Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 51:10

Εις το τέλος, συνέσεως του Δαβίδ, όταν ήλθε ο Δωήκ ο Ιδουμαίος και ανήγγειλε στον Σαούλ και του είπε: Ήλθε ο Δαβίδ στον οίκο του Αβιμέλεχ. ΝΑ΄. Υπόθεση. Όταν έφυγε ο Δαβίδ από το πρόσωπο του Σαούλ και κατέφυγε στον οίκο του Αβιμέλεχ, και γεύθηκε τους άρτους των ιερέων και έλαβε τη ρομφαία του Γολιάθ, κάποιος πήγε και τα ανήγγειλε αυτά στον Σαούλ. Και αυτός ήταν ο Δωήκ ο Σύρος, ο οποίος εξώθησε σε τέτοια εχθρότητα την ψυχή του Σαούλ, ώστε εκείνος έδωσε εντολή να εξολοθρεύσουν ολόκληρη την πόλη των ιερέων και να μην λυπηθούν ούτε τα κτήνη τους. Ακούγοντας λοιπόν αυτά ο Δαβίδ, λέγει τα προκείμενα, απευθυνόμενος στο πρόσωπο του Σύρου. Έχει δε η αναφορά εφαρμογή και στο πρόσωπο του ιουδαϊκού λαού και του Ιούδα. Περιέχει επίσης την επαγγελία των μελλοντικών αγαθών, καθώς και την εγκαθίδρυση των αγίων Του στον οίκο του Θεού, δια του να λέγει: «Εγώ δε είμαι ωσάν ελαία κατάκαρπη στον οίκο του Θεού». Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο ο ψαλμός επιγράφεται «συνέσεως» και «εις το τέλος». Διότι υπάρχει ανάγκη πολλής συνέσεως για να γνωρίσει κανείς το μυστήριο της οικονομίας του κατά σάρκα Δαβίδ.

Διότι ο προδότης αγάπησε περισσότερο να λάβει χρυσίο, παρά να έχει βοηθό τον Ιησού. Και ενδυναμώθηκε στη ματαιότητά του. Αντί του: Και ενισχύθηκε για να ικανοποιήσει τη μάταιη καρδιά του, και δεν σταμάτησε μεταμελούμενος για την ασέβειά του. [Αλλά στήριξε την ελπίδα του στο πλήθος του πλούτου του. Ορθά δε αποκάλεσε τον πλούτο και την εξουσία ματαιότητα, κρίνοντας από τα ίδια τα πράγματα· διότι ούτε τον Δωήκ ωφέλησαν ούτε τους Ασσυρίους, όταν η παρουσία ενός μόνο αγγέλου τους εξόντωσε, και κείτονταν άταφοι.] Εγώ δε ως ελαία κατάκαρπος. Διότι είναι αειθαλής η δόξα εκείνων που πιστεύουν στον Χριστό. [Ο δε καρπός του Πνεύματος είναι αγάπη, χαρά, ειρήνη και τα εξής. Έχοντας λοιπόν αυτόν τον καρπό μέσα του ο άγιος, έλεγε: Εγώ δε ως ελαία κατάκαρπος· παρομοιάζει δε τον εαυτό του με κατάκαρπη ελιά, επειδή, καθώς κυριαρχούσε μέσα του η ελεημοσύνη, ακολουθούσαν κατόπιν και οι υπόλοιπες αρετές. Έτσι άλλωστε ονομάζουμε τον Ιώβ ανδρείο, και τον Ιωσήφ σώφρονα, και τους υπολοίπους, χαρακτηρίζοντάς τους από την αρετή που επικρατούσε στον καθένα.] Ήλπισα στο έλεος του Θεού εις τον αιώνα.

Απόκριση του Βαρσανουφίου: Ο Κύριος Ιησούς, ο Υιός του ευλογημένου και υψίστου Θεού, ας σας ενδυναμώσει και ας σας ενισχύσει στην υποδοχή του αγίου Πνεύματός του, για να έλθει και με την αγαθή του παρουσία να σας διδάξει τα πάντα, και να φωτίσει τις καρδιές σας και να σας οδηγήσει σε όλη την αλήθεια, ώστε να σας δω να θάλλετε σαν τον φοίνικα μέσα στον παράδεισο του Πατέρα μου και Θεού, και να βρεθείτε σαν «κατάκαρπη ελιά» ανάμεσα στους αγίους, και σαν «άμπελος καρποφόρος εξολοκλήρου αληθινή μέσα στο θείο κτήμα». Ας σας καταξιώσει δε ο Κύριος να πιείτε «από την πηγή της σοφίας». Διότι ήδη όσοι ήπιαν από αυτήν ξέχασαν τον εαυτό τους, έχοντας βγει εντελώς έξω από τον παλαιό άνθρωπο. Και από την πηγή της σοφίας οδηγήθηκαν σε άλλη πηγή, της αγάπης που ποτέ δεν εκπίπτει. Και αφού έφτασαν σε αυτή την κατάσταση, κατέκτησαν το απερίσπαστο και αμετεώριστο μέτρο, γινόμενοι όλοι νους, όλοι οφθαλμός, όλοι ζωντανοί, όλοι φως, όλοι τέλειοι, όλοι θεοί. Πόνεσαν, μεγαλύνθηκαν, δοξάστηκαν, λαμπρύνθηκαν, τελειώθηκαν, έζησαν, επειδή πρώτα πέθαναν.

Η ψυχή ανασκάπτεται με την απόθεση των κοσμικών μεριμνών, οι οποίες αποτελούν βάρος στις καρδιές μας. Επομένως, εκείνος που απέθεσε τη σαρκική αγάπη και τη φιλαργυρία, ή που θεώρησε αποτρόπαια και αξιοκαταφρόνητη την ταραχή για τούτη την ελεεινή δόξα, είναι σαν να ανασκάφθηκε και ανέπνευσε ελεύθερα, αποτινάσσοντας το μάταιο βάρος του γήινου φρονήματος. Πρέπει δε, σύμφωνα με τα λόγια της παροιμίας, να μην υλομανεί κανείς, δηλαδή να μην πολιτεύεται επιδεικτικά, ούτε να θηρεύει τον έπαινο των έξωθεν ανθρώπων, αλλά να είναι έγκαρπος, ταμιεύοντας την επίδειξη των έργων του για τον αληθινό γεωργό. Εσύ δε να είσαι σαν κατάκαρπη ελιά μέσα στον οίκο του Θεού, χωρίς ποτέ να απογυμνώνεσαι από την ελπίδα, αλλά διατηρώντας πάντοτε γύρω σου θαλερή τη σωτηρία δια της πίστεως. Διότι με αυτόν τον τρόπο θα μιμηθείς το αειθαλές του φυτού και θα ζηλώσεις την πολυκαρπία του, παρέχοντας άφθονη ελεημοσύνη σε κάθε καιρό.

Εμείς δε όλοι, που ακολουθήσαμε την αλήθεια του Ευαγγελίου, θα είμαστε, σύμφωνα με εκείνο τον προφητικό λόγο, «σαν κατάκαρπη ελιά στον οίκο του Θεού», δοξάζοντας τον Θεό Πατέρα Παντοκράτορα, και τον μονογενή Υιό Του που γεννήθηκε από τη Μαρία, και το Άγιο Πνεύμα, το οποίο είναι ζωοποιό και παρέχει ζωή στους πάντες, υποτασσόμενοι σε πιστότατους βασιλείς, τιμώντας και τις άγιες βασίλισσες που διαλάμπουν μέσα στην παρθενία. Για την έγγαμη, όμως, θα προσευχηθούμε θερμά να δει υιό να γεννιέται από αυτούς, και να διατηρηθεί το φιλόθεο, φιλόπιστο και ορθόδοξο βασίλειο εν Χριστώ Ιησού τω Κυρίω ημών, στον οποίο ανήκει η δόξα στους αιώνες των αιώνων. Αμήν.

Τη δε σκέπη της θεϊκής και άνωθεν βοήθειας την ονομάζουν σκιά. Αλλά δεν έπραξε αυτό ο Εφραίμ. Διότι αναζήτησε τον καύσωνα. Πώς και με ποιον τρόπο; «Όλη την ημέρα πλήθυνε τα κενά και τα μάταια», δηλαδή, σε κάθε καιρό έπραττε και σχεδίαζε ψυχρά και ανωφελή πράγματα. Ποια είναι αυτά; Συνήψε συνθήκη με τους Ασσυρίους. Ανέφερα δε ήδη προηγουμένως, και μάλιστα πολλές φορές, ότι μερικοί από τους βασιλείς της Σαμάρειας και των Ιεροσολύμων, άλλοτε με χρήματα επιχειρούσαν να αγοράσουν την ειρήνη με τους Ασσυρίους και την προερχόμενη από αυτούς ασφάλεια, άλλοτε δε καλούσαν τη βοήθεια των Αιγυπτίων, και, εξαγοράζοντας την υπόσχεση της εύνοιάς τους, έστελναν προϊόντα από την ίδια τους τη χώρα, μαζί βεβαίως με άλλα. Η δε χώρα των Σαμαρειτών ήταν ελαιοφόρος, και το λάδι ήταν πολύτιμο στην Αίγυπτο, καθώς η γη της δεν το παρήγαγε. Κενή λοιπόν και μάταιη αποδεικνύεται η ελπίδα στους ανθρώπους. Και ας θριαμβεύει εναντίον εκείνου που στηρίζεται σε ανθρώπους, εκείνος που στηρίζεται στον Θεό, λέγοντας εκείνο το ψαλμικό: «Ιδού άνθρωπος ο οποίος δεν έθεσε τον Θεό βοηθό του, αλλά ήλπισε στο πλήθος του πλούτου του, και ενδυναμώθηκε στη ματαιότητά του. Εγώ όμως, ως ελαία κατάκαρπη στον οίκο του Θεού, ήλπισα στο έλεος του Θεού εις τον αιώνα, και εις τον αιώνα του αιώνος».

Αυτά είναι και τα ιδιώματα του Σατανά, το να χαίρεται, λέγω, με την κακία και την αδικία. Επιτιμά λοιπόν και τους Ιουδαίους που δεν αποδέχονται τη δικαιοσύνη εν Χριστώ. <Αγάπησας όλα τα λόγια του καταποντισμού, δόλια γλώσσα.> (A f. 294.) Αυτά θα μπορούσαν να λεχθούν δικαίως και για τους άρχοντες των Ιουδαίων και για τον ίδιο τον Ιούδα· διότι και εκείνοι δυσφήμησαν ακατάσχετα τον Κύριο, και ο προδότης χρησιμοποίησε λόγια γεμάτα δόλο και υποκρισία. Λόγια καταποντισμού θα μπορούσαν να είναι εκείνα που καταφέρνουν την ψυχή του ανθρώπου στον θάνατο και στον άδη, οι ψιθυρισμοί, οι καταλαλιές και η κατά του Θεού βλασφημία. <Να σε απομακρύνει από το σκήνωμα, και το ρίζωμά σου από τη γη των ζώντων.> (A f. 294 b.) Και από τη σκηνή, δηλαδή από τον τόπο της μαθητείας, τον μετακίνησε, και τη ρίζα, σαν ακανθώδους φυτού, την ξερίζωσε από τη γη των ζώντων και από το γεώργιο των αποστόλων. Αυτά συνέβησαν και στους λαούς των Ιουδαίων, που δεν αποδέχθηκαν τη δικαίωση εν Χριστώ. Παρόμοιο δε είναι αυτό με το, «Ας εξαλειφθούν από τη βίβλο των ζώντων.» Μετατέθηκαν δε και από την ιερατική σκηνή, αφού έγιναν αιχμάλωτοι εξαιτίας του σταυρού [της σταύρωσης] του Κυρίου. <Ήλπισα στο έλεος του Θεού εις τον αιώνα.> (A f. 295.) Εγώ, λέει, σε τίποτα από τα μάταια και χαμερπή δεν στηρίχθηκα, αλλά στο θείο έλεος που ακολουθεί τους αδικουμένους.

Και εκείνος που καρποφόρησε ελεημοσύνες, ελπίζει στο έλεος του Θεού, γνωρίζοντας ότι οι ελεήμονες θα ελεηθούν. Έχει δε την ελπίδα όχι μόνο για έναν αιώνα, αλλά και για το διάστημα που τους υπερβαίνει, του οποίου μέτρο είναι η απειρία, και το οποίο ονομάζει αιώνα αιώνων.

Αλλά μακάρι όλοι να λέμε εκείνο: «Εγώ δε, ως ελιά κατάκαρπη μέσα στον οίκο του Θεού, [ήλπισα στο έλεος του Θεού εις τον αιώνα]»· ελιά όχι αισθητή, αλλά νοητή, φωτοφόρος. Δικό Του, λοιπόν, είναι το να φυτέψει και να ποτίσει, δικό σου δε το να καρποφορήσεις. Του Θεού είναι το να χαρίσει, δικό σου δε το να λάβεις και να διατηρήσεις. Μην καταφρονείς τη χάρη επειδή δίνεται δωρεάν, αλλά, αφού τη λάβεις, διατήρησέ την με ευλάβεια.

Ω δύναμη του σταυρού, του οποίου το ξύλο έγινε ελαιόδεντρο και άμπελος· και πάλι στάχυς και αγρός! Διότι ο καρπός που βλάστησε πάνω σε αυτόν, όντας και άρτος και οίνος και έλαιο, ξεχύθηκε πνευματικώς σε όλα τα έθνη. Και ότι όλα αυτά είναι ο Χριστός, το λέει στο Ευαγγέλιο: Εγώ είμαι ο άρτος που κατέβηκε από τον ουρανό. Και για το ότι ο ίδιος έγινε και οίνος, λέει: Εγώ είμαι η άμπελος, εσείς τα κλήματα· ο Πατέρας μου είναι ο γεωργός. Σχετικά δε με το ότι ο ίδιος είναι έλαιο, λέει και στο βιβλίο του Προφήτη: Εγώ δε είμαι ως κατάκαρπη ελαία μέσα στον οίκο του Θεού.

Εορτάζει τις εορτές των εορτών, έχοντας στο κέντρο της τον βασιλιά των ασωμάτων, ταυτόχρονα ως νυμφίο και ως βασιλιά· εορτάζει εορτές, ως κατάκαρπη ελιά μέσα στον οίκο του Θεού, που πυκνώνει το φύλλωμά της χωρίς να το αποβάλλει· εορτάζει εορτές, υπάρχοντας ως εαρινό κρίνο του παραδείσου, στο οποίο βρίσκεται ο Χριστός, το πραγματικά ευθαλές κρίνο, το οποίο δεν κρίνει, αλλά σώζει τον κόσμο. Στην οποία βρίσκεται ο Χριστός, το ίον (άνθος) που πραγματικά ιάται τα πάθη αυτών που νοσούν· στην οποία βρίσκεται ο αμπελώνας, αυτός που λέει: «Εγώ είμαι η άμπελος η αληθινή»· στην οποία βρίσκεται ο ελαιώνας, αυτός που πραγματικά ελεεί αυτούς που ελπίζουν σε αυτόν· στην οποία εβλάστησε από τη ρίζα του Ιεσσαί ο προαιώνιος κλάδος, αγεώργητα και χωρίς το σκάψιμο ανθρώπινης σποράς· στην οποία βρίσκεται η αέναη πηγή· στην οποία δεν ρέουν ο Φισών, ο Γεών, ο Τίγρης και ο Ευφράτης, αλλά ο Ματθαίος, ο Μάρκος, ο Λουκάς και ο Ιωάννης, αυτοί που ποτίζουν τον παράδεισο της Εκκλησίας του Χριστού. Εκεί όπου όλη η νεολαία σήμερα, ως κατάκαρπη ελιά κρατώντας κλάδους ελιάς, παρακαλούμε τον ελεήμονα Χριστό· φυτεμένοι στον οίκο του Κυρίου, ανθίζοντας ανοιξιάτικα στις αυλές του, εορτάζουμε εορτή, βλέποντας τον χειμώνα του Νόμου να έχει υποχωρήσει.

Μαθαίνοντας, λοιπόν, ο Δαβίδ ότι αυτά διαπράχθηκαν με αυτόν τον τρόπο, παραθέτει τους προκείμενους λόγους, οι οποίοι δεν περιέχουν ούτε ωδή, ούτε ύμνο, ούτε κάτι παρόμοιο. Διότι πώς θα ήταν άλλωστε δυνατόν, εξαιτίας της συμφοράς τόσων ιερέων, να ψάλλει ωδές και ψαλμούς; Γι' αυτό και δεν έχει επιγραφεί τίποτε τέτοιο· αναφέρεται μόνο το «εἰς τὸ τέλος» και το «συνέσεως»· επειδή τα τελευταία από τα λόγια αυτά εξαγγέλλουν αγαθά, στα οποία λέει: «Εγώ δε ωσεί ελαία κατάκαρπος», και τα εξής. Αλλά και το νόημα των λόγων που εμπεριέχονται απαιτεί σύνεση από τον Θεό. Όταν, λοιπόν, βρέθηκε κοντά στον Αβιμέλεχ και γεύθηκε την ιερατική τροφή, «αλλάζοντας την όψη του» ή τον τρόπο του σύμφωνα με την ερμηνεία των υπολοίπων, ανέπεμπε ευλογίες και ευχαριστίες στον Θεό λέγοντας: «Ευλογήσω τον Κύριον εν παντί καιρώ, διαπαντός η αίνεσις αυτού εν τω στόματί μου», και τα εξής. Τώρα, όμως, που έμαθε την πράξη του διαβολικού Δωήκ, και ότι σκότωσε τόσους ιερείς διαπράττοντας ένα διαβολικό έργο, συντάσσει τους προκείμενους λόγους σαν να απευθύνεται προς αυτόν, λέγοντας: «Τι εγκαυχά εν κακία, ο δυνατός; Ανομίαν όλην την ημέραν, και αδικίαν ελογίσατο η γλώσσα σου». Και τα παρόντα λόγια ειπώθηκαν πολύ παλαιότερα χρονικά από την ιστορία του 50ού Ψαλμού. Διότι, ενώ ζούσε ακόμη ο Σαούλ, και προτού βασιλεύσει ο Δαβίδ, αυτά και διαπράχθηκαν και ειπώθηκαν.

Εγώ όμως, σαν κατάκαρπη ελιά μέσα στον οίκο του Θεού, έλπισα στο έλεος του Θεού στον αιώνα και στον αιώνα του αιώνα. Το ποιο τέλος θα έχει εκείνος που είναι δυνατός στην κακία, το μάθαμε από όσα προαναφέρθηκαν. Εγώ όμως, λέει ο Δαβίδ, έχοντας διδαχθεί αυτά από το Άγιο Πνεύμα, ποτέ δεν θα υπερηφανευόμουν για το πλήθος του πρόσκαιρου πλούτου ούτε για τη ματαιότητα του θνητού βίου· διότι ματαιότης ματαιοτήτων, τα πάντα είναι ματαιότης. Αλλά, αποφεύγοντας τον δρόμο του δυνατού στην κακία, δεν θα ακόνιζα τη γλώσσα και τα λόγια μου για την απώλεια των άλλων, αλλά για την ωφέλεια των ψυχών και για τη διακονία σωτήριων λόγων. Και στις υπόλοιπες πράξεις θα γινόμουν τόσο ευθαλής και εύκαρπος, ώστε η ψυχή μου να παρομοιάζεται με αειθαλές και πολύκαρπο φυτό φυτεμένο στον οίκο του Θεού.

Γι' αυτό λέω: Εγώ είμαι σαν κατάκαρπη ελιά μέσα στον οίκο του Θεού· ή, σύμφωνα με τον Σύμμαχο: Εγώ είμαι σαν θαλερή ελιά μέσα στον οίκο του Θεού. Διότι δεν απομακρυνόμουν από τον οίκο του Θεού, αλλά, όντας φυτεμένος μέσα σε αυτόν σαν σε αγρό του Θεού, και απολαμβάνοντας τα νάματα της πηγής που βρίσκεται στον οίκο του Θεού, γινόμουν πολύκαρπος και αειθαλής, κατά το παράδειγμα του φυτού της ελιάς, το οποίο συγκαταλέγεται στα αειθαλή. Πρόσεξε δε, ότι, όταν έλεγε αυτά ο Δαβίδ, ούτε στην Ιερουσαλήμ βρισκόταν, την οποία τα παιδιά των Ιουδαίων θεωρούσαν ως οίκο του Θεού, διότι δεν είχε οικοδομηθεί· αλλά ούτε και στη σκηνή που είχε κατασκευαστεί από τον Μωυσή, η οποία βρισκόταν ακόμη τότε στους Ιουδαίους.

Διότι, προσπαθώντας να αποφύγει τον Σαούλ, διέμενε ανάμεσα σε άλλους· όμως δεν αγνοούσε ότι ο ίδιος ήταν φυτεμένος στον οίκο του Θεού, εννοώντας ως οίκο του Θεού το θεοσεβές πολίτευμα. Και επειδή ακριβώς ήταν καρπερός, μη φέροντας πικρούς καρπούς, αλλά γλυκούς και γεμάτους από πολλή φιλανθρωπία, εύλογα παρομοιαζόταν με κατάκαρπο φυτό ελιάς, καθώς το παράδειγμα υποδηλώνει το έλεος προς τον πλησίον και τη φιλανθρωπία προς όλους. Καθώς λοιπόν έβριθε από τόσα αγαθά, ακολούθως προσθέτει: Ήλπισα στο έλεος του Θεού εις τον αιώνα και εις τον αιώνα του αιώνος.

Διότι το τέλος εκείνου που είναι δυνατός στην κακία, φανέρωνε γι' αυτόν ξερίζωμα και αφανισμό. Επειδή έπρεπε η ρίζα που φέρει πικρούς καρπούς να αποκοπεί από τον σοφό γεωργό των όλων. Εκείνος όμως που είναι σαν κατάκαρπη ελιά στον οίκο του Θεού, ήλπισε στο έλεος του Θεού στον αιώνα και στον αιώνα του αιώνος, ποριζόμενος αθανασία και αιώνια ζωή από την αγαθή ελπίδα, από την οποία ποτέ δεν θα εκπέσει· διότι η ελπίδα, κατά τον Απόστολο, δεν καταισχύνει. Έπειτα, αφού διαμόρφωσε μέσα του αγαθές ελπίδες για αγαθούς καρπούς, αποδίδει την αιτία στον χορηγό όλων των αγαθών λέγοντας: Θα σε δοξολογώ στον αιώνα, διότι εσύ το έπραξες. Διότι δεν έκανα, λέγει, εγώ τον εαυτό μου σαν κατάκαρπη ελιά, αλλά εσύ τον έκανες· διότι από εσένα προέρχεται η χάρη· γι' αυτό ποτέ δεν θα πάψω να σε ευγνωμονώ και να σε δοξολογώ. Αφού δε ήλπισα στο έλεος του Θεού, θα προσμένω με υπομονή το όνομά Του. Διότι, εφόσον υπάρχει ως βάση η αγαθή ελπίδα, έχουμε ανάγκη από υπομονή. Γι' αυτό θα προσμένω με υπομονή το όνομά σου, λέγει, διότι είναι αγαθό ενώπιον των οσίων σου· ή κατά τον Σύμμαχο: Διότι είναι αγαθό το όνομά σου απέναντι στους οσίους σου. Γνωρίζοντας λοιπόν ότι είναι αγαθό και δημιουργικό αγαθών, όχι για τους δυνατούς στην κακία, ούτε για τους αποβεβλημένους από τους ζώντες, αλλά για τους οσίους, εύλογα θα προσμένω το όνομά σου, έχοντας την αγαθή ελπίδα ότι ποτέ δεν θα εκπέσω από το έλεός σου. Έτσι λοιπόν ήλπισα σε αυτό στον αιώνα και στον αιώνα του αιώνος.

ΕΙΣ ΤΟ ΤΕΛΟΣ, ΥΠΕΡ ΜΑΕΛΕΘ, ΣΥΝΕΣΕΩΣ ΤΩ ΔΑΥΙΔ ΝΒʹ Είπε ο άφρων στην καρδιά του: Δεν υπάρχει Θεός. Διαφθάρηκαν και έγιναν βδελυροί με τις ανομίες τους, δεν υπάρχει κανείς που να πράττει το αγαθό. Ο μεν 50ος ψαλμός περιείχε την εξομολόγηση ενός ανθρώπου που μετανόησε για όσα αμάρτησε· ενώ ο επόμενός του, την αλαζονεία εκείνου που ήταν ισχυρός στην κακία και είχε άθεο τρόπο ζωής· καθώς και ποιο τέλος ακολούθησε τον έναν και ποιο τον άλλον. Διότι, σε εκείνον που καυχιόταν για τα δικά του κακά, αναφερόταν: Γι' αυτό ο Θεός θα σε καθαιρέσει ολοκληρωτικά, θα σε ξεριζώσει και θα σε εκδιώξει από το σκήνωμά σου· ενώ εκ μέρους εκείνου που εξομολογήθηκε, προσθέτονταν αμέσως μετά τα εξής: Εγώ όμως, σαν την κατάκαρπη ελιά στον οίκο του Θεού, ήλπισα στο έλεός Του στον αιώνα. Ο παρών όμως, μη όντας ψαλμός —διότι δεν φέρει τέτοια επιγραφή— ούτε ωδή, ούτε κάτι παρόμοιο, περιέχει την προφητεία της σωτήριας θεοφάνειας, την οποία πολλοί προφήτες και δίκαιοι επιθύμησαν να δουν. Έτσι λοιπόν και ο προκείμενος, εξαιτίας της πτώσης όλων των ανθρώπων, σαν να βρίσκεται σε ένα κοινό ναυάγιο, προσεύχεται και λέει: Ποιος θα δώσει από τη Σιών τη σωτηρία του Ισραήλ;

Η προφητεία, βέβαια, αναφέρεται στον Δαβίδ, αφού εκφωνήθηκε από τον ίδιο. Γι' αυτό και από τους υπόλοιπους ερμηνευτές φέρει την επιγραφή του Δαβίδ. Και μπορεί να ειπωθεί ότι επομένως ο ίδιος ο Δαβίδ, προφητεύοντας το: «Εγώ όμως, σαν κατάκαρπη ελιά στον οίκο του Θεού, ήλπισα στο έλεος του Θεού», γνώριζε καλά ότι δεν θα επιτύγχανε με κανέναν άλλον τρόπο το έλεος, παρά μόνο δια του προφητευόμενου σωτηρίου. Γι' αυτό, αφενός στον 50ό ψαλμό έλεγε: «Απόδος μοι την αγαλλίασιν του σωτηρίου σου»· αφετέρου στον προκείμενο ψαλμό: «Τις δώσει εκ Σιών το σωτήριον του Ισραήλ;». Διότι προσευχόταν να δοθεί και στον ίδιο το κοινό αγαθό. Αλλά και ο 13ος ψαλμός παρουσιάζει μεγάλη συνάφεια σε σχέση με τον προηγούμενό του, εννοώ τον 12ο.

Αλλά επειδή όλα τα αισθητά ονομάζονται γη εξαιτίας του υλικού τους χαρακτήρα, μπορούμε να προσλάβουμε ως προς αυτόν τον λόγο που μας ανάγει, μέσω κάποιας αναλογίας, στα νοητά. Και αυτός ο λόγος είναι άρτος που εξάγεται από τη γη, ώστε να τρέφει τον εσωτερικό και κρυφό άνθρωπο, και από τις σωματικές διηγήσεις της Γραφής, οι οποίες ονομάζονται γη λόγω του ιστορικού τους χαρακτήρα. Ο άρτος που εξάγεται είναι ο μυστικός λόγος. «Για να φαιδρύνει το πρόσωπο με έλαιο, και ο άρτος στηρίζει την καρδιά του ανθρώπου». Φαιδρύνεται, λοιπόν, και λαμπρύνεται το πρόσωπο του έσω ανθρώπου με το έλαιο που είναι θρεπτικό του θείου φωτός, και το οποίο θεραπεύει τις νόσους και τους πόνους της ψυχής, διαφέροντας μόνο ως προς την έννοια από τον οίνο που αναφέρθηκε. Διότι ο Λόγος του Θεού, όπως ακριβώς είναι άμπελος, έτσι είναι και ελιά. «Εγώ», λέει, «είμαι σαν ελιά κατάκαρπη μέσα στον οίκο του Θεού». Διότι η διδασκαλία Του, ανάλογα με τη διαφορετική σχέση, είναι και οίνος και έλαιο και άρτος.

Και την φύτεψε ο ίδιος ο Κύριος για τον εαυτό του, λέγοντας σχεδόν μέσω της προφητείας: «ελιά ωραία και σκιερή κάλεσε το όνομά σου ο Κύριος». Επειδή, λοιπόν, ο πρώτος αμπελώνας, ενώ έπρεπε «να παραγάγει σταφύλια, παρήγαγε αγκάθια», και «όχι δικαιοσύνη αλλά κραυγή», εύλογα, λόγω της ακαρπίας του, ο Θεός «αφού κατέρριψε τον φράκτη του» και «το τείχος του», και τον παρέδωσε στους εχθρούς «προς διαρπαγή και καταπάτηση», σύμφωνα με την προφητεία του Ησαΐα, συγκρότησε για τον εαυτό του έναν άλλο αγρό, που επί του παρόντος ονομάζεται «ελαιώνας», διότι έτυχε του ελέους του Θεού και καταφυτεύτηκε από τον Χριστό με αειθαλή φυτά, δηλαδή με ψυχές άγιες και ικανές να συντηρούν το φως, οι οποίες μπορούν να λένε: «εγώ δε σαν κατάκαρπη ελιά μέσα στον οίκο του Θεού». Αναφέρεται δε ότι αυτό το όρος των Ελαιών βρίσκεται απέναντι από την Ιερουσαλήμ, ακριβώς επειδή συγκροτήθηκε για τον Θεό σε αντικατάσταση της παλαιάς, επίγειας Ιερουσαλήμ και της λατρείας που υπήρχε σε αυτήν, μετά την καθαίρεση της Ιερουσαλήμ. Αφού, λοιπόν, ο λόγος ανέφερε πιο πάνω για την Ιερουσαλήμ ότι «θα αλωθεί η πόλη» και τα εχθρικά και πολέμια έθνη θα συγκεντρωθούν εναντίον της, «και θα διαμοιραστούν τα λάφυρά» της, εύλογα αναφέρει ότι «τα πόδια» του Κυρίου δεν «θα σταθούν» πάνω στην Ιερουσαλήμ. Διότι πώς θα ήταν δυνατόν κάτι τέτοιο, από τη στιγμή που αυτή είχε πια καθαιρεθεί; Αντιθέτως, μεταβαίνοντας από αυτήν προς το όρος που βρίσκεται απέναντι από την Ιερουσαλήμ, το ονομαζόμενο των Ελαιών, μας διδάσκει ότι εκεί θα σταθούν.

Εκείνος που τα αναλογίζεται αυτά συνεχώς στον νου του και έχει μπροστά στα μάτια του τον χωρισμό της ψυχής του, το φρικτό εκείνο και αδέκαστο δικαστήριο, τη δίκαιη και αλάνθαστη κρίση του Θεού, την απευκταία απόφαση εναντίον των ενόχων και την καταδίκη μαζί με τον σατανά, καθώς και την ατελεύτητη και ανυπόφορη τιμωρία, οπωσδήποτε θα υποστεί την άριστη αλλοίωση, εκτός αν είναι πέτρα, εκτός αν είναι άκαμπτο σίδερο, και θα απομακρυνθεί από τα αισχρότατα έργα και θα οικειωθεί τον Θεό μέσω της ενάρετης πολιτείας. Έτσι, και εδώ μεν θα ανθίσει σαν τον φοίνικα, προβάλλοντας τη γλυκιά και πολυανθή αγαθοεργία, μετά δε τον θάνατο θα μεταφυτευτεί δοξασμένα στον οίκο του Κυρίου και σαν κατάκαρπη ελιά στις αυλές του Θεού μας θα εντρυφά στους δικούς της καρπούς. Αλλά δεν συμβαίνει το ίδιο με εκείνους που ομολογούν μεν ότι γνωρίζουν τον Θεό, αλλά δεν απαρνούνται τα πονηρά τους έργα, παρά υπερηφανεύονται και επαίρονται· αυτοί, σαν τους άκαρπους κέδρους του Λιβάνου, μετά από λίγο καταστρέφονται και ρίχνονται στο αιώνιο πυρ. 19. Ποιος είναι σοφός και θα τα κατανοήσει αυτά, και δεν θα σπεύσει με όση δύναμη διαθέτει να κερδίσει την ίδια του την ψυχή, ώστε αφενός να μη δοκιμάσει τα δεινά του Άδη, και αφετέρου να απολαύσει την ουράνια μακαριότητα;

Διότι, όπως ακριβώς η φύση των ημιόνων δεν συντηρεί τον εαυτό της από μόνη της, έτσι και η κακία δεν παραμένει στο διηνεκές η ίδια, αλλά πάντοτε μεταβάλλεται παίρνοντας ζωή η μία από την άλλη, όταν το ευγενές και αγέρωχο της φύσης μας, καθώς και το ταχύ και υπερήφανο, κατολισθήσει προς την επιθυμία της ονώδους και άλογης συζυγίας. Εκείνος λοιπόν ο αλλόφυλος Δωήκ, ο οποίος έγινε πληροφοριοδότης του Σαούλ εναντίον του Δαβίδ, ο βοσκός της άγονης αγέλης των ημιόνων, δεν θα μπορούσε να είναι κανείς άλλος παρά ο πονηρός άγγελος που παρασύρει την ανθρώπινη ψυχή προς το κακό μέσω των ποικίλων παθημάτων της αμαρτίας. Και όταν αυτός αντιληφθεί ότι η ψυχή βρίσκεται στον οίκο του αληθινού ιερέως, επειδή αδυνατεί να την πλήξει με τα λακτίσματα των ημιόνων, τότε την καταμηνύει στον άρχοντα της πονηρίας, του πνεύματος που ενεργεί στους υιούς της απείθειας. Αυτός όμως που είναι ριζωμένος σαν κατάκαρπη ελιά στον οίκο του Θεού, απευθύνει εναντίον του τυράννου εκείνους τους λόγους που ακούσαμε στην ψαλμωδία, λέγοντας: «Γιατί καυχιέσαι για την κακία, εσύ που είσαι δυνατός στην ανομία;», του οποίου η γλώσσα είναι σαν ακονισμένο ξυράφι που, πάνω σε όσους επιβληθεί, τους αποστερεί από την ευπρέπεια των τριχών και αποκόπτει τις επτά πλεξούδες των μαλλιών, στις οποίες βρίσκεται η δύναμή μας.

Προσθέτει δε, αφού προηγουμένως έχει αναφέρει εκείνα με τα οποία περιγράφονται τα ιδιώματα του δυνατού στην κακία, ότι ο Θεός θα τον καθαιρέσει ολοκληρωτικά· προς το παρόν όμως θα τον αποσπάσει και θα τον απομακρύνει από το θείο σκήνωμα, και από τη γη των ζώντων θα ανασκάψει τα ριζώματα της πονηρίας και της πικρίας του, καθώς και όσα συνακόλουθα περιέχει η ψαλμωδία τα οποία αποβλέπουν στο ίδιο νόημα. Μέσω αυτών κατορθώνεται η σταθερότητα εκείνων που είναι ριζωμένοι στην πίστη, καθώς είπε ο θείος απόστολος. «Διότι εγώ», λέει, «σαν ελιά κατάκαρπη στον οίκο του Θεού μου, έλπισα στο έλεος του Θεού εις τον αιώνα» και στο διάστημα πέρα από αυτόν, του οποίου μέτρο είναι το άπειρο, και το οποίο ονομάζει αιώνα των αιώνων. Εξαιτίας αυτού υπόσχεται ότι θα προσφέρει στον Θεό αιώνια την ευχαριστία, λέγοντας: «Θα σε δοξολογώ εις τον αιώνα, διότι εσύ έπραξες για μένα τα άξια ευχαριστίας. Και θα προσμείνω», λέει, «το όνομά σου, διότι η υπομονή είναι αγαθή για τους οσίους σου».

Όπως ακριβώς η πολύχρωμη λάμψη, μέσα στη διαφορετική ομορφιά του χρώματός της, μεταβαίνει ανεπαίσθητα στην άλλη απόχρωση, αναμειγνύοντας αρμονικά μεταξύ τους τις ακραίες ακτίνες των χρωμάτων, έτσι μπορεί να δει κανείς και την ακτίνα του νοήματος αυτής της ψαλμωδίας, στο τέλος της, να αναμειγνύεται ακολουθικά με το προοίμιο της λαμπρότητας του παρακείμενου ψαλμού. Ώστε το όριο μεταξύ τους να περνά απαρατήρητο, καθώς ο νους οδηγείται αυτόματα από αυτόν τον ψαλμό προς την επόμενη ψαλμωδία. Διότι εκείνος που έχει ριζώσει σαν καρποφόρος ελιά στον οίκο του Θεού και έχει βεβαιώσει μέσα του το εδραίο και αμετακίνητο του στερεώματος της πίστεως, και έχει συμπαρεκτείνει την ελπίδα του θείου ελαίου μέσω της ευχαριστίας στην απειρία των αιώνων, οργίζεται εναντίον των αφρόνων, το αποκορύφωμα της αφροσύνης των οποίων είναι το να ισχυρίζονται ότι ο αληθινά Ων, αυτός που είναι πάνω από όλα και μέσα σε όλα, δεν υπάρχει. Διότι, αφού είναι τέτοια και τόσα τα πράγματα, λέει (αποδεικνύοντας πρώτα την πρόνοια του Θεού για τους ανθρώπους, στον οποίο η βεβαιότητα των ελπίδων είναι τόσο αμετάθετη, ώστε ο πόθος, συμπαρεκτεινόμενος με την αιωνιότητα των αιώνων, να μην εξασθενεί), πώς είναι δυνατόν να «λέει ο άφρων στην καρδιά του: Δεν υπάρχει Θεός»; Διαφθάρηκαν και έγιναν βδελυροί με τέτοιου είδους επιτηδεύματα του νου.

Όταν, λοιπόν, εκείνος ο αλλόφυλος, τον οποίο έχουμε κατανοήσει, γίνει μηνυτής στον τύραννο για την παραμονή μας κοντά στον ιερέα, και έπειτα εμείς αυτόν που καυχιέται για την κακία του και έχει αποκτήσει τη δύναμή του μέσα στην ανομία, τον καθαιρέσουμε από την εξουσία του με τη θεία συμμαχία και τον ξεριζώσουμε σύρριζα από τη γη των ζώντων, αφού γίνουμε σαν ελιά που αγάλλεται και είναι κατάφορτη από το πλήθος των καρπών της, και, αφού ενδυναμωθούμε μέσω της ελπίδας στον Θεό, χορέψουμε τα επινίκια εναντίον του ηττημένου· τότε εύλογα ανεβαίνουμε στα υψηλότερα, πραγματικά σύμφωνα με τη φωνή στο Άσμα, υπερπηδώντας τα όρη και αναπηδώντας πάνω στους λόφους.

Πάλι μαθαίνουμε μέσα από τους επαίνους που ακολουθούν, πώς μπορεί κάποιος να γίνει αδελφή και ομόζυγος του Κυρίου, μέσα από τα λόγια όπου λέει: «Κήπος κλεισμένος είναι η αδελφή μου, η νύμφη». Επομένως, εάν κάποιος επιδιώκει να γίνει νύμφη με το να προσκολληθεί στον Κύριο, και αδελφή με το να πράττει το θέλημά Του, όπως λέει το Ευαγγέλιο, ας γίνει ένας θαλερός κήπος, που θα έχει μέσα του την ωραιότητα όλων των φυτών, και τη γλυκιά συκιά και την κατάκαρπη ελιά και τον υψίκομο φοίνικα και την ακμάζουσα άμπελο, όχι κάποιον ακανθώδη θάμνο ούτε κόνυζα, αλλά αντί για αυτά κυπαρίσσι και μυρτιά. Διότι έτσι γνωρίζουν να ωραΐζουν έναν τέτοιο κήπο και ο μέγας Δαβίδ και ο υψηλός Ησαΐας· εκ των οποίων ο μεν πρώτος λέει: «Ο δίκαιος θα ανθίσει ως φοίνικας»· και «Εγώ δε, είμαι ωσάν την κατάκαρπη ελιά»· και «Η γυναίκα σου είναι ως άμπελος ακμάζουσα»· ο δε Ησαΐας λέει ότι αντί για θάμνο θα αναβλαστήσει κυπαρίσσι, και αντί για κόνυζα μυρτιά· και από κάποιον άλλον προφήτη μακαρίζεται εκείνος που αναπαύεται κάτω από τη δική του συκιά.

Και σε όλα ήταν σχεδόν από την παιδική του ηλικία συγχρόνως μια αυτοστήρικτη και ακατάλυτη στήλη κάθε καλού, έμψυχο και αυτοκίνητο άγαλμα κάθε αρετής, εστία και αρμονική συνάθροιση θείων και ανθρωπίνων χαρισμάτων, ζωντανό βιβλίο που μιλά για εκείνα που συμβάλλουν στη δόξα και την καθοδήγηση προς το ανώτερο· ένα χαριτωμένο και πρωτόγνωρο κράμα όλων των καλών, και κοινή και εξαιρετικά κοινωφελής γενναιοδωρία κάθε αγαθού· και, για να χρησιμοποιήσω τα λόγια της Γραφής, ανθούσε σαν εκείνον τον φοίνικα, ως δίκαιος, και ήταν «ελιά κατάκαρπη μέσα στον οίκο του Θεού», και δέντρο φυτεμένο κοντά στις διεξόδους των υδάτων του Πνεύματος· με τη διαφορά ότι το μεν δέντρο, κατά τον ψαλμό, «δίνει τον καρπό του στην εποχή του», αυτός όμως κάθε εποχή την είχε και την έχει ταυτόχρονα ως εποχή ανθοφορίας και καρποφορίας· και όπως το φύλλο εκείνου του δέντρου δεν πρόκειται να πέσει ποτέ σύμφωνα με όσα έχουν γραφτεί, έτσι και σε αυτόν μαζί με τα φύλλα και το άνθος και ο καρπός μεταδίδονται αδιάλειπτα σε όσους τον πλησιάζουν με πίστη.

Διότι, αφού ήταν δοσμένη από τον Θεό και αφιερωμένη στον Θεό ακόμη και πριν από τη γέννησή της (πώς θα μπορούσε να μην είναι, αυτή που προοριζόταν προ των αιώνων ως κατοικητήριο του Ποιητή των αιώνων;)· όντας λοιπόν δοσμένη στον Θεό και καρπός προσευχής και αιτήματος δικαίων (ω, τι φτερά είχε εκείνη η προσευχή! ω, τι παρρησία βρήκε προς τον Κύριο! ω, πόσο άσπιλες ήταν εκείνες οι καρδιές, ώστε να αναπέμψουν τέτοια προσευχή, η οποία έφτασε τόσο ψηλά και ανέβηκε σε τέτοιο ύψος!)· ούσα λοιπόν η Παρθένος καρπός τέτοιας προσευχής, οδηγούνταν πάλι σε Εκείνον που την έδωσε, ως ένα πολύ προσφιλές ανάθημα, μέσω της ευχής των γονέων της (ω, τι άριστη δυάδα ήταν εκείνη! ω, τι ζεύγος εκλεκτό, που καλλιεργούσε για τον Θεό και προσέφερε ως δώρο ένα ενδιαίτημα πιο αγαπητό από τον ουρανό!)· οδηγούνταν λοιπόν, σαν ένας υπεράγιος βλαστός που φύτρωσε από αγία ρίζα, ένας βλαστός που φτάνει από τη γη ως τον ουρανό με το μέγεθος του αξιώματός του, βλαστός που επρόκειτο μετά από λίγο να βγάλει το προαιώνιο και αμάραντο άνθος, βλαστός που θα γεννούσε Εκείνον, με τον λόγο του Οποίου και μόνο βλάστησε κάθε φύση και όσα είναι πάνω από αυτήν· οδηγούνταν λοιπόν αυτός ο βλαστός για να εμφυτευθεί (Δαβίδ, έλα μπροστά, γεμάτος χαρά με την κιθάρα σου, ψάλλοντας μελωδικά) «ως ελαία κατάκαρπος εν τω οίκω του Θεού», «ως δένδρον» που θα εκπληρώσει το πέρας των μυστηρίων του Θεού και θα καρποφορήσει αρρήτως «παρά τας διεξόδους των υδάτων» του Πνεύματος.

Διάψαλμα: ανοχή του πνεύματος. «Και θα δουν»: Οι υπόλοιποι απόστολοι, έχοντας δει την έκπτωση του Ιούδα, κυριεύθηκαν από μεγάλο φόβο. «Και για αυτόν»: Θα καταδικάσουν, λέγει, τον Ιούδα λέγοντας: γιατί, αφού εγκατέλειψες το φως, προσχώρησες στο σκοτάδι; «Ιδού ο άνθρωπος»: Όλοι οι πιστοί θα πουν: δες, ο ταλαίπωρος άνθρωπος, [τι έκανε· πώς] άφησε τη ζωή και προσκολλήθηκε στον θάνατο. «Αλλά ήλπισε»: Με λίγους οβολούς αντάλλαξε, λέγει, τη δόξα του Θεού και την ίδια του τη ζωή. «Και ενδυναμώθηκε»: Επέμεινε, λέγει, στην κακία και δεν επέδειξε μετάνοια, μη αναλογιζόμενος ότι ο Διδάσκαλος είναι Θεός. «Εγώ δε ωσάν ελιά»: Ο χορός των αποστόλων τα βοά αυτά με παρρησία, παραμένοντας στον οίκο της πίστεως και καρποφορώντας τις αρετές. «Ήλπισα»: Διότι ο μισθός των αποστόλων και όλων των δικαίων δεν εκλείπει (δεν θα εκλείψει) στους αιώνες. «Θα σε δοξολογήσω»: Ο χορός των αγίων λέγει προς τον Θεό: Σε δοξάζουμε, Κύριε, διότι έκανες θαυμαστά έργα για τον άνθρωπο. «Και θα υπομείνω»: Διότι κάθε άνθρωπος που επιθυμεί να επιτύχει την αιώνια ζωή, αποκτά την ψυχή του με υπομονή, καθώς βλέπει τους αγίους που υπέμειναν (που υπομένουν).

Αγαθοσύνη δε είναι ο Χριστός, διότι η αγαθότητα ανήκει στον Θεό κατά φύσιν. Ο Ιούδας, λοιπόν, αφού εγκατέλειψε τον Χριστό, αγάπησε τον Σατανά· αλλά και προτίμησε την αδικία αντί να μιλήσει με δικαιοσύνη. Διότι, ενώ του ήταν δυνατό να λάβει την όντως δικαιοσύνη, και να κηρύττει το Ευαγγέλιο μαζί με τους υπόλοιπους αποστόλους, εκείνος έριξε τον εαυτό του στην αδικία της προδοσίας. Το ίδιο δε παθαίνει και καθένας που χαίρεται με την κατηγορία και λοιδορεί τον αδελφό του, βρίσκοντας πιο ευχάριστο να λέει την αδικία, δηλαδή το ψεύδος, και να αποσιωπά την δικαιοσύνη, δηλαδή την αρετή που κατέχει ο πλησίον του. «Γι' αυτό ο Θεός θα σε καθαιρέσει.» Αυτά λέγονται προς κάθε δόλιο, πολύ δε περισσότερο προς τον προδότη· διότι ο Θεός τον καθαίρεσε οριστικά, και τον απομάκρυνε από τη σκηνή, δηλαδή από τον τόπο της μαθητείας, και ξερίζωσε τη ρίζα του, ως ακανθώδους φυτού, από τη γη των ζώντων, από το γεώργιο των αποστόλων. «Ήλπισα στο έλεος του Θεού.» Αρμόζουν αυτά τα λόγια στον Πέτρο, όταν έρχεται σε ανάμνηση της δικής του άρνησης, ο οποίος στέκεται διαρκώς ως ελιά κατάκαρπη μέσα στον οίκο του Θεού, δηλαδή στην πίστη, και αν και για λίγο υπέστη τον καύσωνα της άρνησης, ωστόσο δεν ξηράνθηκε. Διότι πότισε τη ρίζα του με το δάκρυ της μετάνοιας. Γι' αυτό λέει: Θα σε εξομολογηθώ, διότι ενήργησας. Τι ενήργησε; Έλεος, χρηστότητα, συμπάθεια.

Πράγματι, λοιπόν, είναι κατάλληλο να πει και η παρούσα Εκκλησία, εξαιτίας της πολυτεκνίας εκείνων που αναγεννήθηκαν με το Πνεύμα: «Ιδού εγώ και τα παιδιά που μου έδωσε ο Θεός». Ονομάζω παιδιά τους νεοφώτιστους εξαιτίας της άκακης πλέον διάθεσής τους, παιδιά επειδή τρέφονται με το γάλα του Κυρίου. Και όχι μόνο παιδιά, αλλά και νεφέλες και περιστέρια προσαγορεύεται το τάγμα των νεοφωτίστων. Και ποιος είναι μάρτυρας γι' αυτό; Ο προφήτης Ησαΐας. Άκουσέ τον που λέει: «Ποιοι είναι αυτοί που πετούν σαν νεφέλες και σαν περιστέρια μαζί με τους νεοσσούς τους;» Και γιατί οι νεοφώτιστοι είναι νεφέλες και περιστέρια; Νεφέλες, επειδή αποχωρίστηκαν από τη γη, επειδή περιπολούν στον αέρα, επειδή αναζητούν τα επουράνια, επειδή φέρουν τη νοητή βροχή που κατέβηκε πάνω στον νοητό πόκο. Περιστέρια, επειδή αποθούν τον διαβολικό κόρακα, περιστέρια, επειδή φέρουν στο στόμα τους το κλαδί της ευσέβειας. Έτσι και άλλος προφήτης κραύγασε λέγοντας: «Ευφράνσου, στείρα, εσύ που δεν γεννάς, ξέσπασε και φώναξε δυνατά, εσύ που δεν δοκιμάζεις ωδίνες, διότι είναι περισσότερα τα τέκνα της έρημης, παρά εκείνης που έχει τον άνδρα». Έρημη ονομάστηκε η Εκκλησία των εθνών, διότι πριν από την ένωσή της με τον Δεσπότη Χριστό ήταν έρημη, επειδή δεν είχε τον φοίνικα της δικαιοσύνης, επειδή δεν κατείχε τη σταυρική αναδενδράδα. Όμως η έρημη έγινε καρποφόρα, όχι επειδή προόδευσε με φυσικό τρόπο, αλλά επειδή καρποφόρησε θεϊκά, ώστε να μπορεί να λέει: «Εγώ, όμως, είμαι σαν κατάκαρπη ελιά μέσα στον οίκο του Θεού».

Όλα αυτά βέβαια θα γίνουν τότε· καμία όμως ωφέλεια δεν θα υπάρξει, εάν δεν γίνουν τώρα. Ας φοβηθούμε, λοιπόν, μήπως τυχόν πούμε τότε: «Κύριε, πότε σε είδαμε να πεινάς και δεν σε θρέψαμε;». Τώρα ας τον θρέψουμε, όχι μία ημέρα, ούτε δεύτερη, ούτε τρίτη· διότι λέει: «Η ελεημοσύνη και η πίστη ας μη σε εγκαταλείψουν». Δεν είπε: «Κάνε το μία φορά, ούτε δύο»· διότι και οι παρθένες είχαν έλαιο, αλλά όχι επαρκές. Επομένως, έχουμε ανάγκη από πολύ έλαιο, και πρέπει να είμαστε σαν την κατάκαρπη ελιά μέσα στον οίκο του Θεού. Ας αναλογιστούμε, λοιπόν, πόσα φορτία αμαρτημάτων έχει ο καθένας μας, και ας τα αντισταθμίσουμε με έργα φιλανθρωπίας, ή μάλλον ας τα κάνουμε πολύ περισσότερα, ώστε όχι μόνο να σβηστούν οι αμαρτίες, αλλά και οι δίκαιες πράξεις να μας υπολογιστούν ως δικαιοσύνη. Διότι, εάν τα αγαθά έργα δεν είναι τόσα πολλά ώστε και τις κατηγορίες να αποβάλουν και από τα εναπομείναντα να λογιστούν σε εμάς ως δικαιοσύνη, κανείς δεν θα μας γλιτώσει από την κόλαση· από την οποία μακάρι να απαλλαγούμε όλοι μας, με τη χάρη και τη φιλανθρωπία του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, μαζί με τον οποίο στον Πατέρα συνάμα με το Άγιο Πνεύμα, και τα εξής.

Ας κάνουμε εμείς την αρχή· ή μάλλον δεν κάνουμε εμείς πρώτοι την αρχή, διότι Εκείνος έχει ήδη επιδείξει το έλεός Του σε εμάς. Αλλά, αγαπητοί, ας ακολουθήσουμε έστω και δεύτεροι. Διότι, αν οι άνθρωποι ελεούν τον ελεήμονα, έστω κι αν έχει διαπράξει μύρια αμαρτήματα, πόσο μάλλον ο Θεός. Άκουσε τον προφήτη που λέει: «Εγώ δε, είμαι σαν κατάκαρπη ελιά μέσα στον οίκο του Θεού». Τέτοιοι ας γίνουμε, σαν την ελιά ας γίνουμε· ας είμαστε κατάφορτοι από παντού με τα έργα των εντολών· διότι δεν αρκεί να είμαστε σαν την ελιά, αλλά πρέπει να είμαστε και κατάκαρποι. Διότι υπάρχουν κάποιοι που, όταν ελεούν, δίνουν λίγα, είτε μία φορά καθ' όλη τη διάρκεια του έτους, είτε κάθε εβδομάδα, είτε προσφέροντας ό,τι τύχει. Αυτοί είναι μεν ελιές, αλλά δεν είναι κατάκαρπες, μάλλον είναι ξηρές. Από το γεγονός δηλαδή ότι ελεούν, είναι ελιές· επειδή όμως δεν το κάνουν με γενναιοδωρία, δεν είναι κατάκαρπες ελιές. Αλλά εμείς ας γίνουμε κατάκαρποι. Αυτό που έχω πει πολλές φορές, το λέω και τώρα: το μεγαλείο της ελεημοσύνης δεν φανερώνεται από το μέτρο αυτών που δίνονται, αλλά από την προαίρεση εκείνου που δίνει. Γνωρίζετε τα σχετικά με τη χήρα· είναι καλό να φέρνουμε πάντοτε αυτό το παράδειγμα, ώστε ούτε ο φτωχός να απελπίζεται για τον εαυτό του, βλέποντας εκείνη που προσέφερε τα δύο λεπτά. Κάποιοι προσέφεραν ακόμη και τρίχες κατά την κατασκευή του ναού, και ούτε αυτοί απορρίφθηκαν. Εάν βέβαια, ενώ διέθεταν χρυσάφι, προσέφεραν τρίχες, θα ήταν επικατάρατοι· αν όμως αυτό μόνο είχαν και αυτό προσέφεραν, είναι αποδεκτοί.

Διότι προηγουμένως, παρακινώντας όλους μαζί προς την ελεημοσύνη, τον μεν πένητα τον δίδαξε μέσα από το παράδειγμα της φτωχής χήρας στα Σάρεπτα της Σιδωνίας, ώστε να μην προβάλλει την πενία του ως πρόφαση για την απανθρωπία του· τον δε φτωχό τον παρακίνησε από το παράδειγμα της φτωχής χήρας των Ευαγγελίων που έριξε τα δύο λεπτά στο γαζοφυλάκιο, ώστε να συνεισφέρει με προθυμία τον φτωχικό του πλούτο ως ελεημοσύνη· τον δε έμπορο τον νουθέτησε με το παράδειγμα της θαλάσσιας τρικυμίας, ώστε να μεταδίδει τα αγαθά του στους πένητες μάλλον παρά στη θάλασσα· τον δε έμπορο της ξηράς τον παρώτρυνε εντόνως να προλάβει την ανάγκη με την αγαθή του προαίρεση και, πριν έλθει η ανάγκη, να προτιμά τον Θεό παρά τον ληστή. Επειδή, λοιπόν, τους δίδαξε όλους μαζί προς την ελεημοσύνη, είδε τα έργα για τα οποία θα επαινεθεί, διαπιστώνοντας το πόσο έτοιμος είναι ο καθένας, σαν ένα θαλερό φυτό που κλίνει προς την ελεημοσύνη: «Εγώ δε είμαι ωσάν την κατάκαρπη ελιά μέσα στον οίκο του Θεού»· γι' αυτόν τον λόγο αναιρεί ταυτόχρονα και τις υποκρισίες που παρεμποδίζουν την ελεημοσύνη.

Εμείς δεν ακούμε χωρίς πόνο τις συμφορές των άλλων, και εκείνη έβλεπε χωρίς πόνο τις δικές της. Ας μην τα ακούμε αυτά απλώς, αλλά ο καθένας από τους ακροατές ας αναλογιστεί όλη αυτή την τραγωδία πάνω στα δικά του παιδιά· ας φέρει στον νου του την αγαπημένη τους όψη, και πλάθοντας με τη φαντασία του τα πιο αγαπημένα του πρόσωπα, ας αναπαραστήσει πάνω τους αυτά τα μαρτύρια, και τότε θα κατανοήσει καλά τη δύναμη των όσων λέγονται· μάλλον όμως ούτε και έτσι· διότι τα πάθη της φύσεως κανένας λόγος δεν θα μπορέσει να τα παραστήσει, αλλά μόνο η εμπειρία τα διδάσκει. Είναι κατάλληλη ευκαιρία να πούμε για εκείνη το προφητικό εκείνο λόγιο, μετά το στεφάνωμα των επτά παιδιών της: «Εσύ όμως είσαι σαν κατάκαρπη ελιά μέσα στον οίκο του Θεού». Στους Ολυμπιακούς αγώνες, λοιπόν, ενώ πολλές φορές συμμετέχουν χίλιοι αθλητές, ο στέφανος περιέρχεται σε έναν μόνο· εδώ όμως, από επτά αθλητές αναδείχθηκαν επτά στεφανωμένοι. Ποια τόσο εύφορη χώρα έχεις να μου δείξεις; Ποια τόσο εύτοκη μήτρα; Ποιες τέτοιες ωδίνες; Η μητέρα των υιών του Ζεβεδαίου έγινε μητέρα αποστόλων, αλλά μόνο δύο· δεν γνωρίζω όμως καμία κοιλιά που να έφερε στον κόσμο επτά μάρτυρες, και η ίδια στη συνέχεια να προστέθηκε σε αυτούς, όχι απλώς ως προσθήκη μίας μόνο μάρτυρος, αλλά πολλών περισσοτέρων.

Γι' αυτόν τον λόγο, λέει, ο Θεός των όλων χορηγεί αδιάκοπα τις βροχές στη γη, ώστε να βλαστήσουν παντοειδείς καρποί· και με τον άρτο μεν να στηρίξει και να διαθρέψει τη φύση των ανθρώπων, με τον οίνο δε να τους ευφράνει και να καταστήσει τη ζωή πιο ευχάριστη, με το έλαιο δε όχι μόνο να τους θρέψει εσωτερικά, αλλά και εξωτερικά να λαμπρύνει τα σώματα, να ιλαρύνει δε και να φαιδρύνει το πρόσωπο του εσωτερικού ανθρώπου με το έλαιο που είναι θρεπτικό του θείου φωτός, το οποίο διαφέρει μόνο κατ' επίνοια από τον προαναφερθέντα οίνο. Διότι ο λόγος του Θεού, όπως ακριβώς είναι άμπελος, έτσι είναι και ελιά. «Διότι εγώ», λέει, «είμαι σαν κατάκαρπη ελιά μέσα στον οίκο του Θεού». Διότι η διδασκαλία Του, κατά διαφορετική σχέση, είναι και οίνος και έλαιο και άρτος. «Θα χορτάσουν τα δένδρα του πεδίου». Ο δε Εβραίος και οι υπόλοιποι έχουν θέσει (το νόημα): «Του Κυρίου».

Γι' αυτό ζούσες για τον Θεό, για χάρη του οποίου ήρθες στη ζωή, ώστε να υπηρετήσεις την παγκόσμια σωτηρία, και για να εκπληρωθεί διαμέσου σου η αρχαία βουλή του Θεού περί της σαρκώσεως του Λόγου και της δικής μας θεώσεως. Η επιθυμία σου ήταν να τρέφεσαι με τα θεία λόγια και να εμπλουτίζεσαι πνευματικά με αυτά, σαν κατάκαρπη ελιά μέσα στον οίκο του Θεού, σαν δέντρο φυτεμένο κοντά στα τρεχούμενα νερά του Πνεύματος, σαν το δέντρο της ζωής, το οποίο έδωσε τον καρπό του στον προκαθορισμένο από τον Θεό καιρό, δηλαδή τον σεσαρκωμένο Θεό, την αιώνια ζωή των πάντων. Ελκύοντας κάθε θρεπτικό και ψυχωφελή λογισμό και αποβάλλοντας κάθε περιττό και ψυχοβλαβή, πριν καν τον γευθείς.

ΙΓʹ. Ταπεινωνόταν ενώπιον όλης της κτίσεως για χάρη του Κυρίου που την έκτισε, με εξαίρεση μόνον όπου ατιμαζόταν ο Χριστός, και παραθεωρείτο και ανατρεπόταν ο θείος νόμος. Αποστράφηκε κάθε τι το αλαζονικό και σκυθρωπό, και το υπεροπτικό· προσφέροντας πράο βλέμμα σε όσους συναναστρεφόταν, και λόγο ήπιο αρτυμένο με το θείο άλας. Το μεν ήθος του ήταν χαριτωμένο, ευγενικό δε το μειδίαμα του προσώπου του, το οποίο δεν κατέληγε σε άμετρο και έκλυτο γέλωτα. Διότι, επειδή γνώριζε ότι οι κακίες έχουν ριζώσει δίπλα στις αρετές και είναι τρόπον τινά γειτονικές τους, υπακούοντας σε Εκείνον που δίνει τα άριστα παραγγέλματα, πρόσεχε τον εαυτό του, γινόμενος ένας διακριτικός τραπεζίτης· απορρίπτοντας μεν κάθε κίβδηλο νόμισμα, αποδεχόμενος δε τη δραχμή με τη βασιλική εικόνα. Απέβαλλε κάθε είδος κακίας σαν χώμα από την καρδιά του με την ορμή του θείου Πνεύματος, ενώ ποτιζόταν και τρεφόταν με τις αρετές που είναι αντίθετες των κακιών, και αναδεικνυόταν σαν κατάκαρπη και αειθαλής ελιά στον οίκο του Θεού, την Εκκλησία, φέροντας στον Θεό ως ωραίο καρπό το πλήθος εκείνων που σώζονταν μέσω αυτού· ή σαν ένας από τους άριστους φοίνικες που κεντάται με τα αγκάθια των ελέγχων.

Ο Ιωακείμ, λοιπόν, νυμφεύθηκε τη σεμνή και αξιέπαινη Άννα. Αλλά όπως η παλαιά Άννα, η οποία ήταν στείρα, γέννησε τον Σαμουήλ μέσω προσευχής και υπόσχεσης, έτσι και αυτή, μέσω ικεσίας και υπόσχεσης, λαμβάνει από τον Θεό τη Θεοτόκο, ώστε ούτε σε αυτό να υστερεί σε τίποτα από τα επιφανή πρόσωπα· γεννά, επομένως, η χάρη (διότι αυτό σημαίνει το όνομα Άννα) την κυρία (διότι αυτό σημαίνει το όνομα της Μαρίας· διότι όντως έγινε κυρία όλων των δημιουργημάτων, εφόσον αναδείχθηκε μητέρα του Δημιουργού). Γεννιέται, λοιπόν, στον οίκο του Ιωακείμ που βρισκόταν στην Προβατική και αφιερώνεται στον ναό. Έπειτα, αφού φυτεύτηκε στον οίκο του Θεού και τράφηκε από το Πνεύμα σαν κατάκαρπη ελιά, έγινε κατοικητήριο κάθε αρετής, απομακρύνοντας τον νου της από κάθε βιωτική και σαρκική επιθυμία, και διατηρώντας έτσι παρθένα την ψυχή της μαζί με το σώμα, όπως άρμοζε σε εκείνη που επρόκειτο να υποδεχθεί στα σπλάχνα της τον Θεό· διότι Αυτός, όντας άγιος, αναπαύεται στους αγίους.

Γίνε, άνθρωπε, σαν την κατάκαρπη ελιά μέσα στον οίκο του Θεού, χωρίς ποτέ να απογυμνώνεσαι από την ελπίδα, αλλά έχοντας πάντοτε θαλερή επάνω σου τη σωτηρία διά της πίστεως· έτσι και το αειθαλές των φύλλων της θα μιμηθείς, και την πολυκαρπία της θα επιζητήσεις, προσφέροντας άφθονη την ελεημοσύνη σε κάθε καιρό.