εγώ σιώπησα». Τότε ήλθε από θεία οικονομία, διδάσκοντας τους ανθρώπους με πειθώ, τότε όμως θα κυβερνηθούν αναγκαστικά, ακόμη και αν δεν το θέλουν.

Εάν πράγματι επιζητείς να σωθείς, γιατί περιεργάζεσαι τον πλησίον; Εφόσον εισήλθες υπό τον ζυγό, γιατί αντιτάσσεσαι; Πώς λοιπόν θα φανεί ο καρπός της υπακοής σου; Έχε θάρρος, έχε θάρρος, αγαπητέ, διότι ούτε το αξίωμα, ούτε η τιμή, ούτε η μεγαλειότητα, ούτε το να αποκαλείσαι πρώτος ή δεύτερος, ούτε το να ονομάζεσαι ηγούμενος, ούτε το να θεωρείσαι ένδοξος, ούτε το να σου ανατεθεί τιμή, ούτε το να σου εμπιστευθούν κάποιο αξίωμα σε εισάγει στη βασιλεία των ουρανών, ούτε σου δωρίζει την άφεση των αμαρτιών. Δεν σε λυτρώνουν από την κόλαση, αλλά σε καταδικάζουν· αντίθετα, η ταπείνωση και η υπακοή, η αγάπη, η υπομονή και η μακροθυμία, αυτά είναι που σώζουν τον άνθρωπο. Διότι είναι αδύνατον να ευδοκιμήσει κανείς αλλιώς και να σωθεί, παρά μόνο με το να μιμηθεί τον Κύριο στα πάντα. Δεν τον ακούσατε να λέει: «δεν ήρθα για να διακονηθώ, αλλά για να διακονήσω»· και πάλι: «δεν ήρθα για να κάνω το δικό μου θέλημα, αλλά το θέλημα του Πατρός που με έστειλε»· και πάλι: «όποιος ταπεινώνει τον εαυτό του θα υψωθεί, και όποιος υψώνει τον εαυτό του θα ταπειωθεί»; Δεν τον ακούσατε να λέει: «μακάριοι οι πτωχοί τω πνεύματι, διότι δική τους είναι η βασιλεία των ουρανών»; Δεν ακούσατε ότι καθισμένος καταλαλούσες εναντίον του αδελφού σου, και πώς προειδοποιεί ότι θα σε ελέγξει κατά πρόσωπο; Δεν ακούσατε ότι εκείνος που μισεί τον αδελφό του βρίσκεται στο σκοτάδι; Δεν ακούσατε ότι ο Διάβολος εξαιτίας της υπερηφάνειας εξέπεσε από τους ουρανούς;

Έπειτα, επειδή παραδόθηκε σε αυτούς σαν πρόβατο για σφαγή, και σαν άκακος αμνός άφωνος μπροστά σε αυτόν που τον κουρεύει, βλέποντας το πάθος του αναφωνούσαν: «Εύγε, εύγε, είδαν τα μάτια μας». «Είδες, Κύριε, μην παρασιωπήσεις». Και πιο πάνω είπε: «Πότε θα επιβλέψεις;» και μέσω των προκειμένων: «Είδες, Κύριε». Και τι είδε; Πώς τον πλησίασαν με δόλο, και πώς άνοιξαν διάπλατα το στόμα τους εναντίον του, και πώς, αφού έπραξαν σύμφωνα με τις επιθυμίες τους, φώναζαν: «Εύγε, εύγε, είδαν τα μάτια μας». Εσύ όμως, Κύριε, αφού τα είδες αυτά, αφού τα ανέχθηκες και μακροθύμησες, μην παρασιωπήσεις· αλλά αφού αναλάβεις το κριτήριο της δικαιοσύνης σου, πες: «Αυτά έπραξες, και εγώ σιώπησα»· και πάλι: «Σιώπησα, μήπως θα σιωπώ για πάντα;»

Μοιχοί είναι και οι άθεοι ειδωλολάτρες· κλέφτες είναι και αυτοί που κλέβουν την αλήθεια. Άλλοτε μεν, λέγει, εκφραζόσουν με θράσος στην κακία, άλλοτε δε επιβουλευόσουν με δόλο και προσποιούσουν ότι μιλάς ειλικρινά και σαν σε αδελφούς, ενώ κρυφά τους κακολογούσες· έστηνες ενέδρα ακόμη και σε αυτούς που προέρχονταν από την ίδια μητέρα με εσένα, δηλαδή από τη συναγωγή ή και την εκκλησία· και για αυτά εγώ σιωπούσα, όταν ενανθρώπησα· ή και με διαφορετική έννοια: Εσύ βάδιζες προς το χειρότερο, περιφρονώντας τη δική μου χρηστότητα και την ανοχή και τη μακροθυμία· γι' αυτό λοιπόν δεν θα ανεχθώ άλλο. Διότι είχες την εντύπωση ότι εγώ αποδέχομαι τις πράξεις σου ή ότι δεν ενθυμούμαι τίποτε από αυτά. Αλλά εγώ, ελέγχοντάς σε, θα τα θέσω όλα μπροστά στα μάτια σου, ώστε βλέποντάς τα να ντραπείς.

Γι' αυτό με Εσένα, Θεέ μου, κανείς δεν θα ομοιωθεί· εγώ όμως, ως άνθρωπος, νικημένος από τη δική μου αδυναμία, τολμώ να παρακαλώ, και να λέω σε Εσένα τον Θεό με ικεσία: Μη σιωπήσεις, ούτε να ησυχάσεις, Θεέ μου. Λέγεται δε ότι ο Θεός σιωπά, όταν, ενώ επαίρονται οι άθεοι και ασεβείς άνδρες, Εκείνος παραμένει σαν να μην τα προσέχει, χωρίς να επιφέρει αμέσως την οργή Του εναντίον τους, ούτε να χρησιμοποιεί τις τιμωρίες εναντίον τους. Γι' αυτό και προς αυτούς που αμαρτάνουν ο ίδιος ο Ασάφ στον τεσσαρακοστό ένατο ψαλμό παρουσιάζει τον Θεό να λέει: «Αυτά έπραξες και εγώ σιώπησα· υπέθεσες στην ανομία σου, ότι εγώ θα είμαι όμοιός σου». Τις δε αιτίες της σιωπής του Θεού, της ανοχής και της μακροθυμίας Του, μας τις διδάσκει ο Απόστολος γράφοντας: «Ή μήπως καταφρονείς τον πλούτο της αγαθότητάς Του και της ανοχής και της μακροθυμίας Του, αγνοώντας ότι η αγαθότητα του Θεού σε οδηγεί σε μετάνοια;». Αλλά Εσύ μεν, λέει, ως Θεός που ανέχεσαι τα πάντα, υπομένεις τους πάντες με πραότητα, και απέναντι σε αυτούς που αμαρτάνουν με ασέβεια και αθεΐα, και βλασφημούν εναντίον Σου, του Θεού, σιωπάς· εγώ όμως, μη δυνάμενος να τα βλέπω αυτά, παρακαλώ και ικετεύω να συγχωρηθώ για το ότι δεν μπορώ να τα υπομείνω παρόμοια με Εσένα τον Θεό· διότι ποιος θα ομοιωθεί με Εσένα; Γι' αυτό ως άνθρωπος, έχοντας τον ζήλο για την ευσέβεια προς Εσένα, τολμώ να Σου απευθύνω ικεσία· ώστε να παύσεις την άφατη μακροθυμία και την ανεξίκακη σιωπή Σου, και κάποτε επιτέλους να κινηθείς εναντίον εκείνων που αποτόλμησαν ανήκεστες πράξεις.

Προς κάποιον μαθητή Δεν κατακρίνω την προθυμία σου για τις επιστολές, αγαπητέ, ούτε την επιδεξιότητα και τη φιλοτιμία σου περί τους λόγους· τουναντίον, εγώ τουλάχιστον τα επαινώ, εφόσον με την καθημερινή μελέτη παρακινείς τον εαυτό σου προς την απόκτηση εμπειρίας και μεγαλύτερης ικανότητας, θεωρώντας ότι από αυτό –πράγμα που είναι και αληθές– θα φτάσεις στο απόγειο της τέχνης· κατακρίνω όμως, αν μου επιτρέπεις την παρρησία, την υπερβολική απερισκεψία, πράγμα που γενικά δεν είναι ασφαλές· και κατακρίνω, παρακινημένος από δύο δικές σου επιστολές, αυτές ακριβώς που μας έστειλες προχθές και χθες, τη μία μετά την άλλη. Διότι εκείνες, για να μιλήσω προς εσένα και για τα δικά σου, δεν είχαν συνταχθεί ούτε καλά ούτε επιμελώς. Αλλά γιατί τα λέω αυτά, με κίνδυνο να φανώ πιο φορτικός από το πρέπον και να γίνω δυσάρεστος σε εσένα, πράττοντας κατά το ψαλμικό λόγιο, δηλαδή να σε ελέγχω και να παραθέτω ενώπιόν σου τις αμαρτίες σου; Επομένως, θα ήταν πολύ καλύτερο να αναλογίζεσαι τον λόγο του έπους: «σκέψου», λέει, «Τυδείδη, και κάνε λίγο πίσω», απομακρύνοντας, κατά τη γνώμη μου, αυτή την προχειρότητα και την επισφάλεια όχι μόνο από τα πολεμικά, αλλά και από όλα τα άλλα έργα, αφού η ταχύτητα σε καμία περίπτωση δεν αρκεί ως δικαιολογία για το ότι κάτι έγινε άσχημα. Διότι, εάν το να μην πράττει κανείς τίποτα είναι εντελώς καλύτερο, ποια δίκαιη πρόφαση θα μπορούσε ποτέ να απομείνει σε αυτόν που δεν εργάζεται καλά εξαιτίας της βιασύνης, ενώ θα μπορούσε, παραμένοντας ήρεμος από την αρχή, να ταυτιστεί με το καλύτερο; Καμία απολύτως.

Γι' αυτό, όπως και παλαιότερα, πράγμα που ήταν και το πλέον δίκαιο να σου πω και το πιο ωφέλιμο για εσένα να ακούσεις, σου παρήγγειλα να συμφιλιωθείς μαζί του· και μάλιστα να σπεύσεις να συμφιλιωθείς. Αν και εσύ, μη δεχόμενος την προτροπή, αλλά μάλλον συμπεριφερόμενος με αυθάδεια, σαν ένας τυχαίος άνθρωπος δεν δίστασες να πράξεις τον λόγο του ψαλμού, να μας ελέγξεις και να παραθέσεις κατά πρόσωπο τις ανομίες μας· και τώρα, καθώς μεριμνώ γι' αυτό, καθόλου δεν με απασχολεί αν θα δυσαρεστηθείς περισσότερο. Αυτά ακριβώς λέω: πλησίασε και ικέτευσε, και ζήτα συγχώρεση αφενός από τον Θεό και αφετέρου από τον ίδιο, και μην γίνεσαι εμπόδιο στην Εκκλησία, η οποία μόλις και με δυσκολία συνέρχεται από την τρικυμία, προκαλώντας τον οποιονδήποτε και λογομαχώντας μάταια, και προκαλώντας αναστάτωση, εάν τουλάχιστον επιθυμείς να διατηρείς ειρήνη με τον Θεό. Αγανακτείς ακούγοντάς τα; Έχουμε υπομείνει πολλούς άλλους που αγανακτούσαν, πικραίνονταν, εκφόβιζαν και εξαπέλυαν απειλές· θα υπομείνουμε και εσένα. Ακόμη κι αν φτάσει και πάλι επιστολή μεγαλύτερη και βαρύτερη από την προηγούμενη, η οποία δεν θα περιέχει κατηγορίες μόνο κατά το ήμισυ όπως εκείνη, αλλά θα αποτελεί ολόκληρη ένα κατηγορητήριο, θα την ανεχθούμε και θα την αναγνώσουμε· και ίσως από αυτή την ίδια την ενασχόληση μαζί της, κατά την παροιμία, να αποκομίσουμε και κάποια ωφέλεια.

Στον ίδιο Κάποιος είπε, ή μάλλον κατηγόρησε ενώπιον της δικής σου τελειότητος, ότι ο επίσκοπος Αίνου πράττει το ένα και το άλλο, πράγματα δηλαδή που ελάχιστα αρμόζουν στην αρχιερωσύνη. Εκείνος, αν βέβαια είχε θάρρος στον εαυτό του και στην αλήθεια, όφειλε να σταθεί απέναντι σε αυτόν που κατηγόρησε, να τον ελέγξει όπως είναι το ορθό και να παρουσιάσει κατά πρόσωπο τις ανομίες του. Αυτός όμως δεν έπραξε έτσι· παρά μόνο, αφού εξαπέλυσε τα βέλη του στο σκοτάδι, έφυγε και έγινε φανερό ότι μάλλον ψευδόταν παρά κατηγορούσε, καθώς έστρεψε τα νώτα του πριν καν τολμήσει να δείξει το πρόσωπό του και να αναμετρηθεί με τον αντίπαλο. Εκείνος λοιπόν έπραξε έτσι. Εγώ πάλι, αν και κατά τα άλλα έχω τον νου μου νωθρό και δεν προσεγγίζω τα πράγματα με οξύτητα, ωστόσο στο ζήτημα αυτό δεν ξέρω πώς απέκτησα ταχύτητα και ανακάλυψα ποιος είναι αυτός ο συκοφάντης, ο οποίος ήθελε διακαώς να περάσει απαρατήρητος. Εναντίον του είχε βεβαίως λόγο να εγκαλέσει εκείνος που κατηγορήθηκε από αυτόν, αλλά από την άλλη είχα και εγώ ο ίδιος· εκείνος μεν, επειδή εξυβρίστηκε από αυτόν και υπέστη τα πάνδεινα, έχοντας μάλιστα υποστεί, εκτός των άλλων, και την αφαίρεση εξήντα χρυσών νομισμάτων· εγώ δε, διότι, αν και τον κάλεσα τρεις και τέσσερις φορές να έρθει σε εμάς και να εξηγήσει τους λόγους για τους οποίους τα έπραξε αυτά, δεν κατόρθωσα να τον πείσω να έρθει και να τα εξηγήσει. Αλλά ο ίδιος, έχοντας αντιληφθεί τις εκατέρωθεν κατηγορίες, και ταυτόχρονα συνειδητοποιώντας ότι δεν θα του βγει σε καλό εάν εμείς τον καταγγέλλαμε πρώτοι, μας προλαβαίνει κατά κάποιον τρόπο και πλάθει ψεύδη και σοφίζεται τεχνάσματα.

«και κατά του Υιού». Ετοιμάζοντας για τον Πέτρο την υπηρέτρια τη θυρωρό· διότι και αυτός είχε εκλεγεί από τη συναγωγή των Ιουδαίων. «Αυτά έπραξες». Έδειξα μακροθυμία και περίμενα τη μετάνοιά σου, αλλά εσύ δεν μετανόησες (αυτοί δεν μετανόησαν). «Υπέθεσες». Διότι έτσι νόμισαν οι Ιουδαίοι, ότι είμαι όμοιός σας (όμοιός σου), ένας απλός άνθρωπος, που δεν μπορεί να σας (σου) ανταποδώσει σύμφωνα με τα έργα σας (σου). «Θα σε ελέγξω». Τότε, όταν τα πάντα θα είναι γυμνά και φανερά, όταν δουν τον Χριστό, τον οποίο οι ίδιοι εξουθένωσαν, να κάθεται σε θρόνο υψηλό και επηρμένο και να κρίνει ζώντες και νεκρούς· τότε οι Ιουδαίοι, βλέποντάς τον, ελέγχονται και κατακρίνονται. «Κατανοήστε, λοιπόν, αυτά». Οι υπερήφανοι και οι άρπαγες, οι πλεονέκτες και οι κακόπιστοι κατανοήστε ότι θα υπάρξει κρίση τότε. «Μήπως αρπάξει». Δηλαδή, μήπως προφτάσει ο θάνατος και δεν υπάρχει κανείς για να σας λυτρώσει, και τι θα κάνουν οι αμετανόητοι εκείνη την ώρα; «Θυσία αινέσεως». Τη θυσία την οποία Αυτός εγκαινίασε για εμάς, ζωντανή και αναίμακτη με αίνο και δοξολογία· διότι μόνο σε αυτήν ευαρεστείται ο Θεός. «Και εκεί υπάρχει οδός». Διότι σε αυτήν ακριβώς την αναίμακτη θυσία υποδείχθηκε σε εμάς η οδός της αιώνιας ζωής, η σωτήρια.

ΤΜΕ'. ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΕΥΣΤΑΘΙΟ. Περί γαστριμαργίας. Μεγάλη ευχέρεια κολακείας υπάρχει και σε εμένα, άριστε φίλε, αφού έχω τη δυνατότητα να σε μακαρίζω απατηλά και να ταράζω εύκολα την πορεία των ποδιών σου, πράγμα που σημαίνει να σε ρίχνω ανάσκελα και να σε παρασύρω προς τη ραθυμία, ενώ οφείλεις να στέκεσαι σταθερά και να ικετεύεις τον Θεό για έλεος και οικτιρμούς. Αλλά δεν με αφήνει ο Θεός που μίλησε μέσω του Δαβίδ, ο οποίος υποσχέθηκε να ελέγχει ως αμαρτωλό εκείνον που συμπορεύεται με τους μοιχούς. Αν λοιπόν αγαπάς τις ψευδείς κολακείες, ανέξου αυτούς που σε απατούν. Αν όμως προσδοκάς να πας προς τον Θεό, άκουσε εμένα που σε συμβουλεύω, και σβήσε τη γαστρίμαργη λύσσα, μαραίνοντας τις φλόγες των ηδονών, των οποίων οι υπερβολές παραπέμπουν στις φλόγες της κόλασης.

Αλλά δεν είναι έτσι αυτά τα πράγματα, δεν είναι. Μην ξεγελάς τον εαυτό σου, ή μάλλον μην ωθείς στο βάραθρο και τον εαυτό σου και όσους σε ακούν, ούτε να ανανεώνεις τις κακίες των Γραμματέων και των Φαρισαίων, οι οποίοι επινόησαν κάποιες δικαιολογίες για όσους επιορκούν για αισχρό κέρδος, και όπλισαν τα παιδιά εναντίον των γονέων τους, και παρερμήνευσαν και ανέτρεψαν τις θείες εντολές· αλλά με ευλάβεια και ειλικρίνεια να ακολουθείς εκείνα που νομοθετήθηκαν μέσω των θείων λογίων· σύμφωνα με τα οποία και ο ιερός Απόστολος έλεγε: «Διότι δεν μπορούμε να κάνουμε τίποτα εναντίον της αλήθειας, αλλά υπέρ της αλήθειας». Ή μήπως, αν αυτός που επιορκεί είναι πλούσιος και προσφέρει δώρα στον ιερέα, απαλλάσσεται, ενώ αν είναι φτωχός και δεν προσφέρει, τιμωρείται; Αλλά λέω ότι αυτά όχι μόνο δεν πρέπει να τα πράττει κανείς, αλλά ούτε καν να τα σκέφτεται δεν είναι θεμιτό. Διότι θα σου πει ο Κριτής: «Υπέθεσες μήπως ότι θα είμαι όμοιος με εσένα;». Και πώς είναι δυνατόν; Διότι εκείνος που πρόσταξε τους υπηκόους του να μη δέχονται δώρα εις βάρος των αθώων, δεν θα επέτρεπε βέβαια να μολύνονται οι ιερωμένοι από αυτά τα αισχρά κέρδη. Αλλά το είπε αυτό, ώστε, αφού γίνει η αποκατάσταση εκείνων που αδικήθηκαν, προσευχόμενοι και νηστεύοντας μαζί με εκείνους που έσφαλαν, να εξασφαλίσουν σε αυτούς τη συγχώρεση από τον ουρανό, χωρίς να βάζουν καν στο νου τους εκείνο το ρητό: «Ελάτε να κληρονομήσουμε για τον εαυτό μας το θυσιαστήριο του Θεού». Διότι είναι λειτουργοί, όχι συνέταιροι· πρέσβεις, όχι κριτές· μεσίτες, όχι βασιλείς.

Νεκρούς ανέστησε, και τα σημάδια της σταύρωσης από τα ίδια του τα χέρια δεν τα εξάλειψε; Τον θάνατο με τον θάνατο τον καταπάτησε, και την πληγή από το σίδερο δεν την θεράπευσε; Γιατί; Για να απαιτήσει από τους αδίκους, με αυτά ως μάρτυρες, το δίκαιο χρέος για το τόλμημά τους. Διότι έρχεται έχοντας μεν εξουσία κριτή, φέροντας δε τη συγκατάβαση του αδελφού, όχι με βία, αλλά κρίνοντας τον καθένα με βάση τα δικά του έργα και τη μαρτυρία, σύμφωνα με αυτό που ειπώθηκε από τον Ίδιο μέσω του Δαβίδ: «θα σε ελέγξω και θα παραστήσω μπροστά στο πρόσωπό σου τις αμαρτίες σου». Θα καταντροπιάσει λοιπόν τους Ιουδαίους, και αν ακόμη όχι με τα χείλη, τότε με τους μώλωπες και το θέαμα της πλευράς του θα εκφέρει φωνή προς αυτούς: «Εγώ ήρθα σε εσάς για χάρη σας, εσείς όμως μου ανταποδώσατε κακές αμοιβές αντί για αγαθές». Δείτε εναντίον ποιου ακονίσατε το ξίφος. Σε ποια πανδεσποτική πλευρά καταφέρατε τις πληγές: «Με σφαγιάσατε σαν αμνό και μείνατε άγευστοι από τις σάρκες μου· εσάς τους ίδιους καθιστώ κριτές εναντίον σας για όσα μου κάνατε». Δικάστε μόνοι σας, αν είναι πρέπον να λάβετε συγχώρεση από εκείνον που σφαγιάσατε, αν είναι εύλογο να ζητήσετε έλεος από τον κριτή που φονεύσατε. Διότι, αν κάθε κριτής ζωντανών εκζητά ευθύνες για τον θάνατο κάποιου άλλου, πόσο μάλλον ο Ίδιος για τη ληστρική πράξη που έγινε εις βάρος του. Διότι, αν και είπε «άφες αυτοίς, Πατέρα, την αμαρτία», για εκείνους που δεν γνώριζαν τι έπραξαν, μετά την απόκτηση της γνώσης κάθε τρόπος απολογίας τους καθίσταται γυμνός.

Γι' αυτό λέει ο προφήτης εξ ονόματός Του: «Έκανες την άνομη σκέψη ότι θα είμαι όμοιός σου· θα σε ελέγξω και θα παρουσιάσω ενώπιόν σου τις ανομίες σου»· και ο Παύλος εδώ λέει: «Μην πλανάσθε· ούτε πόρνοι (τοποθετεί πρώτον αυτόν που έχει ήδη καταδικαστεί), ούτε μοιχοί, ούτε μαλακοί, ούτε μέθυσοι, ούτε λοίδοροι θα κληρονομήσουν τη βασιλεία του Θεού».

Διότι από το να ελεεί κανείς με αυτόν τον τρόπο, είναι προτιμότερο να μην ελεεί καθόλου. Επειδή και για τον Κάιν θα ήταν καλύτερο να μην είχε προσφέρει απολύτως τίποτα. Εάν λοιπόν αυτός που προσέφερε τα κατώτερα εξόργισε τον Θεό, αυτός που δίνει τα ξένα πώς δεν θα τον εξοργίσει; «Εγώ σου είπα», λέει, «να μην αρπάζεις· και εσύ με τιμάς από αυτά; Τι νομίζεις; Ότι ευχαριστιέμαι με αυτά;». Επομένως θα σου πει: «Υπέθεσες άνομα ότι εγώ θα είμαι όμοιός σου. Θα σε ελέγξω και θα παρατάξω μπροστά στο πρόσωπό σου τις αμαρτίες σου».

Δεν θα παραβλέψω πλέον τις αμαρτίες σας. Δεν θα δείξω πλέον μακροθυμία. Αυτό είναι το ίδιο με εκείνο που έχει ειπωθεί από τον Δαβίδ: Αυτά έπραξες, και εγώ σιώπησα. Όταν εκτείνετε τα χέρια σας προς εμένα, θα αποστρέψω τους οφθαλμούς μου από εσάς· και εάν πληθύνετε τη δέηση, δεν θα σας εισακούσω. Επομένως, καθίσταται φανερό ότι κανένα όφελος δεν προκύπτει από την προσευχή, ακόμη και όταν γίνεται μακροσκελής, εάν αυτός που προσεύχεται εμμένει στα αμαρτήματα. Διότι τίποτα δεν ισοδυναμεί με την αρετή και με τη φωνή που προέρχεται από τα έργα.

Έτσι πάλι και στον ψαλμό ο Δαβίδ· διότι προανέφερα ότι αυτό μοιάζει εξ ολοκλήρου με το προοίμιο· και όπως ακριβώς αυτός λέει: «Λουστείτε, γίνετε καθαροί», μετά τις απειλές· έτσι και εκείνος, αφού είπε: «Θα σε ελέγξω και θα παραθέσω ενώπιόν σου τις ανομίες σου», πρόσθεσε: «Θυσία αινέσεως θα με δοξάσει, και εκεί υπάρχει οδός, με την οποία θα τους δείξω το σωτήριο του Θεού μου»· ονομάζοντας αίνεση τη δοξολογία διά των έργων και την επίγνωση προς Αυτόν.

Εκείνος που είπε: «Θα σε ελέγξω και θα παραστήσω ενώπιόν σου τις αμαρτίες σου», και αφού εξέδωσε καταδικαστική απόφαση, ανακαλεί και πάλι την απόφαση, παραδίδοντάς τους στην τιμωρία όχι ως καταδίκους, αλλά παραδίδοντάς τους στην παραίνεση και τη συμβουλή ως οφείλοντες να διορθωθούν, συνετίζοντάς τους με τον φόβο και λέγοντας: «Μήπως σας αρπάξει σαν λέοντας, και δεν υπάρχει κανείς να σας λυτρώσει». «Η ουσία της αινέσεως θα με δοξάσει, και εκεί υπάρχει η οδός, την οποία θα του δείξω, το σωτήριο του Θεού».

Άραγε δεν ντραπήκατε; Άραγε δεν φρίξατε; Άραγε δεν προτιμούμε πολλές φορές να πεθάνουμε, παρά να φανερωθεί ένα κρυφό μας σφάλμα ενώπιον σεβαστών φίλων; Πώς, λοιπόν, θα αισθανθούμε τότε, όταν ενώπιον όλων των αγγέλων και όλων των ανθρώπων φανερωθούν οι αμαρτίες μας και σταθούν μπροστά στα μάτια μας; Διότι λέγει: «Θα σε ελέγξω και θα παρατάξω μπροστά στο πρόσωπό σου τις αμαρτίες σου». Εάν όμως, ενώ το γεγονός δεν είναι ακόμη παρόν, αλλά απλώς παρουσιάζεται υποθετικά και περιγράφεται με λόγια, καταστρεφόμαστε από τη συνείδησή μας, τι θα κάνουμε όταν αυτό έλθει, όταν όλη η οικουμένη θα είναι παρούσα, όταν άγγελοι και αρχάγγελοι, όταν αρχές και εξουσίες, όταν οι σάλπιγγες θα ηχούν συνεχώς και αλλεπάλληλα, και θα λαμβάνει χώρα η αρπαγή των δικαίων πάνω στις νεφέλες, και ο μεγάλος κλαυθμός όσων αμάρτησαν; Ποιος, άραγε, φόβος θα κυριεύσει τότε όσους θα απομείνουν πάνω στη γη; Διότι, λέγει, η μία αρπάζεται και η άλλη αφήνεται· και ο ένας παραλαμβάνεται και ο άλλος εγκαταλείπεται.

Το στόμα σου επλεόνασε σε κακία, και η γλώσσα σου περιέπλεκε δολιότητες. Καθισμένος καταλαλούσες εναντίον του αδελφού σου, και εναντίον του γιου της μητέρας σου έθετες σκάνδαλο. Αυτά έπραξες, και εγώ σιώπησα· υπέθεσες, μέσα στην ανομία σου, ότι θα είμαι όμοιός σου. Θα σε ελέγξω και θα παραστήσω μπροστά στο πρόσωπό σου τις αμαρτίες σου. Συνετιστείτε λοιπόν ως προς αυτά όσοι λησμονείτε τον Θεό, μήπως σας αρπάξει και δεν υπάρχει κανείς να σας λυτρώσει. Η θυσία της αινέσεως θα με δοξάσει, και εκεί είναι η οδός, στην οποία θα του δείξω το σωτήριό μου. Ούτε λοιπόν δέχεται θυσίες από εσάς, ούτε έδωσε εξαρχής την εντολή να τις προσφέρετε επειδή έχει ανάγκη, αλλά εξαιτίας των αμαρτιών σας. Διότι και τον ναό στην Ιερουσαλήμ, ο οποίος φέρει το όνομά του, τον αναγνώρισε ως οίκο ή αυλή του όχι επειδή είναι ενδεής, αλλά ώστε, προσηλωμένοι σε αυτόν, να μην ειδωλολατρείτε. Και ότι έτσι είναι αυτό, το λέει ο Ησαΐας: Ποιον οίκο οικοδομήσατε για εμένα; λέει ο Κύριος. Ο ουρανός είναι ο θρόνος μου, και η γη το υποπόδιο των ποδιών μου.

Διότι, λέει, «θα σε ελέγξω και θα παραθέσω μπροστά στο πρόσωπό σου τις αμαρτίες σου». Και πάλι: «Θα τους περικυκλώσουν οι διαλογισμοί τους». Και ιδού ο άνθρωπος και το έργο του, και ο αδέκαστος Κριτής, ο οποίος, έχοντας δίπλα Του τη φοβερή και μεγαλοπρεπή δύναμη των ουράνιων ταγμάτων, προεδρεύει ψηλά, εκπέμποντας ολόλαμπρη δικαιοσύνη, και απονέμοντας στον καθένα ό,τι του αξίζει με απόφαση αληθινή και δίκαιη. Σε εκείνους μεν που στάθηκαν στα δεξιά χάρη στις καλές τους πράξεις, προσφέρει με πραότητα τη βασιλεία των ουρανών, η οποία έχει ετοιμαστεί από την κτίση του κόσμου· εκείνους δε που έλαβαν τη θέση στα αριστερά λόγω της απουσίας των αγαθών έργων, τους απωθεί με οργή στο αιώνιο πυρ, το οποίο έχει ετοιμαστεί για τον διάβολο και τους αγγέλους του. Ποιος μπορεί να αντέξει εκείνο το μανιασμένο πυρ; Ποιος δεν φρίττει μπροστά στο παράδοξο θέαμα εκείνου του σκώληκα; Ποιος θα μπορέσει να υποφέρει το γρήγορο και συνάμα βαρύ μαρτύριο εκείνου του εξώτερου σκότους; Ποιος θα αντέξει τον τάρταρο που βρυχάται, και την άβυσσο που αναβράζει μαζί του από τα βάθη; Ποιος δεν τρέμει συγκλονισμένος μπροστά στο δριμύ και βλοσυρό βλέμμα των αγγέλων που έχουν ταχθεί για αυτό το έργο, καθώς και στο σκυθρωπό τους πρόσωπο;

Διότι τέτοια θυσία εξέλεξα εγώ, και όχι δυσώδεις κνίσες που μολύνουν τον αέρα. Και αυτή μεν η θεσμοθεσία απευθύνεται προς τους πιο ευσεβείς από τους ανθρώπους. Όσον αφορά τους αμαρτωλούς όμως, συνοψίζοντάς τους σαν σε ένα πρόσωπο, λέει ότι: «Στον αμαρτωλό είπε ο Θεός: γιατί εσύ διηγείσαι τα προστάγματά μου και παίρνεις τη διαθήκη μου στο στόμα σου», ως δήθεν δάσκαλος; «Εσύ όμως», πράττοντας τα αντίθετα, «μίσησες τη διδασκαλία και έριξες τους λόγους μου πίσω σου. Και αν έβλεπες κλέφτη, εσύ τον βοηθούσες» αντί να τον εμποδίσεις, «και με τον μοιχό έβαζες τη μερίδα σου», συναινούντας ώστε να μολύνει και αυτός ξένη συζυγική κλίνη. «Το στόμα σου πλεόνασε σε κακία, και η γλώσσα σου έπλεκε δολιότητες. Καθισμένος καταλαλούσες εναντίον του αδελφού σου και εναντίον του γιου της μητέρας σου μηχανευόσουν σκάνδαλο». Ενώ εσύ έπραττες αυτά και εγώ μακροθυμούσα, «υπέθεσες παράνομα ότι θα είμαι όμοιός σου». Αλλά δεν είναι έτσι· μάλλον «θα σε ελέγξω και θα παραστήσω μπροστά στο πρόσωπό σου» τις αμαρτίες σου, για να με γνωρίσεις ως ανόμοιό σου, επειδή μισώ την αμαρτία. «Συνετιστείτε», δηλαδή, κατανοήστε «λοιπόν αυτά όσοι ξεχνάτε τον Θεό» και αμαρτάνετε αμετανόητα, και αφού τα κατανοήσετε μετανοήστε, «μήπως τυχόν σας αρπάξει» ξαφνικά ο θάνατος «και δεν θα υπάρχει κανείς να σας γλιτώσει. Θυσία αινέσεως θα με δοξάσει», δηλαδή, η καθαρή προσευχή με ευαρεστεί, «μέσω της οποίας θα δείξω τη σωτηρία μου» σε εκείνον που προσφέρει τέτοια θυσία.

Ας σκεφθούν όσοι πράττουν τέτοια αν υπάρχει δρόμος για να εισέλθουν στη βασιλεία. Διότι ο Χριστός λέει, «δεν πρόκειται να εισέλθετε στη βασιλεία, εάν δεν περισσέψει η δικαιοσύνη σας», εσύ όμως μάλλον περισσεύεις στην αδικία, κλέβοντας, αρπάζοντας και πλεονεκτώντας. Και ίσως από αυτά διανέμεις μικρούς οβολούς, ή στολίζεις κάποια εικόνα, ή ανεγείρεις ναό κάποιου αγίου και φαντάζεσαι ότι κατόρθωσες κάτι μεγάλο· αλλά την αγία εικόνα, την οποία στόλισες από πλεονεξία, μάλλον τη ρύπανες και δεν τη στόλισες, περιβάλλοντάς την με τα αρπάγματα της πλεονεξίας. Και σου λέει ο άγιος τον οποίο δήθεν στόλισες: Γιατί «υπέθεσες παράνομα ότι θα γίνω όμοιός σου;»· διότι οι προσφορές των κλεπτών και των πλεονεκτών είναι «βδέλυγμα στον Κύριο· επειδή τις προσφέρουν παράνομα»· αντίθετα, «τίμα τον Κύριο από τους δίκαιους κόπους σου και πρόσφερέ του απαρχές από τους δικούς σου καρπούς δικαιοσύνης»· διότι εγώ κατοικώ στη βασιλεία των ουρανών, δεν έχω ανάγκη τα δικά σου, ενώ εκείνοι τους οποίους εσύ αδίκησες πλεονεκτώντας, καταπιέζονται από πολλή φτώχεια και έχουν ανάγκη από εφόδια, δηλαδή από τρόφιμα, ποτά, ενδύματα και σκεπάσματα· και πρέπει λοιπόν να ευεργετείς εκείνους, καθώς αδικήθηκαν από εσένα. Άκουσες ότι «εάν δεν περισσέψει η δικαιοσύνη σας περισσότερο από εκείνη των γραμματέων και των Φαρισαίων, δεν πρόκειται να εισέλθετε στη βασιλεία των ουρανών»;

Να είστε υγιείς εν Κυρίω, θεοφιλέστατοι αδελφοί. Αξιέπαινη αλλά και φοβερή είναι αυτή η επιστολή, καθώς αποκόπτει κάθε καπηλεία «των εκκλησιών του Θεού»· νομίζω όμως ότι ορισμένοι από τους επισκόπους δεν ανέχονται ούτε καν να την ακούσουν, και μάλιστα όσοι έχουν τον νου και τα χέρια τους πανέτοιμα στο να λαμβάνουν. Θα τα ακούσουν όμως και παρά τη θέλησή τους, όταν ο παντεπίσκοπος Λόγος του Θεού, φέρνοντας τα πάντα «γυμνά και τετραχηλισμένα» ενώπιον του καθενός, θα πει στον υπόλογο: «Θα σε ελέγξω και θα παραστήσω μπροστά στο πρόσωπό σου τις αμαρτίες σου»· για τα οποία εγώ τουλάχιστον δεν επιθυμώ να μιλήσω εκτενέστερα· αλλά τα είπα αυτά ακολουθώντας τον ειρμό της επιστολής και θέλοντας να υποδείξω ότι η ευσέβεια του μεγάλου Γενναδίου ήταν θαυμαστή και μεγάλη.

Επειδή στην προηγούμενη ερώτησή σου δώσαμε εκτενή απάντηση, τώρα πλέον θα σου επιλύσουμε το ερώτημα με συντομία. Διότι, όταν κάποιος έχει τα χέρια του μολυσμένα με κλοπές και αρπαγές και πλεονεξίες, με ραβδισμούς και φόνους και αισχρές πράξεις, και τολμά να τα εκτείνει προς τον Θεό πριν από τη μετάνοια και την κάθαρση, ο Θεός αποστρέφεται μια τέτοια προσευχή. Και αν πληθαίνει τη δέηση, παραμένοντας αμετανόητος και πράττοντας τα αισχρά, βρίσκει τον Θεό να τον αποστρέφεται και να μην τον εισακούει καθόλου, σύμφωνα με το γραφικό: «έκραξαν, και δεν υπήρχε αυτός που θα τους έσωζε» ή θα τους εισάκουε, και «υπέθεσες παράνομα ότι θα είμαι όμοιός σου». Γι' αυτό και κατατολμάς να εκτείνεις προς εμένα μολυσμένα χέρια, και κατεβάζοντάς τα μετά την προσευχή, πράττεις πάλι αυτά που είναι για μένα εχθρικά και μισητά. «Διότι τα χέρια σας είναι γεμάτα αίμα», και δεν επιθυμώ να υψώνονται προς εμένα έτσι μολυσμένα. Όταν δε τα υψώνετε ενώ βρίσκονται σε αυτή την κατάσταση, εγώ αποστρέφω το πρόσωπό μου από εσάς, μη θέλοντας να σας βλέπω σε τέτοια προσευχή. «Και εάν πληθύνετε τη δέηση, δεν θα σας εισακούσω», επειδή την αναπέμπετε από ρυπαρά στόματα και χείλη. Θέλετε, λοιπόν, να στρέψω το βλέμμα μου σε εσάς και να εισακούσω τη δέησή σας;

Αν όμως κάποιος από εμάς περιφρονεί τόση μεγάλη ανοχή και μακροθυμία, ας δεχθεί τον έλεγχο του θείου Παύλου: «Ή μήπως περιφρονείς τον πλούτο της χρηστότητας, της ανοχής και της μακροθυμίας Του, αγνοώντας ότι η αγαθότητα του Θεού σε οδηγεί σε μετάνοια; Σύμφωνα όμως με τη σκληρότητά σου και την αμετανόητη καρδιά σου, συσσωρεύεις για τον εαυτό σου οργή κατά την ημέρα της οργής και της αποκάλυψης της δικαιοκρισίας του Θεού, ο οποίος θα ανταποδώσει στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του». Μην περιφρονείς, λέει, τον πλούτο της πολλής μακροθυμίας του Θεού μένοντας αμετανόητος, αλλά μάθε ότι η χρηστότητα και η μακροθυμία του Θεού σε οδηγούν προς τη μετάνοια. Διότι, μήπως δεν βλέπει τις αισχρές πράξεις σου; Ή μήπως αρέσκεται σε αυτές και γι' αυτό σε ανέχεται; Ή μήπως συνεργάζεται μαζί σου στις ανομίες; «Υπέθεσες», λέει, «ότι θα είμαι όμοιός σου;» Αλλά οπωσδήποτε η πολλή ανοχή και η μακροθυμία σε οδηγούν σε μετάνοια· όσο όμως εσύ αποκτάς σκληρή και αμετανόητη καρδιά, τόσο θα συσσωρεύεις για τον εαυτό σου οργή κατά την ημέρα της οργής. Και δηλώνοντας ποια εννοεί ως ημέρα οργής, εννοεί, λέει, την ημέρα της αποκάλυψης της δικαιοκρισίας του Θεού, όταν θα ανταποδώσει στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του· δηλαδή στους μεν αγαθούς τα αγαθά, στους δε πονηρούς τα πονηρά.