Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 50:19

Ας αρχίσουμε, λοιπόν, σας παρακαλώ, άλλος με το να αυξήσει τις προσευχές του, άλλος με το να δακρύζει συνεχώς, και άλλος με το να είναι σκυθρωπός· διότι ούτε και αυτό το τόσο μικρό δεν είναι ανώφελο. Επειδή λέγει: «Είδα ότι λυπήθηκε και πορεύθηκε σκυθρωπός, και θεράπευσα τις οδούς του». Όλοι μας όμως, με την ελεημοσύνη και με το να συγχωρούμε τα αμαρτήματα των συνανθρώπων μας, και με το να μην μνησικακούμε ούτε να ανταποδίδουμε το κακό, ας ταπεινώσουμε τις ψυχές μας. Εάν αναλογιζόμαστε συνεχώς τα αμαρτήματά μας, τίποτε από τα εξωτερικά πράγματα δεν θα μπορέσει να μας κάνει να υπερηφανευτούμε, ούτε ο πλούτος, ούτε η ισχύς, ούτε η εξουσία, ούτε η τιμή, αλλά ακόμη και αν καθίσουμε στο ίδιο το βασιλικό άρμα, θα αναστενάξουμε πικρά. Επειδή και ο μακάριος Δαβίδ ήταν βασιλιάς, και όμως έλεγε: «Θα λούζω κάθε νύχτα την κλίνη μου»· και καθόλου δεν βλάφθηκε από την πορφύρα και το διάδημα, ούτε κυριεύθηκε από αλαζονεία· διότι είχε επίγνωση πως ήταν άνθρωπος, και επειδή είχε συντετριμμένη την καρδιά του, θρηνούσε. Διότι τι είναι τα ανθρώπινα πράγματα; Στάχτη και σκόνη, και σαν χνούδι μπροστά στο πρόσωπο του ανέμου, καπνός και σκιά, φύλλο που το παρασύρει ο αέρας και άνθος, όνειρο και διήγηση, και μύθος, άνεμος και κενός αέρας που απλώς διασκορπίζεται, φτερό που δεν στέκεται πουθενά, ρεύμα που περνά γρήγορα, και οτιδήποτε πιο μηδαμινό από αυτά. Διότι τι νομίζεις, πες μου, πως είναι μεγάλο; Ποιο θεωρείς ότι είναι σπουδαίο αξίωμα; Το αξίωμα του υπάτου; Επειδή οι περισσότεροι νομίζουν ότι δεν υπάρχει τίποτε μεγαλύτερο από αυτό το αξίωμα.

Εκείνα που επιτελούνται μέσω της ψυχής, εκείνα μέσω του πνεύματος («Ο Θεός», λέει, «είναι Πνεύμα· και εκείνοι που τον προσκυνούν, πρέπει να τον προσκυνούν με πνεύμα και αλήθεια»)· όσα δεν έχουν ανάγκη από σώμα, όσα δεν έχουν ανάγκη από όργανα, ούτε από συγκεκριμένους τόπους· και αυτά είναι η επιείκεια, η σωφροσύνη, η ελεημοσύνη, η ανεξικακία, η μακροθυμία, η ταπεινοφροσύνη. Αυτές τις θυσίες θα μπορούσε να δει κανείς να έχουν προτυπωθεί από παλιά και στην Παλαιά Διαθήκη. Διότι λέει ο Δαβίδ: «Προσφέρετε στον Θεό θυσία δικαιοσύνης»· και πάλι: «Θα σου προσφέρω θυσία αινέσεως»· και: «Η θυσία της αινέσεως θα με δοξάσει»· και: «Θυσία στον Θεό είναι το συντετριμμένο πνεύμα»· και: «Τι ζητάει ο Κύριος από εσένα, παρά μόνο το να τον υπακούς;». «Ολοκαυτώματα και θυσίες υπέρ αμαρτίας δεν ευαρεστήθηκες. Τότε είπα: Ιδού, έρχομαι, Θεέ, για να πράξω το θέλημά σου»· και πάλι: «Γιατί μου φέρνετε λιβάνι από τη Σαβά;»· και κάποιος άλλος προφήτης: «Απομάκρυνε από εμένα τον ήχο των ωδών σου, και την ψαλμωδία των οργάνων σου δεν θα την ακούσω»· αλλά αντί αυτών: «Έλεος θέλω και όχι θυσία».

Διότι κανένας δεν θα φθονούσε εκείνους που υπερέχουν πάρα πολύ· επειδή η υπεροχή κυριαρχεί στα πάντα. Εδώ λοιπόν, τον διδάσκει να έχει αυτήν τη διάθεση. Όταν όμως και εκείνος που απολαμβάνει τόση τιμή από εσένα, λέει, έχει την ίδια διάθεση απέναντί σου, αναλογίσου πώς αυτό αποτελεί διπλό τείχος επιείκειας. Διότι όταν εσύ από τη μία τον θεωρείς άξιο τιμής, και εκείνος πράττει ομοίως, τίποτα ποτέ δεν πρόκειται να είναι λυπηρό. Επειδή, αν το να γίνεται αυτό από τον έναν αρκεί για να εξαλείψει κάθε φιλονικία, όταν προέρχεται και από τους δύο, ποιος θα διασπάσει αυτήν την ασφάλεια; Ούτε ο ίδιος ο διάβολος· διότι το οχύρωμα θα είναι τριπλό, και τετραπλό, και πολλαπλάσιο. Διότι η αιτία όλων των αγαθών είναι η ταπεινοφροσύνη. Και για να το μάθεις αυτό, άκουσε τον προφήτη που λέει: «Αν ήθελες θυσία, θα την είχα προσφέρει· τα ολοκαυτώματα δεν θα σε ευαρεστήσουν. Θυσία στον Θεό είναι το συντετριμμένο πνεύμα· καρδιά συντετριμμένη και ταπεινωμένη ο Θεός δεν θα την εξουθενώσει». Δεν απαιτεί όμως απλώς ταπεινοφροσύνη, αλλά τον ύψιστο βαθμό ταπεινοφροσύνης. Διότι, όπως ακριβώς συμβαίνει με τα σώματα, το συντετριμμένο ποτέ δεν θα ορθωνόταν εναντίον του ισχυρού, αλλά όσα δεινά και αν υποστεί, θα προτιμήσει να καταστραφεί πρώτα το ίδιο, παρά να επιτεθεί σε κάποιο άλλο· έτσι συμβαίνει και με την ψυχή, θα προτιμήσει μάλλον να υποφέρει διαρκώς και να πεθάνει, παρά να επιτεθεί και να εκδικηθεί.

Διότι ο Θεός, λέγει, αντιτάσσεται στους υπερηφάνους, ενώ στους ταπεινούς δίνει χάρη· και, θυσία στον Θεό είναι το συντετριμμένο πνεύμα, και την ταπεινωμένη καρδιά ο Θεός δεν θα την εξουθενώσει. Διότι, εάν στους ανθρώπους είναι τόσο επιθυμητό το ταπεινό φρόνημα, πολύ περισσότερο είναι στον Θεό. Έτσι και οι προερχόμενοι από τα έθνη βρήκαν χάρη, έτσι και οι Ιουδαίοι εξέπεσαν από τη χάρη· διότι δεν υποτάχθηκαν στη δικαιοσύνη του Θεού.

Όταν, λοιπόν, ο Σεμεΐ τον περιέλουζε με αμέτρητες ύβρεις, ενώ ο στρατηγός που ήταν παρών αγανακτούσε, εκείνος έλεγε: «Άφησέ τον να με καταριέται, διότι ο Κύριος τον διέταξε». Διότι είχε καρδιά συντετριμμένη και τεταπεινωμένη, πράγμα το οποίο κατεξοχήν εξάλειψε τα αμαρτήματά του· επειδή αυτό είναι εξομολόγηση, αυτό είναι μετάνοια. Αν όμως, ενώ νηστεύουμε, είμαστε αλαζόνες, όχι μόνο δεν ωφεληθήκαμε καθόλου, αλλά και βλαφτήκαμε.

Να στενάζεις όταν αμαρτάνεις, όχι επειδή πρόκειται να τιμωρηθείς· διότι αυτό δεν είναι τίποτα· αλλά επειδή έφταιξες απέναντι στον Δεσπότη σου, ο οποίος είναι τόσο πράος, τόσο σε αγαπά και μεριμνά τόσο απόλυτα για τη σωτηρία σου, ώστε παρέδωσε ακόμη και τον Υιό Του για εσένα. Γι' αυτά να στενάζεις, και αυτό να το κάνεις συνεχώς· διότι αυτό είναι η εξομολόγηση. Μην είσαι τώρα χαρούμενος, αύριο σκυθρωπός, και έπειτα πάλι χαρούμενος, αλλά να παραμένεις πάντοτε στο πένθος και στη συντριβή του εαυτού σου. Διότι λέγει: «Μακάριοι όσοι πενθούν», δηλαδή όσοι το κάνουν αυτό συνεχώς. Να συνεχίσεις να το κάνεις αυτό διαρκώς, να προσέχεις τον εαυτό σου και να συντρίβεις την καρδιά σου, όπως ακριβώς θα πενθούσε κάποιος που έχασε το γνήσιο παιδί του. «Διερρήξτε», λέγει, «τις καρδιές σας και όχι τα ιμάτιά σας». Διότι το διαρρηγμένο δεν μπορεί να επαρθεί· το συντετριμμένο δεν μπορεί να ανορθωθεί. Γι' αυτό, ο μεν λέγει: «Διερρήξτε», ο δε λέγει: «Καρδιά συντετριμμένη και τεταπεινωμένη ο Θεός δεν θα την εξουθενώσει». Ακόμη κι αν είσαι σοφός, ακόμη κι αν είσαι πλούσιος, ακόμη κι αν είσαι ισχυρός, διάρρηξε την καρδιά σου, μην την αφήνεις να υψηλοφρονεί ούτε να φουσκώνει από υπερηφάνεια. Διότι το διαρρηγμένο δεν φουσκώνει, και ακόμη κι αν υπάρχει κάτι που πάει να το εξυψώσει, δεν μπορεί να συγκρατήσει τον αέρα επειδή είναι σκισμένο. Έτσι λοιπόν και εσύ, ταπεινοφρόνησε· αναλογίσου ότι ο τελώνης δικαιώθηκε από έναν μόνο λόγο· καίτοι βέβαια αυτό δεν ήταν καν ταπεινοφροσύνη, αλλά αληθινή ομολογία. Εάν λοιπόν αυτή έχει τόση δύναμη, πόσο μάλλον η ταπεινοφροσύνη;

Αλλά όχι η δική μας. Εκείνη καθιστούσε το θύμα νεκρό· αυτή όμως καθιστά το θύμα ζωντανό. Διότι, όταν νεκρώσουμε τα μέλη μας, τότε θα μπορέσουμε να ζήσουμε· επειδή καινούργιος είναι αυτός ο νόμος της θυσίας, γι' αυτό και είναι παράδοξος ο τρόπος του πυρός. Διότι δεν έχει ανάγκη από ξύλα και υποκείμενη ύλη, αλλά το δικό μας πυρ ζει από μόνο του, και ούτε κατακαίει το ιερείο, αλλά μάλλον το ζωοποιεί. Αυτήν τη θυσία ζητούσε ανέκαθεν ο Θεός· γι' αυτό και έλεγε ο προφήτης: «Θυσία στον Θεό είναι το συντετριμμένο πνεύμα». Και οι τρεις παίδες αυτήν πρόσφεραν λέγοντας: «Δεν υπάρχει άρχοντας ούτε προφήτης ούτε τόπος για να προσφέρουμε ολοκαύτωμα και να βρούμε έλεος, αλλά ας γίνουμε δεκτοί με ψυχή συντετριμμένη και πνεύμα ταπεινώσεως». Παρατήρησε δε πώς χρησιμοποιεί την κάθε λέξη με πολλή ακρίβεια. Διότι δεν είπε: «Κάντε τα σώματά σας θυσία», αλλά «Παρουσιάστε»· σαν να έλεγε: «Μην έχετε πλέον τίποτα το κοινό με αυτά· σε άλλον τα έχετε παραδώσει».

Αλλ᾽ όμως, αυτήν την τόσο πλατιά καρδιά τη συνέσφιξε πολλές φορές και την έθλιψε η αγάπη που την πλαταίνει· «Διότι από πολλή θλίψη», λέει, «και συνοχή καρδιάς σας τα έγραψα αυτά». Και επιθυμούσα να δω συντετριμμένη αυτήν που φλεγόταν για τον καθέναν από όσους χάνονταν, αυτήν που κοιλοπονούσε για δεύτερη φορά τα παιδιά που είχαν εκπέσει, αυτήν που έβλεπε τον Θεό («Διότι οι καθαροί στην καρδιά», λέει, «θα δουν τον Θεό»)· αυτήν που είχε γίνει θυσία («Διότι θυσία στον Θεό είναι το συντετριμμένο πνεύμα»)· αυτήν που είναι υψηλότερη από τους ουρανούς, ευρύτερη από την οικουμένη, λαμπρότερη από την αχτίδα του φωτός, θερμότερη από τη φωτιά, στερεότερη από τον αδάμαντα, αυτήν που ανέβλυζε ποταμούς· «Διότι ποταμοί ζωντανού νερού», λέει, «θα ρεύσουν από τα σπλάχνα του»· εκεί όπου βρισκόταν η πηγή που αναπήδα, και η οποία δεν πότιζε το πρόσωπο της γης, αλλά τις ψυχές των ανθρώπων· από όπου όχι μόνο ποταμοί, αλλά και πηγές δακρύων ανάβλυζαν, και τη νύχτα και την ημέρα· αυτήν που έζησε την καινή ζωή, και όχι τούτη τη δική μας («Διότι δεν ζω πλέον εγώ, αλλά ζει μέσα μου», λέει, «ο Χριστός»).

Αλλά αυτό το είπε και η Παλαιά Διαθήκη: Διότι θυσία στον Θεό είναι το συντετριμμένο πνεύμα· καρδιά συντετριμμένη και ταπεινωμένη ο Θεός δεν θα την εξουθενώσει. Και πάλι: Μακάριοι οι πράοι. Και αυτό πάλι το αναφωνεί ο Ησαΐας εκ μέρους του Θεού, λέγοντας: Σε ποιον θα στρέψω το βλέμμα μου, παρά μόνο στον πράο και ήσυχο και σε αυτόν που τρέμει τα λόγια μου; Μακάριοι οι ελεήμονες.

Διότι είναι βεβαίως παρών εδώ και πουθενά δεν περιορίζεται, και καταγράφει τις φωνές όλων. Έτσι λοιπόν, αναπέμποντας την αίνεση με συντετριμμένη και ταπεινωμένη καρδιά, ας την καταστήσουμε ευπρόσδεκτη και ας την αναπέμψουμε προς τον ουρανό ως ευωδιαστό θυμίαμα. «Διότι καρδιά συντετριμμένη και ταπεινωμένη», λέει, «ο Θεός δεν θα την εξουδενώσει». Αλλά ο προφήτης, θα πει κάποιος, προτρέπει να προσφέρουμε τη δοξολογία με αλαλαγμό: «Αλαλάξτε προς τον Κύριο, όλη η γη». Όμως ούτε και εμείς εμποδίζουμε αυτόν τον αλαλαγμό, αλλά την άναρθρη βοή· ούτε τη φωνή της αινέσεως, αλλά τη φωνή της αταξίας, τις αναμεταξύ σας φιλονικίες, τα χέρια που υψώνονται άσκοπα και μάταια στον αέρα, τα πόδια που χοροπηδούν, τα άκοσμα και έκλυτα ήθη, τα οποία αποτελούν παιχνίδια εκείνων που σπαταλούν τον χρόνο τους στα θέατρα και τους ιπποδρόμους. Από εκεί παρεισφρέουν σε εμάς αυτά τα ολέθρια διδάγματα, από εκεί προέρχονται αυτές οι ανευλαβείς και αγοραίες φωνές, από εκεί οι αταξίες των χεριών, οι έριδες, οι φιλονικίες, τα άτακτα ήθη.

Αλλ' ο Δαβίδ δεν έπραξε έτσι· αλλά πώς; Μετά την κατηγορία που διατυπώθηκε από τον Νάθαν σχετικά με τη Βηρσαβεέ, λέει: «Αμάρτησα στον Κύριο». Είδες συντετριμμένη καρδιά; Είδες ταπεινωμένη ψυχή; Είδες πώς ακόμη και οι πτώσεις των αγίων είναι ωφέλιμες; Διότι, όπως ακριβώς τα ωραία σώματα ακόμη και κατά την περίοδο της ασθένειας μας φανερώνουν πολλά ίχνη της ομορφιάς τους, έτσι και οι ψυχές των αγίων, ακόμη και μέσα στα ίδια τους τα παραπτώματα, φέρουν τα γνωρίσματα της δικής τους αρετής. Και μολονότι εκείνος μεν κατηγορούνταν μέσα στα ανάκτορα από τον προφήτη, παρουσία πολλών ανθρώπων· τούτος δε βρισκόταν μέσα στα άδυτα του ναού και δέχτηκε τον έλεγχο χωρίς μάρτυρες· αλλά ούτε και έτσι δεν αποδέχθηκε την επίπληξη.

Το ότι η υπερηφάνεια προέρχεται από το να αγνοεί κανείς τον Κύριο, ας μου το μαρτυρήσει η Γραφή που λέει: «Αρχή της υπερηφάνειας είναι το να αγνοεί κανείς τον Κύριο· διότι η καρδιά του απομακρύνθηκε από Εκείνον που τον δημιούργησε». Δεν ήταν τέτοιος ο Δαβίδ· αντιθέτως, επειδή γνώριζε ότι «ο Θεός δεν θα περιφρονήσει την συντετριμμένη και ταπεινωμένη καρδιά», ταπείνωσε τον εαυτό του, για να υψωθεί· διότι «καθένας που υψώνει τον εαυτό του θα ταπεινωθεί, ενώ εκείνος που ταπεινώνει τον εαυτό του θα υψωθεί». Τόσο μεγάλο αγαθό είναι η ταπεινοφροσύνη, ώστε ο ίδιος ο Κύριός μας ταπείνωσε τον εαυτό του και, επιθυμώντας να μας οδηγήσει στην ομοιότητα της δικής του ταπεινοφροσύνης, λέει: «Μάθετε από εμένα, διότι είμαι πράος και ταπεινός στην καρδιά».

Διότι, όταν αυτή υπάρχει μέσα μας, όλος μας ο βίος γίνεται ακάθαρτος, έστω κι αν ασκούμε σωφροσύνη, έστω και παρθενία, έστω και νηστεία, έστω και προσευχές, έστω και ελεημοσύνη, ή οτιδήποτε άλλο κι αν επιτελούμε. Διότι, λέει η Γραφή, «κάθε υψηλοκάρδιος είναι ακάθαρτος ενώπιον του Κυρίου». Ας καταστείλουμε, λοιπόν, αυτήν την έπαρση της ψυχής, και ας ανακόψουμε αυτόν τον όγκο της αλαζονείας, εάν βέβαια επιθυμούμε να είμαστε καθαροί, και να απαλλαγούμε από την κόλαση που έχει οριστεί για τον διάβολο. Διότι, το ότι ο αλαζόνας είναι αναπόφευκτο να πάθει τα ίδια με εκείνον, άκουσε τον Παύλο που το επιβεβαιώνει λέγοντας: «Να μην είναι νεόφυτος, για να μην κυριευθεί από υπερηφάνεια και πέσει σε κρίμα και παγίδα του διαβόλου». Τι σημαίνει «κρίμα»; Στην ίδια καταδίκη, εννοεί, στην ίδια κόλαση. Πώς λοιπόν, θα ρωτήσει κάποιος, θα μπορούσε κανείς να ξεφύγει από αυτό το φοβερό κακό; Εάν αναλογιστεί τη δική του φύση, και το πλήθος των αμαρτημάτων του, και το μέγεθος των εκεί βασανιστηρίων, και τον πρόσκαιρο χαρακτήρα αυτών που εδώ φαντάζουν λαμπρά, τα οποία δεν διαφέρουν σε τίποτα από το χορτάρι και μαραίνονται πιο γρήγορα και από τα ανοιξιάτικα άνθη. Εάν φέρνουμε συνεχώς στον νου μας αυτούς τους λογισμούς, και διατηρούμε στη μνήμη μας εκείνους που έχουν κατορθώσει τα μέγιστα πνευματικά επιτεύγματα, δεν θα μπορέσει εύκολα ο διάβολος να μας εξυψώσει με έπαρση, έστω κι αν το παλέψει με χίλιους τρόπους, αλλά ούτε καν να μας ανατρέψει εξαρχής. Ο δε Θεός των ταπεινών, ο αγαθός και επιεικής, ο ίδιος είθε να χαρίσει και σε εσάς και σε εμάς καρδιά συντετριμμένη και τεταπεινωμένη.

Ζʹ. Μη ζητείς, λοιπόν, από τον Θεό αυτά τα οποία λαμβάνεις από τον διάβολο. Διότι ίδιον του Θεού είναι να δίδει καρδιά συντετριμμένη και ταπεινωμένη, νηφάλια, σώφρονα και συγκρατημένη, που μετανοεί και κατανύσσεται. Αυτά είναι τα δικά Του δώρα, επειδή ακριβώς αυτά έχουμε και τη μεγαλύτερη ανάγκη. Διότι σκληρός αγώνας βρίσκεται μπροστά μας, και η πάλη μας είναι προς τις αόρατες δυνάμεις, η μάχη προς τα πνεύματα της πονηρίας, ο πόλεμος προς τις αρχές και τις εξουσίες· και θα είναι ευτύχημα εάν, επιδεικνύοντας ζήλο και νηφαλιότητα και εγρήγορση, μπορέσουμε να αντέξουμε εκείνη την άγρια φάλαγγα. Εάν όμως γελάμε και παίζουμε, και συνεχώς ραθυμούμε, τότε και πριν ακόμη από τη σύγκρουση θα καταπέσουμε εξαιτίας της δικής μας ραθυμίας. Δεν αρμόζει, λοιπόν, σε εμάς να γελάμε συνεχώς και να ζούμε με μαλθακότητα και τρυφηλότητα, αλλά σε αυτούς που βρίσκονται πάνω στη σκηνή των θεάτρων, στις γυναίκες που πορνεύουν, στους άνδρες που ξυρίζονται για τον σκοπό αυτό, στα παράσιτα, στους κόλακες· δεν αρμόζει σε εκείνους που έχουν κληθεί στον ουρανό, σε εκείνους που είναι εγγεγραμμένοι ως πολίτες στην άνω πόλη, σε εκείνους που φέρουν πνευματικά όπλα, αλλά σε αυτούς που υπηρετούν τον διάβολο. Διότι εκείνος είναι, εκείνος, που κατέστησε αυτήν την κατάσταση τέχνη, προκειμένου να αποδυναμώσει τους στρατιώτες του Χριστού και να χαλαρώσει τα νεύρα της προθυμίας τους.

β΄. Διότι πολλοί είναι οι τρόποι της ταπεινοφροσύνης· και άλλος μεν είναι ταπεινός με μέτρο, άλλος δε με κάθε υπερβολή. Αυτήν την ταπεινοφροσύνη επαινεί και ο μακάριος προφήτης, περιγράφοντας όχι απλώς τον νου μας να είναι κατεσταλμένος, αλλά σφόδρα συντετριμμένος, με τα εξής λόγια: «Θυσία στον Θεό είναι το συντετριμμένο πνεύμα· καρδιά συντετριμμένη και ταπεινωμένη ο Θεός δεν θα την εξουθενώσει». Και οι τρεις παίδες εξάλλου αυτήν προσφέρουν στον Θεό αντί για μεγάλη θυσία, λέγοντας: «Αλλά με ψυχή συντετριμμένη και με πνεύμα ταπείνωσης ας γίνουμε δεκτοί».

Αυτή η κεφαλή, αντί για τρίχες και κόμη, προσφέρει στον Θεό ευάρεστες θυσίες. Είναι χρυσός βωμός και πνευματικό θυσιαστήριο· διότι «θυσία στον Θεό είναι το συντετριμμένο πνεύμα». Αυτή είναι η μητέρα της σοφίας. Αν κάποιος έχει αυτήν, θα αποκτήσει και τα υπόλοιπα. Είδες μια κεφαλή τέτοια που δεν έχεις δει ποτέ; Θέλεις να δεις και το πρόσωπο, ή μάλλον να το γνωρίσεις; Μάθε λοιπόν πρώτα το ερυθρό και ανθηρό του χρώμα, που διαθέτει πολλή χάρη, και μάθε από τι συνίσταται. Από τι λοιπόν συνίσταται; Από την αιδώ και το ερύθημα. Γι' αυτό και κάποιος λέει: «Πριν από τον αιδήμονα προπορεύεται η χάρη». Αυτό λούζει με άφθονο κάλλος και τα υπόλοιπα μέλη. Κι αν αναμείξεις μύρια χρώματα, δεν θα δημιουργήσεις τέτοια ομορφιά. Εάν δε θέλεις να δεις και τους οφθαλμούς, δες τους τονισμένους με ακρίβεια από κοσμιότητα και σωφροσύνη. Γι' αυτό και γίνονται τόσο ωραίοι και οξυδερκείς, ώστε να βλέπουν και τον ίδιο τον Κύριο. Διότι λέει: «Μακάριοι οι καθαροί στην καρδιά, διότι αυτοί θα δουν τον Θεό». Το δε στόμα της, είναι η σοφία και η σύνεση, και η γνώση των πνευματικών ύμνων. Η καρδιά της είναι η εμπειρία των Γραφών, και η διατήρηση των ακριβών δογμάτων, και η φιλανθρωπία, και η χρηστότητα. Και όπως ακριβώς χωρίς αυτήν δεν είναι δυνατόν να ζήσει κανείς, έτσι και χωρίς εκείνην δεν είναι δυνατόν ποτέ να σωθεί. Διότι από εκεί γεννιούνται όλα τα καλά.

Είναι προφανές ότι είναι αυτός που δέχεται τον πόλεμο. Άκουσε λοιπόν τι λέει η Γραφή για τον καθέναν από αυτούς τους δύο: «Ο Θεός αντιτάσσεται στους υπερήφανους, στους ταπεινούς όμως δίνει χάρη». Θα σε ρωτήσω πάλι και κάτι άλλο. Ποιος είναι ανώτερος, εκείνος που είναι αφιερωμένος στον Θεό και προσφέρει θυσία, ή εκείνος που βρίσκεται κάπου μακριά από την παρρησία προς Αυτόν; «Και ποια θυσία προσφέρει ο ταπεινός;» θα ρωτήσει κανείς. Άκουσε τον Δαβίδ που λέει: «Θυσία στον Θεό είναι το συντετριμμένο πνεύμα· καρδιά συντετριμμένη και ταπεινωμένη ο Θεός δεν θα την εξουδενώσει». Είδες την καθαρότητα αυτού; Δες και την ακαθαρσία εκείνου. Διότι, «ακάθαρτος είναι ενώπιον του Θεού κάθε υψηλοκάρδιος». Επιπλέον, ο μεν ταπεινός έχει τον Θεό να αναπαύεται επάνω του· διότι λέει: «Σε ποιον θα επιβλέψω, παρά στον πράο και ησύχιο και σε εκείνον που τρέμει τα λόγια μου;». Ο δε υπερήφανος σύρεται μαζί με τον διάβολο, διότι εκείνος που έχει κυριευθεί από υπερηφάνεια θα πάθει τα ίδια με εκείνον. Γι' αυτό και ο Παύλος έλεγε: «Μήπως κυριευθεί από υπερηφάνεια και πέσει στο κρίμα του διαβόλου». Και του συμβαίνει το αντίθετο από αυτό που επιθυμεί. Διότι θέλει μεν να είναι αλαζόνας για να τιμάται, όμως αυτός είναι που καταφρονείται περισσότερο από όλους. Διότι αυτοί είναι κατά κύριο λόγο οι καταγέλαστοι, οι εχθροί και πολέμιοι όλων, αυτοί που γίνονται εύκολα υποχείρια των εχθρών, οι ευάλωτοι στην οργή, οι ακάθαρτοι ενώπιον του Θεού. Τι θα μπορούσε, λοιπόν, να γίνει χειρότερο από αυτό; Διότι αυτό είναι το έσχατο των κακών. Και τι είναι πιο ευχάριστο από τους ταπεινούς; Τι πιο μακάριο, από το να είναι ποθητοί και αξιαγάπητοι στον Θεό;

Παρακαλεί, λοιπόν, ο προφήτης, μέσω της άφεσης να ανακτήσει την προηγούμενη παρρησία, και να κινήσει τη γλώσσα σε υμνωδία. «Διότι, εάν ήθελες θυσία, θα την είχα προσφέρει· ολοκαυτώματα δεν θα ευαρεστηθείς». Συμφωνούν αυτά και με όσα έχουν λεχθεί στον προηγούμενο ψαλμό. Διότι ακούσαμε εκεί τον Θεό να λέει: «Δεν θα δεχθώ από τον οίκο σου μόσχους». Γι' αυτό ακριβώς, έχοντας ακούσει τη θεία φωνή, ευλόγως είπε: «Διότι, εάν ήθελες θυσία, θα την είχα προσφέρει», και τα εξής. [Διότι Εσύ, λέει, είπες ότι δεν σου είναι ευάρεστες οι θυσίες των άλογων ζώων, για τον λόγο αυτό θα σου προσφέρω τη θυσία που σου είναι αρεστή.] Εφόσον, λοιπόν, δεν θέλω αυτά, τι μου δίνεις; Έχω και άλλη θυσία, την οποία ευαρεστήθηκες: «Θυσία στον Θεό είναι το συντετριμμένο πνεύμα· καρδιά συντετριμμένη και τεταπεινωμένη ο Θεός δεν θα την εξουθενώσει». [Θυσία, λέει, αρεστή και ευχάριστη σε Εσένα τον Θεό μας, είναι η ταπεινότητα του φρονήματος. Γι' αυτό, αφού ταπείνωσα σφόδρα την καρδιά μου, και οιονεί την συνέτριψα πάρα πολύ, θα προσκομίσω τη θυσία που σου είναι αρεστή.] Θα σου προσφέρω ως θυσία την ταπεινοφροσύνη· μόνο συγχώρησέ μου το αμάρτημα, δώσε μου το Πνεύμα το Άγιο.

ι'. Διότι, το ότι αυτή η θυσία —εννοώ την ταπεινοφροσύνη— είναι πολύ ανώτερη από την ιουδαϊκή, όχι μόνο τώρα, αλλά ήταν και τότε, αποδεικνύεται από εκείνους τους τρεις παίδες, οι οποίοι στο καμίνι της Βαβυλώνας μετέτρεψαν τη φλόγα σε πηλό, οι νέοι που ήταν συνετοί σαν γέροντες, οι λίγοι που στάθηκαν δυνατότεροι από τους πολλούς, οι αιχμάλωτοι που αποδείχθηκαν ισχυρότεροι από τον βασιλιά, αυτοί που έχασαν την πατρίδα τους αλλά δεν έχασαν την πίστη τους, οι γυμνοί και ταυτόχρονα ενδεδυμένοι, οι φτωχοί και ταυτόχρονα εύποροι, οι δούλοι που ήταν ανώτεροι από τους ελεύθερους, αυτοί που μετέτρεψαν το καμίνι σε δροσιά και μετέβαλαν τα στοιχεία της φύσεως, αυτοί που έσβησαν την ενέργεια του πυρός, αυτούς που έδεσε ο τύραννος και τους έλυσε η φωτιά, αυτοί ικέτευαν και έλεγαν: «Αμαρτήσαμε, παρανομήσαμε, αδικήσαμε, αποστατώντας από Σένα. Δεν υπάρχει πλέον άρχοντας, ούτε προφήτης, ούτε ηγέτης, ούτε τόπος για να προσφέρουμε κάρπωμα ενώπιόν Σου και να βρούμε έλεος· αλλά είθε να γίνουμε δεκτοί με ψυχή συντετριμμένη και με πνεύμα ταπεινώσεως. Θυσία στον Θεό είναι το συντετριμμένο πνεύμα· καρδιά συντετριμμένη και ταπεινωμένη ο Θεός δεν θα την περιφρονήσει».

Η λέξη της ταπεινώσεως έχει πολλές σημασίες. Διότι υπάρχει η ταπείνωση της αρετής, όπως όταν λέει: «Καρδιά συντετριμμένη και ταπεινωμένη ο Θεός δεν θα την εξουδενώσει». Υπάρχει ταπείνωση που προέρχεται από συμφορές· υπάρχει και ταπείνωση από αμαρτήματα. Εδώ, βεβαίως, εννοεί την ταπείνωση από τις συμφορές. Γι' αυτό και πρόσθεσε το εξής αποδεικνύοντάς το: «Εταπείνωσε έως τη γη τη ζωή μου». Υπάρχει επίσης ταπείνωση από την αλαζονεία, όπως όταν λέει: «Εκείνος που υψώνει τον εαυτό του, θα ταπεινωθεί». Υπάρχει και μια άλλη ταπείνωση, αυτή που προέρχεται από την απληστία. Διότι τι υπάρχει πιο ταπεινό από εκείνους που θάβουν τον εαυτό τους μέσα στον πλούτο, τις εξουσίες και τις δόξες; Επειδή διπλά ταπεινοί είναι οι τέτοιοι άνθρωποι: αφενός επειδή σέρνονται κατάχαμα, και αφετέρου επειδή θεωρούν αυτά τα πράγματα σπουδαία, όπως ακριβώς τα μικρά παιδιά θεωρούν σπουδαία τους αστραγάλους, τις σφαίρες και τα παρόμοια παιχνίδια.

«Αυτός που θεραπεύει τους συντριμμένους στην καρδιά και επιδένει τα συντρίμματά τους». Κάποιος άλλος αποδίδει: «Τα κατάγματά τους». Επειδή δεν είχε να προβάλει παρρησία που να προέρχεται από τον ενάρετο βίο του, προβάλλει και πάλι τη συμφορά, και αυτό που αποτελεί συνήθεια του Θεού. Διότι δικό Του έργο είναι το να παρηγορεί τους ταπεινωμένους, και αυτό αποτελεί ιδιαίτερο γνώρισμά Του· όπως ακριβώς όταν λέει και ο Παύλος: «Αυτός που ζωοποιεί τους νεκρούς»· και πάλι: «Αυτός που καλεί τα μη όντα ως όντα», αναφέροντας το δικό Του ιδιαίτερο έργο· έτσι λοιπόν και εδώ ο προφήτης λέει, «Αυτός που θεραπεύει τους συντριμμένους», για να δείξει ότι, ακόμη και αν είμαστε ανάξιοι, επειδή είμαστε δικό Του δημιούργημα, ο Θεός δεν θα εγκαταλείψει τη δράση Του, δεν θα αποστεί από τη συνήθειά Του. Έτσι λέει και ο Παύλος: «Αλλά Αυτός που παρηγορεί τους ταπεινούς, παρηγόρησε εμάς». Και πάλι: «Αυτός που δίνει μακροθυμία στους ολιγόψυχους». Και ο ίδιος αυτός προφήτης σε άλλο σημείο λέει: «Καρδιά συντριμμένη και ταπεινωμένη ο Θεός δεν θα την εξουθενώσει». Όταν, λοιπόν, θελήσεις να απολαύσεις παρηγοριά, ταπείνωσε τον εαυτό σου, σύντριψε τη διάνοιά σου. Αυτά μεν λοιπόν αναφέρονται στη βούλησή Του, στη χρηστότητα και τη φιλανθρωπία Του, ότι δηλαδή αυτό είναι το έργο Του, το να παρηγορεί όσους βρίσκονται σε συμφορές· τα δε επόμενα αναφέρονται στη δύναμή Του: «Αυτός που αριθμεί τα πλήθη των άστρων»· δηλαδή, Αυτός που τα γνωρίζει.

Εκείνος που ταπεινώνει την ψυχή του ενώπιον του Θεού και ποτέ δεν υπερηφανεύεται εις βάρος του πλησίον του· διότι ο Θεός δεν θα εξουθενώσει καρδιά συντετριμμένη και ταπεινωμένη· εκείνος που θλίβεται για την αμαρτία του πλησίον και πενθεί για τις δικές του αμαρτίες, και χαίρεται με τη χαρά του πλησίον, και δεν λιώνει από φθόνο για την ευτυχία του· εκείνος που με πραότητα δέχεται και διαπαιδαγωγεί όσους εναντιώνονται, και επιποθεί πάντοτε και διψά να εργάζεται τη δικαιοσύνη του Θεού· διότι αυτός θα διατηρήσει και την καθαρότητα της ψυχής του· εκείνος που κάμπτεται από έλεος προς όσους έχουν ανάγκη ελέους, και για την κατά Θεόν ειρήνη δίνει ολόκληρο τον εαυτό του, και αγωνίζεται να ονομαστεί υιός Θεού και μέσω αυτού του έργου, και ακόμη, αν και υβρίζεται και κατηγορείται και διώκεται, πεθαίνει ένεκα της δικαιοσύνης του Θεού και της ομολογίας του Χριστού, διότι αυτή είναι η αιώνια ζωή· εκείνος που αποστρέφεται κάθε αιρετική βλασφημία και ομολογεί ορθώς την ομολογία της Αγίας Τριάδος· εκείνος που μελετά την αλήθεια στην καρδιά του, και δεν δολιεύεται με τη γλώσσα του λέγοντας ψέματα, και δεν κάνει κακό στον πλησίον, κατά το γεγραμμένο· εκείνος που δεν κατηγορεί, δεν λοιδορεί, και δεν πράττει τίποτε άλλο από τα απαγορευμένα, αλλά τηρεί επιμελώς όλες τις εντολές του Χριστού και τις εφαρμόζει· που απλώνει τα χέρια του σε ελεημοσύνη, που στερείται και δεν φέρει αντίσταση, που δίνει σε αυτόν που δεν έχει χιτώνα, που λοιδορείται και ευλογεί, που όταν τον αγγαρεύουν προθυμοποιείται για περισσότερα, που δεν φέρει στο στόμα του κανέναν αισχρό ή βλάσφημο λόγο, ούτε προφέρει όρκο, αλλά γνωρίζει έναν μόνο κανόνα, την αλήθεια, και μελετά πάντοτε αυτήν, νύχτα και ημέρα, και τίποτε περισσότερο από το ναι και το όχι δεν λέει σε κανέναν στις απολογίες του, σύμφωνα με την εντολή του Κυρίου· που κινεί τη γλώσσα σε υμνωδία, τα γόνατα και τα χέρια μαζί με τον νου σε δέηση, χύνοντας δάκρυα κατάνυξης ενώπιον του Θεού· που μεριμνά διαρκώς για τον θάνατό του, και για τη μέλλουσα κρίση, και για την απολογία των έργων του, αναλογιζόμενος πάντοτε όσα αμάρτησε, και γι' αυτά προσφέρει τις αινέσεις του στον Θεό· που πράττει επιμελώς τα αγαθά έργα, και δεν τα προβάλλει, ούτε τα επιδεικνύει σε κάποιους, ούτε καυχιέται γι' αυτά όπως ο Φαρισαίος, αλλά αφήνει τη γνώση τους στον παντογνώστη Θεό, ο Οποίος θα αποδώσει στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του· που αποφεύγει τη μέθη, την επιορκία, τη γαστριμαργία, την ακατάλληλη φλυαρία, τον φθόνο, την έριδα, την κακία, την πλεονεξία που είναι δεύτερη ειδωλολατρία, τον θυμό, την οργή, την πορνεία, τη μοιχεία, και κάθε σωματική ρυπαρότητα· που δεν ασχολείται με μαγείες, ή μαντείες, ή επωδές, αλλά αγνίζει τον εαυτό του νύχτα και ημέρα ώστε να μεταλαμβάνει αμέμπτως το τίμιο σώμα και αίμα του Χριστού· που προστατεύει τα ορφανά, καθώς και τις χήρες ομοίως και τους προσηλύτους· που δεν αποστρέφεται αυτόν που ζητά, ή αυτόν που θέλει να δανειστεί, αλλά και ακυρώνει κάθε άδικο χρεωστικό έγγραφο· και αν ακόμη κατέχει δίκαιο, δεν το προβάλλει ούτε το επιδεικνύει σε κανέναν, όντας εξ ολοκλήρου του Θεού, και έχοντας τα του Θεού, εάν έχει κάτι δικαίως από Αυτόν, και προσφέροντας σε Αυτόν τα δικά Του, και ζητώντας από τον Θεό ό,τι του λείπει, και δοξάζοντας όσους δοξάζουν τον Θεό, και τιμώντας τους δούλους Του· που ελεεί τους εχθρούς της πίστεως για την τύφλωσή τους, και με κάθε δύναμη προσπαθεί να τους επιστρέψει, αποστρέφεται όμως όσους επιμένουν, και μισεί με τέλειο μίσος αυτούς που μισούν τον Κύριο· που συμπεριφέρεται με κάθε αγαθοσύνη, με κάθε ευσέβεια, με κάθε αγνεία, ως έχοντας μέσα του ολόκληρο τον Θεό, και ανήκοντας ολόκληρος στον Θεό, πάντοτε κινούμενος από τη μνήμη Του και τις εντολές Του, και όταν κλονίζεται, και όταν κοιμάται, και όταν σηκώνεται, και όταν τρώει και πίνει και διημερεύει, σύμφωνα με το γεγραμμένο: «Είχα τον Κύριο διαρκώς ενώπιόν μου, διότι βρίσκεται στα δεξιά μου, για να μην κλονιστώ»· και, «Ας φοβηθεί τον Κύριο όλη η γη, και από Αυτόν ας συγκλονιστούν όλοι οι κατοικούντες την οικουμένη»· που δεν μνησικακεί, διότι οι οδοί των μνησίκακων οδηγούν στον θάνατο, και εκείνος που συγχωρεί το αμάρτημα του πλησίον, συγχωρούνται από τον Θεό τα δικά του αμαρτήματα.

Σαν να παρίσταμαι μπροστά στο φοβερό σου βήμα, σαν να αγγίζω τα άχραντα πόδια σου, έτσι σε παρακαλώ και δέομαι και ικετεύω με συντετριμμένη και ταπεινωμένη καρδιά: Γίνε ίλεως σε μένα τον αμαρτωλό, συγχώρησέ με τον αχρείο και ταπεινό, κοίταξε από το άγιο κατοικητήριό σου τη δική μου αθλιότητα, επίβλεψε από τα άγια ύψη σου την προσευχή του ταπεινού δούλου σου και μην παραβλέψεις τη δέησή μου. Δώσε μου άνεση για να ανακουφιστώ, πριν αναχωρήσω εκεί απ' όπου δεν πρόκειται πλέον να επιστρέψω. Ως άνθρωπος αμάρτησα, ως Θεός συγχώρησε· διότι εσύ γνωρίζεις, Δέσποτα, το ευόλισθο της ανθρώπινης φύσεως, και ότι η διάνοια του ανθρώπου ρέπει σταθερά προς τα πονηρά από τη νεότητά του.

Και τα λόγια υπερίσχυσαν των έργων, και οι λέξεις νίκησαν τις πράξεις. Διότι ο μεν ένας προέβαλλε δικαιοσύνη, νηστεία και δέκατα· ο δε άλλος εξέφρασε απλά λόγια και αποτίναξε όλα του τα αμαρτήματα. Διότι ο Θεός δεν άκουσε μόνο τα λόγια, αλλά είδε και τη διάνοια με την οποία τα προέβαλε, και, βρίσκοντάς την ταπεινωμένη και συντετριμμένη, τον ελέησε και του έδειξε τη φιλανθρωπία Του. Αυτά δε τα λέω όχι για να αμαρτάνουμε, αλλά για να ταπεινοφρονούμε.

Ο Θεός δεν θα περιφρονήσει μια συντετριμμένη και ταπεινωμένη καρδιά· όταν το σκοτάδι και η νύχτα των παθών καταλάβουν το ποίμνιο, όριζε σταθερά τον σκύλο στραμμένο προς τον Θεό, για τη νυχτερινή φρουρά· και δεν είναι καθόλου παράλογο να θεωρήσεις τον νου σου ως τον εξολοθρευτή των θηρίων.

Και ίσως για αυτόν τον λόγο ο μέγας εκείνος δίκαιος καθόταν στην κοπριά έξω από την πόλη. Διότι τότε, αφού απέκτησε την τέλεια ταπεινοφροσύνη, είπε με βαθιά συναίσθηση της ψυχής του: «Εξουθένωσα τον εαυτό μου και έλιωσα· και θεώρησα τον εαυτό μου χώμα και στάχτη». Βρίσκω ότι εκείνος ο Μανασσής αμάρτησε ανάμεσα στους ανθρώπους όσο κανένας άλλος, και μόλυνε τον ναό του Θεού με είδωλα και ολόκληρη τη λατρεία· για χάρη του, ακόμη και αν όλος ο κόσμος νήστευε, δεν θα μπορούσε να προσφέρει τίποτα το αντάξιο, αλλά η ταπείνωση μπόρεσε να θεραπεύσει τα ανίατα σε αυτόν. «Διότι αν ήθελες θυσία, θα την προσέφερα στον Θεό», λέει ο Δαβίδ, «σε ολοκαυτώματα (δηλαδή σώματα μέσω της νηστείας) δεν θα ευαρεστηθείς». «Θυσία στον Θεό» και τα υπόλοιπα είναι γνωστά σε όλους. «Αμάρτησα στον Κύριο», αναβόησε κάποτε προς τον Θεό η μακαρία ταπείνωση, εξαιτίας μοιχείας και φόνου, και αμέσως άκουσε: «Ο Κύριος αφαίρεσε το αμάρτημά σου».

παρθενία και κάθε αρετή, εάν η μυστική ενέργεια του Πνεύματος δεν επιτελείται στο θυσιαστήριο της καρδιάς από τη χάρη, με κάθε αίσθηση και πνευματική ανάπαυση, τότε είναι ελλιπής όλη η πορεία του· και είναι σαν πρόσωπο που δεν έχει μάτια· και σχεδόν είναι έργα που δεν έχουν την κεφαλή του Πνεύματος. Όταν όμως ο άνθρωπος γίνει ένθεος, και ο Πατέρας και ο Υιός και το Άγιο Πνεύμα κατοικήσει και περπατήσει μέσα του, τότε η ψυχή αποστασιοποιείται από κάθε πόθο για κτιστούς ναούς, και ορατές θυσίες, και υλικές συνάξεις, και ανθρώπινες γιορτές· και ούτε σε αυτόν τον τόπο ούτε στον άλλον επιθυμεί να προσκυνά τον Θεό και Πνεύμα, αλλά σε κάθε τόπο της κυριαρχίας Του. Διότι έχει μέσα της τον Θεό και Πατέρα· έχει μέσα της τον Υιό, τον μέγα αρχιερέα· μέσα της το Άγιο Πνεύμα, το αληθινό πυρ· μέσα της την αληθινή θυσία του Θεού, το συντετριμμένο πνεύμα· μέσα της το θυσιαστήριο, την καθαρή συνείδηση· μέσα της το ιλαστήριο των αμαρτιών, το πνευματικό δάκρυ· μέσα της την άνω Ιερουσαλήμ, την αγαλλιώμενη ψυχή· και πλέον, ως πνευματικός, με πνευματικά χέρια προσφέρει πνευματικές θυσίες. «Διότι ο Θεός είναι Πνεύμα, και εκείνοι που τον προσκυνούν, πρέπει να τον προσκυνούν με πνεύμα και αλήθεια»· σε Αυτόν ανήκει η δόξα στους απέραντους αιώνες και πάντοτε και τώρα. Αμήν.

Δεν υπάρχει τέλεια προσευχή χωρίς νοερή επίκληση. Εισακούει δε ο Κύριος τον νου που αναβοά χωρίς περισπασμούς. Ο νους που προσεύχεται απερίσπαστα συντρίβει την καρδιά. «Καρδιά δε συντετριμμένη και ταπεινωμένη ο Θεός δεν θα την εξουδενώσει». Και η προσευχή ονομάζεται αρετή, έστω και αν τυγχάνει να είναι μητέρα των αρετών, διότι τις γεννά μέσω της ενώσεως με τον Χριστό.

Δεν είναι δυνατόν να συνδιαλέγεται κανείς νοερά με κάποιο πάθος, χωρίς να αγαπά τις αιτίες του. Διότι ποιος, ενώ περιφρονεί την ντροπή, συνδιαλέγεται με την κενοδοξία; Ή ποιος, που αγαπά την εξουθένωση, ταράζεται από την ατιμία; Και ποιος, έχοντας καρδιά συντετριμμένη και τεταπεινωμένη, αποδέχεται τη σαρκική ηδονή; Ή ποιος, πιστεύοντας τέλεια στον Χριστό, μεριμνά για τα πρόσκαιρα ή φιλονικεί;

Ο χόρτος ξεράθηκε και το άνθος του έπεσε. Δημιούργησε μέσα μου καθαρή καρδιά, Κύριε, και εγκαίνισε πνεύμα ευθύ στα εσώτερά μου, ώστε να σου προσφέρω θυσία ως ευωδία ένα πνεύμα συντετριμμένο και ταπεινωμένο, με το οποίο δεν θα καταφρονηθώ.

Μην εξουθενώσεις λοιπόν, ευλογημένη δούλη του Θεού, μια καρδιά συντετριμμένη και ταπεινωμένη, την οποία ο Θεός δεν εξουθένωσε· αλλά, αφού γίνεις οικτίρμων και ελεήμων, εύσπλαχνη και συμπαθής, μιμήσου Εκείνον που για χάρη μας καταδέχθηκε εκουσίως να πεθάνει από φιλανθρωπία· και καταδέξου να την προσδεχθείς και να την ασπασθείς, και δέξου να επικυρώσεις την αγάπη σου προς αυτήν. Και στήριξέ την με λόγια και έργα φιλανθρωπίας και ηπιότητας, και άρπαξέ την από τα χέρια του τυράννου, και δέσε συμπονετικά τις πληγές που της έγιναν· για να μην καταβαρυνθεί πολύ από τη λύπη και καρφωθεί στο αγκάθι της απελπισίας· και απαιτηθεί από εμάς το αίμα μιας ψυχής που χάθηκε εξαιτίας μας· ή, για να πω το αληθέστερο, που προδόθηκε στον εχθρό της ζωής μας, ώστε να την έχει υποχείριό του σε ό,τι αυτός θέλει· ενώ έπρεπε να ζήσει χάρη στη δική μας μακροθυμία και ηπιότητα· και έτσι κατηγορηθούμε δικαίως, ότι αμελήσαμε τα θεία θελήματα και πάθη. Διότι παρομοίως, έστω κι αν είναι σκληρός ο λόγος, είναι ωστόσο αληθινός, ατιμάζουν το αγαθό θέλημα του Θεού και εξουθενώνουν τη φιλάνθρωπη κένωσή Του για χάρη μας, όσο εξαρτάται από αυτούς, τόσο εκείνοι που δεν θέλουν να μετανοήσουν, όσο και εκείνοι που δεν προσδέχονται αυτούς που μετανοούν· διότι, ενώ οφείλαμε να κάνουμε δικές μας τις συμφορές των άλλων, εξαιτίας της ισοτιμίας της φύσης μας, δεν σεβαστήκαμε ούτε την ίδια την αγαθότητα του Θεού προς εμάς, αποδεικνυόμενοι ότι δεν μιμηθήκαμε τίποτε άλλο απέναντι στον συνάνθρωπό μας.

Δηλαδή, φύλαξε με πολλή προσοχή το διανοητικό σου μέρος, με το οποίο είσαι πλασμένος να διανύεις την οδό που οδηγεί από την αίσθηση προς τον νου, ο οποίος είναι κατοικητήριο του Θεού εν πνεύματι· και, αφού απαλλαγείς από τα πονηρά διανοήματα, να πλησιάζεις τον Θεό υπακούοντας πάντοτε στις άγιές Του εντολές. Η δική σου θυσία ας είναι ανώτερη από το σωματικό δώρο των αφρόνων προς τον Θεό, αποτελώντας πνεύμα συντετριμμένο, διότι οι άφρονες αγνοούν πώς να πράξουν το ευάρεστο στον Θεό. 1-2. Μη βιάζεσαι με το στόμα σου, και η καρδιά σου ας μη σπεύδει να προφέρει λόγο ενώπιον του Θεού, διότι ο Θεός βρίσκεται επάνω στον ουρανό και εσύ κάτω στη γη· για τον λόγο αυτόν, τα λόγια σου ας είναι λίγα· διότι το όνειρο έρχεται μέσα από το πλήθος του πειρασμού και η φωνή του άφρονα μέσα από το πλήθος των λόγων.

«Διότι αν ήθελες θυσία, θα την έδινα» πλουσιοπάροχα. Αλλά κατάλαβα ότι στα «ολοκαυτώματα» ζώων «δεν θα ευαρεστηθείς». Και αυτό το διακηρύττω σε όσους θέλουν να μάθουν, ότι «θυσία στον Θεό» δεν είναι τα τάδε και τα τάδε, αλλά «πνεύμα συντετριμμένο», δηλαδή, η ψυχή που μέσω του πένθους και των δακρύων συντρίβει την καρδιά, την οποία ο Θεός θα παρηγορήσει, αντί του «δεν θα εξουθενώσει».

Αυτά, λοιπόν, εκτελώντας τα επί τρεις ημέρες, τρεις φορές για κάθε ημέρα και νύχτα, με καρδιά συντετριμμένη, να έχεις θάρρος, αδελφέ, ακούγοντας ότι «καρδίαν συντετριμμένην και τεταπεινωμένην ο Θεός ουκ εξουδενώσει». Αφού, λοιπόν, δεηθείς με αυτόν τον τρόπο για τα προηγούμενα αμαρτήματα, δεήσου ξανά με όλη σου την καρδιά για τη βοήθεια του Θεού, ώστε να ζήσεις με ασφάλεια και χωρίς μόλυνση τον υπόλοιπο χρόνο της ζωής σου, και δώσε υπόσχεση στον Θεό ότι δεν θα αμαρτήσεις πλέον. Και αν πράξεις έτσι, εγώ ο ταπεινός, μετά τον Θεό, σε διαβεβαιώνω και σε προτρέπω ότι, διαμέσου του θείου και άπειρου και τριαδικού ενουσίου ελέους, μετά από τρεις ημέρες αξιώσου να μεταλάβεις το κυριακό και πανάγιο σώμα και αίμα, και έκτοτε, με τη βοήθεια του Θεού, να μεταλαμβάνεις «μετά φόβου Θεού και πίστεως, εις άφεσιν αμαρτιών και ζωήν αιώνιον» και να ρυθμίζεις τον βίο σου προς έναν καθαρό τρόπο ζωής, για να μην αποδειχθείς ψεύτης των υποσχέσεών σου και ράθυμος απέναντι στον Θεό και αποκοπείς ξανά από τη θεία κοινωνία, και λάβει θάρρος ο εχθρός και κάνει «τα έσχατά σου χειρότερα από τα πρώτα», επειδή δεν βελτιώθηκες προς το καλύτερο ούτε με αυτή τη μεγάλη συγκατάβαση, διότι όχι σε μακρούς χρόνους ή καιρούς, αλλά σε τρεις μόνο ημέρες, κατά κάποια θεία οικονομία, αξιώθηκες την αγία μετάληψη και έλαβες τη συγχώρεση.

Επειδή, λοιπόν, ο Φαρισαίος δεν γνώριζε πώς να προσεύχεται με αυτόν τον τρόπο, σαν πλοίο γεμάτο αγαθά ναυάγησε οικτρά μέσα στο λιμάνι, ενώ ο τελώνης, που γνώριζε να προσεύχεται με αυτόν τον τρόπο, διασώθηκε παραδόξως μέσα από τον βυθό των αμαρτιών, ώστε και εμείς, ακούγοντάς τα αυτά, να αποκομίσουμε ωφέλεια και από τις δύο πλευρές, αποφεύγοντας από τη μία το αλαζονικό φρόνημα του πρώτου, και μιμούμενοι από την άλλη την ελεημένη ταπείνωση του δεύτερου. Διότι για αυτόν τον σκοπό γράφτηκαν, αναγιγνώσκονται και τα ακούμε, ώστε να καρπωθούμε την ωφέλεια από τη νουθεσία τους, και, αφού μισήσουμε τη φαρισαϊκή αλαζονεία, να εξευμενίσουμε τον Θεό όπως ο τελώνης, διότι «καρδιά συντετριμμένη και τεταπεινωμένη ο Θεός δεν θα την περιφρονήσει».

Και ο βοηθός είναι κοντά, και ο σωτήρας παρέχει την αναζωογόνηση σε όσους έχουν εκλείψει ή μάλλον ήδη εκλείπουν, και μάλιστα μετά από φοβερούς και αφόρητους πόνους, έτσι ώστε, όπως νομίζω, να μην περάσει ποτέ απαρατήρητο το μέγεθος της ευεργεσίας, και επιδένει τα συντριμμένα. Και φέρουμε μέχρι σήμερα ακριβείς εικόνες και σαφέστατα σύμβολα, τόσο της σφαγής όσο και της συντριβής, και διακηρύσσουμε τις θαυμαστές σωτηρίες, που σε ποιους άραγε δεν φαντάζουν απίστευτες· είμαστε δε πεπεισμένοι ότι και τις εσωτερικές θανατηφόρες πληγές και συντριβές, ο ίδιος Ιατρός θα τις θεραπεύσει αποκλειστικά και μόνο λόγω της απέραντης αγαθότητάς Του, αρκεί να πληγούν οι καρδιές μας από κατάνυξη και να προσφέρουμε πνεύμα συντετριμμένο για όλα εκείνα από τα οποία έχουμε πληγεί και συντριβεί.

Και τέτοια μεν, για να αναφέρουμε λίγα από τα πολλά, υπέφεραν οι Θεσσαλονικείς όταν πολιορκήθηκαν, τα οποία μάλιστα κάποιοι τα διαχώρισαν σε ειδικό σύγγραμμα και συνέταξαν την ιστορία σε πολυσέλιδο έργο. Επειδή όμως Εκείνος που κατοικεί στα ύψη και επιβλέπει τα ταπεινά, έσκυψε από τον ουρανό και δεν είδε κανέναν από εκείνους που τους αιχμαλώτισαν να συνετίζεται ή να αναζητά τον Θεό, αλλά όλους να έχουν εξαχρειωθεί και να έχουν εκτραπεί σε έργα άνομα, αποφάσισε αυτούς μεν να τους περιγελάσει, να τους εξολοθρεύσει και να τους ταράξει με την οργή Του, να σπλαχνιστεί δε την κακουχία του δικού Του λαού και να τους χαρίσει την ελευθερία, δίνοντας προσοχή στο αποκαμωμένο πνεύμα τους και μη εξουθενώνοντας τη συντριβή των καρδιών τους.

κδʹ. Η ταπείνωση δεν επιτυγχάνεται με την καταπόνηση του αυχένα, ή με την απεριποίητη κόμη, ή με χιτώνα παραμελημένο, πολύ τραχύ και ρυπαρό, πράγματα στα οποία οι περισσότεροι αποδίδουν το παν της αρετής, αλλά με καρδιά συντετριμμένη και με πνεύμα ταπείνωσης, σύμφωνα με τον Δαβίδ που λέει: «Πνεύμα συντετριμμένο, καρδιά συντετριμμένη και ταπεινωμένη ο Θεός δεν θα την εξουθενώσει». κεʹ. Άλλο είναι η ταπεινολογία, άλλο η ταπείνωση, και άλλο η ταπεινοφροσύνη. Διότι η μεν ταπεινολογία και η ταπείνωση, μέσω κάθε κακοπάθειας και των εξωτερικών κόπων της αρετής, επιτυγχάνονται από αυτούς που αγωνίζονται, περιορίζοντας το αποτέλεσμά τους μόνο στη σωματική εργασία και άσκηση. Γι' αυτό, καθώς η ψυχή πολλές φορές δεν βρίσκεται σε σταθερή κατάσταση, όταν συναντήσει πειρασμό, ταράσσεται. Η ταπεινοφροσύνη, όμως, όντας κάτι θείο και υψηλό, εμφανίζεται μόνο σε όσους έχουν υπερβεί το μεσαίο στάδιο μέσω της ελεύσεως του Παρακλήτου, σε εκείνους δηλαδή που έχουν διανύσει με κάθε ταπείνωση τον πιο τραχύ δρόμο της αρετής.

Όταν όμως απουσιάζει μια τέτοια ειρήνη, δεν είναι δυνατόν. Διότι, αν σε κάποιον οι ψυχικές δυνάμεις συμφιλιώνονται μέσω της γνώσης, σε αυτόν έχει κατορθωθεί και η αδιάλειπτη προσευχή. 76. Εάν ψάλλεις ύμνο προσευχής στον Θεό, και ένας αδελφός σταθεί στην πόρτα του κελιού σου χτυπώντας την, μην προτιμήσεις το έργο της προσευχής από το έργο της αγάπης, και παραβλέψεις τον αδελφό σου που χτυπά· διότι αυτό δεν είναι αρεστό στον Θεό. Διότι έλεος αγάπης θέλει, και όχι θυσία προσευχής. Αλλά αφού αφήσεις το δώρο της προσευχής, πρόσφερε λόγο αγάπης στον αδελφό, αναπαύοντάς τον. Και τότε, αφού επιστρέψεις, πρόσφερε το δώρο σου στον Πατέρα των πνευμάτων με δάκρυα και συντετριμμένη καρδιά, και πνεύμα ευθές θα ανανεωθεί στα έγκατά σου.

Ότι η Εξομολόγηση πρέπει να είναι κατανυκτική. Β'. Πρέπει να εξομολογείσαι κατανυκτικά με πολλή ταπείνωση και με συντετριμμένη καρδιά, όπως εξομολογούνταν η Πόρνη τις αμαρτίες της, όπως η Χαναναία, και όπως προσευχόταν ο Τελώνης, ώστε να κάνει δεκτή ο Θεός την εξομολόγησή σου και να σου δώσει την άφεση των αμαρτιών σου· διότι «καρδιά συντετριμμένη και ταπεινωμένη ο Θεός δεν θα την περιφρονήσει». Αυτή την κατάνυξη και την ταπείνωση πρέπει να τη δείχνεις ακόμη και όταν σε ελέγχει ο Πνευματικός για κάποιο αμάρτημά σου, μένοντας σιωπηλός και χωρίς να θυμώνεις, ούτε να διακόπτεις τα λόγια του, αλλά αποδεχόμενος τον έλεγχο με χαρά, σαν να σου τον κάνει ο ίδιος ο Θεός. Τι λέω να τον δέχεσαι με χαρά; Αν υπάρχει τρόπος, πρέπει σαν κατάδικος να σκύβεις στη γη και να βρέχεις τα πόδια του με τα δάκρυά σου, όπως σε συμβουλεύει ο Άγιος Ιωάννης της Κλίμακας: «Να είσαι και στο ήθος και στη σκέψη σαν κατάδικος κατά την εξομολόγησή σου, έχοντας σκύψει στη γη, και αν είναι δυνατόν, βρέχοντας με δάκρυα τα πόδια του ιατρού σαν να είναι του Χριστού».