Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 50:14

Και το Πνεύμα το άγιο μην το αφαιρέσεις από εμένα. Εύχεται να έλθει πάλι σε αυτόν το προφητικό πνεύμα. Διότι τον είχε εγκαταλείψει εξαιτίας της αμαρτίας. Απόδος μου την αγαλλίαση του σωτηρίου σου. Αναφέρεται σε ολόκληρο το ανθρώπινο γένος. Ονομάζει αγαλλίαση του σωτηρίου την παρουσία του Κυρίου, σύμφωνα με αυτό που ειπώθηκε από τον Συμεών: «Διότι είδαν οι οφθαλμοί μου το σωτήριό σου»· και εύχεται και ο ίδιος να μετάσχει σε αυτό. Και με πνεύμα ηγεμονικό στήριξέ με. Εκείνο που ονόμασε πιο πάνω πνεύμα ευθές, εδώ το αποκαλεί ηγεμονικό.

Επομένως, τα ακάθαρτα και πονηρά τους ζητήματα βρήκαν τις δικές τους λύσεις, οι οποίες είχαν ήδη από παλιά δοθεί από τις θείες Γραφές. Στήριζε λοιπόν, ω πάτερ, τα ποίμνια που βρίσκονται υπό την ευθύνη σου, παραινώντας τα μέσα από τα αποστολικά κείμενα, καθοδηγώντας τα πνευματικά μέσα από τα ευαγγελικά, συμβουλεύοντάς τα μέσα από τους ψαλμούς, λέγοντας: «Ζῆσόν με κατὰ τὸ λόγιόν σου». Και λόγος Του είναι το να Τον λατρεύει κανείς με καθαρή καρδιά. Διότι, γνωρίζοντας το αυτό ο ίδιος ο προφήτης, σαν να εξηγεί τον εαυτό του, λέει: «Καρδίαν καθαρὰν κτίσον ἐν ἐμοί, ὁ Θεός», για να μην με ταράξουν ρυπαροί λογισμοί. Και πάλι ο Δαβίδ: «Καὶ πνεύματι ἡγεμονικῷ στήριξόν με», ώστε, αν ποτέ με αναστατώσουν οι λογισμοί, κάποια ισχυρή δύναμη από Εσένα να με στηρίξει, λειτουργώντας ως θεμέλιο. Εσύ, λοιπόν, συμβουλεύοντας αυτά και τα παρόμοια, να λες προς εκείνους που βραδύνουν να πειστούν στην αλήθεια: «Διδάξω ἀνόμους τὰς ὁδούς σου». Και έχοντας θάρρος στον Κύριο ότι θα τους πείσεις να απέχουν από τέτοιου είδους κακία, ψάλλε: «Καὶ ἀσεβεῖς ἐπὶ σὲ ἐπιστρέψουσι».

Είθε λοιπόν, αυτοί μεν που ερευνούν με κακοήθεια να παύσουν αυτή τη ματαιοπονία, εκείνοι δε που από αφέλεια διατηρούν ενδοιασμούς να ενδυναμωθούν με «ηγεμονικό πνεύμα». Όσοι πάλι γνωρίζετε με βεβαιότητα την αλήθεια, να την κατέχετε άρρηκτη και ασάλευτη, εν Χριστώ Ιησού τω Κυρίω ημών, μαζί με τον οποίο ανήκει στον Πατέρα η δόξα και το κράτος, συν τω Αγίω Πνεύματι, στους αιώνες. Αμήν.

Ότι υπάρχουν ορισμένα κοινά ονόματα του Πατρός, του Υιού και του Αγίου Πνεύματος, όπως το Θεός, το Κύριος, Άγιος, Αγαθός, Πνεύμα και κάποια άλλα παρόμοια. Προκειμένου, λοιπόν, σε κάποιο βαθμό να γίνει αντιληπτό, ονομάστηκε Πνεύμα· όπως αναφέρεται: «Πνεύμα είναι ο Θεός, και εκείνοι που τον προσκυνούν, πρέπει να τον προσκυνούν με πνεύμα και αλήθεια». Και πάλι, σχετικά με τον Υιό: «Πνεύμα του προσώπου μας είναι ο Χριστός ο Κύριος». Άγιος είναι ο Πατέρας και άγιος είναι ο Υιός, το δε Πνεύμα δεν είναι κάτι που αγιάζεται, αλλά αυτό που αγιάζει· είναι αγαθό, όπως αγαθός είναι ο Πατέρας και ο εκ του αγαθού αγαθός γεννηθείς Υιός· είναι ευθές Πνεύμα, όπως ευθύς είναι ο Κύριος ο Θεός μας, καθότι είναι η ίδια η αλήθεια και η δικαιοσύνη, εξαιτίας του ατρέπτου της ουσίας του· είναι Παράκλητος, όπως και ο Μονογενής· σύμφωνα με το: «Εγώ θα παρακαλέσω τον Πατέρα μου, και θα σας δώσει άλλον Παράκλητο». Έτσι, το όνομα του Πνεύματος είναι κοινό με τον Πατέρα και τον Υιό, και ένεκα της κατά φύση κοινωνίας και οικειότητας η ονομασία τους είναι ενωμένη. Διότι από πού αλλού έχει ονομαστεί πάλι ηγεμονικό, πάλι Πνεύμα αληθείας, πάλι Πνεύμα σοφίας;

Ο δε Υιός είναι πάντοτε Υιός, υπάρχοντας πάντοτε ως μορφή Θεού, όντας ο Υιός φυσική εικόνα του Θεού. Αλλά και το Πνεύμα αποκαλείται εικόνα του Υιού, και δάκτυλος Θεού, και πνεύμα Θεού, και ρήμα και πνεύμα στόματος, και αγαθό πνεύμα, και ευθές, και ηγεμονικό, και πνεύμα δυνάμεως, και Κύριος και Θεός αποκαλείται το πνεύμα του Θεού, όπως άλλωστε και ο Λόγος. Διότι, εάν το Πνεύμα στερεώνει τις δυνάμεις των ουρανών μαζί με τον Θεό και Λόγο, πώς είναι δυνατόν να είναι αλλότριο;

Αν όμως λέγει: Πνεύμα από εμένα θα εξέλθει, και κάθε πνοή εγώ την εποίησα· πού είναι ο Υιός; Αν πάλι λέγει ο Δαβίδ: Και το Πνεύμα σου το άγιο μην το αφαιρέσεις από εμένα· πού είναι ο Υιός; Αν λέγει ο ίδιος: Καρδιά καθαρή κτίσε μέσα μου, Θεέ, και Πνεύμα ευθές εγκαίνισε στα έγκατά μου· πού είναι ο Υιός; Αν λέγει πάλι ο ίδιος: Και το Πνεύμα σου το αγαθό θα με οδηγήσει σε γη ευθεία· πού είναι ο Υιός; Αν πάλι λέγει ο ίδιος: Και με Πνεύμα ηγεμονικό στήριξέ με· πού είναι ο Υιός;

Δεν πρέπει βέβαια, επειδή η ευχαριστία σε κάθε καιρό έχει προσταχθεί από τον νόμο και έχει αποδειχθεί αναγκαία στη ζωή μας σύμφωνα με τη φύση και τη λογική, να παραβλέπονται οι καθορισμένοι καιροί των προσευχών μέσα στις αδελφότητες, τους οποίους αναγκαίως επιλέξαμε, επειδή ο καθένας από αυτούς φέρει μια ιδιαίτερη υπενθύμιση των αγαθών του Θεού· κατά τον μεν όρθρο, ώστε τα πρώτα κινήματα της ψυχής και του νου να αποτελούν αφιερώματα στον Θεό, και να μην αναλαμβάνουμε καμία άλλη φροντίδα, προτού ευφρανθούμε με τη σκέψη του Θεού, καθώς είναι γραμμένο: «Θυμήθηκα τον Θεό και ευφράνθηκα»· ούτε να κινούμε το σώμα για εργασία, προτού πράξουμε αυτό που έχει ειπωθεί: «Σε εσένα θα προσευχηθώ, Κύριε· και το πρωί θα εισακούσεις τη φωνή μου· το πρωί θα παρασταθώ ενώπιόν σου και θα σε ατενίσω»· πάλι δε, κατά την τρίτη ώρα, πρέπει να σηκωνόμαστε για προσευχή και να συγκεντρώνεται η αδελφότητα, ακόμη και αν τυχαίνει άλλοι να είναι μοιρασμένοι σε άλλα έργα· και αφού υπενθυμίσουν στον εαυτό τους τη δωρεά του Πνεύματος, η οποία δόθηκε στους αποστόλους κατά την τρίτη ώρα, να προσκυνήσουν όλοι ομόθυμα, ώστε να γίνουν και αυτοί άξιοι της υποδοχής του αγιασμού, ζητώντας από Αυτό την καθοδήγηση και τη διδασκαλία προς το συμφέρον τους, σύμφωνα με εκείνον που είπε: «Καρδιά καθαρή κτίσε μέσα μου, Θεέ, και πνεύμα ευθές εγκαινίασε στα έγκατά μου· μην με απορρίψεις από το πρόσωπό σου, και το Πνεύμα σου το Άγιο μην το αφαιρέσεις από εμένα· απόδωσέ μου την αγαλλίαση του σωτηρίου σου, και με πνεύμα ηγεμονικό στήριξέ με»· και αλλού: «Το Πνεύμα σου το αγαθό θα με οδηγήσει σε γη ευθεία»· και έτσι πάλι να καταπιάνονται με τα έργα τους.

Πρώτον, λοιπόν, ποιος, ακούγοντας τις προσωνυμίες του Πνεύματος, δεν ανορθώνεται στην ψυχή του και δεν υψώνει τη σκέψη του προς την ύψιστη φύση; Διότι έχει ονομαστεί Πνεύμα Θεού, και «Πνεύμα της αληθείας, το οποίο εκπορεύεται από τον Πατέρα», «Πνεύμα ευθές», «Πνεύμα ηγεμονικό». Το «Πνεύμα Άγιο» αποτελεί την κύρια και ιδιαίτερη ονομασία του· πράγμα που είναι άλλωστε κατεξοχήν το όνομα για κάθε τι το ασώματο και καθαρά άυλο και αδιαίρετο. Γι' αυτό και ο Κύριος, διδάσκοντας σε εκείνην που θεωρούσε ότι ο Θεός προσκυνείται σε συγκεκριμένο τόπο ότι το ασώματο είναι απερίληπτο, λέει: «Ο Θεός είναι Πνεύμα». Επομένως, δεν είναι δυνατόν, ακούγοντας κάποιος τη λέξη Πνεύμα, να αποτυπώσει στη διάνοιά του μια περιορισμένη φύση, που να υπόκειται σε μεταβολές και αλλοιώσεις, ή που να είναι γενικά όμοια με την κτίση· αντιθέτως, ανυψώνοντας τις σκέψεις του προς το ύψιστο, είναι υποχρεωμένος να εννοήσει μια νοερή ουσία, άπειρη σε δύναμη, απεριόριστη σε μέγεθος, αμέτρητη από χρόνους ή αιώνες, γενναιόδωρη στα αγαθά που κατέχει. Προς αυτό είναι στραμμένα όλα όσα έχουν ανάγκη αγιασμού· αυτό ποθούν όλα όσα ζουν σύμφωνα με την αρετή, ποτιζόμενα τρόπον τινά από την πνοή του και βοηθούμενα ώστε να φτάσουν στον οικείο και σύμφωνο με τη φύση τους σκοπό. Τελειοποιεί τα άλλα, αλλά το ίδιο δεν υστερεί πουθενά· δεν ζει με ζωή επίκτητη, αλλά είναι χορηγός ζωής· δεν αυξάνεται με προσθήκες, αλλά είναι ευθύς εξαρχής πλήρες, εδραιωμένο στον εαυτό του και πανταχού παρόν.

Έτσι, τα ονόματα είναι κοινά για το Πνεύμα με τον Πατέρα και τον Υιό, εφόσον έλαβε αυτές τις προσηγορίες εξαιτίας της κατά φύση οικειότητάς Του. Διότι από πού αλλού; Πάλι, έχει ονομαστεί Ηγεμονικό, και Πνεύμα της αληθείας, και Πνεύμα σοφίας. «Θείο Πνεύμα είναι αυτό που με εποίησε». Και: «Τον Βεσελεήλ», λέει, «τον ενέπλησε ο Θεός με θείο Πνεύμα σοφίας και συνέσεως και επιστήμης». Τέτοια είναι λοιπόν τα ονόματά Του, υπερφυή και μεγάλα· χωρίς βεβαίως να εμπεριέχουν καμία υπερβολή ως προς τη δόξα Του.

Μην με απορρίψεις από το πρόσωπό σου, και το Πνεύμα σου το Άγιο μην το πάρεις από εμένα. Δώσε μου ξανά την αγαλλίαση της σωτηρίας σου, και με πνεύμα ηγεμονικό στήριξέ με. Θα διδάξω στους ανόμους τους δρόμους σου, και οι ασεβείς θα επιστρέψουν σε εσένα.

Ακούω δε και κάποιον άλλον από τους αγίους να ψάλλει και να λέει: «Καρδιά καθαρή κτίσε μέσα μου, Θεέ, και πνεύμα ευθύ εγκαίνιασε στα έγκατά μου· μην με απορρίψεις από το πρόσωπό σου, και το Πνεύμα σου το Άγιο μην το αφαιρέσεις από εμένα· απόδωσέ μου την αγαλλίαση του σωτηρίου σου, και με πνεύμα ηγεμονικό στήριξέ με». Διότι αποκαλεί το Πνεύμα αγαλλίαση του σωτηρίου, επειδή ακριβώς αυτό είναι πρόξενος χαράς ατελεύτητης και διηνεκούς, και παρέχει την κυριαρχία επί των παθών που υπάρχουν στον κόσμο. Διότι είναι το Πνεύμα του αληθινού σωτηρίου, δηλαδή του Χριστού. Ονομάζοντάς το μάλιστα με πολλούς τρόπους, το ονόμασε και καθαρή καρδιά και το αποκάλεσε ευθύ πνεύμα, επειδή ακριβώς δεν έχουν ευθεία την καρδιά, αλλά μάλλον στρεβλή και διεστραμμένη, όπως λέει ο ψαλμωδός, εκείνοι που δεν έχουν ακόμη ενωθεί με τον Θεό και δεν έχουν γίνει μέτοχοι της ευλογίας του Χριστού, η οποία χορηγείται δια του Πνεύματος.

Εμφύσησε λοιπόν στους αποστόλους λέγοντας: «Λάβετε Πνεύμα Άγιο». Διότι έτσι δόθηκε και στην αρχή στην ανθρώπινη φύση. <Απόδος μου την αγαλλίαση του σωτηρίου σου.> (A f. 291.) Και παρακαλεί να υπάρξει και στην ανθρώπινη φύση η μέθεξη των αρχικών αγαθών, πράγμα το οποίο και έγινε σε αυτήν με τη μεσιτεία του Χριστού, ο οποίος είναι αγαλλίαμα και σωτήριο. Διότι ελευθερωθήκαμε από την κατήφεια της φθοράς, αφού καταργήθηκε ο θάνατος. Σωθήκαμε δε, αποβάλλοντας το φορτίο της αμαρτίας δια του αγίου βαπτίσματος, και στηριχθήκαμε με το ηγεμονικό Πνεύμα, το οποίο είναι η μέσω του Αγίου Πνεύματος πνευματική ρώμη. Την οποία, εάν κάποιος την επιλέξει και την εγκατοικήσει στον νου του, θα κυριαρχήσει οπωσδήποτε στα δικά του θελήματα και θα αποβεί ανώτερος από τη διαβολική πλεονεξία, έχοντας μέσα του το Πνεύμα ως ηγεμόνα. «Διότι όσοι», λέει, «οδηγούνται από το Πνεύμα του Θεού, αυτοί είναι υιοί του Θεού». Και πάλι: «Να περιπατείτε σύμφωνα με το Πνεύμα, και δεν θα εκπληρώσετε την επιθυμία της σάρκας». <Θα αγαλλιάσει η γλώσσα μου για τη δικαιοσύνη σου.> (B f. 202.) Ή και ως εξής: Ως αφορμή πνευματικής εορτής θα θεωρήσει τη δική σου δικαιοσύνη, τη χάρη δηλαδή που δικαιώνει τον ασεβή δια της πίστεως, δηλαδή τον ίδιο τον Κύριό μας Ιησού Χριστό, ο οποίος έγινε για εμάς από τον Θεό και Πατέρα δικαιοσύνη και αγιασμός και απολύτρωση. <Κύριε, τα χείλη μου θα ανοίξεις.> (A f. 291 b.) Η αμαρτία έχει από τη φύση της την ιδιότητα να δεσμεύει τη γλώσσα και να φράζει το στόμα.

Επιπλέον αυτών, θα βρεις πάλι και άλλες ονομασίες του Αγίου Πνεύματος. Διότι ονομάζεται «Πνεύμα αγιωσύνης», όπως έχει γραφτεί: «κατά Πνεύμα αγιωσύνης». Ονομάζεται επίσης «Πνεύμα υιοθεσίας», όπως λέει ο Παύλος: «διότι δεν λάβατε πνεύμα δουλείας ώστε να φοβάστε πάλι, αλλά λάβατε Πνεύμα υιοθεσίας, με το οποίο κράζουμε: Αββά, ο Πατέρας». Ονομάζεται επίσης «Πνεύμα αποκαλύψεως», καθώς έχει γραφτεί: «να σας δώσει Πνεύμα σοφίας και αποκαλύψεως, ώστε να τον γνωρίσετε πλήρως». Ονομάζεται επίσης «Πνεύμα επαγγελίας», καθώς ο ίδιος λέει: «στο οποίο και εσείς, αφού πιστέψατε, σφραγιστήκατε με το Άγιο Πνεύμα της επαγγελίας». Ονομάζεται επίσης «Πνεύμα χάριτος», όπως όταν λέει πάλι: «και το Πνεύμα της χάριτος εξύβρισε». Και με πολλές άλλες τέτοιες προσηγορίες ονομάζεται. Άκουσες δε σαφώς και στην προηγούμενη κατήχηση ότι στους μεν ψαλμούς άλλοτε ονομάζεται αγαθό και άλλοτε ηγεμονικό, ενώ στον Ησαΐα προσαγορευόταν ως πνεύμα σοφίας και συνέσεως, και βουλής και ισχύος, και γνώσεως και ευσέβειας και φόβου Θεού.

Επομένως, εάν θέλεις να μάθεις για ποιον λόγο, ενώ δημιουργηθήκαμε με τιμή και εγκατασταθήκαμε στον παράδεισο, τελικά παραβληθήκαμε με τα ανόητα κτήνη και γίναμε όμοιοι με αυτά, έχοντας εκπέσει από την άχραντη δόξα, μάθε ότι αυτό συνέβη επειδή, γινόμενοι μέσω της παρακοής δούλοι στα πάθη της σάρκας, εξορίσαμε τους εαυτούς μας από τη μακάρια χώρα των ζώντων και, έχοντας αιχμαλωτιστεί, καθόμαστε ακόμη δίπλα στους ποταμούς της Βαβυλώνας· και επειδή καθόμαστε ακόμη στην Αίγυπτο, δεν κληρονομήσαμε ακόμη τη γη της επαγγελίας που ρέει μέλι και γάλα· δεν ζυμωθήκαμε ακόμη με το προζύμι της ειλικρίνειας και της αλήθειας, αλλά βρισκόμαστε ακόμη στο πονηρό προζύμι της σάρκας· δεν ραντίστηκε ακόμη η καρδιά μας με το αίμα του αμνού του Θεού, διότι η παγίδα του άδη και το κεντρί της κακίας εδρεύουν ακόμη μέσα της· δεν λάβαμε ακόμη την αγαλλίαση του σωτηρίου χρίσματος, διότι το κεντρί του θανάτου είναι ακόμη ριζωμένο μέσα μας· δεν ενδυθήκαμε ακόμη τον καινό άνθρωπο που δημιουργήθηκε κατά Θεόν εν θεότητι, επειδή δεν φροντίσαμε ακόμη να απεκδυθούμε τον παλαιό άνθρωπο που φθείρεται σύμφωνα με τις απατηλές επιθυμίες· δεν φορέσαμε ακόμη την εικόνα του επουράνιου, ώστε να γίνουμε σύμμορφοι με τη δόξα Του, διότι φοράμε ακόμη την εικόνα του χοϊκού· δεν προσκυνήσαμε ακόμη τον Θεό εν πνεύματι και αληθεία, επειδή η αμαρτία βασιλεύει στο θνητό μας σώμα· δεν είδαμε ακόμη τη δόξα του αφθάρτου, διότι ακόμη ενεργούμε υπό τη σκιά· δεν ενδυθήκαμε ακόμη τα όπλα και τα έργα του φωτός· δεν μεταμορφωθήκαμε ακόμη με την ανακαίνιση του νου μας, διότι ακόμη συσχηματιζόμαστε με τούτον τον αιώνα· δεν συνδοξαστήκαμε ακόμη με τον Χριστό, επειδή δεν συμπάσχουμε μαζί Του· δεν βαστάσαμε ακόμη τα στίγματά Του στη σάρκα μας, μετέχοντας στο μυστήριο του σταυρού του Χριστού, διότι βρισκόμαστε ακόμη στα σαρκικά πάθη και τις επιθυμίες· δεν γίναμε ακόμη κληρονόμοι του Χριστού, διότι υπάρχει ακόμη μέσα μας πνεύμα δουλείας και όχι υιοθεσίας· δεν γίναμε ακόμη ναός του Θεού και κατοικητήριο του Αγίου Πνεύματος, διότι είμαστε ακόμη ναός ειδώλων και δοχείο πονηρών πνευμάτων.

Σε ποιον λοιπόν να καταφύγω, παρά σε σένα, φιλάνθρωπε, παρά σε σένα, αμνησίκακε; Ελέησέ με, ο Θεός, κατά το μέγα έλεός σου, και κατά το πλήθος των οικτιρμών σου εξάλειψε το ανόμημά μου. Πλύνε με ακόμη περισσότερο από την ανομία μου και από την αμαρτία μου καθάρισέ με. Διότι την ανομία μου εγώ τη γνωρίζω, και η αμαρτία μου είναι διαρκώς ενώπιόν μου. Σε σένα μόνο αμάρτησα και το πονηρό ενώπιόν σου έπραξα. Σε σένα καταφεύγω για την πολλή σου ευσπλαχνία. Σένα παρόργισα, και σε σένα καταφεύγω για την πολλή σου αμνησικακία. Σένα αθέτησα, και σε σένα καταφεύγω για την πολλή σου αγαθότητα και φιλανθρωπία, και δεόμενος φωνάζω: απόστρεψε το πρόσωπό σου από τις αμαρτίες μου, και όλες τις ανομίες μου εξάλειψε, μόνο και μόνο για το όνομά σου· διότι δεν έχω τίποτα να σου προσφέρω, ούτε καλή πράξη, ούτε καθαρή καρδιά, αλλά έχοντας θάρρος στους οικτιρμούς σου, ρίχνω τον εαυτό μου σε αυτούς, ώστε να κτίσεις μέσα μου καρδιά καθαρή και με πνεύμα ηγεμονικό να με στηρίξεις, για να μην ξαναπέφτω εύκολα στην αμαρτία, αλλά από τώρα και στο εξής να σε λατρεύω με οσιότητα και δικαιοσύνη όλες τις ημέρες μου· διότι δική σου είναι η βασιλεία και το κράτος στους αιώνες των αιώνων. Αμήν.

Ο Δαβίδ λέγει: Το Πνεύμα σου το άγιο μην το αφαιρέσεις από εμένα· και πώς είναι δυνατόν όσοι αμαρτάνουν μετά τη χάρη του Αγίου Πνεύματος να μην έχουν δυνατότητα μετανοίας; Ήταν προφήτης, αλλά όταν αμάρτησε, μετανόησε, και ο Θεός τον συγχώρησε· και εμένα, που μετανοώ ορθά, δεν θα με συγχωρήσει; Λέγει, λοιπόν: Απόδος μου την αγαλλίαση της σωτηρίας σου· διότι του αφαιρέθηκε όταν διέπραξε μοιχεία, αλλά του αποδίδεται ξανά όταν μετανόησε, επειδή και μετά από αυτά συνέχισε να προφητεύει μέχρι τον θάνατό του.

«Απόδος μου την αγαλλίαση του σωτηρίου σου». Μεταξύ δε των Εβραίων καταδεικνύεται πολύ μεγάλη διαφορά ανάμεσα σε αυτό που γενικότερα αποκαλείται «σωτηρία σου» και στο «σωτήριόν σου». Διότι το μεν «σωτήριόν σου» γράφεται από αυτούς «Ιησουάχ», δηλώνοντας σαφώς το όνομα του Σωτήρος ημών Ιησού, καθώς όλοι ομόφωνα έτσι το ερμηνεύουν· το δε «σωτηρία σου» γράφεται «Οισουάθ».

Η προφητεία, βέβαια, αναφέρεται στον Δαβίδ, αφού εκφωνήθηκε από τον ίδιο. Γι' αυτό και από τους υπόλοιπους ερμηνευτές φέρει την επιγραφή του Δαβίδ. Και μπορεί να ειπωθεί ότι επομένως ο ίδιος ο Δαβίδ, προφητεύοντας το: «Εγώ όμως, σαν κατάκαρπη ελιά στον οίκο του Θεού, ήλπισα στο έλεος του Θεού», γνώριζε καλά ότι δεν θα επιτύγχανε με κανέναν άλλον τρόπο το έλεος, παρά μόνο δια του προφητευόμενου σωτηρίου. Γι' αυτό, αφενός στον 50ό ψαλμό έλεγε: «Απόδος μοι την αγαλλίασιν του σωτηρίου σου»· αφετέρου στον προκείμενο ψαλμό: «Τις δώσει εκ Σιών το σωτήριον του Ισραήλ;». Διότι προσευχόταν να δοθεί και στον ίδιο το κοινό αγαθό. Αλλά και ο 13ος ψαλμός παρουσιάζει μεγάλη συνάφεια σε σχέση με τον προηγούμενό του, εννοώ τον 12ο.

Ήταν λοιπόν πάντοτε μεταληπτό, όχι μεταληπτικό· τελειοποιούν, όχι τελειοποιούμενο· πληρούν, όχι πληρούμενο· αγιάζον, όχι αγιαζόμενο· θεούν, όχι θεούμενο· πάντοτε ταυτόσημο με τον εαυτό του και με εκείνους με τους οποίους συντάσσεται· αόρατο, άχρονο, αχώρητο, αναλλοίωτο, άποιο, άποσο, ανείδεο, αναφές, αυτοκίνητο, αεικίνητο, αυτεξούσιο, αυτοδύναμο, παντοδύναμο (αν και ανάγεται προς την πρώτη αιτία, όπως ακριβώς όλα τα χαρακτηριστικά του Μονογενούς, έτσι βέβαια και εκείνα του Πνεύματος)· ζωή και ζωοποιό· φως και χορηγός φωτός· αυτοαγαθό και πηγή αγαθότητας· Πνεύμα ευθές, ηγεμονικό, κύριο, που αποστέλλει, που ξεχωρίζει, που κατασκευάζει ναό για τον εαυτό του, που οδηγεί, που ενεργεί όπως βούλεται, που διανέμει χαρίσματα· Πνεύμα υιοθεσίας, αλήθειας, σοφίας, σύνεσης, γνώσης, ευσέβειας, βουλής, ισχύος, φόβου, από όσα έχουν απαριθμηθεί· μέσω του οποίου γνωρίζεται ο Πατέρας και δοξάζεται ο Υιός, και από τους οποίους μόνους γνωρίζεται· μία η σύνταξη, μία η λατρεία, η προσκύνηση, η δύναμη, η τελειότητα, ο αγιασμός. Γιατί να μακρολογώ; Όλα όσα έχει ο Πατέρας, ανήκουν και στον Υιό, εκτός από την αγεννησία. Όλα όσα έχει ο Υιός, ανήκουν και στο Πνεύμα, εκτός από τη γέννηση. Αυτά τα ιδιώματα δεν προκαλούν διαχωρισμό της ουσίας, σύμφωνα τουλάχιστον με τον δικό μου λόγο, αλλά αποτελούν διακρίσεις γύρω από την ουσία.

ΙΓ΄. Αυτό κηρύχθηκε βέβαια από τους προφήτες, όπως στο χωρίο: «Πνεύμα Κυρίου επ’ εμέ»· και, «Θα αναπαυθούν επάνω του επτά Πνεύματα»· και, «Κατέβηκε Πνεύμα Κυρίου, και τους οδήγησε»· και το Πνεύμα επιστήμης που γέμισε τον Βεσελεήλ, τον αρχιτέκτονα της σκηνής· και το Πνεύμα που παροξύνεται· και το Πνεύμα που ανέλαβε τον Ηλία με άρμα, και το οποίο ζητήθηκε εις διπλούν από τον Ελισσαίο· και με το αγαθό και ηγεμονικό πνεύμα από το οποίο ο Δαβίδ καθοδηγούνταν και στηριζόταν.

Επειδή δε ο Υιός, ο οποίος βρίσκεται μέσα στον Πατέρα, είναι πάντοτε αυτό που είναι, όπως έχει λεχθεί και στα προηγούμενα, ότι δηλαδή η θεία φύση δεν επιδέχεται αύξηση προς το μεγαλύτερο (διότι δεν βλέπει κανένα άλλο αγαθό έξω από τον εαυτό της, του οποίου με τη μετοχή να λαμβάνει κάτι περισσότερο) αλλά παραμένει πάντοτε η ίδια, χωρίς ούτε να αποβάλλει αυτό που έχει ούτε να προσλαμβάνει αυτό που δεν έχει (διότι ούτε έχει κάτι το αποβλητέο, και ό,τι μακάριο και άφθαρτο και αληθινό και αγαθό υπάρχει, βρίσκεται οπωσδήποτε γύρω από αυτόν και μέσα σε αυτόν), κατ' ανάγκην διαπιστώνουμε ότι το Πνεύμα το αγαθό και άγιο δεν του προστίθεται ως κάτι επίκτητο, το οποίο είναι ευθές, ηγεμονικό, ζωοποιό, αυτό που συγκρατεί και αγιάζει όλη την κτίση, το οποίο ενεργεί τα πάντα εν πάσι όπως το ίδιο βούλεται, ώστε να μην νοούμε κανένα ενδιάμεσο χρονικό ή τοπικό κενό μεταξύ του Χριστού και του χρίσματος, ή του βασιλέως και της βασιλείας, ή της σοφίας και του πνεύματος της σοφίας, ή της αλήθειας και του πνεύματος της αλήθειας, ή της δύναμης και του πνεύματος της δύναμης. Αντιθέτως, εφόσον ο Υιός θεωρείται ότι ενυπάρχει προαιωνίως στον Πατέρα, ο οποίος είναι σοφία και αλήθεια και βουλή και ισχύς και γνώση και σύνεση, προαιωνίως συνθεωρείται με αυτόν και το Πνεύμα το Άγιο, το οποίο είναι πνεύμα σοφίας και αλήθειας και βουλής και σύνεσης και όλα τα άλλα όσα είναι και ονομάζεται ο Υιός.

Αλλά ας επαναλάβουμε ολόκληρο τον λόγο του Ευνόμιου. «Αφού δημιουργήθηκε», λέει, «από τον μόνο Θεό μέσω του Μονογενούς [και αυτό]». Ποια είναι λοιπόν η απόδειξη ότι «και αυτό» συγκαταλέγεται ανάμεσα σε όσα έγιναν από τον Μονογενή; Βεβαίως, θα πουν ότι τα πάντα έχουν γίνει δι' αυτού, και ότι μέσα στα πάντα έχει συμπεριληφθεί και αυτό. Προς αυτούς θα πούμε ότι τα πάντα έγιναν δι' αυτού, όσα δηλαδή δημιουργήθηκαν, και δημιουργήθηκαν, όπως λέει ο Παύλος, τα ορατά και τα αόρατα, θρόνοι, αρχές, εξουσίες, κυριότητες, δυνάμεις· μεταξύ δε όσων απαριθμήθηκαν, μέσω των θρόνων και των δυνάμεων έχουν καταγραφεί από τον Παύλο τα Χερουβίμ και τα Σεραφίμ. Μέχρι αυτού του σημείου εκτείνονται τα «πάντα». Το Άγιο Πνεύμα, όμως, ως ευρισκόμενο υπεράνω της φύσεως των δημιουργημάτων, ο Παύλος το αποσιώπησε κατά την απαρίθμηση των όντων, μη υποδεικνύοντάς μας μέσα από τα λόγια του ούτε ότι έχει δημιουργηθεί ούτε ότι έχει υποταχθεί· αλλά, όπως ακριβώς ο προφήτης ονομάζει το Άγιο Πνεύμα αγαθό και ευθές και ηγεμονικό, υποδεικνύοντας μέσω της έννοιας του ηγεμονικού την εξουσιαστική του αρχή, έτσι και ο Απόστολος, ορίζοντας ότι ενεργεί τα πάντα εν πάσι όπως το ίδιο βούλεται, επιμαρτυρεί την αυθεντική εξουσία στην αξία του Πνεύματος. Ο δε Κύριος καθιστά φανερή την αυτεξούσια δύναμη και ενέργειά του στον λόγο του προς τον Νικόδημο, λέγοντας ότι «το Πνεύμα πνέει όπου θέλει».

Διότι, εάν η ζωοποιός δύναμη αποδεικνύεται ότι υπάρχει στον Πατέρα και στον Υιό και στο Άγιο Πνεύμα, σύμφωνα με τη φωνή του Ευαγγελίου, εάν το άφθαρτο και το άτρεπτο και το ανεπίδεκτο κάθε κακού, εάν το αγαθό και το ευθές και το ηγεμονικό και εκείνο που ενεργεί τα πάντα εν πάσι όπως βούλεται, εάν όλα αυτά τα ιδιώματα διαπιστώνονται ομοίως και στον Πατέρα και στον Υιό και στο Άγιο Πνεύμα, πώς είναι δυνατόν, εξαιτίας της ταυτότητας που υπάρχει σε αυτά, να εννοήσει κανείς το ετερογενές; Επομένως, το ότι δεν πρέπει να θεωρούμε καμία σχέση αδελφότητας όσον αφορά τον Μονογενή, το αποδέχεται ο λόγος της ευσέβειας· το να μην είναι όμως το Πνεύμα ομογενές με τον Υιό, το ευθές με το ευθές, το αγαθό με το αγαθό, το ζωοποιό με το ζωοποιό, αυτό έχει αποδειχθεί σαφώς από τη λογική ακολουθία ότι αποτελεί αιρετική κακουργία. Σε τι λοιπόν μειώνεται η μεγαλειότητα του Πνεύματος εξαιτίας αυτών; Διότι δεν υπάρχει τίποτα από τα θεοπρεπή νοήματα που να μπορεί να προκαλέσει πλεονασμό ή υποβιβασμό· και εφόσον όλα αυτά αποδίδονται εξίσου και στον Υιό και στο Πνεύμα από την Αγία Γραφή, δεν θα μπορούσε κανείς να πει σε τι ακριβώς βλέπει την ανισότητα. Αντιθέτως, προβάλλει την ασέβεια κατά του Αγίου Πνεύματος γυμνή και αστήρικτη και χωρίς να βασίζεται σε καμία λογική ακολουθία. «Ούτε βέβαια κατατάσσεται μαζί με κανένα άλλο», λέει, «διότι έχει υπερβεί όλα τα δημιουργήματα που έγιναν μέσω του Υιού, ως προς τη γένεση, τη φύση, τη δόξα και τη γνώση, ως το πρώτο και κράτιστο, το μέγιστο και κάλλιστο έργο του Μονογενούς».

Οι ουρανοί διηγούνται τη δόξα του Θεού και θεωρούνται μικροί κήρυκες της αξίας Του· διότι υψώθηκε η μεγαλοπρέπειά Του όχι μέχρι τους ουρανούς, αλλά υπεράνω των ουρανών, οι οποίοι περικλείονται από ένα μικρό μέρος της θεότητας, που μεταφορικά ονομάζεται «σπιθαμή». Και ο άνθρωπος, αυτό το φθαρτό και βραχύβιο ον, που ορθά έχει παρομοιαστεί με το χορτάρι, το οποίο σήμερα υπάρχει και αύριο δεν θα υπάρχει, έχει πιστέψει ότι μπορεί να τιμήσει επάξια τη θεία φύση; Αυτό είναι όμοιο με το εάν κάποιος, αφού άναψε μια λεπτή ίνα από στουπί, υπέθετε ότι μέσω αυτού του σπινθήρα προσφέρει κάποια προσθήκη στις λάμψεις του ηλίου. Τι θα πεις, πες μου, για να Το τιμήσεις, εάν βεβαίως θελήσεις ποτέ να τιμήσεις το Άγιο Πνεύμα; Ότι είναι απολύτως αθάνατο, ότι είναι άτρεπτο και αναλλοίωτο και πάντοτε αγαθό και δεν έχει ανάγκη από χάρη προερχόμενη από αλλού, ότι ενεργεί τα πάντα εν πάσι όπως βούλεται, ότι είναι άγιο, ηγεμονικό, ευθές, δίκαιο, αληθινό, ότι ερευνά τα βάθη του Θεού, ότι εκπορεύεται από τον Πατέρα, ότι λαμβάνει από τον Υιό, και οτιδήποτε παρόμοιο. Τι λοιπόν προσφέρεις μέσω αυτών και των παρόμοιων χαρακτηρισμών; Αναφέρεις τις ιδιότητες που Του ανήκουν ή Το τιμάς με ιδιότητες που δεν Του ανήκουν; Διότι, εάν Του προσμαρτυρείς ιδιότητες που δεν Του ανήκουν, μάταιη είναι η προσφορά και δεν οδηγεί σε τίποτα περισσότερο· επειδή εκείνος που αποκαλεί το πικρό γλυκό, ο ίδιος μεν ψεύδεται, ενώ το αξιοκατάκριτο δεν κατάφερε να το επαινέσει.

Βλέπεις πώς το πνεύμα θεμελιώνει την παρρησία στην εκπλήρωση των εντολών; Και πάλι: «Καρδιά καθαρή κτίσε μέσα μου, Θεέ, και πνεύμα ευθές εγκαίνιασε στα έγκατά μου» και «με πνεύμα ηγεμονικό στήριξέ με». Αλλού δε ερωτά: «Ποιος θα ανεβεί στο όρος του Κυρίου;» Έπειτα αποκρίνεται: «Αυτός που έχει αθώα χέρια και καθαρή καρδιά». Αυτόν, λοιπόν, που είναι καθαρός σε όλα ανεβάζει στο όρος του Θεού, εκείνον ο οποίος ούτε με τη σκέψη ούτε με τη γνώση ούτε με τις πράξεις μόλυνε ολοκληρωτικά την ψυχή του παραμένοντας στα κακά, και ο οποίος, αφού δέχθηκε το ηγεμονικό πνεύμα μέσω αγαθών έργων και νοημάτων, αναδημιούργησε την καρδιά του που είχε διαφθαρεί από την κακία. Ο δε άγιος Απόστολος, μιλώντας για την παρθενία, περιγράφει σε αυτούς που έχουν επιλέξει να ζουν με αυτήν πώς πρέπει να είναι ένας τέτοιος βίος: «Η παρθένος», λέει, «μεριμνά για τα του Κυρίου, ώστε να είναι άγια στο σώμα και στο πνεύμα», εννοώντας ότι πρέπει να είναι καθαρή στην ψυχή και στη σάρκα. Και προστάζει να αποφεύγουν κάθε αμαρτία όσο το δυνατόν πιο μακριά, τόσο τη φανερή όσο και την κρυφή, δηλαδή να απέχουν παντελώς από τα αμαρτήματα, τόσο από εκείνα που γίνονται με τις πράξεις όσο και από εκείνα που τελούνται με τον λογισμό. Διότι σκοπός της ψυχής που τιμά την παρθενία είναι να πλησιάσει τον Θεό και να γίνει νύμφη του Χριστού.

«θα αγαλλιάσουν» Διότι μαζί με την ψυχή, η αμαρτία συντάραξε και συνέτριψε και τα οστά μου, λέει ο προφήτης· αναφέρεται δε και στην ανάσταση του Χριστού, μέσω της οποίας τα οστά των δικαίων, που είχαν φθαρεί από τον πολύ χρόνο, αγαλλίασαν. «απόστρεψον» Δηλαδή μην προσηλώσεις το πρόσωπό σου στις αμαρτίες μου, αλλά παράβλεψέ τες ως Θεός. «και πάσας» Διότι, αν το θελήσεις, με ένα σου νεύμα όλες εξαλείφονται. «καρδίαν καθαράν» Όπως δηλαδή την έκτισες εξαρχής, έτσι και τώρα, αφού την καθαρίσεις, κτίσε την καινούργια. «και πνεύμα» Το Άγιό σου Πνεύμα κάνε να κατοικήσει μέσα μου, ώστε να καθαρθεί ο εσωτερικός και ο εξωτερικός άνθρωπος. «μη απορρίψης» Μην με αποστραφείς επειδή μολύνθηκα από την αμαρτία, αλλά ανακαίνισέ με με τη χάρη (με την αρετή). «και το πνεύμα» Δηλαδή μην απομακρύνεις (μην αφαιρέσεις) το Πνεύμα σου από εμένα, επειδή μολύνθηκα, αλλά όπως εξαρχής ας φωτίσει (φώτισε) την καρδιά μου. «απόδος μοι» Εάν μου συγχωρείς, λέει, την αμαρτία μου, δώσε μου πάλι και το προφητικό μου χάρισμα. «και πνεύματι» Με πνεύμα ηγεμονικό, για να μην χάσω και τη βασιλεία, πλήρωσέ με [και με την προφητεία], ώστε να μπορώ πάλι να ομιλώ για τα μέλλοντα και για την έλευσή σου. «διδάξω ανόμους» Ως έχων πείρα της αμαρτίας και της παρανομίας, θα δώσω ωφέλιμες συμβουλές στους παρανομούντες, ώστε στο εξής να πορεύονται στην οδό της δικαιοσύνης. «και ασεβείς» Διότι, ακούγοντας και οι ασεβείς τα όσα συνέβησαν σε εμένα, από φόβο θα επιστρέψουν σε εσένα.

Ο Θεός και Πατέρας του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, ο Πατέρας των οικτιρμών και Θεός κάθε παρηγοριάς, αυτός που κατοικεί στα ύψη και επιβλέπει τα ταπεινά, αυτός που γνωρίζει τα πάντα πριν από τη γένεσή τους, εσύ που θέσπισες τους όρους της Εκκλησίας διά του λόγου της χάριτός σου, που προόρισες εξαρχής δίκαιο γένος από τον Αβραάμ, που κατέστησες άρχοντες και ιερείς και δεν άφησες το αγιαστήριό σου αλειτούργητο, εσύ που από καταβολής κόσμου ευδόκησες να δοξαστείς μέσω εκείνων που εξέλεξες· και τώρα έκχυσε τη δύναμη που προέρχεται από εσένα, τη δύναμη του ηγεμονικού Πνεύματος, την οποία μέσω του αγαπημένου σου Υιού Ιησού Χριστού δώρισες στους αγίους σου αποστόλους, οι οποίοι καθίδρυσαν την Εκκλησία σε κάθε τόπο του αγιάσματός σου, προς δόξα και αδιάλειπτο αίνο του ονόματός σου.

Θεός βεβαίως και άνθρωπος, αυτός ο μέγας Ιησούς, επεδήμησε ανάμεσά μας, κανείς ας μην απιστεί, και το ηγεμονικό πνεύμα χώρεσε σε ανθρώπινο σώμα. Διότι και την πρώτη μυστική πνοή του Πατρός τη χώρεσε ο Αδάμ, ενώ ήταν ακόμη χώμα και πηλός· επειδή το θείο πνεύμα δεν βλάπτεται όταν ενώνεται με το σώμα κατά το θέλημα του Θεού. Αν λοιπόν το πρώτο χώμα χώρεσε το ιερό πνεύμα, ένα εμψυχωμένο σώμα χώρεσε την αθάνατη ζωή του Χριστού.

Ας φύγουν αυτά· εκείνο το κάλλος αναζητώ, την προφητεία θέλω. Περιφρονώ αυτήν την εξουσία, αποστρέφομαι τον βούρκο· φύλλα είναι αυτά, και νύχτα, και όνειρο, και χόρτο. Το κάλλος μου αναζητώ. Πότε θα έλθει; Δεν μπορώ να αντέξω την αναβολή, επειδή έχασα αυτήν την παρρησία, την οποία η αμαρτία με την έλευσή της απέκοψε υψώνοντας τείχος. Καρδιά καθαρή κτίσε μέσα μου, Θεέ. Και δεν ζητώ μόνο καρδιά καθαρή, αλλά και τον ένοικό της. Και πνεύμα ευθές εγκαίνισε στα έγκατά μου. Ορθώς είπε: Εγκαίνισε· διότι εξ αρχής κατασκευάστηκε η οικία. Την παλαίωσε η αμαρτία, θα την εγκαινιάσει η χάρη σου. Μη με απορρίψεις από το πρόσωπό σου· και το Πνεύμα σου το άγιο μην το αφαιρέσεις από εμένα. [Σαφώς, λοιπόν, μέσα από αυτούς τους λόγους μάθαμε ότι δεν γυμνώθηκε από τη χάρη του Αγίου Πνεύματος. Διότι δεν ικετεύει να τη λάβει πίσω ως κάποιος που έχει γυμνωθεί, αλλά παρακαλεί να μην τη στερηθεί, ούτε να βρεθεί μακριά από τη θεία κηδεμονία. Διότι εδώ ονόμασε «πρόσωπο» την κηδεμονία. Απόδωσέ μου την αγαλλίαση του σωτηρίου σου· και με πνεύμα ηγεμονικό στήριξέ με. Αυτό που δεν έχασε, παρακάλεσε να το διατηρήσει, δηλαδή τη χάρη του Πνεύματος· αυτό όμως που απέβαλε, ικετεύει να το λάβει ξανά· και αυτό ήταν η εν Θεώ ευφροσύνη.]

Απολάμβανα, λέει, κάθε χαρά, όταν είχα μεγάλη παρρησία προς εσένα, Δέσποτα· τώρα όμως, έχοντας απογυμνωθεί από αυτήν, έχω στερηθεί και την ευθυμία. Με απογύμνωσε δε από την παρρησία η δουλεία της ηδονής. Γι' αυτό ικετεύω να ανακτήσει ο νους μου την προηγούμενη ηγεμονία του και να λάβει ξανά την εξουσία πάνω στα πάθη. Διότι και πάλι εδώ αποκάλεσε «ηγεμονικό πνεύμα» τον αυτοκράτορα λογισμό. Και τι μου δίνεις, ω Δαβίδ, εάν λάβεις το Πνεύμα;

Ομοίως πιστεύουμε και σε ένα Πνεύμα, το Άγιο, το Κύριο και ζωοποιό, το οποίο εκπορεύεται από τον Πατέρα και αναπαύεται στον Υιό, το οποίο συμπροσκυνείται και συνδοξάζεται με τον Πατέρα και τον Υιό ως ομοούσιο και συναΐδιο, το Πνεύμα του Θεού, το ευθές, το ηγεμονικό, την πηγή της ζωής και του αγιασμού, το οποίο υπάρχει και ονομάζεται Θεός μαζί με τον Πατέρα και τον Υιό, άκτιστο, πλήρες, δημιουργό, παντοκρατορικό, παντουργό, παντοδύναμο, απειροδύναμο, που δεσπόζει σε όλη την κτίση χωρίς να δεσπόζεται, που πληροί χωρίς να πληρούται, που μετέχεται χωρίς να μετέχει, που αγιάζει χωρίς να αγιάζεται, Παράκλητο καθώς δέχεται τις παρακλήσεις των πάντων, κατά πάντα όμοιο με τον Πατέρα και τον Υιό, που εκπορεύεται από τον Πατέρα και μεταδίδεται διά του Υιού και μεταλαμβάνεται από όλη την κτίση, και αφ' εαυτού του κτίζει, δίνει ουσία στα σύμπαντα, τα αγιάζει και τα συγκρατεί, ενυπόστατο, δηλαδή που υπάρχει σε δική του υπόσταση, αχώριστο και ανεκφοίτητο από τον Πατέρα και τον Υιό, και το οποίο κατέχει όλα όσα έχει ο Πατέρας και ο Υιός, εκτός από την αγεννησία και τη γέννηση.

Επειδή, λοιπόν, αν και ήταν δίκαιοι, ταπείνωναν τους εαυτούς τους, έλαβαν Πνεύμα ταπεινώσεως, το χάρισμα της ταπεινοφροσύνης· γι' αυτό, γνωρίζοντας τη χάρη, λένε: «αλλά ας γίνουμε δεκτοί με ψυχή συντετριμμένη και με πνεύμα ταπεινώσεως». Όταν δε αυτός που λαμβάνει ολόκληρο το δώρο γεμίσει από χάρη, λέγεται ότι έχει λάβει πνεύμα πληρώσεως· έτσι είχαν πνεύμα πληρώσεως οι απόστολοι, όπως έχει γραφτεί: «τότε ο Παύλος, αφού γέμισε από Άγιο Πνεύμα». Ο Δαβίδ, πάλι, ζητά «Πνεύμα ευθές», αυτό που οδηγεί στην ευθύτητα, και επίσης «Πνεύμα ηγεμονικό», το χάρισμα που κυριαρχεί επί των παθών και που κάνει την ψυχή να μην είναι υπόδουλη στα πάθη. Αλλά αυτά μεν είναι αρκετά σχετικά με την ομωνυμία του Πνεύματος· σχετικά δε με τον όρο της εκπορεύσεως, πρέπει να εξηγήσουμε στη συνέχεια.

Αλλά αυτά μεν είναι τα λόγια των αποστόλων, αφήνοντας κατά μέρος όσα έχουν αποσιωπηθεί για το Άγιο Πνεύμα· ποια είναι όμως τα λόγια των προφητών; Διότι από αυτούς ο μεν Δαβίδ λέει: «με τον λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί, και με το Πνεύμα του στόματός Του όλη η δύναμή τους»· «καρδιά καθαρή κτίσε μέσα μου, Θεέ μου, και πνεύμα ευθύ εγκαινίασε στα σπλάχνα μου· μη με απορρίψεις από το πρόσωπό Σου, και το Πνεύμα Σου το Άγιο μην το αφαιρέσεις από εμένα· δώσε μου πίσω την αγαλλίαση της σωτηρίας Σου, και με Πνεύμα ηγεμονικό στήριξέ με»· «θα εξαποστείλεις το Πνεύμα Σου και θα δημιουργηθούν, και θα ανακαινίσεις το πρόσωπο της γης»· «πού να πορευθώ μακριά από το Πνεύμα Σου, και από το πρόσωπό Σου πού να φύγω;» και «το Πνεύμα Σου το αγαθό θα με οδηγήσει σε γη ευθεία». Ο δε Ησαΐας: «Ιδού ο δούλος μου τον οποίο διάλεξα, ο αγαπητός μου, στον οποίο ευδόκησε η ψυχή μου, θα θέσω το Πνεύμα μου επάνω του». «Πνεύμα Κυρίου είναι επάνω μου, για το οποίο με έχρισε, για να ευαγγελιστώ σε φτωχούς με απέστειλε»· «κατέβηκε Πνεύμα από τον Κύριο και τους οδήγησε»· «αυτά λέει ο Κύριος: πήρατε απόφαση, και όχι μέσω εμού, και κάνατε συνθήκες, και όχι μέσω του Πνεύματός μου· και αυτοί απείθησαν, και παρόξυναν το Πνεύμα το Άγιο· και Εκείνο στράφηκε εναντίον τους ως εχθρός».

Διότι, γνωρίζοντας ότι αυτό είναι το πλέον ηγεμονικό και αρχικό, ο ίδιος προφήτης έλεγε: «και με πνεύμα ηγεμονικό στήριξέ με»· «και το πνεύμα σου το άγιο μην το αφαιρέσεις από εμένα»· «και πνεύμα ευθύ εγκαινίασε στα έγκατά μου», ώστε μέσω αυτού, φωτιζόμενος και ενδυναμούμενος, «να διδάξω στους ανόμους τις οδούς σου, και οι ασεβείς σε σένα θα επιστρέψουν», εμένα δε να με «οδηγήσει» το πνεύμα σου το αγαθό «σε γη ευθεία» και στη μακάρια γη των πράων, και ενώ περιπλανώμαι στη γη, να μου υποδείξει την ευθεία οδό και το σωτήριο μονοπάτι.

Διότι θα λάβει, επειδή και αυτός φέρει τον καρπό των τριάντα. Αν όμως κάποιος ασπαστεί την αγνή και υπερκόσμια ζωή, αν και η οδός είναι αρχικά τραχιά και δυσκατόρθωτη, εντούτοις έχει χαρίσματα πιο θαυμαστά· διότι βλάστησε τον τέλειο καρπό, το εκατό. Επομένως, τα ακάθαρτα και πονηρά τους ζητήματα έλαβαν τις δικές τους λύσεις, οι οποίες έχουν προ πολλού δοθεί από τις θείες Γραφές. Υποστήριζε, λοιπόν, ω Πάτερ, τα ποίμνια που βρίσκονται υπό την εξουσία σου, παρακαλώντας μέσα από τα Αποστολικά κείμενα, καθοδηγώντας πνευματικά μέσα από τα Ευαγγελικά, συμβουλεύοντας μέσα από τους Ψαλμούς, λέγοντας: «Ζήσον με, κατά το λόγιόν σου», και λόγιό Του είναι το να Τον λατρεύει κανείς με καθαρή καρδιά. Διότι γνωρίζοντας αυτό ο ίδιος ο Προφήτης, σαν να ερμηνεύει τον εαυτό του, λέγει: «Καρδίαν καθαράν κτίσον εν εμοί ο Θεός», για να μη με ταράξουν ρυπαροί λογισμοί. Και πάλι ο Δαβίδ λέει: «Και πνεύματι ηγεμονικώ στήριξόν με», ώστε αν ποτέ με θορυβήσουν διαλογισμοί, κάποια ισχυρή δύναμη από Σένα να με στηρίξει, αποτελώντας ένα στέρεο θεμέλιο. Εσύ, λοιπόν, συμβουλεύοντας αυτά και τα παρόμοια, λέγε προς εκείνους που πείθονται πιο αργά στην αλήθεια: «Διδάξω ανόμους τας οδούς σου», και έχοντας θάρρος στον Κύριο ότι θα τους πείσεις να απέχουν από τέτοια κακία, ψάλλε: «Και ασεβείς επί σε επιστρέψουσιν». Είθε δε, όσοι ερευνούν κακοήθως, να παύσουν τέτοια ματαιοπονία, και όσοι από ευσέβεια έχουν ενδοιασμούς, να κραταιωθούν με ηγεμονικό Πνεύμα.

ΙΘʹ. Εξήγηση του τρίτου αντιφώνου. Η επόμενη απόκριση φαίνεται πως προϋποθέτει ότι ο Κύριος έχει ήδη παραστεί και εμφανιστεί· γι' αυτό τοποθετείται και ψάλλεται κατά την Είσοδο και την ανάδειξη του Ευαγγελίου, διά του οποίου συμβολίζεται ο Χριστός. Το ότι δε ο προφήτης, έχοντας προ των οφθαλμών της ψυχής του την επιφάνεια του Χριστού, έψαλε αυτήν την ψαλμωδία, αποδεικνύεται κυρίως από τη χαρά και την ευφροσύνη που ενυπάρχει σε αυτήν· με την οποία και ο ίδιος φαίνεται να είναι πλήρης και καλεί όλους τους άλλους να συμμετάσχουν: «Δεύτε, αγαλλιασώμεθα τω Κυρίω». Διότι δεν ήταν δυνατόν να χαίρεται ο άνθρωπος αν δεν είχε επιδημήσει ο Κύριος, επειδή μόνο ο Χριστός μας έφερε τη χαρά, και αν κάποιος χαιρόταν πριν έρθει Εκείνος στη γη, χαιρόταν επειδή είχε μυηθεί στα δικά Του, όπως «ο Αβραάμ αγαλλιάσατο», λέει, «ίνα ίδη την ημέραν την εμήν, και είδε, και εχάρη». Και ο ίδιος ο Δαβίδ λέει: «Απόδος μοι την αγαλλίασιν του σωτηρίου σου». Διότι αυτήν την αγαλλίαση που είχε εν Χριστώ προτού αμαρτήσει, την οποία απέβαλε με όσα αμάρτησε, ικέτευε τον Θεό να την ανακτήσει.

Οπωσδήποτε όμως, δεν θα γινόμασταν ένοχοι τόσο μεγάλων σφαλμάτων ώστε να αποκλειστούμε από την ιερή τράπεζα, εάν ανατρεφόμαστε με αυτούς τους λογισμούς. Διότι, όπως ακριβώς εάν κάποιος ασεβής, ενώ αμαρτάνει θανάσιμα, στη συνέχεια αποτολμά να πλησιάσει τα ιερά, έτσι και για όσους δεν πάσχουν από τέτοια νοσήματα το να αποφεύγουν τον άρτο είναι άκαιρο. Διότι εκείνοι που με τη διάθεσή τους μάχονται ακόμη με τους άνθρακες πρέπει να φυλάγονται από το πυρ και να μην το δέχονται ως ένοικο μέσα τους προτού συμφιλιωθούν. Σε εκείνους όμως που έχουν ορθή διάθεση, αλλά ασθενούν με άλλον τρόπο, υπάρχει ανάγκη από το φάρμακο που ενισχύει, και πρέπει να προσέλθουν στον τεχνίτη της υγείας, ο οποίος «έλαβε τις ασθένειές μας και βάσταξε τις νόσους μας», και να μην προβάλλουν ως δικαιολογία την ασθένεια, για την οποία ακριβώς έπρεπε να αναζητούν θεραπεία, αποφεύγοντας αυτόν που θα τους ιατρεύσει. Διότι αυτό το αίμα τοποθετεί θύρες στις αισθήσεις μας και δεν επιτρέπει να περάσει τίποτα από όσα μπορούν να μας φθείρουν· μάλλον δε, σημαδεύοντας τις θύρες, απωθεί τον εξολοθρευτή. Και μετατρέποντας σε ναό του Θεού την καρδιά μέσα στην οποία χύθηκε, καλύτερα από ό,τι το τυπικό αίμα τους τοίχους του Σολομώντα, δεν επιτρέπει να σταθεί μέσα της το πονηρό, «το βδέλυγμα της ερημώσεως», όπως λέει, «σε άγιο τόπο», αλλά, «στηρίζοντας με Πνεύμα ηγεμονικό» τον λογισμό, όπως προσευχήθηκε ο Δαβίδ, υποτάσσει σε αυτόν «το φρόνημα της σάρκας», και ο άνθρωπος απολαμβάνει βαθιά γαλήνη.

Διότι, το ότι αφενός πρέπει να ομολογούμε έναν Χριστό, τον μόνο υπερουσίως συνουσιωμένο και αχώριστα ενωμένο με όλο το χρίσμα ακόμη και μετά την ενανθρώπηση, τον Κύριο Ιησού, και ότι οι Απόστολοι είναι μέτοχοι του Χριστού και όχι οι ίδιοι Χριστοί, και πως ο ίδιος ο μονογενής Υιός και Χριστός εξέχεε πλουσιοπάροχα τη χάρη του Πνεύματος παρά του Πατρός τόσο στους ίδιους τους Αποστόλους όσο και μέσω αυτών σε εμάς, η οποία δεν ήταν τόσο εξαπλωμένη πριν από τη θεία οικονομία Του, νομίζω ότι το έχουμε αποδείξει επαρκώς μέσω όσων προείπαμε. Αφετέρου δε, το ότι κάποιοι από αυτούς που έλαβαν την ευεργεσία, μην μπορώντας να χωρέσουν το μέγεθος της χάριτος, τη σμικρύνουν σύμφωνα με το μέτρο της δικής τους δεκτικότητας, διαπράττοντας ταυτόχρονα δύο κυρίως σφάλματα: και το ότι αγνοούν τη δική τους ευτέλεια και το ότι κρίνουν αυτά που βρίσκονται πέραν των πάντων με βάση τις δικές τους αστοχίες, και νομίζοντας ότι το Πνεύμα είναι άλλοι μεν απλό εμφύσημα του Χριστού, άλλοι δε ψιλή ενέργεια, και άλλοι δάκτυλο και κατώτερο του Υιού, καθώς θεωρούν ότι ο Υιός επέχει θέση χεριού· από τέτοιες παρανοήσεις παρασύρονται στο να λένε ότι αυτό εκπορεύεται και εκ του Υιού και ότι είναι κατώτερο του Υιού, αποσπώντας ορισμένα χωρία της ιεράς Γραφής και προσαρμόζοντάς τα στον δικό τους σκοπό· ίσως λοιπόν θα έπρεπε να γίνει υπενθύμιση και για αυτό, και, αφού αφαιρέσουμε τα σκάνδαλα που φαίνεται να προέρχονται από τη Γραφή και βρίσκονται στον δρόμο, να καταστήσουμε έτσι ευθεία και απρόσκοπτη την οδό της αλήθειας περί του ευθέος και ηγεμονικού Πνεύματος για όσους επιθυμούν να τη διαβούν.

ΣΤ΄. Εάν επειδή ο Πατέρας και ο Υιός είναι ένα, και είναι βεβαίως ένα ως προς τη φύση, πρέπει γι' αυτόν τον λόγο να δεχθούμε ότι όπως από τον Πατέρα, έτσι και από τον Υιό Του εκπορεύεται το Πνεύμα —διότι αυτό απαιτεί η καινοφωνία του λατινικού δόγματος— τότε θα έπρεπε κατ' ανάγκην να δεχθούμε ότι και ο Υιός, όπως από τον Πατέρα, έτσι και από το Πνεύμα γεννάται· διότι ο Πατέρας και το Πνεύμα είναι ένα ως προς τη φύση. Ειδάλλως, κινδυνεύει το Πνεύμα να μην είναι ένα ως προς τη φύση με τον Πατέρα και τον Υιό, και έτσι εμφανίζεται και πάλι ο Μακεδόνιος. Ζ΄. Επιπλέον, εάν λόγω της ισοτιμίας Πατέρα και Υιού, όπως από τον Πατέρα, έτσι και από τον Υιό εκπορεύεται το Άγιο Πνεύμα, τότε είναι αναγκαίο να ομολογηθεί ότι και ο Υιός, λόγω της ισοτιμίας Πατέρα και Πνεύματος, όπως από τον Πατέρα, έτσι γεννάται και από το Πνεύμα, και με αυτόν τον τρόπο η βλασφημία θα μεταβεί από το Πνεύμα στον Υιό. Ειδάλλως, βλασφημείται σαφώς το Πνεύμα, επειδή εκπίπτει από τη θεία τιμή. Διότι, αφού και τα δύο έχουν προέλθει ισότιμα από τον Πατέρα, ή το ένα εκπληρώνει για το άλλο την ανάγκη της ύπαρξης και το άλλο ανταποδίδει στο πρώτο ισάξια χάρη, προκειμένου να διαφυλάσσονται και να αμείβονται αμφότερα ως ισότιμα, ή δεν την ανταποδίδει, και πού είναι τότε η διατήρηση της τάξεως; Και αν μεν δεν μπορεί, είναι ασθενές· αν πάλι δεν το θέλει, είναι φθονερό. Αλίμονο! Αυτά για το αγαθό Πνεύμα, το ευθές, το ηγεμονικό, αυτό που είναι ομοδύναμο κατά τη φύση και ομοούσιο με τον Πατέρα και τον Υιό. Η΄.

Διότι, αν και έπονται χρονικά της αμαρτίας και της μεταμέλειας του Δαβίδ, ωστόσο δεν υστερούν ως προς την προφητική γνώση του Δαβίδ. Επειδή και ο ίδιος ο ψαλμός δεν αποτυπώνει λιγότερο τη μετάνοια και την εξομολόγηση του Δαβίδ, καθώς και το έλεος για τα παραπτώματά του, από όσο προαναγγέλλει την αιχμαλωσία του Ισραήλ σε μεταγενέστερους χρόνους, και προφητεύει ότι αυτοί θα αξιωθούν έλεος και φιλανθρωπία, μέσω της διατύπωσης και της μορφής ενός ικέτη. Και με προφητική διάγνωση προλέγει ότι θα ακουστεί αγαλλίαση και ευφροσύνη, και θα αγαλλιάσουν τα ταπεινωμένα οστά και θα υπάρξει στήριξη με πνεύμα ηγεμονικό, και ότι η Σιών θα ευεργετηθεί με θεία ευδοκία, και θα ανοικοδομηθούν τα λεηλατημένα και ερειπωμένα τείχη της Ιερουσαλήμ. Εφόσον λοιπόν τα λόγια του Δαβίδ, αντί να διαμορφώνονται από την υπερβολή των ρητορικών τρόπων, συνδέονται ευθέως μεταξύ τους, τίποτα, όπως ελέχθη, δεν εμφανίζεται να αντιτίθεται στην ορθότητα και στο νόημα των προφητικών λογίων. Διότι επικαλούνται το άνωθεν έλεος και την ευμένεια, μέσα από τα οποία διαλάμπει περισσότερο η δικαιοσύνη και η αλήθεια του Θεού. Έτσι, λοιπόν, είναι ευκολότερο και αβίαστο να κατανοήσει κανείς πώς το αμφισβητούμενο ζήτημα διασαφηνίστηκε μέσω της συγγενούς ιερολογίας και δεν νόθευσε την προφητική θεογνωσία και αρετή, ούτε προκαλεί κάποιον δισταγμό στους λογισμούς και καμία αντίληψη ξένη προς τη θεοπρέπεια.