Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 64:10

Τέσσερις ποταμοί ρέουν από τον Παράδεισο, σύμφωνα με τη θεία Γραφή: ο Φισών, ο Τίγρης, ο Γεών και ο Ευφράτης. Έπειτα, και αμέτρητους άλλους ποταμούς εξιστορούν όσοι έχουν ασχοληθεί με την ανακάλυψή τους, τους οποίους και ονομάζουν ως εξής: ο Ινδός, ο Βάκτρος, ο Χόσοπις, ο Αράξης, ο Τάναϊς, ο Τάρσισος, ο Ίστρος, ο Ροδανός, ο Εαγών, ο Νύσσης, ο Χρεμέτης. Και ενώ αμέτρητοι άλλοι ποταμοί ρέουν απλώς στην ανατολική και τη δυτική γη, στον βορρά και τον νότο, μόνο εκείνος επιλέχθηκε να ονομαστεί ποταμός του Θεού, πάνω στον οποίο ακούστηκε από τον ουρανό η φωνή του Πατρός, στον οποίο βαπτίστηκε ο Υιός και στον οποίο φανερώθηκε το Άγιο Πνεύμα με μορφή περιστεράς. «Ετοίμασας την τροφή τους», αυτών δηλαδή που βαπτίζονται στην ομοούσιο Τριάδα, την παναγία σου σάρκα, «διότι τέτοια είναι η ετοιμασία» αυτή για την άφεση των αμαρτιών. «Πότισε άφθονα τα αυλάκια της γης, πλήθυνε τα γεννήματά της» με τις βροχές σου «και θα ευφρανθεί αναβλαστάνοντας» πολυτελείς καρπούς. «Ευλόγησε τον κύκλο του έτους της χρηστότητάς σου, ώστε οι πεδιάδες σου να γεμίσουν από ευφορία και θα καταστούν εύφορα τα ωραία της ερήμου και με αγαλλίαση θα περιζωστούν οι βουνοί. Θα ενδυθούν τα κριάρια των προβάτων» με άφθονο μαλλί «και οι κοιλάδες θα πληθύνουν από σιτάρι· διότι θα αλαλάξουν και θα υμνήσουν».

Και δες πώς τώρα, παρά την τόση μεγάλη κακία μας, στέλνει βροχές πολύ συχνές και ειρηνικές· και επισκέφθηκε τη γη και την πότισε άφθονα, κατά τον θείο Δαβίδ, ώστε οι πεδιάδες της ερήμου να δώσουν βοσκή στα κτήνη, όπως λέει ο Ιωήλ, και το δέντρο και η άμπελος και η συκιά ομοίως τον καρπό τους, και σε εμάς ωσαύτως «τροφές για δικαιοσύνη», όχι για να αδικούμε τρεφόμενοι, αλλά για να πράττουμε το δίκαιο καθώς τρεφόμαστε, και θα γίνουν για εμάς «τροφές για δικαιοσύνη», όπως φαίνεται καλό στον Θεό· διότι για αυτόν τον λόγο μας ρίχνει «βροχή πρώιμη και όψιμη, όπως προηγουμένως» είπα, επειδή επιθυμεί, νομίζω, ως αγαθός, να γεμίσει τα αλώνια με σιτάρι και τα πατητήρια με «κρασί και λάδι». Γιατί τα προσφέρει αυτά στην ανθρωπότητα ο πλούσιος σε ελέη και φιλάνθρωπος; Μήπως αγάπησε τις προαναφερθείσες ανόσιες πράξεις, εννοώ δηλαδή τους φόνους και τους δόλους και τις συχνές και άπειρες κλοπές και πλεονεξίες, και μας επισκέφθηκε;

Άφησε τώρα να εκπληρωθούν αυτά και τα υπόλοιπα λόγια του Δαβίδ και των άλλων προφητών, όσα κηρύχθηκαν πνευματικά για το βάπτισμα, όπως το: «Ο Κύριος θα κατοικήσει πάνω στον κατακλυσμό», εννοώντας σε βαπτισμένες, δηλαδή καθαρισμένες και αμόλυντες ψυχές, και: «κοντά σε ύδωρ αναπαύσεως με ανέθρεψε, την ψυχή μου επανέφερε, με οδήγησε σε τρίβους δικαιοσύνης», και: «άλειψας με έλαιο την κεφαλή μου», και: «ο ποταμός του Θεού γέμισε με ύδατα», και: «η θάλασσα είδε και έφυγε» από εδώ και από εκεί, «τείχος στα δεξιά και τείχος στα αριστερά», «και ο Ιορδάνης στράφηκε προς τα πίσω», δηλαδή «στάθηκαν τα ύδατα που κατέβαιναν από άνωθεν σαν ένας συμπαγής όγκος που απείχε πάρα πολύ» για να απομακρυνθούν από την πόλη «Καριαθιαρίμ», και: «σε είδαν τα ύδατα, Θεέ, σε είδαν τα ύδατα και φοβήθηκαν», και: «διότι ανέβλυσε ύδωρ στην έρημο και ρυάκι σε διψασμένη γη», και ότι: «αντλήστε ύδωρ με ευφροσύνη από τις πηγές του σωτηρίου», και ότι: «λουστείτε, γίνετε καθαροί, αφαιρέστε τις πονηρίες σας από τις ψυχές σας ενώπιον των οφθαλμών μου· παύστε τις πονηρίες σας, μάθετε να πράττετε το καλό» και τα εξής. Αφού λοιπόν άκουσε με προσοχή αυτά ο Βαπτιστής και άκουσε ότι «έτσι είναι πρέπον σε εμάς να εκπληρώσουμε κάθε δικαιοσύνη, τότε», λέγει, «τον αφήνει».

Και ο μεν χειμώνας είναι τέτοιος. Το δε θέρος μοιάζει με ληστή, που αδικεί την κοινή μητέρα, τη γη, και κυριολεκτικά την απογυμνώνει και την αφήνει χωρίς την πιο ανθισμένη ενδυμασία της, η οποία προέρχεται από την ομορφιά των λουλουδιών. Δεν σπλαχνίζεται τον ροδώνα, δεν λυπάται την ιωνιά, την στερεί από τα άνθη όπως στερούν μια τροφό από τα βρέφη της. Αυτός είναι ο αναιδής Θράκας που κόβει τη γλώσσα του χελιδονιού και στέλνει το αηδόνι στην εξορία, είναι κοινός ολετήρας, είναι ολοφάνερα θεριστής. Πρέπει να τον θεωρήσουμε ως τον Βορρά που ωθεί τον Υάκινθο στους γκρεμούς, ως την πηγή που καταποντίζει τον Νάρκισσο. Τον μεν χειμώνα ο Θεός επισκέπτεται τη γη και ποτίζει πλουσιοπάροχα τα αυλάκια με βροχές, και την δυναμώνει για καρποφορία, και τα ποτάμια δεν στερεύουν από νερό, και στις πηγές τα ύδατα αναβλύζουν πιο άφθονα. Ούτε βρυχάται ο ουρανός με βροντή απαίσια και δυνατή, αφαιρώντας τον νου με την τραχύτητα του κρότου, εκφοβίζοντας τις ψυχές με τον κίνδυνο δήθεν να καταρρεύσει και να σχιστεί σαν δέρμα, ή δημιουργώντας την υποψία ότι θα καταχώσει και θα αποκρύψει το σύμπαν. Το δε θέρος, είτε πέφτει μικρή ψιχάλα που δεν αρκεί ούτε καν να υγράνει το πρόσωπο της γης, είτε ξεσπάει σφοδρή νεροποντή που παρασύρει τα χωράφια και κατακλύζει τα αλώνια και αφήνει τους κόπους των γεωργών απλώς σκέτους κόπους, αφανίζοντας την πλήρη ανταμοιβή των καρπών, ώστε να είναι και η σταλαγματιά ανωφελής και η ραγδαία βροχή ασύμφορη.

«Διότι», λέγει, «εμένα εγκατέλειψαν, την πηγή του ζωντανού νερού»· και στον Βαρούχ: «Τι συμβαίνει, Ισραήλ, που βρίσκεσαι στη γη των εχθρών; Εγκατέλειψες την πηγή της σοφίας». Ο δε Υιός είναι ποταμός· «διότι ο ποταμός του Θεού», λέγει, «γέμισε με νερά». Απομένει λοιπόν, κατ' αναλογίαν, το Πνεύμα να ονομάζεται ύδωρ· έτσι άλλωστε έχει ονομαστεί «ζωντανό ύδωρ» και «ύδωρ που αναβλύζει για την αιώνια ζωή». Από την πηγή λοιπόν λέγεται ότι γεννιέται ο ποταμός και ότι εκπορεύεται όλο το ύδωρ. Και το ύδωρ λέγεται ότι είναι πλήρωμα του ποταμού, όπως ακριβώς και της πηγής. Από τον ποταμό, βέβαια, θα λέγαμε ότι αντλείται και πίνεται ένα μέρος του ύδατος· δεν θα μπορούσε όμως να λεχθεί για ολόκληρο το ύδωρ ότι εκπορεύεται από τον ποταμό όπως ακριβώς και από την πηγή. Λέγει λοιπόν ο Χριστός, ο ποταμός του Θεού, που είναι γεμάτος από τα ύδατα ολόκληρου του Πνεύματος: «Όποιος διψά, ας έρθει σε μένα και ας πιει. Όποιος πιστεύει σε μένα, όπως είπε η Γραφή, ποταμοί ζωντανού νερού θα ρεύσουν από τα σπλάχνα του». Και ερμηνεύοντας αυτόν τον λόγο ο ευαγγελιστής προσθέτει: «Αυτό δε το είπε για το Πνεύμα, το οποίο επρόκειτο να λάβουν όσοι πιστεύουν σε αυτόν». Και για να μάθεις ότι δεν ομιλεί για το συναΐδιο με τον Πατέρα και τον Υιό, το όλο και υπερτελές Πνεύμα, αλλά για την πνευματική δωρεά, η οποία επρόκειτο να δοθεί στους πιστεύοντες μετά την κάθοδο του Πνεύματος, προσθέτει: «διότι δεν υπήρχε ακόμη Άγιο Πνεύμα».

Επειδή δε στα χείλη του ευλογητού και εκείνου που ευλογεί τους πάντες ξεχύθηκε η χάρη —διότι επισκέφθηκε τη γη και τη μέθυσε με το Άγιο Πνεύμα αντί για λύπη και στεναγμούς—, για τον λόγο αυτό και σε κάθε χώρα αναδείχθηκαν θαυμαστοί πατέρες των μοναχών, όπως προαναφέραμε, των οποίων τα ονόματα είναι γραμμένα στη βίβλο των ζώντων. Ενώ δε στην Αίγυπτο και τη Θηβαΐδα δεν είχαν αναδειχθεί ακόμη πολλοί, μετά τον διωγμό του Διοκλητιανού και του Μαξιμιανού η μετάνοια των εθνικών, που αυξανόταν στην Αλεξάνδρεια, καρποφορούσε τα μέγιστα σύμφωνα με τη διδαχή των αποστόλων, καθώς οι επίσκοποι τους οδηγούσαν προς τον Θεό. Και κάποιος με το όνομα Παχώμιος, που καταγόταν από ειδωλολάτρες γονείς στη Θηβαΐδα, αφού έτυχε μεγάλου ελέους, έγινε χριστιανός. Και έχοντας προκόψει, έγινε τέλειος μοναχός. Είναι αναγκαίο λοιπόν να διηγηθούμε λεπτομερώς και τον βίο αυτού προς δόξαν του Θεού, ο οποίος καλεί τους πάντες από παντού, από το σκότος στο θαυμαστό του φως.

Παντού, λοιπόν, η χάρη του Θεού ξεχύθηκε άφθονα, σύμφωνα με το γεγραμμένο: «Επισκέφθηκες τη γη και την πότισες πλουσιοπάροχα». Διότι ο ειρηνοποιός των ψυχών μας, αντί για λύπη και στεναγμό, έδωσε χαρά και ευφροσύνη, και αντί για πρόσκαιρη μέριμνα παρέσχε αιώνια αγαλλίαση σε εκείνους που τον αναζητούν αληθινά. Εξαιτίας αυτού, λοιπόν, σε κάθε χώρα αναδείχθηκαν θαυμάσιοι πατέρες των μοναχών, των οποίων τα ονόματα βρίσκονται στη βίβλο της ζωής. Στην Αίγυπτο όμως και στη Θηβαΐδα, ενώ δεν υπήρχαν ακόμη πολλοί μοναχοί -διότι μετά τον διωγμό του Διοκλητιανού και του Μαξιμιανού η μετάνοια των εθνών πλήθυνε και το πλήρωμα της Εκκλησίας συγκροτήθηκε- και με τους αγίους επισκόπους να τους οδηγούν προς τον Θεό σύμφωνα με τη διδασκαλία των αποστόλων, η χάρη καρποφόρησε σε πολύ μεγάλο βαθμό.

3. Διότι του αυστηρότατου ασκητή και αληθώς ενάρετου πατέρα μας Αντωνίου ο βίος ήταν τέτοιος, όπως του μεγάλου Ηλία και του Ελισσαίου και του Ιωάννη του Βαπτιστή, όπως ακριβώς μαρτυρεί εγγράφως γι' αυτόν μετά την τελευτή του ο αγιώτατος επίσκοπος Αθανάσιος, κάνοντας γνωστή σε αυτό και τη διαγωγή του αγίου πατέρα μας Αμούν, ο οποίος ήταν αρχιμοναχός των αδελφών στο όρος της Νητρίας, και του Θεοδώρου που ήταν μαζί του. Γνωρίζουμε δε ότι, επειδή στα χείλη του Αγαπητού, ο οποίος ευλογεί τους πάντες, ξεχύθηκε η χάρη —διότι επισκέφθηκε τη γη και την πότισε άφθονα, παρέχοντάς της χαρά αντί για λύπη και στεναγμό— γι' αυτό τον λόγο και σε κάθε χώρα αναδείχθηκαν θαυμαστοί πατέρες των μοναχών, όπως έχουμε προαναφέρει, των οποίων τα ονόματα είναι γραμμένα στη βίβλο των ζώντων. Στην Αίγυπτο όμως και στη Θηβαΐδα, ενώ δεν είχαν γίνει ακόμη πολλοί, μετά τον διωγμό του Διοκλητιανού και του Μαξιμιανού η μετάνοια των εν Χριστώ αυξανόταν μέσα στην Εκκλησία, και καρποφορούσε τα μέγιστα, καθώς οι επίσκοποι τους οδηγούσαν προς την επίγνωση του Θεού σύμφωνα με τη διδασκαλία των αγίων αποστόλων.