Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 65:12

Τις θλίψεις που πρόκειται να επέλθουν στους αποστόλους εξαιτίας του κηρύγματος τις προαναγγέλλει το προφητικό Πνεύμα· ομιλώντας εκ μέρους τους, απαριθμεί τις παγίδες, δηλαδή τα δεσμωτήρια, και επισημαίνει τις δοκιμασίες διά πυρός και ύδατος.

Αθανασίου, Κυρίλλου. Ως προς το νόημα, το Πνεύμα προαναγγέλλει τις θλίψεις που υπέστησαν οι απόστολοι εξαιτίας του κηρύγματος, απαριθμώντας τες εκ μέρους τους. Διότι, όπως ακριβώς ο άργυρος, όταν λιώνει στη φωτιά, καθαρίζεται πλήρως, έτσι και οι ψυχές των αγίων απαλλάσσονται από κάθε ρύπο, αντιμετωπίζοντας τις εφόδους των πειρασμών με νεανικό σθένος. Και η καταξίωσή τους συντελείται μέσω της πύρωσης, καθώς δοκιμάζονται σαν μέσα από τη φωτιά. Αυτά τα λόγια ο Παύλος τα αποδίδει στους αγίους μάρτυρες. Αλλά και εκείνοι που διήλθαν μέσα από τη φωτιά του κοχλάζοντος θυμού και το νερό της διάχυτης ηδονής και επιθυμίας, και δεν παρέμειναν εγκλωβισμένοι σε αυτά τα πάθη, βρίσκουν την ανάπαυση.

Αμήν. Αίτηση του ίδιου προς τον ίδιο μέγα Γέροντα για να προσευχηθεί υπέρ αυτού εξαιτίας της ασθένειας από την οποία πάσχει. Απόκριση του Βαρσανουφίου: Η Γραφή λέει: «Περάσαμε μέσα από πυρ και ύδωρ, και μας έβγαλες σε τόπο αναψυχής.» Πρέπει εκείνοι που θέλουν να αρέσουν στον Θεό να περάσουν μέσα από λίγες θλίψεις. Πώς θα μακαρίσουμε τους αγίους Μάρτυρες για τα παθήματα που υπέμειναν για τον Θεό, εάν δεν μπορούμε να αντέξουμε έναν πυρετό; Πες στην ψυχή που θλίβεται:

Δική τους είναι η φωνή: «Διήλθαμε διά πυρός και ύδατος, και μας οδήγησες σε αναψυχή». Αυτοί είναι εκείνοι που κατέλαβαν θέσεις στη χώρα μας, ωσάν κάποιοι συνεχόμενοι πύργοι, παρέχοντας ασφάλεια από την επιδρομή των εχθρών, χωρίς να περιορίσουν τους εαυτούς τους σε έναν μόνο τόπο, αλλά έχοντας ήδη φιλοξενηθεί σε πολλές περιοχές και έχοντας κατακοσμήσει πολλές πατρίδες.

Και άλλοι μεν κατέχουν την πατρώα γη, εμείς όμως την άνω πόλη, και άλλοι ίσως έχουν τον δικό μας θρόνο, εμείς όμως τον Χριστό. Ω, τι ανταλλαγή! Ποια πράγματα περιφρονήσαμε και ποια έχουμε αποκομίσει! Διήλθαμε διά πυρός και ύδατος, αλλά πιστεύω ότι θα εξέλθουμε σε αναψυχή. Διότι ο Θεός δεν θα μας εγκαταλείψει μέχρι τέλους, ούτε θα ανεχθεί να διώκεται ο ορθός λόγος, αλλά σύμφωνα με το πλήθος των οδυνών μας οι παρηγοριές Του θα μας ευφράνουν. Αυτό, λοιπόν, και πιστεύουμε και ευχόμαστε. Εσύ δε, σε παρακαλώ, να προσεύχεσαι θερμά για την ταπεινότητά μας και, οσάκις δίνεται η ευκαιρία, να μη διστάζεις να μας ευλογείς μέσω επιστολών και να μας καθιστάς πιο εύθυμους γνωστοποιώντας μας τα νέα σου, πράγμα που καταδέχθηκες να πράξεις τώρα.

Μην προκαλείτε μέσα από τον οίκο σας τον περίγελο, αλλά έχοντας υπόψη ότι και οι ίδιοι θα πάθετε τα χειρότερα, ρίξτε πάνω σας σαν χώμα τον περίγελο που πρόκειται να σας βρει, και θρηνήστε για τις δικές σας συμφορές. Διότι οι Βαβυλώνιοι θα πανηγυρίσουν εις βάρος σας και οι εχθροί θα μειδιάσουν βλέποντάς σας να καταστρέφεστε οικτρά. Είναι λοιπόν σοφό να θυμόμαστε εκείνον που λέει: «Εάν πέσει ο εχθρός σου, μην τον χαρείς, διότι θα το δει ο Κύριος και δεν θα του αρέσει, και θα αποστρέψει τον θυμό του από αυτόν». Αυτό το πράττουν και όσοι δεν γνωρίζουν τον Χριστό. Διότι, όταν κάποιες φορές διώκονται οι εκκλησίες και δοκιμάζονται οι άγιοι, δηλαδή όσοι βρίσκονται σε αυτές, τότε ακριβώς, τότε μάλιστα, θαυμάζουν οι ίδιοι τους δικούς τους θεούς. Αλλά το γέλιο τους καταλήγει σε δάκρυ, καθώς ο Χριστός ανακουφίζει τα δεινά, κατευνάζει τις ταραχές και απομακρύνει ό,τι προκαλεί λύπη, ενώ προσφέρει απλόχερα στους αγίους ευφροσύνη και χαρά· διότι το τέλος των πόνων είναι η δόξα και η τρυφή. Και νομίζω ότι κάτι τέτοιο λέει ο μακάριος Δαβίδ προς τον Θεό των όλων: «Περάσαμε μέσα από πυρ και ύδωρ, και μας έβγαλες σε τόπο αναψυχής». <Εκείνη που κατοικεί με ασφάλεια στις πόλεις της, δεν βγήκε η κάτοικος της Σενναάρ να θρηνήσει για τον γειτονικό της οίκο, θα λάβει από εσάς πληγή οδύνης.> Οι Εβδομήκοντα το απέδωσαν ως Σενναάρ, ο Ακύλας το ονόμασε Σενάν, ενώ ο Σύμμαχος «ευσθενούσα», ίσως επειδή αυτό υποδηλώνει η λέξη Σενάν.

Αυτά τα λόγια ο Παύλος τα αποδίδει στους αγίους μάρτυρες. Αλλά και εκείνοι που διήλθαν μέσα από το πυρ και το ύδωρ του ζέοντος θυμού, καθώς και της διάχυτης ηδονής και επιθυμίας, και δεν παρέμειναν σε αυτά τα πάθη, βρίσκουν την αναψυχή. (D f. 163 b, G f. 39, L f. 154) Ο μαθητής του Σωτήρος μάς έχει απευθύνει τα εξής: «Αδελφοί, μην παραξενεύεστε με την πύρωση που γίνεται ανάμεσά σας προς δοκιμασία σας, σαν να σας συμβαίνει κάτι το παράξενο· αλλά, στο μέτρο που κοινωνείτε στα παθήματα του Χριστού, να χαίρεστε». Και ως πύρωση εδώ εννοεί τη δοκιμασία μέσω των πόνων.

Διότι πρέπει εμείς σε αυτά να φαινόμαστε γενναίοι, «Γνωρίζοντας ότι η δοκιμασία της πίστεώς μας κατεργάζεται υπομονή. Αλλά η υπομονή, λέει, ας έχει έργο τέλειο, για να είστε τέλειοι και ολοκληρωμένοι, χωρίς να υστερείτε σε τίποτα.» Και λίγο παρακάτω. Επομένως, εκείνοι που διεξήγαγαν γενναία τους αγώνες υπέρ της ευσέβειας, και έχουν συνηθίσει να διακρίνονται μέσα από πειρασμούς, και έπειτα έχουν νικήσει, και έχουν φτάσει στο τέλος της ελπίδας, λένε: «Περάσαμε μέσα από πυρ και ύδωρ, και μας έβγαλες σε τόπο αναψυχής.» (E f. 122) Πύρωση δε, όπως είπα, ονομάζει τη θλίψη μέσα στους αγώνες· και με τα ύδατα πάλι παρομοιάζει τις κακοβουλίες των διωκτών, δηλαδή τις ακάθεκτες ορμές και τις αφόρητες επιθέσεις· διότι αφόρητη είναι η επίθεση των ποτάμιων υδάτων. <Έθεσες θλίψεις επί των νώτων μας.> (K f. 118 b) Διότι πού διακρίνεται η επιδεξιότητα εκείνου που γνωρίζει να παλεύει, παρά φανερά όταν προβάλλονται αγώνες και υπόσχονται στεφάνια; Και πού φαίνεται ο στρατιώτης; Άραγε όχι όταν οι περιστάσεις τον καλούν σε μάχη; Επομένως, και τον γενναίο εραστή της ευσέβειας τον δοκιμάζουν οι κόποι, τον λαμπρύνουν οι πειρασμοί. Διότι ο Θεός τον εισήγαγε στην παγίδα, όχι διότι προετοίμασε τον πειρασμό, αλλά μάλλον παραχωρώντας το να δοκιμαστεί, ώστε να φανούν γνήσιοι, για να λάβουν τον αμάραντο στέφανο. <Ολοκαυτώματα γεμάτα μυελό θα σου προσφέρω, κ.τ.λ.> (A f. 331 b. Κυρίλλου, Αθανασίου, Βασιλείου.)

«Μας οδήγησες στην παγίδα· έθεσες θλίψεις στην πλάτη μας· ανέβασες ανθρώπους πάνω στα κεφάλια μας. Περάσαμε μέσα από φωτιά και νερό, και μας έβγαλες σε τόπο αναψυχής.» Ακούς πώς διόλου δεν δυσανασχετούν για όσα δοκιμάζονται, αλλά μάλλον χαίρονται επειδή αναδείχθηκαν καλύτεροι, και επειδή μέσω αυτής της δοκιμασίας επιβεβαιώθηκε το ποιοι πραγματικά είναι, και επειδή μέσω των παθημάτων τους έδωσαν μαρτυρία για την άκρα φιλοθεΐα τους.

Και βέβαια, ο μαθητής του Σωτήρος μάς έχει διαβεβαιώσει ότι ένας τέτοιος άνθρωπος θα είναι με κάθε τρόπο και απόλυτα αξιοθαύμαστος, λέγοντας: «Μακάριος είναι ο άνθρωπος που υπομένει τον πειρασμό, διότι, αφού δοκιμαστεί, θα λάβει τον στέφανο της ζωής». Εκείνοι δε που έχουν φτάσει πλέον σε τέτοιο βαθμό ψυχικής αντοχής και έχουν αναλάβει τόσο περιφανή δόξα, λένε: «Μας δοκίμασες, Θεέ, μας καθάρισες με τη φωτιά, όπως καθαρίζεται το ασήμι στο πυρ. Έβαλες θλίψεις στις πλάτες μας. Επέτρεψες σε ανθρώπους να ανεβούν πάνω στα κεφάλια μας. Περάσαμε μέσα από φωτιά και νερό, και μας δοκίμασες οδηγώντας μας σε αναψυχή». Διότι ο κόπος καταλήγει σε πνευματική τρυφή, και οι θλίψεις πλαταίνουν την ευθεία οδό για εκείνους που αγωνίζονται γενναία. Ο γνώστης των κρυφών, δηλαδή ο Θεός, γνωρίζει βέβαια τα πάντα πριν από τη δημιουργία τους («Διότι τα πάντα είναι γυμνά και εκτεθειμένα ενώπιόν Του»)· περιμένει όμως την έκβαση των πραγμάτων και την αντοχή αυτών που δοκιμάζονται κατά καιρούς, έτσι ώστε να φανούν άξιοι των βραβείων όχι μόνο σε Αυτόν σύμφωνα με την πρόγνωσή Του, αλλά μάλλον για να τους επευφημήσουν οι άγγελοι και οι άνθρωποι ως αριστείς που απέδειξαν την αρετή τους μέσα από τα ίδια τους τα έργα.

«Και δεν θα περάσει από αυτήν κανένας ακάθαρτος, αλλά θα πορευθούν σε αυτήν οι λυτρωμένοι από τον Κύριο.» Νομίζω, λοιπόν, εγώ, ότι ο λόγος με τη σαφήνειά του δεν βγαίνει έξω από τον σκοπό. Όμως, εάν κάποιος προτιμούσε ότι πρέπει να το νοήσουμε και διαφορετικά, λέμε το εξής, ότι πρόσταξε το σκεύος καθενός από εκείνους που έχουν νικήσει, είτε τυχόν είναι χρυσό, είτε ασημένιο, είτε από χαλκό, και από άλλη ύλη κατασκευασμένο, να περάσει μέσα από τη φωτιά· διότι, όπως γράφει ο μακάριος Παύλος, «Το έργο του καθενός, όποιο κι αν είναι, η φωτιά θα το δοκιμάσει.» Πρόσταξε δε να περάσουν κάποια και μέσα από το νερό· διότι ο λόγος της ψαλμωδίας μάς υπονοεί ότι οι ψυχές των αγίων δεν δοκιμάζονται διαφορετικά, παρά μόνο με τέτοιους περίπου τρόπους. Και γι' αυτό ο Δαβίδ έψαλλε: «Μας δοκίμασας, ω Θεέ, μας καθάρισες με τη φωτιά, όπως καθαρίζεται το ασήμι· περάσαμε μέσα από φωτιά και νερό, και μας έβγαλες σε τόπο αναψυχής.» ΠΑΛΛΑΔΙΟΣ: Αλλά, ω γενναίε μου, ίσως να μας πουν οι πιο φιλομαθείς: Το πώς, δηλαδή, παρατάχθηκαν κάποτε εναντίον των Μαδιανιτών και νίκησαν οι εκλεκτοί, και με ποιον τρόπο καθάρισαν τον μολυσμό από τον πόλεμο, ο λόγος μάς το κατέδειξε επαρκώς· είναι καιρός όμως πλέον να μας πληροφορήσεις, εάν και εμείς θα γίνουμε αληθινά μέτοχοι της γενναιότητας αυτών των ανδρείων, και αν θα συμμετάσχουμε μαζί τους στα κατορθώματα, μολονότι δεν έχουμε εξ ολοκλήρου ισάξια αρετή, αλλά υστερούμε κάπως από τη δική τους ψυχική ανδρεία.

Άκουσε πάλι αλλού ολόκληρο χορό αγίων να ευχαριστεί για την απαλλαγή από τον πειρασμό: «Μας δοκίμασας, Θεέ, μας καθάρισες με τη φωτιά όπως καθαρίζεται το ασήμι· μας οδήγησας στην παγίδα· έβαλες θλίψεις στις πλάτες μας· ανέβασες ανθρώπους πάνω στα κεφάλια μας. Περάσαμε μέσα από φωτιά και νερό, και μας έβγαλες σε τόπο αναψυχής». Τους βλέπεις να εκφράζονται με παρρησία για το ότι πέρασαν τη δοκιμασία και δεν παγιδεύτηκαν; «Και μας έβγαλες σε τόπο αναψυχής»· το να φτάσει κανείς σε αναψυχή ταυτίζεται με το να λυτρωθεί από τον πειρασμό. «Αλλά λύτρωσέ μας από τον πονηρό». Αν το «Μη μας φέρεις σε πειρασμό» σήμαινε το να μην πειραστούμε καθόλου, δεν θα προσέθετε: «Αλλά λύτρωσέ μας από τον πονηρό». Πονηρός δε είναι ο πολέμιος δαίμονας, από τον οποίο προσευχόμαστε να λυτρωθούμε.

Ενεργεί όμως και ο Σατανάς μετά από αυτό στην ψυχή, όπως και πριν, και πολλές φορές ακόμη χειρότερα· όχι βέβαια σαν να συνυπάρχει με τη χάρη —μη γένοιτο— αλλά σαν να καπνίζει τον νου, μέσω της υγρότητας του σώματος, με τη γλυκύτητα των άλογων ηδονών. Αυτό όμως γίνεται κατά παραχώρηση του Θεού, ώστε ο άνθρωπος, περνώντας μέσα από τη ζάλη και το πυρ της δοκιμασίας, να φθάσει έτσι, αν θέλει, στην απόλαυση του αγαθού. Διότι λέγει: «Περάσαμε μέσα από φωτιά και νερό, και μας έβγαλες σε αναψυχή». 77. Η χάρη, όπως είπα, από την ίδια τη στιγμή κατά την οποία βαπτιζόμαστε, κρύβεται μέσα στο ίδιο το βάθος του νου, αποκρύπτοντας από την αίσθησή του την παρουσία της. Όταν όμως αρχίσει κανείς με όλη του την πρόθεση να αγαπά τον Θεό, τότε, με κάποιον άρρητο τρόπο, μέσω της αισθήσεως του νου, η χάρη συνομιλεί με την ψυχή και της μεταδίδει κάποιο μέρος από τα δικά της αγαθά. Γι’ αυτό, όποιος θέλει πλέον με ασφάλεια να κρατήσει ολόκληρο αυτό το εύρημα, έρχεται σε επιθυμία να αποχωρισθεί με πολλή χαρά όλα τα παρόντα αγαθά, ώστε να αποκτήσει αληθινά τον αγρό μέσα στον οποίο βρήκε κρυμμένο τον θησαυρό της ζωής. Διότι όταν κανείς αποχωρισθεί όλον τον βιωτικό πλούτο, τότε βρίσκει τον τόπο όπου ήταν κρυμμένη η χάρη του Θεού.

Αλλά πρώτα είπε ο Κύριος, να γίνεστε φρόνιμοι σαν τα φίδια· και έπειτα, ακέραιοι σαν τα περιστέρια· διότι μετά τον πειρασμό ακολουθεί η ανάπαυση. Γι' αυτό λέει ο Δαβίδ: περάσαμε μέσα από φωτιά και νερό, και μας έβγαλες σε τόπο αναψυχής.

Διότι, βεβαίως, σχετικά με το ότι δεν είναι δυνατόν να θεωρηθεί αυτό (το σώμα) ως δεσμά που προέκυψαν προς τιμωρία εξαιτίας της παραβάσεως, ώστε η ψυχή, νεκροφορώντας, να υφίσταται, σύμφωνα με αυτούς, αμιγή και συνεχή βάσανο, νομίζω ότι αυτά τα έχω ήδη καταδείξει πλήρως και με κάθε απόδειξη. Επομένως, είναι ασύστατο και εντελώς αδύνατο, αφενός το σώμα να θεωρείται παγίδα και δεσμά, και αφετέρου ο Θεός να εισάγει τις ψυχές στην παγίδα για να υποστούν τιμωρία, εκδιώκοντάς τες άνωθεν από τον τρίτο ουρανό, επειδή παρέβησαν την εντολή. Διότι, σε τι άραγε θα μπορούσε να αποβλέψει κανείς για να πιστέψει αυτά που με τόση προπέτεια λέγονται από αυτούς; Μολονότι ο ψαλμός δεν έχει τέτοιο νόημα, έστω και αν εκείνοι τον ερμηνεύουν εκβιαστικά. Θα παραθέσω, όμως, τα ίδια τα γραφόμενα, ώστε να φανεί ο μυθώδης χαρακτήρας της εξήγησής τους, εφόσον δεν θέλουν να κατανοήσουν ορθά τις Γραφές. Τα λεγόμενα, λοιπόν, έχουν περίπου ως εξής: «Μας δοκίμασες, ω Θεέ, μας πέρασες από το πυρ, όπως καθαρίζεται στο πυρ το ασήμι. Μας οδήγησες στην παγίδα, έθεσες θλίψεις στις πλάτες μας. Ανέβασες ανθρώπους πάνω στα κεφάλια μας. Περάσαμε μέσα από πυρ και ύδωρ, και μας εξήγαγες σε τόπο αναψυχής». Και αμέσως προσθέτουν: αυτά έχουν ειπωθεί από τις ψυχές, οι οποίες κατήλθαν από τον τρίτο ουρανό, όπου βρίσκεται ο παράδεισος, μέσα στην παγίδα που είναι το σώμα, σαν σε αγώνισμα.

Διότι το «διήλθομεν διὰ πυρὸς καὶ ὕδατος» είτε, λέει, φανερώνει τη δίοδο της ψυχής μέσω της μήτρας στον κόσμο, επειδή ακριβώς διαμένει μέσα σε τόση φλόγα και υγρασία, είτε την πτώση της από τους ουρανούς στον βίο, καθώς διέρχεται από τις πηγές του πυρός και από τα ύδατα που βρίσκονται πάνω από τα νώτα του στερεώματος. Εναντίον αυτών έκρινα σωστό να προβάλω αντιρρήσεις. Εμπρός λοιπόν, ω Αγλαοφών, δώσε εσύ ο ίδιος την απάντηση εκ μέρους τους, τι θα πουν; 47. Πρώτον, διότι το ότι ο παράδεισος, από τον οποίο και εκδιωχθήκαμε στο πρόσωπο του πρωτοπλάστου, είναι ολοφάνερα ένας εξαιρετικός τόπος πάνω σε αυτήν τη γη, ξεχωρισμένος για την αλύπητη ανάπαυση και διαβίωση των αγίων, αυτό καθίσταται φανερό από το ότι και ο Τίγρης και ο Ευφράτης και οι υπόλοιποι ποταμοί που πηγάζουν από εκεί φαίνεται να ρέουν εδώ, κατακλύζοντας με τις εκβολές των ρευμάτων τους τη δική μας ήπειρο. Διότι δεν κατακρημνίζονται ξεχυμένοι από τους ουρανούς άνωθεν· επειδή η γη δεν θα άντεχε να δεχθεί έναν τόσο μεγάλο όγκο ύδατος που θα κατέρρεε αθρόα από τόσο ύψος. Αλλά ούτε και ο απόστολος υποθέτει ότι ο παράδεισος βρίσκεται στον τρίτο ουρανό, για όσους γνωρίζουν να κατανοούν λεπτούς λόγους· διότι λέει: «γνωρίζω τέτοιον άνθρωπο που αρπάχτηκε έως τον τρίτο ουρανό. Και γνωρίζω αυτόν τον άνθρωπο, είτε με το σώμα είτε χωρίς το σώμα, ο Θεός το γνωρίζει, ότι αρπάχτηκε στον παράδεισο».

Ας πουν και οι τρεις παίδες μέσα στο καμίνι, οι οποίοι δροσίζονταν για να μην καταφλεχθούν από τη φωτιά: «Μας δοκίμασες, Θεέ, μας πύρωσες, όπως πυρώνεται το ασήμι. Περάσαμε μέσα από φωτιά και νερό, και μας έβγαλες σε τόπο αναψυχής». Επίτρεψε και σε μένα τον Μεθόδιο να πω, Θεέ παντοκράτορα, μεγάλε, αιώνιε, Πατέρα του Χριστού, όταν κατά την ημέρα Σου διαβώ τη φωτιά ανώδυνα και αποφύγω τις ορμές των υδάτων που θα έχουν μεταβληθεί σε καυστική φύση: «Πέρασα μέσα από φωτιά και νερό, και με έβγαλες σε τόπο αναψυχής». Διότι δική Σου είναι αυτή η υπόσχεση προς εκείνους που Σε αγαπούν: «Εάν διαβαίνεις μέσα από νερό, μαζί σου είμαι και οι ποταμοί δεν θα σε κατακλύσουν· και αν διαβαίνεις μέσα από φωτιά, δεν θα κατακαείς· φλόγα δεν θα σε κατακάψει». Αλλά, βέβαια, σχετικά με την ερμηνεία του ψαλμού, αυτά είναι αρκετά. 49. Περαιτέρω πρέπει να εξεταστεί και εκείνο, σύμφωνα με το οποίο ορισμένοι, παραπλανώμενοι από πολυειδείς απάτες σαν να βρίσκονται σε ύπνο, αποφαίνονται ότι ο απόστολος έχει πει το «εγώ δε ζούσα κάποτε χωρίς νόμο», και διατείνονται ότι με τη ζωή πριν από την εντολή εννοούσε τη διαβίωση του πρωτοπλάστου στον παράδεισο πριν από τη λήψη του σώματος, όπως φανερώνουν τα όσα ακολουθούν: «εγώ όμως είμαι σάρκινος, πουλημένος στην αμαρτία»· διότι ο άνθρωπος δεν θα μπορούσε αλλιώς να εξουσιάζεται και να κυριεύεται από το κακό, έχοντας πουληθεί σε αυτό εξαιτίας της παράβασης, εάν δεν είχε γίνει σάρκινος. Επειδή η ψυχή από μόνη της, λένε, δεν μπορεί να κυριευθεί από την αμαρτία.

Τα μάτια μου είναι πάντοτε στραμμένα προς τον Κύριο, διότι αυτός θα βγάλει τα πόδια μου από την παγίδα. Ρίξε το βλέμμα σου σε μένα και ελέησέ με, διότι είμαι μόνος και φτωχός. Οι θλίψεις της καρδιάς μου πληθύνθηκαν, βγάλε με από τις ανάγκες μου. Δεν ζητά τη σωτηρία ως οφειλόμενη ανταμοιβή για τα κατορθώματά του· διότι γνωρίζω ότι, παρόλο που έχω πράξει τα πάντα από την πλευρά μου, εξακολουθώ να έχω ανάγκη το δικό σου έλεος. Γι' αυτό, ρίξε το βλέμμα σου σε μένα και ελέησέ με. Διότι έχω επίγνωση ότι είμαι φτωχός, αβοήθητος και ανεπαρκής για τη σωτηρία μου. Άλλωστε, είναι χαρακτηριστικό γνώρισμα όλων των θεοφιλών ανθρώπων να ταλαιπωρούν τον εαυτό τους με θλίψεις, με ανάγκες, με στενοχώριες και με διωγμούς· αλλά δεν αγνοούν ούτε την κατάληξη αυτών· γι' αυτό ικετεύουν να την επιτύχουν από τον Θεό λέγοντας: Βγάλε με από τις ανάγκες μου· έτσι ώστε, αφού περάσουν τις ανάγκες του βίου, καθώς και τις συμφορές και τις δύσκολες περιστάσεις, να μπορέσουν κάποτε να πουν: Περάσαμε μέσα από πυρ και ύδωρ, και μας έβγαλες σε τόπο αναψυχής.

Την παγίδα αυτήν μνημονεύουν και αλλού οι ίδιοι, λέγοντας: «Η ψυχή μας σώθηκε σαν στρουθίο από την παγίδα των κυνηγών· η παγίδα συνετρίβη και εμείς σωθήκαμε». Καταρχάς, λοιπόν, αυτοί που δοκιμάζονται στο πυρ εισάγονται στην παγίδα, ή στο οχύρωμα, ή στον περιορισμό, ή στην πολιορκία· έπειτα αγωνίζονται σε έναν δεύτερο άθλο, τον οποίο διασαφηνίζουν λέγοντας: «Έθεσες θλίψεις στις πλάτες μας». Κατά δε τον Ακύλα λένε: «Έθεσες τριγμό στην πλάτη μας»· και κατά τον Σύμμαχο: «Έθεσες περικύκλωση στην οσφύ μας». Με αυτά δηλώνουν τις σωματικές πληγές, τις οποίες εξέφρασε σαφέστερα ο Απόστολος λέγοντας: «Τρεις φορές ραβδίστηκα, μία φορά λιθοβολήθηκα, από τους Ιουδαίους έλαβα σαράντα παρά μία μαστιγώσεις». Και μετά τις φυλακίσεις και τις πληγές στις πλάτες ή στις οσφύες λέγουν: «Επέβαλες ανθρώπους πάνω στα κεφάλια μας». Και αυτό θα το κατανοήσεις, βλέποντας κατά τους καιρούς των διωγμών να καταπατούν οι άθεοι και ασεβείς άνδρες και να υπερηφανεύονται αλαζονικά εις βάρος των αθλητών της θεοσεβείας, και τους τελευταίους να ταπεινώνονται και να έχουν συσταλμένα τα πρόσωπα εξαιτίας των βλασφημιών και των καυχησιολογιών των αθέων. Πολλές φορές, μάλιστα, χτύπησαν κατακέφαλα, καταφέροντας πληγές στα κεφάλια των αθλητών του Θεού. Αλλά όλα αυτά, λένε οι μάρτυρες του Θεού, Εσύ τα επέφερες σε εμάς, Θεέ. Διότι, εάν Εσύ δεν το ήθελες, τίποτα τέτοιο δεν θα τολμούσαν εναντίον μας· αλλά επειδή Εσύ το παραχωρούσες, γίνονταν αυτά.

Και εσύ έθεσες θλίψεις πάνω στα νώτα μας. Διότι αυτά δεν θα τολμώνταν εναντίον μας, εάν μας σκέπαζες και μας φύλαγες με το δικό σου χέρι. Εσύ όμως ανέβασες και τους άθεους ανθρώπους πάνω στα κεφάλια μας. Ήδη δε, εκτός από αυτά, φτάσαμε στα έσχατα των δεινών, αφού άλλοι μεν υπέμειναν τον θάνατο δια πυρός, άλλοι δε δι' ύδατος.

Αλλά, αφού επέφερες όλα αυτά σε εμάς, πάλι εσύ ο ίδιος μας οδήγησες σε αναψυχή. Διότι δεν ήταν δικό μας κατόρθωμα το να υπομείνουμε και να διαφύγουμε τόσα πολλά δεινά, αλλά δικό σου, του μεγάλου Σωτήρα· διότι, όπως ακριβώς μας έβαλες στην παγίδα, έτσι μας έβγαλες και σε αναψυχή. Επειδή δεν άφησες να είναι μόνιμα τα θλιβερά μας, ούτε παρέτεινες επ' άπειρον τη θλίψη, ούτε επέτρεψας για μεγάλο χρονικό διάστημα να ανεβαίνουν άνθρωποι πάνω στα κεφάλια μας· αλλά ούτε παραμείναμε στη φωτιά όταν βρεθήκαμε μέσα της, ούτε καταποντιστήκαμε όταν ριχτήκαμε στο νερό. Και αυτά τα διαβήκαμε· γι' αυτό έχει λεχθεί: «Διήλθαμε μέσα από φωτιά, και διασχίσαμε τον βυθό των υδάτων»· γι' αυτό και ειπώθηκε το «μέσα από νερό». Και αφού, λοιπόν, μας άσκησες σε όλα αυτά και έλαβες την απόδειξη της υπομονής και της καρτερικότητάς μας, μας έβγαλες σε αναψυχή· ή, σύμφωνα με τον Σύμμαχο, «σε ευρυχωρία». Και αυτό εκπληρωνόταν με ποικίλους τρόπους· διότι, εφόσον το σώμα των θεοσεβών είναι ένα, και άλλοι υπέστησαν αυτά τα πάθη, άλλοι υπέμειναν τιμωρίες, άλλοι δοκιμάστηκαν μόνο με τη ζημία των υπαρχόντων τους, και άλλοι ασκήθηκαν μέσω της φυγής και του αποχωρισμού από τους οικείους τους, μετά από λίγο καιρό η κατάληξη όλων αυτών απέβαινε αίσια για όλους.

Διότι αυτά θα ήταν παρεμφερή με όσα λέγονται στο προκείμενο χωρίο: «Εκείνου που διατήρησε την ψυχή μου στη ζωή, και δεν άφησε να σαλευθούν τα πόδια μου»· και πάλι: «Και μας έβγαλες σε τόπο αναψυχής». Όσοι δε προστατεύθηκαν κατά τον βίο τους και είδαν την πυρκαγιά του διωγμού να σβήνει, εφόσον βρέθηκαν σε λαμπρή ειρήνη, πέτυχαν την αναψυχή, και, αφού κατέληξαν σε απάνεμο λιμάνι, απήλαυσαν την ευφροσύνη μετά τον διωγμό. Θα κατανοήσεις δε πώς έχει λεχθεί εδώ το: «Ανέβασες ανθρώπους πάνω στα κεφάλια μας», αν το παραβάλεις με αυτό που έχει ειπωθεί αλλού: «Και τώρα ύψωσε το κεφάλι μου πάνω από τους εχθρούς μου. Τριγύρισα και πρόσφερα στη σκηνή σου θυσία αλαλαγμού». Διότι, όπως ακριβώς κατά τους καιρούς των διωγμών ο Θεός αφήνει να εγερθούν άνθρωποι πάνω στα κεφάλια μας, έτσι και μετά από αυτά, όταν μας έβγαλε σε τόπο αναψυχής, υψώνει τα κεφάλια μας πάνω από τους εχθρούς μας. Και αυτό το δήλωνε προφητικά εκείνος που είπε: «Και τώρα ύψωσε το κεφάλι μου πάνω από τους εχθρούς μου. Θα εισέλθω στον οίκο σου με ολοκαυτώματα». Διότι οι άγιοι μάρτυρες του Θεού, μετά τους μεγάλους άθλους τους οποίους υπέμειναν, αφού πέρασαν μέσα από φωτιά και νερό, παρελήφθησαν σε τόπο αναψυχής.

Διότι, αφού απαρίθμησαν τις ευεργεσίες του Θεού προς αυτούς, το πώς δοκιμάστηκαν στο πυρ, πώς δοκιμάστηκαν γενικώς, πώς εισήλθαν στις θλίψεις, πώς υπέμειναν, πώς διήλθαν μέσα από πυρ και ύδωρ, και πώς εξήλθαν σε αναψυχή· διδάσκουν αναγκαστικά ότι η θεία χάρις δεν τους δώρισε όλα αυτά δίχως τον δικό τους κόπο, αλλά επειδή και οι ίδιοι συνέβαλαν τα μέγιστα στο μαρτύριο.

Διότι, εάν σκεπτόμασταν κάτι τέτοιο, δεν θα ήμασταν άξιοι ούτε να εισακουστούμε· γι' αυτό λέγουν: «Εάν έβλεπα αδικία στην καρδιά μου, ας μην με εισακούσει ο Κύριος». Επειδή, λοιπόν, και τέτοιο φρόνημα είχε και τέτοιες προσευχές ανέπεμπε, δικαιολογημένα λέγει: «Γι' αυτό εισάκουσε ο Θεός και πρόσεξε τη φωνή της δεήσεώς μου». Και αυτά ήσαν τα αίτια για τα οποία μας οδήγησε σε αναψυχή μετά από τόσους πειρασμούς. Για όλα αυτά, αναπέμποντας τον οφειλόμενο ευχαριστήριο ύμνο στον Θεό, θέτουν ως επισφράγισμα όλου του λόγου λέγοντας: «Ευλογητός ο Θεός, ο οποίος δεν απέστρεψε την προσευχή μου και το έλεός Του από εμένα». Όλα αυτά δε ο αποστολικός χορός τα επισφράγισε ως ένα πρόσωπο, μετά από όλους τους προαναφερθέντες λόγους, αναπέμποντας ευλογία και δοξολογία και ευχαριστία στον Θεό για όλα τα προλεχθέντα.

Εάν όμως κληρονομείς τον θρόνο μέσα από πειρασμούς και εμπόδια, μην απορείς· τίποτα από τα σπουδαία δεν μένει αδοκίμαστο, τίποτα δεν αποκτάται αβασάνιστα. Διότι, εκ φύσεως, τα μεν ταπεινά συνοδεύονται από την ευκολία, τα δε υψηλά αποκτώνται με δυσκολία. Άκουσες εκείνον που είπε: «Πρέπει να περάσουμε από πολλές θλίψεις για να εισέλθουμε στη βασιλεία των ουρανών»· πες και εσύ: «Περάσαμε μέσα από φωτιά και νερό, και μας οδήγησες σε τόπο αναψυχής». Ω του θαύματος! Το βράδυ διανυκτέρευσε ο κλαυθμός, και το πρωί ήλθε η αγαλλίαση. Άφησε αυτούς που πολεμούν να φλυαρούν και να χλευάζουν, σαν σκυλιά που γαβγίζουν μάταια· εμείς όμως ας μην καταβαλλόμαστε από τον πόλεμο. Δίδασκε να προσκυνούν Θεό τον Πατέρα, Θεό τον Υιό, Θεό το Άγιο Πνεύμα, σε τρεις υποστάσεις, με μία δόξα και λαμπρότητα. Αναζήτα το χαμένο, ενίσχυε το ασθενές, φύλασσε το ισχυρό. Απαιτούμε από εσένα τόση πρόοδο στα πνευματικά, όση αναγνωρίσαμε ότι είχες στα κοσμικά. Την τελειότερη λοιπόν πανοπλία είθε να τη λάβεις από τους ανώτερους στρατηγούς, με την οποία θα μπορέσεις να σβήσεις τα πεπυρωμένα βέλη του πονηρού και να παρουσιάσεις στον Κύριο λαό περιούσιο, έθνος άγιο, βασίλειο ιεράτευμα, εν Χριστώ Ιησού τω Κυρίω ημών, στον οποίο ανήκει η δόξα στους αιώνες. Αμήν.

Αλίμονο, διότι γίναμε πλούσιοι σε συμφορές, διότι η φωτιά κατέφαγε τα ωραία της οικουμένης. Τα υπολείμματα της κάμπιας τα κατέφαγε η ακρίδα, και τα υπολείμματα της ακρίδας τα κατέφαγε η ερυσίβη· έπειτα ο βρούχος, έπειτα δεν γνωρίζω τι άλλο εκτός από αυτά, καθώς το ένα κακό ξεφύτρωνε πάνω στο άλλο. Γιατί να εξιστορεί κανείς με τραγικότητα όλα τα δεινά του καιρού και εκείνη την κατάσταση που μας κυρίευσε τότε, είτε πρέπει να την ονομάσουμε τιμωρία, είτε δοκιμασία και πύρωση; Πάντως, περάσαμε μέσα από φωτιά και νερό, και βγήκαμε σε τόπο αναψυχής, με την ευδοκία του Θεού που μας σώζει.

Και άλλοι μεν έχουν την πατρική γη, εμείς δε την άνω πόλη· άλλοι έχουν ίσως τον δικό μας θρόνο, εμείς δε τον Χριστό· ω της ανταλλαγής, τι πράγματα περιφρονήσαμε και τι αποκτήσαμε! «Διήλθαμε διά πυρός και ύδατος», πιστεύω δε ότι και θα εξέλθουμε «εις αναψυχήν».

Ήδη όμως ο λόγος μου σκιρτά και σπεύδει προς πανηγυρισμό, και συνευφραίνεται με όσα βλέπει, και καλεί τους πάντες σε πνευματική χορεία, όσους είχαν αφοσιωθεί σε νηστείες και κλαυθμό και δέηση, ζητώντας νύχτα και μέρα τη λύτρωση από τα δεινά που τους συνέχουν, και έχοντας ως σωτήριο φάρμακο μέσα στις συμφορές την ελπίδα που δεν καταισχύνει· και όσους, αφού υπέμειναν μεγάλους αγώνες και άθλους, και αφού πλήγηκαν από πολλές και χαλεπές προσβολές των περιστάσεων, έγιναν θέατρο στον κόσμο, και σε αγγέλους, και σε ανθρώπους, κατά τον λόγο του Αποστόλου· και που, αν και καταπονήθηκαν στα σώματα, παρέμειναν αήττητοι στις ψυχές, έχοντας δύναμη για τα πάντα δια του Χριστού που τους ενδυναμώνει· και όσους, αφού απέβαλαν την κοσμική ύλη της κακίας και την κοσμική δυναστεία, είτε αποδέχθηκαν με χαρά τη διαρπαγή των υπαρχόντων τους, είτε εξορίστηκαν αδίκως από την πατρίδα τους, όπως λέγεται, ή αποχωρίστηκαν για λίγο από άνδρες, ή γυναίκες, ή γονείς, ή τέκνα, ή από όσα άλλα ονόματα της επίγειας αυτής οικειότητας δεσμευόμαστε, και οι οποίοι προσφέροντας ως καρπό στο αίμα του Χριστού τα παθήματά τους υπέρ του Χριστού, τώρα θα μπορούσαν να πουν και να ψάλουν επίκαιρα εκείνο: «Επέτρεψες να επιβιβαστούν άνθρωποι πάνω στις κεφαλές μας· διήλθαμε μέσα από πυρ και ύδωρ, και μας εξήγαγες σε τόπο αναψυχής».

Η δε ανακούφιση όσων υποφέρουν αποτελεί ομολογία της φιλανθρωπίας του Θεού, εφόσον αυτό που διδαχθήκαμε από την προφητεία το κατενόησε και αυτός, όπως ακριβώς λέει ο λόγος: Έθεσες θλίψεις στα νώτα μας, επιβίβασας ανθρώπους πάνω στα κεφάλια μας, περάσαμε μέσα από πυρ και ύδωρ, και μας οδήγησες στην αναψυχή.

Έφεραν την ευλογία και στο ύδωρ. Διά μέσου όλων εκπληρώνονταν τα θεία λόγια. Οι τρεις παίδες συμπεριλαμβάνουν στην κοινή υμνολογία το ψύχος και το καύμα· το ψύχος διά της πήξεως, το καύμα διά της καύσεως· έπειτα διήλθαν διά πυρός και ύδατος.

Διάψαλμα: μεταβολή του νοήματος. «Ευλογείτε, έθνη»: Δηλαδή, εσείς που επιστρέψατε από τα έθνη, μην παύετε να ευχαριστείτε. «Και κάντε να ακουστεί»: Ας γίνει ακουστός, λέει, ο ύμνος σας σε όλη την κτίση και στα ώτα του Θεού μας. «Σε Εκείνον που έθεσε»: Στον λαό που προέρχεται από τα έθνη· διότι εξέλεξε τη δική τους ψυχή για την αιώνια ζωή. «Και δεν άφησε»: Διότι αφότου θεμελιώθηκαν στην πίστη, δεν είναι δυνατόν να κλονιστούν. «Διότι μας δοκίμασες»: Δηλαδή, γνώρισες την προαίρεσή μας, Κύριε. «Μας πύρωσες»: Διότι οι πιστοί θερμάνθηκαν με τον ζήλο της πίστεως και με το πυρ του Αγίου Πνεύματος. «Εισήγαγες»: Διότι επέτρεψε ο Θεός στα έθνη να εισέλθουν στην παγίδα του διαβόλου, ώστε να επιγνώσουν Αυτόν που τα ελευθερώνει. «Έθεσες θλίψεις»: Διότι οι δαίμονες καταβάρυναν τα έθνη ως άλογα κτήνη. «Ανέβασας»: Τους άπιστους και βλάσφημους ανθρώπους, οι οποίοι διασύρουν τα έθνη που πίστεψαν. «Διήλθαμε»: Δηλαδή, περνώντας οι πιστοί μέσα από το πυρ του Πνεύματος και μέσα από το ύδωρ του βαπτίσματος, λαμβάνουν την αναψυχή του Παραδείσου. «Θα εισέλθω»: Εισερχόμενοι οι πιστοί στην Εκκλησία, προσφέρουν ως ολοκαύτωμα στον Θεό τη διαρκή προσευχή. «Θα αποδώσω — στη θλίψη μου»: Αποδίδοντας ο άνθρωπος καθημερινά τις προσευχές του, διδάχθηκε να δοξάζει αδιαλείπτως με τα χείλη, το στόμα και την καρδιά, και μάλιστα όταν, ευρισκόμενος σε θλίψη, αναθέτει τον εαυτό του στον Κύριο.

Και ποιοι είναι αυτοί που δοκιμάζονται στη φωτιά ή αυτοί που διέρχονται «μέσα από πυρ και ύδωρ» μέσω του πνευματικού «λουτρού της παλιγγενεσίας» και εκπληρώνουν «το θέλημα» του Θεού μέσω της πύρωσης πολλών πειρασμών και θλίψεων; «Και θα παρανομήσουν οι άνομοι, και οι συνετοί θα κατανοήσουν»· δηλαδή αυτοί που παρανομούν μέσω του αυτεξουσίου, και πάλι μέσω αυτού, κάποιοι κατανοούν και γίνονται ευάρεστοι.

Γι' αυτόν τον λόγο διήλθαν διά πυρός και ύδατος οι μακάριοι και αοίδιμοι μάρτυρες, και παρέδωσαν τα σώματά τους για την ομολογία και την αγάπη του Θεού· αλλά έχουν λάβει την ανταμοιβή τους, έχοντας γίνει σύσσωμοι και συμμέτοχοι του Χριστού, του Θεού μας. Είδα τους ασύνετους και έλειωνα από λύπη, διότι δεν τήρησαν τα λόγιά σου. Έτσι ο μακάριος Παύλος θρηνούσε τους Ιουδαίους· έτσι ο ίδιος ο Δεσπότης οδυρόταν για την Ιερουσαλήμ· έτσι ο θείος Ιερεμίας θρήνησε την παρανομία του λαού. Τέτοιοι πρέπει να είμαστε και εμείς, αδελφοί· να λιώνουμε και να λυπούμαστε για όσους ζουν άτακτα, να τους ελέγχουμε και να τους προτρέπουμε, ρυθμίζοντας ολοφάνερα ορθά τη δική μας ζωή. Διότι εκείνος που επαναφέρει τον αμαρτωλό από την πλανεμένη οδό του, θα σώσει μια ψυχή από τον θάνατο και θα καλύψει πλήθος αμαρτιών. Εάν όμως παραμένουν αδιόρθωτοι, να απομακρύνεστε από αυτούς, όπως διδάσκει ο Απόστολος: Να απομακρύνεστε, λέει, από κάθε αδελφό που ζει άτακτα· και, εάν κάποιος που αποκαλείται αδελφός είναι πόρνος, ή πλεονέκτης, ή μέθυσος, ή υβριστής, ή άρπαγας, με έναν τέτοιον άνθρωπο ούτε καν να συντρώγετε. Δες ότι αγάπησα τις εντολές σου, Κύριε· δώσε μου ζωή σύμφωνα με το έλεός σου. Συνεχώς μνημονεύει εντολές, δικαιώματα, νόμους και μαρτυρίες, αποδεικνύοντας τον βαθύ του πόθο για αυτά.

ΤΙΤΛΟΣ ΛΕ΄. — Περί της παιδείας του Θεού, η οποία γίνεται προς δοκιμασία και πείρα. «Έγινε δε μετά από αυτά τα γεγονότα, ότι ο Θεός δοκίμασε τον Αβραάμ και του είπε: "Αβραάμ, Αβραάμ". Και εκείνος είπε: "Ιδού εγώ". Και είπε: "Λάβε τον υιό σου τον αγαπητό, τον οποίο αγάπησες, τον Ισαάκ, και πορεύσου στην υψηλή γη, και πρόσφερέ τον ως ολοκάρπωση σε ένα από τα όρη που θα σου πω".» «Να θυμάσαι όλη την οδό στην οποία σε οδήγησε Κύριος ο Θεός σου μέσα στην έρημο, για να σε ταλαιπωρήσει και να σε δοκιμάσει, και να διαγνώσει τα όσα βρίσκονται στην καρδιά σου, αν θα φυλάξεις τις εντολές του ή όχι. Και σε ταλαιπώρησε, και σε άφησε να πεινάσεις, και σε έθρεψε με το μάννα, το οποίο δεν γνώριζαν οι πατέρες σου, για να σου αναγγείλει ότι ο άνθρωπος δεν θα ζήσει μόνο με άρτο, αλλά θα ζήσει ο άνθρωπος με κάθε λόγο που εκπορεύεται από το στόμα του Θεού.» «Σας δοκιμάζει Κύριος ο Θεός, για να γνωρίσει αν αγαπάτε Κύριον τον Θεό.» «Μήπως αποποιούμαι την κρίση μου; Ή νομίζεις ότι σου αποκαλύφθηκα διαφορετικά, παρά μόνο για να αναδειχθείς δίκαιος;» «Μας δοκίμασες, ω Θεέ, μας δοκίμασες στο πυρ όπως δοκιμάζεται στο πυρ το αργύριο. Μας έβαλες μέσα στην παγίδα, έθεσες θλίψεις επάνω στα νώτα μας, ανέβασες ανθρώπους πάνω στα κεφάλια μας. Περάσαμε μέσα από πυρ και ύδωρ, και μας εξήγαγες σε τόπο αναψυχής.» «Μακάριος είναι ο άνθρωπος που υπομένει πειρασμό, διότι, αφού αποδειχθεί δόκιμος, θα λάβει τον στέφανο τον οποίο υποσχέθηκε ο Θεός σε όσους τον αγαπούν.»

«Ανέβασας ανθρώπους» εχθρικούς «πάνω στα κεφάλια μας, περάσαμε μέσα από πυρ και ύδωρ» θλιβόμενοι, και μετά από όλα αυτά τα δεινά «μας έβγαλες σε αναψυχή» ατελεύτητης ζωής· διότι για αυτόν τον σκοπό επέτρεψας να τα υποστούμε αυτά. Έπειτα λέει πάλι προς την Εκκλησία του Θεού: «Θα εισέλθω στον οίκο σου, θα σου αποδώσω τις ευχές μου, τις οποίες πρόφεραν τα χείλη μου, και τις οποίες λάλησε το στόμα μου μέσα στη θλίψη μου» την προερχόμενη από τους τυράννους. «Ολοκαυτώματα γεμάτα μυελό», δηλαδή παχιά, «θα σου προσφέρω μαζί με θυμίαμα και κριών» λογικών, και όχι όπως οι παλαιοί «βόδια μαζί με τράγους. Ελάτε, ακούστε και θα σας διηγηθώ, όλοι όσοι φοβάστε τον Θεό, όσα έκανε στην ψυχή» της ομήγυρής «μου». «Προς αυτόν έκραξα με το στόμα μου και τον ύψωσα με τη γλώσσα μου» λέγοντας: «Αν έβλεπα αδικία» δυσέβειας «μέσα στην καρδιά μου, ας μην με εισακούσει ο Κύριος. Για τον λόγο αυτό με εισάκουσε ο Θεός», επειδή δεν έβλεπε τέτοια αδικία σε εμένα. «Πρόσεξε τη φωνή της δέησής μου», και εγώ θα πω προς αυτόν: «Ευλογητός ο Θεός, ο οποίος δεν απέστρεψε την προσευχή μου και το έλεός του από εμένα», [***], αλλά «και ακόμη προσθέτω» λέγοντας.

Έπειτα, δεν έπρεπε εσύ να βασιλεύσεις σε εμάς, η πάνδημη χαρά, η κοινή ευφροσύνη, το γλυκύτατο και ως πράγμα και ως όνομα, ο κάλλιστος Ισαάκιος, εφόσον για τόσο μακρύ χρόνο είχαμε στερηθεί έναν τέτοιο άνακτα; Θα ήταν βέβαια κοινωφελές και όντως σωτήριο αν είχες αναλάβει την εξουσία νωρίτερα· επειδή όμως αυτό δεν το ενέκρινε ο Θεός, αλλά έπρεπε πρώτα να περάσουμε μέσα από πυρ και ύδωρ, εννοώ δηλαδή τα ενδιάμεσα δεινά για τα οποία ο Ανδρόνικος ήταν ο κύριος υπαίτιος, και έπειτα έτσι να δούμε ανακούφιση, είναι επιθυμητό και αυτό, και ήρθες σε εμάς ακριβώς την κατάλληλη στιγμή, ήρθες σαν φάρος σε εκείνους που ταξιδεύουν στη θάλασσα μέσα στη νύχτα και σαν ούριος άνεμος στους ναύτες που έχουν καταπονηθεί στα κουπιά και έχουν ιδρώσει πάρα πολύ πάνω σε αυτά. Ήρθες και αμέσως υπέταξες το μέγα κήτος, εκείνο το δυσπρόσιτο και με δόλιους τρόπους γερόντιο, που τις περισσότερες φορές διέφευγε στα ύδατα, με την ολόυγρη ζωή του εδώ, και δεν έβλεπε τίποτα πέρα από τα ορώμενα, όπως απέδειξε. Σε αυτό το κήτος είχε εκτεθεί προς κατάποση αυτή η βασιλίδα των πόλεων, ακριβώς όπως η Ανδρομέδα παλαιότερα στο φοβερό θαλάσσιο θηρίο, και θα είχε χαθεί μέσα στα ευρύτατα εκείνα σαγόνια και θα γινόταν άφαντη και λησμονημένη, αν δεν είχες εμφανιστεί εσύ από θεϊκή πρόνοια, όπως ο Περσέας σε εκείνη την παρθένο κόρη, και όπως αυτός, οπλισμένος με καινοφανή τρόπο, επιτέθηκες στο φονικό θηρίο και, ξεσχίζοντας την κοιλιά του, αυτόν μεν τον έκανες να κοιμηθεί τον ύπνο του θανάτου, ενώ αυτήν την πόλη την διέσωσες από τα επερχόμενα δεινά, γεγονός για το οποίο έχεις νυμφευθεί την εξουσία και από τον Θεό.

Χάρη οφείλεται σε σένα λοιπόν, παμβασιλιά και προαιώνιε Λόγε του Θεού, για την πρόνοιά σου απέναντί μας και για την ανάδειξη του αυτοκράτορα. Δαυιτική είναι εκ μέρους σου η εύρεση και αυτού· όπως εκείνου, έτσι και αυτή η ανάδειξη. Πράγματι, ανάλογα με το πλήθος των οδυνών μας οι παρηγοριές σου εύφραναν τις ψυχές μας· μας χτύπησας και μας γιάτρεψας· μας απώθησας και μας οικειώθηκες· μας θανάτωσας και μας ζωοποίησες πάλι· μας έριξας κάτω και μας ανόρθωσες· γίναμε παραβολή στα έθνη, κούνημα του κεφαλιού στους λαούς, χλευασμός και ειρωνεία σε όσους βρίσκονται γύρω μας· όμως, στρέφοντας το βλέμμα σου προς εμάς, μας παρηγόρησες και μετέτρεψας τον θρήνο σε χαρά, αν και ίσως όχι ολοκληρωτικά, ωστόσο τον μετέστρεψας. Περάσαμε δια πυρός και ύδατος, εννοώ τα ενδιάμεσα δεινά, τα οποία δοκιμάσαμε και των οποίων γευτήκαμε μέχρι κόρου, αλλά μας προσέφερες και παρηγοριά, σταματώντας τις πανταχόθεν επιδρομές των εθνών και αφήνοντάς μας ως ευπρόσδεκτο σπέρμα ελπίδας τον αυτοκράτορα, ώστε να έχουν οι αδύναμοι και οι περίλυποι στις ψυχές, καθώς και όσοι έχουν πέσει σε ακηδία στο πνεύμα τους και περιφέρονται πολύπλαγκτοι σαν τα αβέβαια πουλιά και σαν τους πλανήτες αστέρες, έναν τόπο όπου, κάμπτοντας το γόνυ από τη μακρά οδοιπορία και τη συχνή περιπλάνηση, θα μπορέσουν να αναπαυθούν.

οα'. Διότι δεν είναι κάθε δάκρυ και κατάνυξη, αλλά υπάρχει μεγάλη διαφορά μεταξύ των δακρύων και της κατανύξεως. Διότι το μεν δάκρυ προέρχεται από τη μεταμέλεια για τον τρόπο ζωής και από την ανάμνηση των παλαιών πτωμάτων της ψυχής, σαν από φωτιά και νερό που βράζει, για τον καθαρισμό της καρδιάς. Η δε κατάνυξη κατέρχεται από τη θεία δροσιά του Πνεύματος άνωθεν, για παρηγοριά και αναψυχή της ψυχής, η οποία μόλις εισήλθε θερμά στο βάθος της ταπεινοφροσύνης, απήλαυσε τη θεωρία του απρόσιτου φωτός και βοά προς τον Θεό με χαρά, όπως ο Δαβίδ: «Περάσαμε μέσα από πυρ και ύδωρ, και μας έβγαλες σε τόπο αναψυχής». οβ'. Άκουσα κάποιους να λέγουν ότι δεν μπορεί κάποιος να φθάσει στην έξη της αρετής χωρίς μακρά αναχώρηση και φυγή στην έρημο, και απόρησα πώς το απεριόριστο τους φάνηκε ότι περιορίζεται σε τόπο. Διότι εάν η έξη της αρετής είναι η αποκατάσταση των δυνάμεων της ψυχής στην παλαιά της ευγένεια, και η σύναξη των γενικών αρετών στην κατά φύση ενέργεια, αυτά δεν έρχονται σε εμάς από έξω, ως επείσακτα, αλλά είναι σύμφυτα μέσα μας από τη δημιουργία, κατά τη θεία και νοερή αίσθηση. Μέσω αυτών και με αυτά, κινούμενοι σύμφωνα με τη φύση μας, εισαγόμαστε στη βασιλεία των ουρανών.

Αυτός που ήταν μαζί με όλους τους πατέρες, στον οποίο και πίστεψαν και τον οποίο αγάπησαν, και ακολούθησαν οπίσω του, υπομένοντας ονειδισμούς και θλίψεις. Έγιναν ξένοι και φτωχοί, πάροικοι και διωκόμενοι, απαξιώνοντας τον κόσμο, καταφρονώντας τον θάνατο και απαρνούμενοι τον εαυτό τους. Πειράστηκαν με κάθε πειρασμό, ρίχτηκαν στα θηρία και έγιναν θέατρο στον κόσμο. Και αφού πέρασαν μέσα από φωτιά και νερό, εξήλθαν σε τόπο αναψυχής. Αυτά σας τα έγραψα, αγαπητοί αδελφοί, για να γνωρίζετε ότι από την ημέρα που πλάστηκε ο Αδάμ πάνω στη γη μέχρι τη συντέλεια του αιώνος, ο πονηρός δεν ησυχάζει στο να πολεμά τους αγίους. Διότι μέσα στο ίδιο το σώμα με το οποίο είμαστε ενδεδυμένοι, πλέον, μετά την παράβαση του πρωτοπλάστου, κατοικεί και συναναστρέφεται μαζί μας πονηρά και δόλια με τις πανουργίες και τις μεθοδείες του. Όσοι δε είναι νήπιοι και αγύμναστοι από τους πολέμους του τραυματίζονται περισσότερο από αυτόν, εξαιτίας της απλότητας της νηπιότητάς τους. Αλλά, εφόσον ζητούν τον Κύριο με αλήθεια, δεν πέφτουν. Διότι είναι γραμμένο: «Ο Κύριος φυλάσσει τα νήπια». Οι Χριστιανοί, έχοντας ενδυθεί με ουράνιο όπλο, κάνουν πόλεμο με αυτό, σαν ένας προς έναν, κρυφά, μέσα στις ίδιες τους τις ψυχές.

Του ταπεινού Ρωμανού. Την υπέρ ημών (App. Metr. xxxvii). Αφού εγκαταλείψατε κάθε στράτευμα του κόσμου, προσκολληθήκατε στον εν ουρανοίς Δεσπότη, σαράντα αθλοφόροι του Κυρίου. Διότι, αφού περάσατε μέσα από πυρ και ύδωρ, μακάριοι, λάβατε επάξια δόξα από τους ουρανούς και πλήθος στεφάνων.