Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 50:3

Παντού δε θα τον βρεις να ζητά εξιλέωση για τα δύο παραπτώματα. «Ελέησόν με, ο Θεός, κατά το μέγα έλεός σου». Επειδή πρόκειται για μεγάλο αμάρτημα, δέεται να τύχει του μεγάλου ελέους του Θεού. «Και κατά το πλήθος των οικτιρμών σου εξάλειψον το ανόμημά μου». Διότι μόνο οι οικτιρμοί του Θεού είναι ικανοί να ξεπλύνουν τα χέρια από τη μιαιφονία. [Κάνοντας δε σαφέστερο αυτό που λέει, αναφέρει: «Επί πλείον πλύνον με». Και εδώ ζήτησε τον πλεονασμό της κάθαρσης, για να δείξει παντού ότι το σφάλμα είναι μεγάλο· ή, επειδή άκουσε από τον Νάθαν τη συγχώρηση, και οι παντοειδείς συμφορές περιέκοπταν το μεγαλύτερο μέρος της αμαρτίας, λέει τώρα: Έχω ανάγκη από καθαρμούς και εκπλύσεις, ώστε να αποξεστεί τελείως ο προσκολλημένος ρύπος.] «Επί πλείον πλύνον με από της ανομίας μου», εννοώντας αυτήν του φόνου, λέει. «Και από της αμαρτίας μου καθάρισόν με», εννοώντας αυτήν της μοιχείας. «Ότι την ανομίαν μου εγώ γινώσκω». Και αυτό το έχει πει για τον φόνο. «Και η αμαρτία μου ενώπιόν μού εστι διαπαντός».

Ο Αβραάμ έλαβε μεγάλη μαρτυρία και ονομάστηκε φίλος του Θεού, και λέγει ατενίζοντας τη δόξα του Θεού με ταπεινοφροσύνη: «Εγώ όμως είμαι χώμα και στάχτη.» Επίσης και για τον Ιώβ έχουν γραφτεί τα εξής: «Ο Ιώβ ήταν δίκαιος και άμεμπτος, αληθινός, θεοσεβής, απέχοντας από κάθε κακό.» Αλλά και ο ίδιος κατηγορεί τον εαυτό του λέγοντας: «Κανείς δεν είναι καθαρός από ρύπο, έστω και αν η ζωή του διαρκεί μία μόνο ημέρα.» Ο Μωυσής ονομάστηκε «πιστός σε όλο τον οίκο του», και διαμέσου της υπηρεσίας του έκρινε ο Θεός την Αίγυπτο με τις μάστιγες και τις τιμωρίες τους. Αλλά και εκείνος, αν και δοξάστηκε μεγάλως, δεν μεγαλορρημόνησε, αλλά είπε, όταν του δόθηκε η θεία αποκάλυψη από τη βάτο: «Ποιος είμαι εγώ, ώστε να με στέλνεις; Εγώ είμαι ισχνόφωνος και βραδύγλωσσος.» Και πάλι λέγει: «Εγώ είμαι ατμός από χύτρα.» Τι δε να πούμε για τον Δαβίδ, για τον οποίο δόθηκε τέτοια μαρτυρία; Στον οποίο είπε ο Θεός: «Βρήκα άνδρα σύμφωνα με την καρδιά μου, τον Δαβίδ τον γιο του Ιεσσαί. Με αιώνιο έλεος τον έχρισα.» Αλλά και αυτός λέγει προς τον Θεό: «Ελέησέ με, Θεέ, σύμφωνα με το μέγα έλεός σου, και σύμφωνα με το πλήθος των οικτιρμών σου εξάλειψε το ανόμημά μου.»

Γνωρίζοντας δε ο Σολομών το πνεύμα που καταστρέφει τις μεγάλες ψυχές, έλεγε: «Εάν το πνεύμα του εξουσιάζοντος εγερθεί εναντίον σου, μην εγκαταλείψεις τη θέση σου.»] <Ελέησόν με, ο Θεός, κατά το μέγα έλεός σου.> (A f. 287 b, B f. 197 b, L f. 134.) Τίποτε δε δεν ελκύει τόσο πολύ το έλεος του Δεσπότη, όσο η ομολογία του σφάλματος· γι' αυτό και ο Δαβίδ ικετεύει να εκχυθεί όλο το έλεος επάνω του, ολόκληρη η πηγή των οικτιρμών.

Πώς να τολμήσω να ζητήσω άφεση για τις προηγούμενες αμαρτίες μου, όταν διόλου δεν λησμονώ την πρότερη διαγωγή μου; Ή πώς να απεκδυθώ τον παλαιό άνθρωπο που φθείρεται, αν δεν αποβάλω τις επιθυμίες της προηγούμενης πλάνης; Αλίμονο, πώς θα αντέξω τους ελέγχους των αθέμιτων έργων και λογισμών μου! Ελέησέ με, Θεέ, κατά το μέγα έλεός σου και κατά το πλήθος των οικτιρμών σου. Στόμα ανάξιο βοά προς εσένα, Δέσποτα, και καρδιά μη καθαρή, και ψυχή σπιλωμένη μέσα στις αμαρτίες.

Ελέησέ με, Θεέ, σύμφωνα με το μέγα έλεός σου και σύμφωνα με το πλήθος των οικτιρμών σου· διότι, εάν με ελεήσεις, θέλω να απαλλαγώ από την οικτρή διάθεση των παθών, εάν με ελεήσεις, ποθώ να αναλάβω την υπακοή προς την αγαθότητά σου. Εάν πράξεις σύμφωνα με το πλήθος της χρηστότητάς σου, θα με λυτρώσεις· εάν εκχύσεις επάνω μου τη χρηστότητά σου, θα σωθώ. Έχω την πεποίθηση ότι το δύνασαι, και δεν απελπίζομαι. Γνωρίζω ότι το πλήθος των οικτιρμών σου νικά την πληθώρα των αμαρτιών μου. Γνωρίζω ότι ελέησας τους πάντες, και ελεείς εκείνους που επιστρέφουν με όλη τους τη δύναμη. Ομολογώ ότι και εγώ απόλαυσα πολλές φορές τη χάρη σου, αλλά μετέπειτα, αθετώντας τη χάρη σου, αμάρτησα όσο κανείς άλλος. Αλλά εσύ που ανέστησες νεκρούς, ανάστησε και εμένα που είμαι νεκρός λόγω της αμαρτίας, και εσύ που θεράπευσες τυφλούς, φώτισε τους σκοτισμένους οφθαλμούς της καρδιάς μου. Εσύ που λύτρωσες τον Αδάμ από το στόμα του Όφεως, ανέσυρέ με από τον βόρβορο των ανομιών μου· διότι είμαι δικό σου πρόβατο, και έγινα βορά του λέοντος εξαιτίας των δικών μου θελημάτων. Σκύλος έγινα εξαιτίας των αμαρτιών μου, αλλά θα γίνω υιός, αφού θεραπευτώ από τη χάρη σου. Αποβλήθηκα ως λεπρός, αλλά εάν το θελήσεις, θα καθαριστώ.

Εγώ, αγαπητοί, σας έγραψα αυτά όχι επειδή έχω αποδείξει την αλήθεια με τα έργα μου, αλλά συμβουλεύοντάς σας ως αδελφός. Αν δεν με είχε βοηθήσει ο Κύριος, παρά λίγο η ψυχή μου θα είχε κατοικήσει στον άδη. Γι' αυτό και σας παρακαλώ εγώ, ο πιο άθλιος των ανθρώπων, να δεηθείτε για εμένα στον Κύριο, ώστε να εξαλειφθεί το πλήθος των αμαρτιών μου πριν από το τέλος, για να μην ντροπιαστώ ως προς την προσδοκία μου, και την ώρα του θανάτου να με επιβλέψει σύμφωνα με το πλήθος των οικτιρμών του, και μέσω πιστών και φωταγωγών αγγέλων να οδηγήσει την αμαρτωλή μου ψυχή, μαζί με τις δικές σας ψυχές, στην ανάπαυση των δικαίων. Διότι τι λογής φόβο και τρόμο νομίζετε ότι έχει η ψυχή εκείνη την ώρα; Επειδή αν αυτός που ταξιδεύει σε μακρινή χώρα στέκεται και απορεί, βλέποντας ξένο λαό και αλλόγλωσση γη, που ποτέ δεν είχε δει, σε τι φόβο νομίζετε ότι θα βρίσκεται η ψυχή, όταν μεταβαίνει από αυτόν τον κόσμο στον μελλοντικό, βλέποντας τότε όσα ποτέ δεν είχε δει; Γι' αυτό, ας φροντίσουμε για τα εκεί, αγαπητοί, με όλη μας την ψυχή και την καρδιά. Ας υπηρετήσουμε τον Θεό με όλη μας την ισχύ. Ας τηρήσουμε τις εντολές του με όλη μας τη δύναμη.

Σε ποιον λοιπόν να καταφύγω, παρά σε σένα, φιλάνθρωπε, παρά σε σένα, αμνησίκακε; Ελέησέ με, ο Θεός, κατά το μέγα έλεός σου, και κατά το πλήθος των οικτιρμών σου εξάλειψε το ανόμημά μου. Πλύνε με ακόμη περισσότερο από την ανομία μου και από την αμαρτία μου καθάρισέ με. Διότι την ανομία μου εγώ τη γνωρίζω, και η αμαρτία μου είναι διαρκώς ενώπιόν μου. Σε σένα μόνο αμάρτησα και το πονηρό ενώπιόν σου έπραξα. Σε σένα καταφεύγω για την πολλή σου ευσπλαχνία. Σένα παρόργισα, και σε σένα καταφεύγω για την πολλή σου αμνησικακία. Σένα αθέτησα, και σε σένα καταφεύγω για την πολλή σου αγαθότητα και φιλανθρωπία, και δεόμενος φωνάζω: απόστρεψε το πρόσωπό σου από τις αμαρτίες μου, και όλες τις ανομίες μου εξάλειψε, μόνο και μόνο για το όνομά σου· διότι δεν έχω τίποτα να σου προσφέρω, ούτε καλή πράξη, ούτε καθαρή καρδιά, αλλά έχοντας θάρρος στους οικτιρμούς σου, ρίχνω τον εαυτό μου σε αυτούς, ώστε να κτίσεις μέσα μου καρδιά καθαρή και με πνεύμα ηγεμονικό να με στηρίξεις, για να μην ξαναπέφτω εύκολα στην αμαρτία, αλλά από τώρα και στο εξής να σε λατρεύω με οσιότητα και δικαιοσύνη όλες τις ημέρες μου· διότι δική σου είναι η βασιλεία και το κράτος στους αιώνες των αιώνων. Αμήν.

Αν και ο Θεός αποκήρυξε τους Αμμανίτες και τους Μωαβίτες στον αιώνα, τη Ρουθ, η οποία ήταν Μωαβίτισσα, τη δέχθηκε ανάμεσα στις ευσεβείς γυναίκες. Διότι από αυτήν ανέδειξε τον αγιώτατο Δαβίδ, στου οποίου την ψυχή η αληθινή μετάνοια δεν άφησε ούτε ίχνος από την πραγματική του παρανομία. Αφού δε εξάλειψε την ουλή της μοιχείας του, ανέδειξε από τη Βηρσαβεέ τον Σολομώντα ως βασιλιά του Ισραήλ. Και ο ίδιος, μετανοώντας, αυτό ακριβώς παρακάλεσε: «κατά το πλήθος των οικτιρμών σου εξάλειψε το ανόμημά μου».

Διότι δεν έχω το θάρρος να ατενίσω το ύψος του ουρανού. Σε ποιον λοιπόν να καταφύγω, εάν όχι σε εσένα, Φιλάνθρωπε; Ελέησέ με, Θεέ, κατά το μέγα έλεός σου και κατά το πλήθος των οικτιρμών σου εξάλειψε το ανόμημά μου.

Εσύ που μας επισκέφθηκες με έλεος και οικτιρμούς, Δέσποτα Κύριε, και χάρισες σε εμάς τους ταπεινούς και ανάξιους δούλους σου την παρρησία να παρασταθούμε στο άγιο θυσιαστήριό σου και να σου προσφέρουμε αυτήν τη λογική και αναίμακτη λατρεία υπέρ των δικών μας αμαρτημάτων, επίβλεψε σε εμένα τον αχρείο δούλο σου και εξάλειψε τα παραπτώματά μου ένεκα της ευσπλαχνίας σου και καθάρισε τα χείλη και την καρδιά μου από κάθε μολυσμό σαρκός και πνεύματος και κατέστησέ με ικανό με τη δύναμη του Αγίου σου Πνεύματος για αυτήν τη λειτουργία. Και δέξου με, χάρη στην αγαθότητά σου, καθώς προσεγγίζω το άγιο θυσιαστήριό σου. Ευδόκησε, λοιπόν, Κύριε, να γίνουν δεκτά τούτα τα δώρα που σου προσφέρονται δια των δικών μας χειρών, συγκαταβαίνοντας στις αδυναμίες μας. Και μην με απορρίψεις από το πρόσωπό σου, ούτε να βδελυχθείς την αναξιότητά μου, αλλά ελέησέ με, ω Θεέ, κατά το μέγα έλεός σου και παράβλεψε τα ανομήματά μου, ώστε, προσερχόμενος ακατάκριτα ενώπιον της δόξας σου, να αξιωθώ της σκέπης του μονογενούς σου Υιού και να μη γίνω αδόκιμος ως δούλος της αμαρτίας. Ναι, Δέσποτα, παντοδύναμε Κύριε, εισάκουσε τη δέησή μου. Διότι εσύ είσαι αυτός που ενεργεί τα πάντα στους πάντες και όλοι επιζητούμε τη δική σου βοήθεια.

Υπέρ του αγίου. Υπέρ του να απαλλαγούμε. Ελέησέ μας, ο Θεός, (κατά το μέγα έλεός σου, σε παρακαλούμε (Κ, Κύριε) εισάκουσε και ελέησε). Ι, Κ κ.λπ. Ακόμη παρακαλούμε υπέρ των ευσεβεστάτων και θεοφυλάκτων βασιλέων (μας), για το κράτος, τη νίκη (Κ για τη μακροημέρευση, την ειρήνη, την υγεία, τη σωτηρία τους και για το να συνεργήσει ακόμη περισσότερο ο Κύριος ο Θεός μας, να τους κατευοδώσει σε όλα και να υποτάξει κάτω από τα πόδια τους κάθε εχθρό και πολέμιο).

Διότι η προς θάνατον αμαρτία είναι τέτοιας φύσεως, ώστε να κατακρημνίζει τον άνθρωπο στον κατώτατο άδη. Επειδή, μολονότι υπάρχουν πολλές αμαρτίες, φαίνεται πως άλλες μεν φέρνουν στα επιφανειακά μέρη του άδη, άλλες δε στα κατώτατα και, όπως θα μπορούσε να πει κανείς, στον ίδιο τον πυθμένα του, για τον οποίο έχει ειπωθεί: «Υπάρχουν οδοί του ανθρώπου που φαίνονται να είναι ορθές, όμως τα τέλη τους βλέπουν προς τον πυθμένα του άδη». Αλλά από εκεί, λέγει, με λύτρωσες, επειδή το έλεός σου υπήρξε μεγάλο προς εμένα. Διότι, έχοντας προσευχηθεί να τύχει μεγάλου ελέους στον ν΄ ψαλμό, όπου είπε, «Ελέησόν με κατά το μέγα έλεός σου», με τα λόγια αυτά εδώ ομολογεί ότι πέτυχε την εκπλήρωση της προσευχής του· γι' αυτό και εκφράζει την ευγνωμοσύνη του όχι επιφανειακά, αλλά με όλη του την καρδιά. Θεέ μου, παράνομοι επαναστάτησαν εναντίον μου, και συναγωγή ισχυρών ζήτησε την ψυχή μου, και δεν έθεσαν εσένα ενώπιόν τους.

Επίβλεψε σε εμένα τον αχρείο δούλο σου και εξάλειψε τα παραπτώματά μου, εξαιτίας της ευσπλαχνίας σου· και καθάρισε τα χείλη και την καρδιά μου από κάθε μολυσμό σάρκας και πνεύματος· και απομάκρυνε από εμένα κάθε αισχρό και ασύνετο λογισμό· και αγίασέ με με τη δύναμη του Αγίου σου Πνεύματος για τη λειτουργία αυτή, και δέξου με, λόγω της αγαθότητάς σου, καθώς προσεγγίζω το άγιό σου θυσιαστήριο· και ευδόκησε, Κύριε, να γίνουν δεκτά τα δώρα που πρόκειται να προσφερθούν σε εσένα δια των χειρών μας, δείχνοντας συγκατάβαση στις δικές μου αδυναμίες· και μην με απορρίψεις από το πρόσωπό σου· μην αποστραφείς εμένα, την αναξιότητά μου, αλλά ελέησέ με, Θεέ, σύμφωνα με το μέγα έλεός σου, και σύμφωνα με το πλήθος των οικτιρμών σου εξάλειψε το ανόμημά μου, ώστε, αφού προσέλθω ακατάκριτα ενώπιον της δόξας σου, να αξιωθώ τη σκέπη σου και την έλλαμψη του Παναγίου σου Πνεύματος· και να μην αποδοκιμαστώ ως δούλος της αμαρτίας, αλλά ως δούλος που θα βρει χάρη και έλεος και άφεση αμαρτιών, και στον παρόντα και στον μέλλοντα αιώνα. Ναι, Δέσποτα παντοκράτορα, παντοδύναμε Κύριε, εισάκουσε τη δέησή μου.

Της μετανοίας προηγείται η επίγνωση των δικών μας σφαλμάτων, η οποία αποτελεί μεγάλη αφορμή για εξιλέωση. Διότι «ελέησέ με», λέει προς τον Θεό ο ψαλμωδός προφήτης, «επειδή εγώ γνωρίζω την ανομία μου», ελκύοντας το έλεος μέσω της επιγνώσεως και λαμβάνοντας την τέλεια άφεση μέσω της εξαγορεύσεως και της αυτομεμψίας. «Διότι είπα», λέει, «θα εξαγορεύσω ο ίδιος εναντίον μου την ανομία μου στον Κύριο, και εσύ συγχώρησες την ασέβεια της καρδιάς μου». Διότι την επίγνωση των προσωπικών αμαρτημάτων ακολουθεί η αυτοκατάκριση, και αυτήν την ακολουθεί η λύπη για τα αμαρτήματα, την οποία ο Παύλος ονόμασε κατά Θεόν λύπη. Την κατά Θεόν λύπη αυτή είναι φυσικό να την ακολουθεί η με συντετριμμένη καρδιά εξαγόρευση και δέηση προς τον Θεό, καθώς και η υπόσχεση για αποχή από τις κακίες στο εξής. Και αυτό είναι η μετάνοια.

Εις το τέλος. Ψαλμός του Δαβίδ. Όταν ήλθε προς αυτόν ο προφήτης Νάθαν, αφού είχε εισέλθει προς τη Βηρσαβεέ, τη γυναίκα του Ουρία. Όταν ο Δαβίδ διέπραξε την αμαρτία και την ανομία, αποστέλλεται προς αυτόν ο προφήτης Νάθαν, όνομα το οποίο ερμηνεύεται ως «δόση». Διότι ο Θεός γνώριζε ότι θα δοθεί άφεση στον προφήτη, ο οποίος είχε πέσει (με την πτώση του) στο φρέαρ της πλάνης. Διότι Βηρσαβεέ ερμηνεύεται «φρέαρ». Επειδή ο Δαβίδ έγινε τύπος για όλους όσους μετανοούν, γράφοντας ψαλμό εξομολογήσεως. «Ελέησόν με»: Έχω ανάγκη από μεγάλο έλεος, λέγει ο Δαβίδ, διότι μεγάλη υπήρξε η αμαρτία μου. «Και κατά το πλήθος»: Έχω ανάγκη από πολλούς οικτιρμούς για το τραύμα της αμαρτίας, διότι έγινε υπέρογκο και βαρύ. Εάν λοιπόν θεραπεύσεις το τραύμα, αφαίρεσε (παράβλεψε) και την ουλή, για να μην έχει (να μην έχω) ψεγάδι. «Επί πλείον»: Διότι, εάν δεν με πλύνεις εσύ από την παρανομία μου, δεν υπάρχει άλλος που να δύναται να με πλύνει από αυτήν. Υπαινίσσεται δε και το βάπτισμα. «Και από της αμαρτίας»: Τουτέστιν, εάν συγχωρείς την ανομία, συγχώρησε και την αμαρτία, και εκεί μεν τότε με τα δάκρυα, εδώ δε μετέπειτα με τα ύδατα του βαπτίσματος. «Ότι την ανομίαν»: Διότι γνωρίζω πώς έπραξα την ανομία (αμαρτία)· γι' αυτό αιτούμαι τη συγχώρηση. «Και η αμαρτία»: Διότι όχι μόνο έπραξα το κακό, αλλά και καρπός βλάστησε από αυτήν για μένα, τον οποίο βλέποντας πάντοτε συνταράσσομαι.

Αυτός δε, αποβλέποντας στη μετάνοια, έγραψε τον ακόλουθο ψαλμό, χωρίς να ντραπεί να φανερώσει δημόσια το τραύμα του, για να δείξει στους αμαρτωλούς το φάρμακο της μετάνοιας. Επιθυμεί να εξαλειφθεί η ανομία, ώστε όχι μόνο να ιαθεί το τραύμα, αλλά να μην απομείνει ούτε καν μώλωπας, γι' αυτό και επικαλείται το πλήθος των οικτιρμών.

ΣΤ΄. Αυτό λοιπόν κάνε και εσύ· στέναξε πικρά, φέρε στη μνήμη σου τα αμαρτήματά σου, σήκωσε το βλέμμα σου προς τον ουρανό, πες νοερά: «Ελέησόν με, ο Θεός», και η προσευχή σου έχει ολοκληρωθεί. Διότι εκείνος που είπε «Ελέησον», φανέρωσε την εξομολόγησή του και αναγνώρισε τα δικά του αμαρτήματα· επειδή το να ελεηθεί κανείς είναι ίδιον όσων έχουν αμαρτήσει. Εκείνος που είπε «Ελέησόν με», έλαβε συγχώρηση για τα παραπτώματά του· διότι αυτός που έχει ελεηθεί δεν τιμωρείται.

διδάσκοντας εκείνους που επιζητούν το έλεος από τον Θεό και λέγοντας: Ελέησόν με, ο Θεός, κατά το μέγα έλεός σου· περιφρουρώντας αυτούς που κλήθηκαν στην ιερωσύνη και λέγοντας: Μη με απορρίψεις από το πρόσωπό σου· διδάσκοντας εκείνους που σύρονται στα δικαστήρια και λέγοντας: Λύτρωσέ με από τη συκοφαντία των ανθρώπων· νουθετώντας αυτούς που φοβούνται την επίθεση των εχθρών και λέγοντας: Απάλλαξέ με από τους εχθρούς μου, Θεέ μου· παρακινώντας σε ευχαριστία όσους δείχνουν υπομονή και δέχονται ευεργεσίες, και λέγοντας: Με υπομονή περίμενα τον Κύριο, και με πρόσεξε, και εισάκουσε τη δέησή μου.

Μεταξύ των οποίων, λέει, και όλοι εμείς αναστραφήκαμε κάποτε. Όλοι· διότι δεν είναι δυνατόν να πει κανείς ότι εξαιρέθηκε κάποιος. «Στις επιθυμίες της σαρκός μας, πράττοντας τα θελήματα της σαρκός και των διανοιών, και ήμασταν εκ φύσεως τέκνα οργής, όπως και όλοι οι υπόλοιποι»· δηλαδή, μη έχοντας κανένα πνευματικό φρόνημα. Αλλά για να μη δημιουργηθεί η υποψία ότι τα λέει αυτά για να κατηγορήσει τη σάρκα, ούτε να νομίσει κανείς ότι το σφάλμα είναι μεγάλο, δες πώς προφυλάσσεται: Πράττοντας, λέει, τα θελήματα της σαρκός μας και των διανοιών, δηλαδή τα πάθη της ηδονής. Παροξύναμε, λέει, τον Θεό, και τον εξοργίσαμε· δηλαδή, ήμασταν οργή, και τίποτε άλλο. Διότι, όπως ακριβώς εκείνος που είναι τέκνο ανθρώπου είναι εκ φύσεως άνθρωπος, έτσι κι εμείς ήμασταν τέκνα οργής, όπως και οι υπόλοιποι· δηλαδή, κανείς δεν ήταν απαλλαγμένος, αλλά όλοι πράτταμε έργα άξια οργής. «Ο δε Θεός, όντας πλούσιος σε έλεος». Δεν λέει απλώς, Ελεήμων, αλλά Πλούσιος, όπως ακριβώς λέει και σε άλλο σημείο: «Στο πλήθος του ελέους σου»· και πάλι: «Ελέησέ με κατά το μέγα έλεός σου». «Εξαιτίας της πολλής του αγάπης, με την οποία μας αγάπησε». Δείχνει την αιτία για την οποία μας αγάπησε. Διότι τα έργα μας δεν ήταν άξια αγάπης, αλλά οργής και της έσχατης τιμωρίας. Και έτσι, λοιπόν, προήλθε από το πολύ του έλεος. «Και ενώ ήμασταν νεκροί εξαιτίας των παραπτωμάτων μας, μας συνεζωοποίησε εν Χριστώ». Πάλι ο Χριστός βρίσκεται στο μέσο, και το γεγονός καθίσταται αξιόπιστο. Διότι, αν η απαρχή ζει, ζούμε κι εμείς· εζωοποίησε και εκείνον, και εμάς.

Βλέπει διαρκώς προς τα άνω, περιβάλλεται από την πολλή δόξα του Θεού· είναι παρθένος που έχει χρυσές φτερούγες, σεμνά ενδεδυμένη, με πρόσωπο λευκό και ήμερο· είναι φτερωτή και ανάλαφρη, και στέκεται δίπλα στον βασιλικό θρόνο. Όταν κρινόμαστε, πετάει ξαφνικά από πάνω μας και εμφανίζεται, και μας λυτρώνει από την κόλαση, περιβάλλοντάς μας με τις φτερούγες της. Αυτήν θέλει ο Θεός περισσότερο από θυσίες· πολλά λέγει γι' αυτήν· τόσο πολύ την αγαπά. Χήρα, λέγει, και ορφανό και φτωχό θα περιθάλψει. Από αυτήν αγαπά να ονομάζεται ο Θεός: «Οικτίρμων και ελεήμων ο Κύριος», λέγει ο Δαβίδ, «μακρόθυμος και πολυέλεος και αληθινός»· και πάλι ένας άλλος: «Το έλεος του Θεού απλώνεται σε όλη τη γη». Αυτή διέσωσε το γένος των ανθρώπων· διότι, εάν δεν μας ελεούσε ο Θεός, τα πάντα θα είχαν καταστραφεί. Αυτή μας συμφιλίωσε ενώ ήμασταν εχθροί, αυτή κατεργάστηκε τα μύρια αγαθά, αυτή έπεισε τον Υιό του Θεού να γίνει δούλος και να κενώσει τον εαυτό Του. Αυτήν ας επιδιώξουμε με ζήλο, αγαπητοί, δια της οποίας σωθήκαμε· αυτήν ας αγαπήσουμε, αυτήν ας προτιμήσουμε από τα χρήματα, και, ακόμη και χωρίς χρήματα, ας έχουμε ψυχή ελεήμονα. Τίποτα δεν είναι τόσο χαρακτηριστικό του Χριστιανού, όσο η ελεημοσύνη· τίποτα δεν θαυμάζουν τόσο πολύ και οι άπιστοι και όλοι ανεξαιρέτως, όσο το όταν ελεούμε. Διότι σε πολλά έχουμε και εμείς ανάγκη από αυτό το έλεος, και προς τον Θεό κάθε μέρα λέμε: Κατά το μέγα σου έλεος, ελέησόν μας.

Τώρα όμως, για χάρη μεν των ηνιόχων θα παραδίδατε ακόμη και τα παιδιά σας, και για χάρη των χορευτών θα θυσιάζατε ακόμη και τις ίδιες σας τις ψυχές· για τον Χριστό όμως που πεινά, ούτε το ελάχιστο μέρος της περιουσίας σας δεν προσφέρετε. Αλλά εάν δώσετε λίγα χρήματα, επαναπαύεστε σαν να έχετε εξοφλήσει τα πάντα, αγνοώντας ότι ελεημοσύνη δεν είναι απλώς το να δίνεις, αλλά το να δίνεις με γενναιοδωρία. Γι' αυτόν τον λόγο και ο προφήτης δεν εξυμνεί και δεν μακαρίζει απλώς εκείνους που δίνουν, αλλά εκείνους που προσφέρουν άφθονα. Διότι δεν είπε απλώς: «Έδωσε», αλλά πώς; «Σκόρπισε, έδωσε στους φτωχούς». Ποιο είναι το όφελος, όταν, ενώ είσαι τόσο πλούσιος, δίνεις τόσα όσα θα αντιστοιχούσαν σε ένα κύπελλο νερό από το πέλαγος, και δεν μιμείσαι ούτε τη μεγαλοψυχία της χήρας γυναίκας; Και πώς θα πεις: «Κύριε, ελέησόν με κατά το μέγα έλεός σου, και κατά το πλήθος των οικτιρμών σου εξάλειψον το ανόμημά μου», εφόσον ο ίδιος δεν δείχνεις έλεος σε μεγάλο βαθμό, ίσως ούτε καν σε μικρό; Διότι πραγματικά ντρέπομαι πάρα πολύ, όταν βλέπω πολλούς από τους πλουσίους να επιβαίνουν σε άλογα με χρυσά χαλινάρια, να ακολουθούνται από υπηρέτες ντυμένους με χρυσάφι, να κατέχουν ασημένια κρεβάτια και να επιδεικνύουν τόση άλλη χλιδή, και ωστόσο, όταν χρειαστεί να προσφέρουν σε κάποιον φτωχό, να γίνονται πιο φτωχοί και από τους πιο φτωχούς.

Διότι έσβησαν πριν από την έλευση του νυμφίου. Γι' αυτόν τον λόγο έχουμε ανάγκη από πολύ έλαιο και από άφθονη φιλανθρωπία. Άκουσε λοιπόν τι λέει ο προφήτης: «Ελέησόν με, ο Θεός, κατά το μέγα έλεός σου». Επομένως, και εμείς έτσι πρέπει να ελεούμε τον πλησίον μας, σύμφωνα με το μεγάλο έλεος που διαθέτουμε. Διότι, όπως ακριβώς θα συμπεριφερθούμε στους ομοδούλους μας, ανάλογης αντιμετώπισης θα τύχουμε και από τον Δεσπότη. Και ποιο είναι το μεγάλο έλεος; Όταν δεν δίνουμε από το περίσσευμά μας, αλλά από το υστέρημά μας.

Ελέησέ με, Θεέ, κατά το μέγα έλεός σου· και κατά το πλήθος των οικτιρμών σου εξάλειψε το ανόμημά μου. [Και στον θειότατο Δαβίδ, και στον αιχμάλωτο λαό, και σε όσους από εμάς βρίσκονται σε δεινή κατάσταση, αρμόζουν τα προκείμενα λόγια. Διότι τα μεγάλα τραύματα έχουν ανάγκη από ισόμετρα φάρμακα. Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο ικετεύει ο μέγας Δαβίδ να εκχυθεί επάνω του ολόκληρο το έλεος, ώστε εκκενώνοντας όλη την πηγή των οικτιρμών να εξαλείψει τα ίχνη της αμαρτίας. Ευλόγως δε αποκαλεί το πλημμέλημα ανόμημα· διότι ενέχει διπλή την παράβαση του νόμου.] Εξάλειψε το ανόμημά μου. Άκουσες τον προφήτη να λέει: Και ο Κύριος αφαίρεσε το αμάρτημά σου. Τι περισσότερο λοιπόν ζητάς;

Εξακολουθώ να ευχαριστώ, εξακολουθώ να δοξολογώ. Εξαλείφθηκε το αμάρτημά μου, επιθυμώ να εξαφανιστεί και η ουλή· αφαιρέθηκε η πληγή, επιθυμώ να ανακτήσω και την ευμορφία μου. βʹ. Προσέρχεται, λοιπόν, και λέει: Ελέησόν με, ο Θεός.

Δεν αναφέρει τα κατορθώματα του βίου, αλλά τη φιλανθρωπία του Δεσπότη, καταφεύγοντας στο έλεος, το κοινό λιμάνι όλων όσων έχουν αμαρτήσει. Ελέησέ με, ο Θεός. Διότι το έλεός σου είναι άφατο, υπερβαίνει τον λόγο και είναι αδύνατον να ερμηνευθεί· για τον αμαρτωλό αποτελεί παρηγοριά, αλλά και για τον δίκαιο μεγάλη ασφάλεια. Διότι δεν σώζονται με το έλεος μόνο οι αμαρτωλοί, αλλά με το έλεος περιτειχίζονται και οι δίκαιοι.

Ελέησέ με, Θεέ, κατά το μέγα έλεός σου. Και η Χαναναία σε αυτό το λιμάνι καταφεύγει: Ελέησέ με, η θυγατέρα μου δαιμονίζεται βαριά. Διότι, όπου υπάρχει έλεος, δεν υπάρχει εξέταση· όπου υπάρχει έλεος, δεν συνεδριάζει δικαστήριο· όπου υπάρχει έλεος, δεν απαιτούνται ευθύνες· όπου υπάρχει έλεος, η σωτηρία παρέχεται ανεξέταστα· όπου υπάρχει έλεος, παραβλέπεται η απολογία. Μόνο να ελεηθώ ζητώ. Για ποιο λόγο μου ζητάς ευθύνες; Απλώς έλεος ζητώ, μια σωτηρία χωρίς ανακρίσεις.

Ελέησέ με, Θεέ, κατά το μέγα έλεός σου. Είπες μέγα, πες πόσο; Δεν γνωρίζω· ότι είναι μέγα, το γνωρίζω· να το καταμετρήσω δεν δύναμαι, να το κατανοήσω δεν έχω τη δύναμη. Δεν γνωρίζω την ποσότητα του μεγέθους, δεν τη συλλαμβάνει η διάνοια, δεν την ερμηνεύει η γλώσσα. Βλέπω ότι ο καρπός του ελέους είναι μέγας. Διότι, αν δεν ήταν πάρα πολύ μεγάλος, λίγοι θα είχαν σωθεί. Αυτό το έλεος επιδεικνύει και ο Υιός Του.

Διότι ερχόμενος, από έλεος έσωσε τους πάντες. Ελέησέ με, Θεέ, το ακύμαντο λιμάνι, το γεμάτο γαλήνη. Μεγάλος είναι ο θόρυβος των αμαρτιών μου, αλλά πολλή η ασφάλεια της φιλανθρωπίας του Δεσπότη μου. Έγινε άνθρωπος· αυτό είναι έργο ελέους. Ήλθε σε μήτρα παρθενική· αυτό είναι έργο φιλανθρωπίας. Έγινε αυτό που ήσουν εσύ, για να γίνεις εσύ αυτό που δεν ήσουν· αυτό είναι έργο ελέους. Και όταν ήλθε, ποιους κάλεσε αμέσως;

Διότι, τι είναι η αμαρτία μπροστά στη φιλανθρωπία του Δεσπότη; Ένας ιστός αράχνης. Φυσάει ο άνεμος, και ο ιστός της αράχνης διαλύεται· θέλει ο Θεός, και δεν καταλύεται η αμαρτία; Αυτά τα λέω, όχι για να σας κάνω πιο αμελείς, αλλά για να σας οδηγήσω στην πίστη μιας μεγαλύτερης προσδοκίας και μιας αγαθότερης ελπίδας. Ποτέ μην απελπίζεσαι, άνθρωπε· να απελπίζεσαι μόνο για εκείνον που έχει απελπιστεί για τον ίδιο του τον εαυτό. Αναλογίσου, λοιπόν, αυτόν τον μεγάλο προφήτη, τον Δαβίδ εννοώ, ο οποίος μετά τη χάρη του Πνεύματος, μετά την παρρησία του προς τον Θεό, μετά από το πλήθος των κατορθωμάτων, μετά από τόσα τρόπαια, αναφωνεί και λέει: «Ελέησέ με, ο Θεός, κατά το μέγα έλεός σου». Άπλωσα τον εαυτό μου στο πέλαγος της φιλανθρωπίας του Δεσπότη. Και τι θέλεις; Πες μου. Άκουσες τον προφήτη να λέει: «Και ο Κύριος αφαίρεσε το αμάρτημά σου». Τι περισσότερο ζητάς;

Δεν ζητώ μόνον αυτό· το κάλλος μου ζητώ, την παρρησία μου ζητώ. Και κατά το πλήθος των οικτιρμών σου εξάλειψε το ανόμημά μου. Βλέπεις τι ζητεί; Τι λοιπόν; Δεν έχει εξαλειφθεί; Τι άλλο θέλεις; Πλύνε με περισσότερο από την αμαρτία μου και από την ανομία μου καθάρισέ με. Γιατί; Ζητώ περισσότερα, καθαρότητα μεγαλύτερης λαμπρότητας. Πλύνε με περισσότερο από την αμαρτία μου. Διότι τι έπραξες για να συμβεί αυτό;

ΤΟΥ ΙΔΙΟΥ Στον βασιλιά Δαβίδ και στον απόστολο Παύλο, περί μετανοίας· και σε διάφορα λόγια του ψαλτηρίου που εκπληρώθηκαν στο πρόσωπο του Χριστού· και για το ότι δεν πρέπει να απελπιζόμαστε για τη σωτηρία μας. Μόλις ακούσατε τον υμνογράφο Δαβίδ να αναφωνεί: «Ελέησόν με, ο Θεός, κατά το μέγα έλεός σου, και κατά το πλήθος των οικτιρμών σου εξάλειψον το ανόμημά μου». Και πάλι, «Καρδίαν καθαράν κτίσον εν εμοί, ο Θεός, και πνεύμα ευθές εγκαίνισον εν τοις εγκάτοις μου», αναφωνεί ο Δαβίδ. Και για ποιον λόγο λέει ο προφήτης: «Ελέησόν με, ο Θεός, κατά το μέγα έλεός σου»; Επειδή όπου υπάρχει έλεος, η σωτηρία χαρίζεται ανεξέταστα· όπου υπάρχει έλεος, δεν συγκαλείται δικαστήριο· όπου υπάρχει έλεος, δεν ζητούνται ευθύνες. Εφόσον ζητώ να ελεηθώ, απάλλαξέ με από την ασθένεια. Και γιατί αναφωνεί ο Δαβίδ: «Καρδίαν καθαράν κτίσον εν εμοί, ο Θεός»;

Εκείνος που, έπειτα από πλήθος κατορθωμάτων, έπειτα από τόσα τρόπαια, εκείνος που φόνευσε τον Γολιάθ και έπνιξε το λιοντάρι, που είχε τόσο μεγάλη παρρησία του Αγίου Πνεύματος, λέει: Ελέησέ με, Θεέ, κατά το μέγα έλεός σου, και κατά το πλήθος των οικτιρμών σου εξάλειψε το ανόμημά μου. Ενώ ήμουν άνθρωπος γεωργός, με έκανες βασιλιά· και αφού έγινα βασιλιάς, με κατέστησες προφήτη· στον πόλεμο με έκανες να νικήσω, καταβάλλοντας τον Γολιάθ όχι με τη φυσική δύναμη του σώματος, αλλά με τη δύναμη της πίστεως· με περιέβαλες με πορφύρα· άλλον απέβαλες και εμένα έφερες στη θέση του· μου χάρισες πλούτο.

Σύντομη είναι η αμαρτία, συντομότερη η εξομολόγηση. Διότι, επειδή αμάρτησε με τη γυναίκα του Ουρία, νικήθηκε από την αμαρτία, και αφού έγραψε ψαλμό, είπε: «Ελέησόν με, ο Θεός, κατά το μέγα έλεός σου». Και μέσω της πλήρους εξομολογήσεως έλαβε την άφεση κάθε αμαρτίας. Αλλά και ο Παύλος πώς ελεήθηκε;

Εάν δω έναν δίκαιο να στέκεται σταθερός, το θέαμα με καθοδηγεί προς τη φιλοσοφία. Από το θέαμα μαθαίνω τη μάχη, και εκπαιδεύομαι για τη νίκη. Εάν δω έναν δίκαιο να ανατρέπεται, πάλι γίνομαι σοφότερος από το θέαμα. Και όλα αυτά δεν τα είπα ούτε απλώς ούτε τυχαία, αλλά επειδή η εικόνα του ψαλμού που αναγνώσθηκε σήμερα μας οδηγεί στο θέμα αυτής της διδασκαλίας. Διότι, τι λέει ο προφήτης; «Ἐλέησόν με, ὁ Θεὸς, κατὰ τὸ μέγα ἔλεός σου· καὶ κατὰ τὸ πλῆθος τῶν οἰκτιρμῶν σου ἐξάλειψον τὸ ἀνόμημά μου». Αυτή είναι η εικόνα. Διότι τον ψαλμό τον ονομάζω εικόνα. Επειδή βλέπω διάφορα πρόσωπα μέσα στον ψαλμό: την αμαρτία να επιτίθεται και να θανατώνεται, τη μετάνοια να παρίσταται και να συμμαχεί με τον Θεό, τη φιλανθρωπία να λάμπει από ψηλά, να παρέχει φιλοσοφία, και να έχει πολλές πηγές δακρύων που προέρχονται από την εξομολόγηση. Αυτά είναι τα πρόσωπα της εικόνας. Αλλά πριν ξεκινήσω την ερμηνεία του ψαλμού, είναι αναγκαίο να σας εξηγήσω την επιγραφή του με μεγαλύτερη ακρίβεια. Διότι, όπως ακριβώς οι εικόνες έχουν επιγραφές, έτσι συμβαίνει και στους ψαλμούς. Επειδή και οι εικόνες που στέκονται ψηλά, στο κάτω μέρος έχουν πορφυρές πινακίδες, οι οποίες αναγράφουν ποιος είναι ο βασιλιάς, τίνος γιος είναι, και ποιον πόλεμο έφερε εις πέρας νικηφόρα· ενώ στον ψαλμό η επιγραφή βρίσκεται στο πάνω μέρος, και αναφέρει ποιο είναι το θέμα, ποια είναι η διδασκαλία, ποια η ρίζα, και για ποιον λόγο έχει ειπωθεί ο ψαλμός.

Βλέπετε αυτόν, ακόμη και μετά τη χάρη του Πνεύματος, μετά την παρρησία προς τον Θεό, μετά από το πλήθος των κατορθωμάτων, μετά από τόσα τρόπαια, να διακηρύσσει και να λέει: «Ελέησόν με, ο Θεός, κατά το μέγα έλεός σου». Είπες μέγα, πες και πόσο· ότι είναι μέγα το γνωρίζω, να το μετρήσω όμως ή να το κατανοήσω δεν μπορώ· άπλωσα τον εαυτό μου στο πέλαγος της φιλανθρωπίας του Δεσπότη μου.

Σου υπέδειξε ποικιλία βοηθημάτων, ανάλογα με τη διαφορετικότητα των τραυμάτων. Εάν δεν μπορείς να νηστέψεις, όπως οι Νινευίτες, τουλάχιστον, όπως η πόρνη, ξέπλυνε τις αμαρτίες σου με δάκρυα· εάν δεν μπορείς να προσφέρεις ελεημοσύνη, εξομολογήσου τις αμαρτίες σου. Στο έλεος του Θεού κατάφυγε, λέγοντας μαζί με τον Δαβίδ: «Ελέησόν με, ο Θεός, κατά το μέγα έλεός σου». Διότι δεν πρόκειται για δάγκωμα οχιάς, ώστε να του επιθέσω φάρμακο, ούτε για λεκέ που προήλθε από βούρκο, ώστε να τον ξεπλύνω με νερό· αλλά το τραύμα προέρχεται από δάγκωμα του διαβόλου και έχει ανάγκη το έλεος της δικής Σου φιλανθρωπίας. Μόνο πρόσελθε παρακαλώντας· διότι θα στάξει το έλαιο ο Φιλάνθρωπος, Εκείνος που είπε ότι: «Εάν ο άνομος επιστρέψει από την πονηρή του οδό, δεν θα θυμηθώ πλέον τις ανομίες που έπραξε». Ας επιστρέψουμε, λοιπόν, ας παρακαλέσουμε, ας ξεπλύνουμε με τα δάκρυα τον ρύπο της αμαρτίας, ας χτυπήσουμε το στήθος, ας πλήξουμε το μέτωπο, ας συναισθανθούμε τα όσα αμαρτήσαμε, ώστε να ακούσουμε κι εμείς από τον Κύριο το: «Σήμερα θα είστε μαζί μου στον παράδεισο». Στον Οποίο πρέπει κάθε δόξα, τιμή και προσκύνηση, τώρα και στους ατελεύτητους αιώνες. Αμήν.

Ας μην αναχωρήσω ταπεινωμένος και ντροπιασμένος, αλλά αφού αποκτήσω εκείνα που ήλπισα· και έτσι θα απέλθω χαίροντας με πλήρη βεβαιότητα στην καρδιά μου. Ελέησέ με, Θεέ, σύμφωνα με το μέγα έλεός σου, διότι σε εσένα έχει εμπιστευθεί η ψυχή μου· ελέησέ με, Κύριε, διότι είμαι ασθενής, εσύ που είσαι ο ιατρός των ψυχών και των σωμάτων.

Ας είναι αυτά τα λόγια της προσευχής μου μεσιτευτικά υπέρ εμού, και ενόσω ζω και όταν πεθάνω· αυτή η εξομολόγηση και τα δάκρυα ας κατευθυνθούν ως θυμίαμα ενώπιόν σου· εγώ δε καθημερινώς αναμένω το αναπόφευκτο του θανάτου. Και το μεν άθλιο σώμα μου, αφού παραδοθεί στην ταφή, θα φθαρεί και θα αναλυθεί στα στοιχεία από τα οποία συντέθηκε, το οποίο εσύ, ο Ζωοδότης, θα αναστήσεις άφθαρτο κατά τον καιρό της παλιγγενεσίας· το δε πνεύμα μου το παραδίδω στα χέρια σου. Ανάπαυσε, Άγιε Δέσποτα, στο φως των ζώντων και στην κατοικία εκείνων που ευφραίνονται, τους γεννήτορες, τους προγόνους και τους αδελφούς μου, οι οποίοι υπήρξαν ευγνώμονες δούλοι σου· διότι, αν και αμαρτήσαμε, δεν απομακρυνθήκαμε από εσένα, ούτε απλώσαμε τα χέρια μας προς ξένο Θεό, αλλά εσένα γνωρίσαμε, και εσένα αγαπήσαμε, και σε εσένα πιστέψαμε, και εσένα προσκυνούμε, τον Ένα εν Τριάδι Θεό, και σε εσένα προσευχόμαστε, και σε εσένα στηρίζουμε τις ελπίδες της σωτηρίας μας. Ελέησέ μας κατά το μέγα σου έλεος, και σώσε μας στην επουράνια και αιώνια βασιλεία σου.

Ποτέ μην απελπίζεσαι για κανέναν άνθρωπο, παρά μόνον για εκείνον που απελπίζεται για τον εαυτό του. Αναλογίσου, λοιπόν, τον προφήτη, ο οποίος μετά τη χάρη του Πνεύματος, μετά την παρρησία προς τον Θεό, μετά το πλήθος των κατορθωμάτων, μετά από τέτοια τρόπαια, διακηρύσσει και λέει: Ελέησέ με, ο Θεός, κατά το μέγα έλεός σου. Έριξα τον εαυτό μου στο πέλαγος της φιλανθρωπίας του Δεσπότη. Και τι θέλεις, πες μου; Άκουσες τον προφήτη να λέει: Ο Κύριος αφαίρεσε το αμάρτημά μου. Δεν ζητώ μόνον αυτό· την ωραιότητά μου ζητώ, την παρρησία μου ζητώ. Κατά το πλήθος των οικτιρμών σου εξάλειψε το ανόμημά μου. Ζητώ ακόμη περισσότερα, μεγαλύτερη λαμπρότητα, μεγαλύτερη καθαρότητα: Πλύνε με περισσότερο από την ανομία μου και από την αμαρτία μου καθάρισέ με.

Είπε: Ελέησόν με. Όπου υπάρχει έλεος, δεν γίνεται εξέταση. Όπου υπάρχει έλεος, δεν συνεδριάζει δικαστήριο. Όπου υπάρχει έλεος, δεν απαιτούνται ευθύνες. Όπου υπάρχει έλεος, η σωτηρία παρέχεται χωρίς ανάκριση. Όπου υπάρχει έλεος, η απολογία είναι συγχωρημένη. Ζητώ μόνο να ελεηθώ· για ποιον λόγο απαιτείς από εμένα ευθύνες; Ένα πράγμα ζητώ, το έλεος, μια σωτηρία χωρίς λεπτομερή έρευνα: Ελέησόν με ο Θεός, κατά το μέγα έλεός σου. Είπες μεγάλο, πες και πόσο. Δεν γνωρίζω· ότι είναι βέβαια μεγάλο, το γνωρίζω· να το κατανοήσω όμως δεν έχω τη δύναμη. Δεν γνωρίζω την ποσότητα του μεγέθους. Δεν το ερμηνεύει ο λόγος· δεν το κατανοεί η διάνοια. Βλέπω τον καρπό του ελέους μεγάλο. Διότι, εάν δεν ήταν πάρα πολύ μεγάλο, λίγοι θα είχαν σωθεί.