Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 50:19

Πρέπει δε, πρώτον, ο πόνος αυτός να είναι τόσο δραστικός, και τόσο ακραίος και μεγάλος, όπως είπαμε ανωτέρω, όπως είναι ο πόνος μιας μητέρας που χάνει τον μονογενή της γιο, ή τον αγαπημένο της άνδρα· όπως είναι ο πόνος από μια μαχαιριά που θα σου δώσουν, ή από μια μεγάλη βελόνα ή αγκάθι που θα μπει μέσα στο πόδι σου· για τον οποίο έλεγε ο Δαβίδ: «Στράφηκα στην ταλαιπωρία επειδή μπήκε μέσα μου αγκάθι»· με τέτοιον τρόπο, ώστε ο πόνος αυτός και η λύπη να πλακώνει με το βάρος του την καρδιά σου σαν μια πλάκα, και να την συντρίβει, να την κατατσακίζει, και να την κάνει να βγάζει πότε αναστεναγμούς και πότε δάκρυα. Γι' αυτό είπε ο αββάς Ισαάκ, ότι «Μετάνοια είναι καρδιά συντετριμμένη και τεταπεινωμένη»· και πάλι «Μετάνοια είναι το να εγκαταλείψει κανείς τα προηγούμενα και να λυπάται γι' αυτά». Και ο Ιωάννης της Κλίμακος λέει: «Μετάνοια είναι ισχυρή θλίψη της κοιλιάς, και πλήγμα της ψυχής με ισχυρή αίσθηση».

Και ο Δαβίδ λέγει: «Δες την ταπείνωσή μου και τον κόπο μου, και συγχώρησε όλες τις αμαρτίες μου»· και πάλι «Καρδιά συντετριμμένη και ταπεινωμένη ο Θεός δεν θα την εξουθενώσει». Αυτός ο πόνος θα σε κάνει να αλλάξεις, και τα φαγητά σου, και τα ποτά σου, και τα ενδύματά σου, και τον ύπνο σου, και όλον τον τρόπο ζωής που είχες πριν αμαρτήσεις· διότι έτσι αρμόζει να ζουν όσοι μετανοούν, ταπεινά, δηλαδή πενθικά, λιτά και φτωχικά· α'.

Αυτή δε η εσωτερική λύπη της ψυχής προξενεί την αληθινή μετάνοια, όπως είπε ο Απόστολος: «Η κατά Θεόν λύπη κατεργάζεται αμεταμέλητη μετάνοια προς σωτηρίαν». Δεύτερον δε, και η μνήμη των αμαρτιών, το ταπεινό φρόνημα και η προς τον Θεό απερίσπαστη και από όλη την καρδιά αναπεμπόμενη δέηση και προσευχή για τις αμαρτίες μας· πότε μεν λέγοντας: «Κύριε Ιησού Χριστέ, Υιέ του Θεού, ελέησόν με»· και: «Ιησού μου γλυκύτατε, πολύ σε λύπησα»· πότε δε: «Αμάρτησα Κύριε, αμάρτησα»· και: «Πάτερ, αμάρτησα στον ουρανό και ενώπιόν σου, και δεν είμαι άξιος να ονομαστώ υιός σου»· και άλλα παρόμοια, τα οποία συντρίβουν και αυτά την καρδιά, και την κάνουν να πονάει και να χύνει δάκρυα. Γι' αυτό και είπε ο Αββάς Μάρκος: «Ο νους που προσεύχεται απερίσπαστα, θλίβει την καρδιά, καρδιά δε συντετριμμένη και ταπεινωμένη ο Θεός δεν θα την εξουδενώσει».

Και βέβαια, ενώ είχε προχωρήσει τόσο πολύ σε όλα, τόση πολλή μέριμνα για την ταπεινοφροσύνη είχε και σε τέτοιο βαθμό διέθετε ο άνδρας αυτήν, ώστε να ξεπερνά όλους τους άλλους σε όλα τα άλλα, και σε αυτόν ειδικά τον τομέα να ξεπερνά και τον ίδιο του τον εαυτό· διότι ζούσε σαν να μην έκανε τίποτα από όσα έπρεπε να κάνει, αλλά απείχε τόσο πολύ από εκείνα που προκαλούν έπαρση, όσο στην πραγματικότητα συμμετείχε σε αυτά. Έτσι, διαρκώς διατηρούσε την καρδιά του συντετριμμένη και τεταπεινωμένη (σύμφωνα με τον ψαλμωδό), και περνούσε τη ζωή του πενθώντας και σκυθρωπάζοντας σαν εκείνους που βαρύνονται με τα μεγαλύτερα εγκλήματα, αυτός που και γνώριζε τόσο καλά τα δέοντα και τα έπραττε περισσότερο από όλους, σε βαθμό που θα μπορούσε να καταστεί φροντιστής της σωτηρίας για αμέτρητους άλλους· εντούτοις θεωρούσε τον εαυτό του ανάξιο να φροντίσει ούτε καν τα δικά του, αλλά αποφάσισε να ταχθεί υπό την καθοδήγηση άλλου και μόνο σε αυτόν να εμπιστευθεί τα της σωτηρίας του. Τόση ήταν η φροντίδα του για τη μετριοφροσύνη, και έτσι και σε αυτό ξεχώριζε από όλους· το ότι δηλαδή έδειχνε να έχει πάντοτε ανάγκη από ανθρώπους που θα τον καθοδηγούν στην αρετή, σαν να ήταν εντελώς ασύνετος ως προς τα γινόμενα και σαν να υστερούσε ολοκληρωτικά ή κατά το μεγαλύτερο μέρος στους ιδρώτες της αρετής, και εξαιτίας αυτού άλλοτε να κατευθύνεται στη Μακεδονία, άλλοτε να φτάνει στην Παλαιστίνη, και άλλοτε να περιφέρεται στα Ιεροσόλυμα και στις ερήμους· μα αλήθεια, ποιας ταπεινοφροσύνης δεν θα αποτελούσαν αυτά τα πράγματα ξεκάθαρα δείγματα;

Τι θα κάνει, όμως, όταν αναχωρήσει από το σώμα, όταν η κάθε ψυχή παρουσιάσει τον αμπελώνα της στον Δεσπότη; Τι να πει εκείνη η ψυχή που εγκατέλειψε τη γη της έρημη και χέρσα, βλέποντας άλλες ψυχές ότι καλλιέργησαν τη δική τους γη και βρίσκονται σε μεγάλη δόξα; Διότι λέει: «θα λάμψουν τα πρόσωπά τους σαν τον ήλιο». Όταν λοιπόν δει η ψυχή εκείνη τέτοια δόξα των άλλων ψυχών, τότε θα κατανοήσει ότι εξαπατήθηκε από την υπερηφάνεια και την κενοδοξία, βλέποντας τον εαυτό της έρημο, επειδή δεν καλλιέργησε τη δική της γη. Αν λοιπόν κατανοήσει εκείνη η ψυχή, ενώ βρίσκεται ακόμη στο σώμα, ότι εμπαίζεται από τα πνεύματα της πονηρίας, ας βοήσει με όλη της την καρδιά προς τον Θεό, και ας πει: «η ψυχή μου είναι σαν άνυδρη γη ενώπιόν σου. Εισάκουσέ με γρήγορα, Κύριε, το πνεύμα μου εξέλιπε». Διότι έχει μεγάλη δύναμη αυτός που ταπεινώνει τον εαυτό του, όπως λέει: «καρδιά συντετριμμένη και ταπεινωμένη ο Θεός δεν θα την περιφρονήσει», και πάλι: «θυσία στον Θεό είναι το συντετριμμένο πνεύμα». Επομένως, η συντετριμμένη και ταπεινωμένη καρδιά έχει μεγάλη δύναμη για να αντισταθεί «προς τα πνευματικά της πονηρίας» και να αναζητήσει τη δική της ουσία. Μακάριοι είναι αυτοί που βαδίζουν με προθυμία στις εντολές, διότι αυτοί θα κατακτήσουν το τέλειο. Γι' αυτό φανερώθηκε ο Κύριος, για να πεισθούμε εμείς στην αλήθεια, και κατέβηκε και ανέβηκε, για να τον ακολουθήσουμε εμείς, γινόμενος αυτό που είμαστε εμείς κατά θεία οικονομία, ώστε να γίνουμε εμείς αυτό που είναι Εκείνος.

Και με την πάροδο των καιρών και των ωρών τα πράγματα μεταβάλλονται, έτσι ώστε αληθινά να θεωρεί τον εαυτό του πιο αμαρτωλό από όλους τους ανθρώπους και να τον βλέπει σαν πηλό, και πάλι σε άλλη ώρα ένας τέτοιος άνθρωπος βλέπει τον εαυτό του σαν μέγιστο βασιλιά, εξαίσιο δυνάστη ή φίλο βασιλιά, και πάλι βλέπει τον εαυτό του φτωχό και ασθενή. Επομένως, ο νους πέφτει σε αδημονία: «Γιατί έτσι και έτσι;». Ο Κύριος οικονομικώς σου εμπιστεύεται τη χάρη, σε κυβερνά και σε διοικεί. Διότι, επειδή η ανθρώπινη φύση είναι ασθενής, υπερηφανεύεται και κυριεύεται από οίηση (τύφο), εάν βρει λίγη ανάπαυση και χάρη από τον Κύριο, και κρίνει τους πολλούς. Γι' αυτόν τον λόγο η χάρις παραχωρεί, ώστε ο άνθρωπος να βρίσκεται πάντοτε υπό παιδαγωγική δοκιμασία και μέριμνα. Διότι έτσι τον συμφέρει. Αρχίζει, λοιπόν, να πενθεί για τον εαυτό του και να οδύρεται, και ο Κύριος χαίρει για αυτήν την προαίρεση. Διότι «καρδίαν συντετριμμένην και τεταπεινωμένην ο Θεός ουκ εξουδενώσει». Όπως ακριβώς, αν ένας κύριος (δεσπότης) έχει δύο δούλους, εκ των οποίων ο ένας, παίρνοντας θάρρος, αρχίζει να φέρεται αυθάδικα προς τον κύριο, ενώ ο άλλος βρίσκεται υπό φόβο και απειλή τιμωρίας (πληγών), και αν του πει κάτι ο κύριος, τρέμοντας υπακούει γρήγορα, μήπως και χτυπηθεί αν παρακούσει. Ο κύριος, λοιπόν, χαίρεται με έναν τέτοιον, δηλαδή με εκείνον που υπηρετεί πρόθυμα και εκτελεί τα παραγγελλόμενα.

Διότι όλα αυτά δεν σημαίνουν απολύτως τίποτα, επειδή και πολλοί από τους κακοποιούς και από τους ίδιους τους φτωχούς, αν και υπέστησαν αυτά, παρέμειναν οι ίδιοι, χωρίς να ελαττώσουν καθόλου την κακία τους και χωρίς να γίνουν καλύτεροι από την πονηρία τους. Βέβαια, αυτά συμβάλλουν σε κάποιο βαθμό για μερικούς, και έλκουν το σώμα προς την ταπείνωση, ή μάλλον προς την αδυναμία και την ασθένεια· αλλά ο Θεός δεν ζητά μόνο αυτό, παρά επιποθεί πνεύμα συντετριμμένο και καρδιά συντετριμμένη και τεταπεινωμένη, και το να μιλάει η καρδιά μας διαρκώς προς αυτόν με ταπεινωμένο φρόνημα: «Ποιος είμαι εγώ, Κύριέ μου Δέσποτα και Θεέ, ώστε κατήλθες και σαρκώθηκες και πέθανες για εμένα, για να με απαλλάξεις από τον θάνατο και τη φθορά και να με κάνεις κοινωνό και μέτοχο της δικής σου δόξας και θεότητας;» Διότι, όταν θα βρίσκεσαι σε αυτή την κατάσταση ως προς τις αόρατες κινήσεις της καρδιάς σου, αμέσως θα τον βρεις να σε αγκαλιάζει μυστικά, να σε καταφιλεί και να σου χαρίζει πνεύμα ευθές στα έγκατά σου, πνεύμα ελευθερίας και άφεσης των αμαρτιών σου, και όχι μόνο αυτό, αλλά και να σε στεφανώνει με τα χαρίσματά του και να σε αναδεικνύει ένδοξο μέσω της σοφίας και της γνώσης.

Διότι τι άλλο είναι τόσο αγαπητό και ευπρόσδεκτο στον Θεό, όσο μια καρδιά συντετριμμένη και ταπεινωμένη και ένα φρόνημα υποταγμένο σε πνεύμα ταπεινώσεως; Διότι σε μια τέτοια κατάσταση της ψυχής κατοικεί ο ίδιος ο Θεός και επαναπαύεται, ενώ κάθε μηχανουργία του διαβόλου παραμένει εντελώς άπρακτη και όλα τα φθοροποιά πάθη της αμαρτίας εξαφανίζονται τελείως και αφθονεί μέσα σε αυτήν μόνο ο καρπός του Αγίου Πνεύματος, ο οποίος είναι η αγάπη, η χαρά, η ειρήνη, η αγαθωσύνη, η χρηστότητα, η πίστη, η πραότητα, η ταπεινοφροσύνη και η περιεκτική εγκράτεια, στα οποία κατά συνέπεια ακολουθεί ωραία η θεία γνώση, η πραότητα, και η άβυσσος των κεκρυμμένων νοημάτων και μυστηρίων του Χριστού. Σε αυτά όποιος φθάσει να βρεθεί και να διαπλαστεί, υφίσταται την καλή αλλοίωση και από άνθρωπος γίνεται άγγελος, εδώ μεν συναναστρεφόμενος με τους ανθρώπους σωματικά, στους ουρανούς δε περιπολώντας με το πνεύμα και συζώντας με τους αγγέλους και, μέσα από την άρρητη χαρά, διευρυνόμενος στην αγάπη του Θεού. Στην οποία κανείς από τους ανθρώπους δεν πρόκειται ποτέ να πλησιάσει, εάν προηγουμένως δεν καθαρίσει την καρδιά του διά της μετανοίας και των πολλών δακρύων, και δεν προχωρήσει στον βυθό της ταπεινοφροσύνης και δεν κυοφορήσει το Πανάγιο Πνεύμα, με τη χάρη και τη φιλανθρωπία του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, μαζί με τον οποίο ανήκει στον Πατέρα η δόξα, η τιμή, το κράτος, συν τω Αγίω Πνεύματι, νυν και αεί και εις τους αιώνας των αιώνων. Αμήν.

Τι πιο ανδρείο από τη συντετριμμένη και ταπεινωμένη καρδιά, η οποία, τρέποντας σε φυγή τις φάλαγγες των δαιμόνων χωρίς κόπο, τις εκδιώκει οριστικά; Τι πιο ένδοξο από την πνευματική πτωχεία που γίνεται πρόξενος της βασιλείας των ουρανών, της οποίας τι θα μπορούσε να είναι αντάξιο, είτε τώρα είτε στον μέλλοντα αιώνα; Το να μη μεριμνά, εξάλλου, κανείς για τον εαυτό του για τίποτα το γήινο, αλλά να έχει όλη του τη διάνοια στραμμένη προς τον Χριστό, πόσων αιώνιων αγαθών νομίζεις ότι γίνεται πρόξενο αυτό, πόσο ανώτερης αγγελικής καταστάσεως;

Αλλ' όμως δεν έχουν έτσι τα πράγματα. Διότι ο Θεός δεν προσωποληπτεί, ούτε βλέπει μόνο την εξωτερική σεμνότητα των ηθών, ούτε τις κραυγές μας, αδελφοί, αλλά την καρδιά που είναι συντετριμμένη και ταπεινωμένη και ήσυχη και φέρει μέσα της τον φόβο του Θεού. «Διότι σε ποιον», λέει, «θα επιβλέψω, παρά στον πράο και ήσυχο και σε αυτόν που τρέμει τους λόγους μου;» Τι να πω δε και για εκείνους που προσέρχονται αναξίως και υποβάλλουν αιτήματα στους προεστώτες τους; Και από τη μια, όσοι φροντίζουν μόνο για τη δήθεν εξωτερική ευλάβεια, ή, καλύτερα να πω, όσοι επιθυμούν απλήστως μόνο τα κέρδη, τη δόξα και τα παρόντα, λένε: «Δεν είμαστε άξιοι, τίμιε πατέρα, και εμείς να διακονήσουμε τη μονή και τους αδελφούς; Ή μόνο ο τάδε και ο δείνα είναι άξιοι για την τάδε και τη δείνα διακονία, και μόνον εκείνος γνωρίζει να διαχειρίζεται τα πράγματα καλύτερα από εμάς; Δοκίμασε, αν θέλεις, και εμάς και θα διαπιστώσεις ότι πράττουμε και διαχειριζόμαστε τα πράγματα της μονής καλύτερα από εκείνους». Από την άλλη, όσοι παραδόθηκαν στην αμέλεια και τη ραθυμία από την ίδια τη στιγμή της αποταγής τους, προβάλλοντας σωματική αδυναμία, αυτοί που μόλις χθες και προχθές ήλθαν από τον κόσμο και είναι γεμάτοι από μύρια κακά, πριν καν υποταχθούν και ιδρώσουν και κοπιάσουν στο έργο του Θεού, πηγαίνουν και στέκονται, όπως ειπώθηκε, μαζί με εκείνους που έχουν κοπιάσει πολύ, επαναπαυόμενοι.

Δεν υπάρχει κανένας άλλος τρόπος για να ξεπλυθεί ή να καθαριστεί το λερωμένο μας σκεύος και η μολυσμένη κατοικία μας. Διότι εγώ τίποτε περισσότερο δεν έμαθα από τις θείες Γραφές, ούτε μπόρεσα να γνωρίσω από τον ίδιο μου τον εαυτό. Επειδή ακούμε καθημερινά τον Απόστολο να λέει: «Ας δοκιμάζει, λέει, ο καθένας τον εαυτό του και έτσι ας τρώει από τον άρτο και ας πίνει από το ποτήριο. Διότι εκείνος που τρώει και πίνει αναξίως το σώμα του Κυρίου, τρώει και πίνει κατάκριμα για τον εαυτό του»· και πάλι: «Εκείνος δε που τρώει αναξίως το σώμα και το αίμα του Κυρίου, θα είναι ένοχος για το σώμα και το αίμα του Κυρίου, επειδή δεν διακρίνει το σώμα του Κυρίου». Εάν λοιπόν εκείνος που δεν επιδεικνύει άξιους καρπούς μετανοίας ελέγχεται ως ανάξιος από ολόκληρη τη θεόπνευστη Γραφή, πώς, πες μου, μπορεί ποτέ κάποιος να καθαριστεί χωρίς δάκρυα και να μεταλάβει αξίως των μυστηρίων, όσο αυτό εξαρτάται από τον ίδιο; Διότι αυτά είναι ο πρώτος καρπός της μετανοίας, και, όπως ακριβώς η βδελυρή ρεύση του σώματος και η γεμάτη ηδονή μίξη της καρδιάς με κάθε πάθος προσφέρεται από εμάς σαν ένα είδος θυσίας στον διάβολο, έτσι πάλι τα δάκρυα που χύνονται από αυτήν την καρδιά προσφέρονται ως ευπρόσδεκτη θυσία στον Δεσπότη και ξεπλένουν το αίσχος εκείνης της εμπαθούς ηδονής. Αυτό ακριβώς δήλωνε και ο Δαβίδ όταν έλεγε: «Θυσία στον Θεό είναι το συντετριμμένο πνεύμα· καρδιά συντετριμμένη και ταπεινωμένη ο Θεός δεν θα την εξουθενώσει».

Διότι, εάν θέλουμε να επιτύχουμε αυτά που επιθυμούμε και ποθούμε, εννοώ δηλαδή τα αγαθά του Θεού, και από άνθρωποι να γίνουμε επίγειοι άγγελοι, ας αγαπήσουμε τη θλίψη του σώματος, ας ασπαστούμε την κακοπάθεια, και ας αγαπήσουμε έτσι τους πειρασμούς, θεωρώντας ότι πρόκειται να γίνουν για εμάς πρόξενοι κάθε αγαθού. Διότι τι είναι ωραιότερο από μια ψυχή που θλίβεται με την επίγνωση ότι, υπομένοντας, πρόκειται να κληρονομήσει τη χαρά των πάντων; Τι πιο ανδρείο από μια συντετριμμένη και ταπεινωμένη καρδιά, η οποία, τρέποντας σε φυγή τις φάλαγγες των δαιμόνων χωρίς κόπο, τελικά τις αποδιώκει; Τι πιο ένδοξο από την πνευματική πτωχεία που προξενεί τη βασιλεία των ουρανών, της οποίας τι θα μπορούσε να είναι αντάξιο είτε τώρα είτε στον μέλλοντα αιώνα; Το να μη μεριμνά δε κανείς για τον εαυτό του εξαιτίας κανενός από τα γήινα πράγματα, αλλά να έχει στραμμένη όλη του τη διάνοια προς τον Χριστό, πόσων αιώνιων αγαθών νομίζεις ότι είναι πρόξενο αυτό, πόσης αγγελικής κατάστασης; Το να καταφρονεί κανείς ταυτόχρονα όλα τα πρόσκαιρα και αυτές ακόμα τις αναγκαίες χρείες του σώματος, ώστε να μη φιλονικεί γι' αυτά με κανέναν, προκειμένου να διατηρεί αμείωτη την ειρήνη και την αγάπη σε ατάραχη κατάσταση ψυχής, ποιων αμοιβών και ποιων στεφάνων και βραβείων δεν είναι επάξιο; Όντως, η εντολή υπερβαίνει τη φύση και οι αμοιβές υπερβαίνουν τον λόγο· ο Χριστός θα γίνει τα πάντα αντί των πάντων για αυτούς τους ανθρώπους.

Στην Αλβενέκα την πρωτοσπαθαρία. Με εξέπληξε η επιστολή της ευγενείας σου όχι λίγο, επειδή υπαγορεύθηκε από φιλόθεη καρδιά και προήλθε από τόσο συντετριμμένη και ταπεινωμένη διάθεση, ώστε διαβάζοντάς την δύο φορές μονολογούσα: ποια, τι είδους και πόσο σπουδαία είναι αυτή η ψυχή που απευθύνει αυτά τα λόγια προς εμένα τον ταλαίπωρο; Όταν δε μου αναγγέλθηκαν από τον κομιστή της επιστολής όσα του ανέθεσες να μου πει δια ζώσης, τότε θαύμασα ακόμα περισσότερο και δόξασα τον αγαθό μας Θεό, ο οποίος σου ενέπνευσε τέτοιο λογισμό και την επιθυμία να τον κάνεις πράξη.

Στις πύλες του νάρθηκα. Αφού ανοίξεις τις πύλες του ναού, προχώρησε στο εσωτερικό, πρόσφερε πνεύμα συντετριμμένο· και αυτή η θυσία είναι δεκτή στον Κύριο.

Μήπως για κάτι άλλο παρά για να καθαριστείτε τελείως από τα πάθη; Και για να αποκτήσετε καρδιά συντετριμμένη και ταπεινωμένη, προσευχή άοκνη, προθυμία ανυποχώρητη, δάκρυα κατανύξεως, παντελή αμεριμνία, δεν λέω μόνο για φίλους και γνωστούς, αλλά πλέον και για τους ίδιους τους γονείς, και για κάθε σχεδόν ματαιόπονη φλυαρία.

Άλλοι άνθρωποι επιλέγουν άλλα πράγματα, και άλλος μεν ενδιαφέρεται να δημιουργήσει σπιτικό, άλλος να ευημερήσει και να δοξαστεί μέσα από τα αξιώματα που ονειρεύονται οι άνθρωποι αυτού του αιώνα, άλλος πάλι να παντρευτεί, ή να αποκτήσει παιδιά, ή να αποκτήσει μεγάλη περιουσία σε χωράφια και υπηρέτες· διότι πάρα πολλές και ποικίλες είναι οι επιθυμίες αυτού του κόσμου. Εσείς όμως, αφού τα αποχαιρετήσατε όλα αυτά και μεταφερθήκατε σε άλλον κόσμο μέσω της υψηλής πνευματικής σας πολιτείας, επιθυμείτε και αναζητάτε τα υπερκόσμια και τα ουράνια, και σε αυτά βρίσκεται η καρδιά σας, η μέριμνά σας και ο συνεχής στοχασμός σας, και δεν αποβλέπετε πουθενά αλλού, παρά στο πώς να καθαριστείτε τελείως από τα πάθη και να αποκτήσετε «καρδίαν συντετριμμένην και τεταπεινωμένην», ακατάπαυστη προσευχή, ανυποχώρητο ζήλο, δάκρυα κατανύξεως και παντελή αμεριμνησία, δεν λέω μόνο για τους φίλους και τους γνωστούς, αλλά πλέον και για τους ίδιους τους γονείς σας και για σχεδόν κάθε μάταιη φροντίδα. Και αυτό συμβαίνει κατά την ευδοκία του Θεού· διότι βλέπω τον καθένα από εσάς, πώς πάντοτε αντιστέκεται, αγωνίζεται και βιάζει τον εαυτό του για να αποκοπεί από κάθε πάθος που τον ενοχλεί και να παραμείνει, ως προς τη διάθεση της ψυχής του, μόνο με τον Θεό.