Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 7:12

Ο Θεός είναι κριτής δίκαιος, ισχυρός και μακρόθυμος. Σαφώς, μέσω αυτών, παρουσιάζει τη μακροθυμία του Θεού, ο οποίος παρέχει μεν αναβολή της τιμωρίας μας, όχι όμως και παντελή συγχώρεση. Τα βέλη του τα κατασκεύασε φλεγόμενα.

Ώστε, είτε έχει καταφρονήσει τον Θεό και γι' αυτό αμαρτάνει, είτε αρνείται αυτήν καθαυτήν την ύπαρξη του Θεού και γι' αυτό διαφθείρεται στις πράξεις του, έστω και αν φαίνεται ότι τον ομολογεί. Διότι, όπως λέει η Γραφή, «ομολογούν ότι γνωρίζουν τον Θεό, αλλά με τα έργα τους τον αρνούνται». Εφόσον λοιπόν έτσι έχουν τα πράγματα, θεωρώ ότι και ο τρόπος της επιτιμήσεως πρέπει να είναι διαφορετικός για τέτοιους ανθρώπους. Διότι ο μεν ευλαβής έχει ανάγκη τρόπον τινά από ένα τοπικό βοήθημα, και οφείλει να υποστεί το επιτίμιο ακριβώς για εκείνο το πράγμα στο οποίο έσφαλε· ο αδιάφορος όμως, έχοντας διαφθείρει συνολικά όλο το αγαθό της ψυχής του και νοσώντας από τα πιο καθολικά κακά, είτε ως καταφρονητής, όπως είπα, είτε ως άπιστος, πρέπει και να πενθείται, και να νουθετείται, και να επιτιμάται, μέχρις ότου μπορέσει να πεισθεί πλήρως, είτε ότι ο Θεός είναι δίκαιος κριτής και να φοβηθεί, είτε ότι πράγματι υπάρχει Θεός και να συγκλονιστεί. Πρέπει δε να γνωρίζουμε και τούτο, ότι τα σφάλματα των ευλαβών γίνονται πολλές φορές και κατ' οικονομίαν για το πνευματικό τους συμφέρον· καθώς ο Θεός επιτρέπει ενίοτε να ολισθήσουν, προς θεραπείαν κάποιας προηγούμενης υπερηφάνειας, όπως ακριβώς είναι αυτό που ειπώθηκε από τον Πέτρο και συνέβη στην περίπτωσή του.

Ο Θεός είναι κριτής δίκαιος και ισχυρός και μακρόθυμος, και δεν επιφέρει την οργή του κάθε ημέρα. Αυτό φαίνεται πως διακηρύσσει ο Προφήτης απευθυνόμενος προς εκείνους που επρόκειτο να ταραχθούν από τα όσα συνέβησαν, σαν να καταστέλλει την ταραχή των ανθρώπων, μήπως και χάσουν την πίστη τους στη θεία πρόνοια που κυβερνά τα πάντα, βλέποντας έναν πατέρα να μένει αδικαίωτος κατά την επανάσταση του υιού του, και την πονηρία του Αβεσσαλώμ να ευοδώνεται στους σκοπούς της. Διορθώνοντας, λοιπόν, τον ανόητο λογισμό τους, τους διαβεβαίωσε εντόνως: Ο Θεός είναι κριτής δίκαιος και ισχυρός και μακρόθυμος, και δεν επιφέρει την οργή του κάθε ημέρα. Τίποτα από όσα συμβαίνουν δεν γίνεται χωρίς δίκαιη κρίση, αλλά ο Θεός ανταποδίδει σύμφωνα με τα μέτρα του καθενός, με τα οποία εκείνος προηγουμένως μέτρησε τις πράξεις της ζωής του.

Επειδή, λοιπόν, έχω διαπράξει κάποια αμαρτία, λαμβάνω ανάλογα με ό,τι μου αξίζει. Μην κατηγορείτε, επομένως, τον Θεό για αδικία· διότι ο Θεός είναι δίκαιος κριτής. Ούτε να σκέπτεστε τόσο ταπεινά για τον Θεό, ώστε να νομίζετε ότι στερείται δυνάμεως για να επιφέρει την εκδίκηση· διότι βεβαίως είναι και ισχυρός. Ποια είναι, λοιπόν, η αιτία που δεν επιβάλλεται ταχέως η τιμωρία σε όσους αμαρτάνουν;

Διότι είναι μακρόθυμος, και δεν επιφέρει την οργή του κάθε ημέρα. Εάν δεν επιστρέψετε, θα στιλβώσει τη ρομφαία του. Ο λόγος είναι απειλητικός, ωθώντας σε επιστροφή εκείνους που βραδύνουν να μετανοήσουν. Δεν απειλεί αμέσως με τραύματα, πληγές και θανάτους, αλλά με στίλβωση των όπλων, και σαν μια κάποια προετοιμασία για ανταπόδοση. Διότι, όπως ακριβώς εκείνοι που καθαρίζουν τα όπλα τους φανερώνουν με αυτόν τον τρόπο την ορμή τους για πόλεμο, έτσι και ο λόγος, θέλοντας να καταδείξει την κίνηση του Θεού προς την τιμωρία, είπε ότι στιλβώνει τη ρομφαία του. Το τόξο του το τέντωσε και το ετοίμασε, και σε αυτό ετοίμασε όργανα θανάτου. Δεν υπάρχει κάποια χορδή που τεντώνει το τόξο του Θεού, αλλά η τιμωρητική του δύναμη, η οποία άλλοτε μεν εντείνεται, άλλοτε δε χαλαρώνει. Επομένως, ο λόγος απειλεί αυτόν που αμαρτάνει ότι είναι έτοιμα γι' αυτόν εκείνα που πρόκειται να εξαπολυθούν για την τιμωρία του, εάν επιμένει στην αμαρτία. Διότι έχουν ετοιμαστεί στο τόξο όργανα θανάτου.

Ασεβές είναι το φρόνημά σας, ω άνθρωποι, και ταιριάζει απόλυτα μόνο στην παράνοια των Ιουδαίων. Διότι ο Υιός δεν λέει αυτά τα πράγματα επειδή τάχα δεν έχει τη δύναμη να κρίνει δίκαια από τον εαυτό Του. Αυτό θα το επιβεβαιώσει μιλώντας εν Πνεύματι και ο ψαλμωδός: «Ο Θεός είναι κριτής δίκαιος». Το ότι δεν υπάρχει άλλος κριτής εκτός από Αυτόν, θα προστρέξει να μας το μαρτυρήσει ο Ίδιος στα Ευαγγέλια λέγοντας: «Διότι ούτε ο Πατέρας κρίνει κανέναν, αλλά έχει δώσει όλη την κρίση στον Υιό». Άραγε ο Θεός και Πατέρας έδωσε την κρίση σε κάποιον που δεν ξέρει να κρίνει ορθά; Αλλά νομίζω πως θα απέδιδε κανείς στην έσχατη όλων παράνοια το να έχει μια τέτοια αντίληψη για τη δικαιοσύνη του Πατέρα, δηλαδή για τον Υιό. Διότι ο Πατέρας γνωρίζει το δικό Του γέννημα, Του έδωσε την κρίση, επιμαρτυρώντας σαφώς, ακριβώς με το να Του την δώσει, την ικανότητά Του να κρίνει δίκαια. Είναι λοιπόν ολοφάνερο πως δεν λέει ότι ο Πατέρας θα κρίνει μαζί Του επειδή ο Ίδιος είναι αδύναμος στο να κρίνει τα δίκαια, αλλά το προκείμενο χωρίο περικλείει κάποιο νόημα συγγενές και ακόλουθο με τα προηγούμενα. Τι ακριβώς λοιπόν θέλει να δηλώσει, θα το πούμε με σαφήνεια. Εσείς, λέει, ω ηγέτες και δάσκαλοι των Ιουδαίων, κάνατε εις βάρος μου πονηρή και αδικαιότατη κρίση· διότι μόνο και μόνο εξαιτίας της σάρκας νομίζετε ότι πρέπει να με θεωρείτε ως ένα μηδενικό, καίτοι είμαι κατά φύση Θεός.

Πρέπει λοιπόν κάθε άνθρωπος που έχει συνηθίσει να σκέφτεται σώφρονα, να αποφεύγει να προσκρούει έστω και στο ελάχιστο στον αγαθό Θεό. Διότι, επειδή δεν επιφέρει αμέσως την οργή Του σε όσους σφάλλουν απέναντί Του, δεν πρέπει εξαιτίας αυτού να είμαστε ράθυμοι. Διότι είναι μεν αγαθός, «μη επιφέροντας οργή κάθε μέρα, αλλά αν δεν επιστρέψουμε θα ακονίσει τη ρομφαία Του» σύμφωνα με τη Γραφή, και θα τεντώσει το τόξο Του εναντίον μας, στο οποίο βρίσκονται τα όργανα του θανάτου, δηλαδή κάθε είδους βάσανο και ανυπόφορη συμφορά. <Αλήθεια, αλήθεια σας λέω, εάν κάποιος τηρήσει τον λόγο μου, δεν πρόκειται να δει θάνατο στον αιώνα.> Θεωρεί περιττό το να αντιπαραθέτει μακρές απολογίες σε εκείνους που έχουν συνηθίσει να κατηγορούν. Διότι στρέφεται προς αυτό που ήταν αναγκαίο, εννοώ την κλήση μέσω της πίστης στην αιώνια ζωή, και, σχεδόν αποχαιρετώντας όσους Τον λύπησαν εξαιτίας της αμάθειάς τους, με κάποια τέχνη αναμειγνύει πάλι τον δικό Του λόγο. Διότι, έχοντας πει προηγουμένως, σαν να μιλούσε για τον Θεό, ότι «Αυτός που είναι από τον Θεό ακούει τα λόγια του Θεού», αμέσως λέει «Εάν κάποιος τηρήσει τον δικό μου λόγο», δείχνοντας έτσι ότι ο Ίδιος είναι κατά φύση Θεός. Και μέσα από αυτό διδάσκει ότι καμία υπερβολή ασέβειας δεν έμεινε χωρίς να διαπραχθεί από τους Ιουδαίους, όταν μάλιστα είπαν ότι έχει δαιμόνιο Αυτός που δίνει την αιώνια ζωή σε όσους επιθυμούν να τηρούν τον λόγο Του. Διότι δεν θα αναγνωριστεί και μέσα από αυτό ότι είναι κατά φύση Θεός;

Ματθ. 23, 35-36 Με ποιον τρόπο θα πέσει η τιμωρία για κάθε αίμα στην τελευταία γενιά των φονέων, παρόλο που ο Θεός λέει μέσω του προφήτη «δεν θα πεθάνουν οι πατέρες για τα παιδιά τους» και βέβαια και το αντίστροφο «αλλά ο καθένας θα πεθάνει για τη δική του αμαρτία»; Τι έχουμε λοιπόν να πούμε; Πώς θα ζητηθεί λόγος για τα εγκλήματα άλλων από εκείνους προς τους οποίους ο Χριστός είπε αυτά τα λόγια; Ή μήπως δεν θα τιμωρηθεί ο Κάιν για τον Άβελ; Και ο Λάμεχ που λέει: «Σκότωσα άνδρα προκαλώντας τραύμα σε μένα και νέο προκαλώντας μώλωπα σε μένα»; Εφόσον, λοιπόν, ο καθένας είναι φορτωμένος με τα δικά του κακά, πώς αυτοί οι άθλιοι θα υποστούν την τιμωρία για όλους; Διότι «δεν είναι άδικος ο Θεός», αλλά είναι κριτής δίκαιος και ισχυρός και μακρόθυμος, σύμφωνα με το γεγραμμένο. Λέμε, λοιπόν, ότι αρμόζει να προσδώσουμε στα λεγόμενα την εξής περίπου έννοια. Ας υποτεθεί, λοιπόν, κάτι τέτοιο: εμφανίστηκαν, ας πούμε, ληστές σε αυτή τη χώρα. Αυτοί λεηλατούσαν τα γύρω χωριά και θανάτωναν τους κατοίκους τους. Αλλά ο ηγεμόνας δεν γύμνωσε αμέσως εναντίον τους το ξίφος της εξουσίας του, αλλά προσπαθούσε μάλλον να τους συνετίσει με απειλές.

Διότι οφείλεται στους πλανημένους η επιστροφή, στους σκοτισμένους ο φωτισμός, σε όσους έχουν ασθενήσει η ενίσχυση από αυτόν. Γι' αυτό λέει: «Η δίκαιη βοήθεια προέρχεται από τον Θεό.» <Ο Θεός είναι κριτής δίκαιος, και ισχυρός, και μακρόθυμος, κ.λπ.> (A f. 47 b) Είναι λοιπόν ωφέλιμο το παράγγελμα για εκείνους που ζουν βίο αχαλίνωτο και χαλαρό, ότι δηλαδή ο Θεός των όλων είναι κριτής δίκαιος. Πέρα από αυτό, είναι και ισχυρός. Διότι εάν κλείσει κάτι εναντίον του ανθρώπου, ποιος θα το ανοίξει; Και ποιος θα αποστρέψει το υψωμένο χέρι; Βεβαίως είναι και μακρόθυμος, καθώς δεν επιφέρει την οργή σε εκείνους που αμαρτάνουν αμέσως, ούτε ταυτόχρονα με την πράξη της κακίας. Πλην όμως, αν και είναι ανεξίκακος, δεν πρέπει εξαιτίας αυτού εμείς να ραθυμούμε.

Πρέπει να μεταφέρουμε πάλι τους λόγους και στον Ισραήλ και στους εθνικούς. Διότι θα μπορούσε κανείς να τους διακηρύξει ότι, εάν δεν απέχουν γρήγορα από τα δικά τους έργα, και οι μεν δεν απομακρυνθούν από τη λατρεία της κτίσης, οι δε δεν αποδεχθούν την πίστη στον Χριστό, θα περιπέσουν σε Κριτή δίκαιο και ισχυρό, ο οποίος είναι μεν μακρόθυμος, αλλά, εάν δεν αποβάλουν τα εγκλήματά τους, είναι και τιμωρός. Διότι αυτό το διδάσκει μέσω των επόμενων στίχων. Για να μη γίνουν, δηλαδή, πιο ράθυμοι ακούγοντας ότι είναι μακρόθυμος, πρόσθεσε ότι <Τη ρομφαία του θα στιλβώσει, το τόξο του το έχει τεντώσει>. (A f. 48 b, B f. 29) Στιλβώσει, αντί του: Θα γυμνώσει εναντίον σας το μαχαίρι. Το κήρυγμα όμως είναι φιλάνθρωπο και προσφέρεται από την ημερότητα του Θεού σε όσους βρίσκονται σε ασθένειες. Διότι δεν τους απείλησε με τη ρομφαία απλώς επειδή έγιναν εργάτες των πονηρών έργων, αλλά τους άφησε να εννοήσουν ότι, εάν δεν θελήσουν να επιστρέψουν γρήγορα, θα περιπέσουν οπωσδήποτε και αναμφίβολα σε δεινά. Και έχει τεντώσει το τόξο, έχοντάς το έτοιμο και γεμάτο με τα σκεύη του θανάτου, δηλαδή τα βέλη, τα οποία και λέει ότι έχουν ετοιμαστεί για εκείνους που καίγονται, τους υιούς της γέεννας, οι οποίοι στον καιρό τους θα ακούσουν τον Κριτή να λέει: «Πηγαίνετε μακριά από εμένα, οι καταραμένοι» και τα εξής.

ΨΑΛΜΟΣ ΤΟΥ ΑΣΑΦ. ΟΒ΄. Πόσο αγαθός είναι ο Θεός στον Ισραήλ, σε εκείνους που είναι ευθείς στην καρδιά! Το τρίτο μέρος του βιβλίου των Ψαλμών αρχίζει μεν από τον παρόντα, περατώνεται δε στον πη΄ (88ο), ώστε να περιέχει συνολικά δεκαεπτά ψαλμούς· εξ αυτών οι έντεκα επόμενοι ανήκουν στον Ασάφ, έπειτα τέσσερις στους υιούς Κορέ, ένας στον Δαυίδ, και τελευταίος αυτός του Αιθάν του Εζραΐτη. Ο προκείμενος όμως ψαλμός του Ασάφ (ο οποίος ήταν προφήτης σύγχρονος του Δαυίδ) επιγράφεται ως Ψαλμός, επειδή περιέχει στο τέλος των λόγων την καταστροφή μεν των ασεβών, και το αγαθό τέλος δε που έχει αποταμιευτεί από τον Θεό για τους ευσεβείς. Αυτά ακριβώς παριστά λέγοντας: «Διότι ιδού, εκείνοι που απομακρύνονται από εσένα θα απολεστούν, εξολόθρευσες καθέναν που πορνεύει απομακρυνόμενος από εσένα. Σε εμένα όμως το να προσκολλώμαι στον Θεό είναι αγαθό». Αρχίζει δε με μια δογματική διδασκαλία, διά της οποίας αποδίδει την αιτία της κατά καιρούς ευπραγίας των ασεβών: διότι, λέγει, το ότι ο Θεός είναι αγαθός και μακρόθυμος αποτελεί την αιτία. Αυτό ακριβώς διδάσκει και ο θείος Απόστολος λέγοντας: «Ή καταφρονείς τον πλούτο της χρηστότητάς Του και της μακροθυμίας, αγνοώντας ότι η χρηστότητα του Θεού σε οδηγεί σε μετάνοια;» Και αλλού έχει ειπωθεί: «Ο Θεός είναι κριτής δίκαιος και αγαθός και μακρόθυμος, που δεν επιφέρει την οργή Του κάθε ημέρα». Ως αγαθός, λοιπόν, ανατέλλει τον ήλιο Του επί δικαίους και αδίκους, και βρέχει επί πονηρούς και αγαθούς.

Όσα έλεγαν πριν από το βάπτισμα, τα ίδια και τώρα αναφέρουν για αυτόν, με τα ίδια ονόματα τον αποκαλούν πλεονέκτη, επιθυμητή των ξένων, κάποιον που απολαμβάνει μέσα από τις ανθρώπινες συμφορές. Εκείνος, λοιπόν, που βρίσκεται στα ίδια, και έπειτα διατυμπανίζει για τον εαυτό του την αλλαγή προς το καλύτερο μέσω του βαπτίσματος, ας ακούσει τη φωνή του Παύλου που λέει: «Αν κάποιος νομίζει ότι είναι κάτι, ενώ δεν είναι τίποτα, εξαπατά τον εαυτό του». Διότι αυτό που δεν έχεις γίνει, δεν είσαι. Όσοι Τον δέχθηκαν, λέει το ευαγγέλιο για όσους αναγεννήθηκαν, σε αυτούς έδωσε την εξουσία να γίνουν τέκνα Θεού. Το τέκνο που γεννιέται από κάποιον είναι εξάπαντος ομογενές με εκείνον που το γέννησε. Αν, λοιπόν, δέχθηκες τον Θεό και έγινες τέκνο Θεού, δείξε μέσα από την προαίρεσή σου και τον Θεό που βρίσκεται μέσα σου, δείξε στον εαυτό σου εκείνον που σε γέννησε. Με βάση τα γνωρίσματα από τα οποία γνωρίζουμε τον Θεό, μέσα από αυτά αρμόζει να φανερωθεί η οικειότητα προς τον Θεό εκείνου που έχει γίνει υιός Θεού. Εκείνος ανοίγει το χέρι Του και χορταίνει κάθε ζωντανό πλάσμα με την ευδοκία Του, παραβλέπει τις ανομίες, μετανοεί για τις συμφορές· ο Κύριος είναι αγαθός προς όλους, χωρίς να επιφέρει την οργή Του καθημερινά· ευθύς είναι ο Κύριος ο Θεός, και δεν υπάρχει αδικία σε Αυτόν, και όλα τα παρόμοια που διδασκόμαστε σποραδικά από την Αγία Γραφή. Εάν βρίσκεσαι μέσα σε αυτά, αληθινά έγινες τέκνο Θεού· εάν όμως επιμένεις στα γνωρίσματα της κακίας, μάταια διατυμπανίζεις για τον εαυτό σου την άνωθεν γέννηση.

Εάν πάλι δεν αποδέχεται ότι τέτοιες αξίες είναι φυσικές, θεωρώντας τις ως κάτι έξω από τη φύση, ούτε και εμείς φέρνουμε αντίρρηση. Ωστόσο, οπωσδήποτε θα συμφωνήσει σε τούτο, ότι η ανθρώπινη ζωή διαχωρίζεται από την άλογη ζωή με κάποια φυσική αξία. Αλλά ο τρόπος του τοκετού δεν επιφέρει καμία διαφοροποίηση σε σχέση με τη διαφορά στη φυσική αξία, αφού η φύση εισάγει στη ζωή με τον ίδιο τρόπο, μέσω της γέννησης, τόσο τα λογικά όσο και τα άλογα όντα. Εάν, όμως, εντοπίζει το σύμφυτο αξίωμα μόνο σε εκείνη την ουσία, την οποία ο ίδιος ονομάζει «κυριότατη και ανώτατη», ας δούμε τι εννοεί λέγοντας αυτό. Διότι, σύμφωνα με τον δικό μας λόγο, σύμφυτο αξίωμα στον Θεό είναι η ίδια η θεότητα, η σοφία, η δύναμη, το να είναι αγαθός, κριτής δίκαιος, ισχυρός, μακρόθυμος, αληθινός, κτίστης, εξουσιαστής, αόρατος, ατελεύτητος, και οτιδήποτε άλλο έχει ειπωθεί προς δοξολογία από τη θεόπνευστη Γραφή. Όλα αυτά υποστηρίζουμε ότι ενορύνται κυρίως και συμφυώς και στον Μονογενή Υιό, γνωρίζοντας τη διαφορά μόνο ως προς την έννοια του ανάρχου, και μάλιστα δεν αποκόπτουμε τούτο από τον Μονογενή υπό κάθε έννοια. Ας μη διαστρεβλώνει κανείς συκοφαντικά τον λόγο μας, υποστηρίζοντας ότι δήθεν επιχειρούμε να αποδείξουμε ως αγέννητο τον αληθινό Υιό· διότι καθορίζουμε σαφώς ότι αυτοί που λέγουν τέτοια πράγματα δεν ασεβούν λιγότερο από εκείνους που δογματίζουν το ανόμοιο.

Και προσθέτει σε αυτά τη συμμαχία των συλλογισμών: «Διότι δεν είναι δυνατόν», λέει, «η ζωή μεν να είναι μία, αλλά η έννοια του άφθαρτου να μην είναι η ίδια με την έννοια του αγέννητου». Πολύ καλά τα προσθέτει αυτά ο γενναίος. Φαίνεται όμως ότι ούτε η έννοια της δικαιοσύνης είναι διαφορετική από τα προαναφερθέντα, ούτε η έννοια της σοφίας και της δύναμης και της αγαθότητας και του κάθε θεοπρεπούς ονόματος, και ας μην κατανοείται καμία έννοια με το ιδιαίτερο νόημά της, αλλά για όλο τον κατάλογο των ονομάτων ας υποτεθεί ότι το σημαινόμενο είναι ένα, και ένας λόγος περιγραφής ας εκπληρώνει τον ορισμό για το καθένα από τα λεγόμενα· και αν ερωτηθείς ποιο είναι το σημαινόμενο του κριτή, δώσε ως απάντηση την ερμηνεία της αγεννησίας, και αν χρειαστεί να αποδώσεις τον ορισμό της δικαιοσύνης, ας είναι πρόχειρο σε σένα για απάντηση το ασώματο, και στο τι σημαίνει η αφθαρσία, θα πεις ασφαλώς αυτό που παριστάνει η σημασία του ελέους ή της κρίσεως. Έτσι και όλα τα επιμέρους ας μεταβαίνουν το ένα στο άλλο, χωρίς καμία ιδιαίτερη έμφαση να διαστέλλει το ένα από το άλλο. Και αν αυτά νομοθετεί ο Ευνόμιος, γιατί μάταια οι Γραφές επικαλούνται με πολλά ονόματα τη θεία φύση, ονομάζοντάς την Θεό, κριτή, δίκαιο, ισχυρό, μακρόθυμο, αληθινό, ελεήμονα και με πολλά άλλα παρόμοια;

Για παράδειγμα (καθώς είναι προτιμότερο να καταδείξουμε το ζήτημα με ένα παράδειγμα), όταν ο Δαβίδ αναφέρει ότι ο Θεός είναι κριτής δίκαιος, ισχυρός και μακρόθυμος, εάν δεν εννοείται παραλλήλως σε καθένα από τα παρατιθέμενα ονόματα το ρήμα «είναι», η απαρίθμηση των προσωνυμιών θα φανεί μάταιη και ανυπόστατη, εφόσον δεν θα στηρίζεται σε κανένα υποκείμενο. Αντιθέτως, όταν το «είναι» συνυπονοείται σε καθένα από τα ονόματα, όσα ελέχθησαν θα ισχύουν οπωσδήποτε, θεωρούμενα σε αναφορά προς το ον. Όπως, λοιπόν, όταν λέμε ότι «είναι κριτής», αφενός μέσω της κρίσεως νοούμε κάποια ενέργεια σχετική με αυτόν, αφετέρου μέσω του «είναι» στρέφουμε τον νου στο υποκείμενο, αντλώντας εξ αυτών τη σαφή διδασκαλία να μην θεωρούμε τον λόγο της υπάρξεως (του είναι) ίδιο με την ενέργεια, έτσι και όταν λέμε ότι «είναι γεννητός ή αγέννητος», μερίζουμε τη διάνοιά μας σε μια διπλή αντίληψη: αφενός κατανοώντας το υποκείμενο μέσω του «είναι», αφετέρου συλλαμβάνοντας την ιδιότητα που αποδίδεται στο υποκείμενο μέσω του «γεννητός ή αγέννητος».

Όπως, λοιπόν, όταν διδαχθήκαμε από τον Δαβίδ ότι ο Θεός είναι κριτής ή μακρόθυμος, δεν μάθαμε τη θεία ουσία, αλλά κάτι από τα όσα θεωρούνται γύρω από αυτήν, έτσι και εδώ, όταν ακούσαμε ότι δεν έχει γεννηθεί, δεν γνωρίσαμε το υποκείμενο μέσω της αρνήσεως, αλλά οδηγηθήκαμε στο τι δεν πρέπει να νοούμε για το υποκείμενο, ενώ το τι ακριβώς είναι κατά την ουσία του παραμένει εξίσου άδηλο. Έτσι και η Αγία Γραφή, από τη μία πλευρά αποδίδει τα υπόλοιπα θεία ονόματα στο Ον, αλλά παραδίδει το ίδιο το Ον στον Μωυσή ως ακατονόμαστο. Εκείνος, λοιπόν, που αποκαλύπτει τη φύση του Όντος, ας μην απαριθμεί τα όσα βρίσκονται γύρω από το Ον, αλλά ας φανερώσει σε εμάς την ίδια τη φύση μέσα από τα λεγόμενά του. Διότι κάθε όνομα που τυχόν θα πεις, αναφέρεται γύρω από το Ον, δεν είναι το ίδιο το Ον: αγαθός, αγέννητος, άφθαρτος· ωστόσο το ότι «είναι» δεν απουσιάζει από καθένα από αυτά. Συνεπώς, όποιος υπόσχεται να αποδώσει τον λόγο αυτού του Όντος που είναι αγαθό και είναι αγέννητο, ως προς το τι είναι, θα ματαιοπονούσε εάν ανέφερε μεν τα επιθεωρούμενα, αλλά αποσιωπούσε την ίδια την ουσία την οποία επαγγέλλεται να ερμηνεύσει διά του λόγου. Διότι το να υπάρχει αγεννήτως είναι ένα από τα επιθεωρούμενα στο Ον, και διαφορετικός είναι ο λόγος του «είναι» και διαφορετικός του «πώς είναι»· πράγμα το οποίο, μέχρι τώρα, παραμένει άρρητο και ανερμήνευτο με βάση τα όσα έχουν ειπωθεί.

Και ο λαμπρότατος φωστήρας της Νύσσης, ο Γρηγόριος, απευθυνόμενος και αυτός πάλι προς τον Ευνόμιο, ο οποίος δογμάτιζε για τον Θεό ακριβώς τα ίδια με τον Γρηγορά και έγραφε ότι δεν υπάρχει με κανέναν τρόπο διαφορά μεταξύ της θείας φύσεως και των όσων φυσικώς θεωρούνται γύρω από αυτήν, λέει: «Αν ο Ευνόμιος νομοθετεί αυτά, γιατί οι Γραφές μάταια αποκαλούν τη θεία φύση με πολλά ονόματα, ονομάζοντάς την Θεό κριτή, δίκαιο, ισχυρό, μακρόθυμο, αληθινό, ελεήμονα και άλλα παρόμοια; Διότι, αν κανένα από τα ονόματα δεν γίνεται κατανοητό με κάποια ιδιαίτερη έννοια, αλλά όλα έχουν αναμειχθεί μεταξύ τους λόγω της σύγχυσης ως προς το τι σημαίνουν, θα ήταν μάταιο να χρησιμοποιούνται πολλές προσωνυμίες για το ίδιο, εφόσον καμία διαφορά ως προς τη σημασία δεν διακρίνει τα ονόματα μεταξύ τους».

Διάψαλμα: μεταβολή της προφητείας από το πάθος στην ανάσταση. «Ανάστηθι»: Διότι με οργή ανέβηκε σαν από πόλεμο εναντίον των αρχόντων στον άδη, συντρίβοντας όλα τα ισχυρά μέσα σε αυτόν και όλη τη δύναμή του, έχοντας το κράτος σε ακατάληπτο ύψος, αφανίζοντας τους εχθρούς. Διότι «πέρας» ερμηνεύεται το τέλος. «Και εξεγέρθητι» [Εκπληρώνοντας το μυστήριο που έθεσες ως σκοπό· διότι αυτό πρόσταξες προ αιώνων, το οποίο και ολοκλήρωσες εγειρόμενος εκ νεκρών]. «Και συναγωγή» [Ο λαός των Εβραίων, τα τέκνα της άσχημης συναγωγής]. «Και υπέρ ταύτης» Δηλαδή, ύψωσε ακόμη την οργή σου προς αυτήν. Υπαινίσσεται δε και την άνοδο στους ουρανούς. «Κύριος κρινεί» Διότι Αυτός έρχεται να κρίνει κάθε πνοή. «Κρίνον με» Διότι καθένας τότε που πορεύεται με ακακία και δικαιοσύνη βοά με παρρησία [προς τον Κύριο] και λέει: κρίνε, δηλαδή δώσε μας τον μισθό. «Συντελεσθήτω» Η επιβουλή των δαιμόνων και όσων συστρατεύονται με αυτούς, όταν φανεί ο Χριστός. «Και κατευθυνείς» Διότι τότε οι πιστοί κατευθύνονται στον σωστό δρόμο, όταν εκείνοι που πλανούν παύουν. «Ετάζων καρδίας» Διότι στον Θεό κάθε πράξη των ανθρώπων είναι γνωστή. «Η βοήθεια» Ο προφήτης το λέει, καθώς περιμένει την ανταπόδοση του Θεού. «Ο Θεός κριτής» Επειδή υπάρχει ως κριτής ισχυρός και δίκαιος, μακροθυμεί (χρησιμοποιεί τη μακροθυμία ως αγαθότητα), περιμένοντας την επιστροφή του καθενός [και γι' αυτό τον λόγο δεν πλήττει καθημερινά, μάλλον δε δεν πλήττει καθόλου].

και όχι οργή. Διότι αναμένει πάντοτε την επιστροφή του αμαρτωλού. εάν δεν επιστρέψετε. Δηλαδή σπεύσατε προς εμένα· διαφορετικά, η ακονισμένη ρομφαία περιμένει όσους απειθούν. το τόξο — και σε αυτό. Το τόξο, δηλαδή η απειλή του Θεού, είναι έτοιμο και το βέλος τοποθετημένο, δηλαδή η απόφαση για τους αμαρτωλούς, και λέει: Επιστρέψτε σε εμένα ή θα στείλω τον θάνατο. τα βέλη αυτού. Η γέεννα προφανώς καπνίζεται πάντοτε, προετοιμασμένη για την υποδοχή των ασεβών. ιδού κοιλοπόνεσε. Ο Ιούδας σαν σε γαστέρα συνέλαβε την άδικη σκέψη, και γεννά την ανομία και πούλησε τον Δεσπότη για αργύρια. λάκκο έσκαψε. Εννοεί τον δεσποτικό τάφο, τον οποίο έσκαψαν ο Ιούδας (οι Ιουδαίοι) και ο διάβολος για τον Σωτήρα, όπως νόμιζαν· αλλά αυτός ανασκάφηκε, αφού ανοίχθηκε με την ανάσταση του Χριστού. και θα πέσει μέσα. Διότι μέσω του λάκκου, δηλαδή του μνήματος, το οποίο ετοίμασε για τον Σωτήρα ο διάβολος, όπως νόμιζε, μέσω αυτού συνελήφθη και καταργήθηκε. θα επιστρέψει. Διότι ο Ιούδας, αφού μεταμελήθηκε και επέστρεψε, απαγχονίστηκε, βάζοντας το σχοινί γύρω από το κεφάλι του· άλλωστε και η αμαρτία, την οποία διέπραξε εναντίον του Διδασκάλου, κατέβηκε στο κεφάλι του με πόνο (οδυνηρά). θα εξομολογηθώ. Ο προφήτης, εκπληττόμενος από το μυστήριο, εξομολογείται στον Θεό και δοξάζει τη δύναμή Του. και θα ψάλω. Σε Αυτόν, λέει, θα αποδώσω τη δόξα μέσω της ωδής, στο έντιμο και φοβερό όνομα.

«Ας ευφρανθούν»: Και αυτοί μεν οι αισθητοί που ορώνται <και οι νοητοί>, αλλά και οι δυνάμεις των ουρανών, επειδή είδαν τον άνθρωπο [ενωμένο με τον Θεό]. «Και ας αγαλλιάσει»: Και αυτή μεν η γη, διότι αξιώθηκε τα δεσποτικά βήματα. Όμως να εννοείς τον άνθρωπο, ότι αξιώθηκε να γίνει οίκος Θεού <διότι η γη αξιώθηκε να γίνει οίκος Θεού>. «Ας σαλευθεί»: Λέγει ότι σαλεύθηκε η θάλασσα του βίου, δηλαδή μεταφέρθηκε από τη φθορά στην αφθαρσία. Και ονομάζει «πλήρωμα», το γεγονός ότι πρέπει όλοι να πιστέψουν στον Χριστό. «Θα χαρούν»: Οι εκκλησίες· διότι αυτές είναι τα πεδία, καθώς βρίσκονται μακριά από κάθε τραχύτητα και καθώς αυτές κατέχουν τη συγκατάβαση του Χριστού. «Τότε θα αγαλλιάσουν»: Εννοεί τα σώματα των αγίων που βρίσκονται στα μνημεία· διότι κατέχονται (κατέχονταν) σαν σε δάσος μέσα στο άλσος του θανάτου. «Προ προσώπου»: Τότε κατά την επιφάνειά Του· διότι έτσι φανέρωναν οι προφήτες ότι έρχεται. Διότι δεν ήλθε μόνο στη γη, αλλά και κατήλθε στον άδη και ελευθέρωσε όσους κρατούνταν σε αυτόν. «Ότι έρχεται»: Αυτό αναφέρεται πάλι στη Δευτέρα Παρουσία. «Θα κρίνει»: Διότι ο Θεός είναι δίκαιος κριτής· διότι δεν (κρίνει) κατ' όψιν, αλλά εν δικαιοσύνη· διότι δίνει τότε στους πιστούς την αγαθή μισθαποδοσία και στους ασεβείς και αμαρτωλούς ανάλογα με τις πράξεις τους. «Και λαούς»: Τους λαούς τότε κάθε έθνους, όσους θα παραστούν στην κρίση, αποδίδοντας τότε στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του.

Και ότι πρέπει να ελέγχει κανείς τη λαιμαργία του, ας ακούσουν πάλι: «Και τους φόνευσε», λέει, «ανάμεσα στους πιο δυνατούς από αυτούς, ενώ η τροφή βρισκόταν ακόμη στο στόμα τους». Και ότι πρέπει να απέχει κανείς από τα δώρα, θα το μάθουν από το εξής: «Αν ρέει ο πλούτος», λέει, «μην προσηλώνετε την καρδιά σας». Και ότι πρέπει να κυριαρχεί στην επιθυμία της δόξας, και αυτό θα το βρουν: «Ούτε θα κατέβει μαζί του ακολουθώντας τον η δόξα του». Ότι δεν πρέπει να ζηλεύουν τους πονηρούς: «Μη ζηλεύεις όσους πράττουν την πονηρία». Ότι πρέπει να θεωρούν τις εξουσίες ως ένα τίποτα: «Είδα τον ασεβή να υπερυψώνεται και να επαιρείται σαν τους κέδρους του Λιβάνου, και πέρασα, και ιδού, δεν υπήρχε πια». Ότι πρέπει να θεωρούν τα παρόντα ως μηδαμινά: «Εμακάρισαν τον λαό που τα έχει αυτά· μακάριος όμως είναι ο λαός του οποίου βοηθός είναι ο Κύριος και Θεός του». Ότι δεν αμαρτάνουμε χωρίς συνέπειες, αλλά υπάρχει ανταπόδοση: «Διότι Εσύ», λέει, «θα ανταποδώσεις στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του». Και γιατί δεν ανταποδίδει κάθε μέρα; «Ο Θεός», λέει, «είναι κριτής δίκαιος και ισχυρός και μακρόθυμος». Ότι η ταπεινοφροσύνη είναι καλό πράγμα: «Κύριε», λέει, «δεν υψώθηκε η καρδιά μου». Ότι η υπερηφάνεια είναι κακό: «Γι' αυτό», λέει, «τους κυρίευσε η υπερηφάνεια μέχρι τέλους». Και πάλι: «Ο Κύριος αντιτάσσεται στους υπερήφανους». Και πάλι: «Η αδικία τους θα προέλθει σαν από το πάχος (της ευημερίας τους)». Ότι η ελεημοσύνη είναι καλό: «Σκόρπισε, έδωσε στους φτωχούς· η δικαιοσύνη του μένει στον αιώνα». Ότι το να ελεεί κανείς είναι αξιέπαινο: «Καλός είναι ο άνθρωπος που σπλαχνίζεται και δανείζει».

Αυτά δε τα πράττει, αφενός για να αφυπνίσει εκείνους που δυσπιστούν για τα μέλλοντα, και αφετέρου για να καταστήσει πιο επιμελείς όσους πιστεύουν μεν αλλά ραθυμούν. Διότι ο Θεός είναι κριτής δίκαιος, ισχυρός και μακρόθυμος, και δεν επιφέρει την οργή Του καθημερινά. Εάν όμως κάνουμε κατάχρηση της μακροθυμίας Του, θα έρθει καιρός που δεν θα δείξει πλέον καμία απολύτως μακροθυμία, αλλά θα επιβάλει αμέσως την τιμωρία. Ας μην επισύρουμε λοιπόν στον εαυτό μας την κόλαση απείρων αιώνων μόνο και μόνο για να απολαύσουμε μια στιγμή τρυφής (διότι αυτό είναι ο παρών βίος), αλλά ας κοπιάσουμε για μια στιγμή, ώστε να στεφανωθούμε ακατάπαυστα. Δεν βλέπετε ότι και στα βιοτικά ζητήματα έτσι πράττουν οι περισσότεροι άνθρωποι, και επιλέγουν τον λίγο κόπο χάριν της μακράς αναπαύσεως, έστω κι αν το αποτέλεσμα αποβαίνει αντίθετο για αυτούς; Διότι εδώ υπάρχει ίση αναλογία κόπων και κέρδους· πολλές φορές μάλιστα συμβαίνει το αντίθετο, ο μεν κόπος είναι άπειρος, ο δε καρπός λίγος, ή πολλές φορές ούτε καν λίγος. Στην περίπτωση όμως της Βασιλείας συμβαίνει το αντίστροφο: το μεν κοπιαστικό είναι λίγο, το δε ευχάριστο είναι πολύ και άπειρο. Αναλογίσου δε τούτο: ο γεωργός κοπιάζει καθ' όλη τη διάρκεια του έτους, και ακριβώς προς το τέλος, την ώρα της προσδοκίας, χάνει πολλές φορές τον καρπό των πολλών του κόπων. Ο κυβερνήτης του πλοίου πάλι και ο στρατιώτης αναλώνονται μέχρι τα βαθιά τους γεράματα σε πολέμους και κόπους, και πολλές φορές καθένας από αυτούς χάθηκε, ο μεν στερούμενος τον πλούτο των φορτίων του, ο δε χάνοντας μαζί με τη νίκη και την ίδια του τη ζωή.

γ΄. Διότι, για να μην καθεύδουμε, ούτε να ραθυμούμε, ούτε να λησμονούμε τα λόγια, μας τα υπενθυμίζει και μας αφυπνίζει μέσω των έργων, καταδεικνύοντας εδώ κριτήρια, δικαστήρια, και λογοδοσίες. Έπειτα, στους μεν ανθρώπους υπάρχει τόση φροντίδα για το δίκαιο, στον δε Θεό, ο οποίος και νομοθέτησε αυτά, δεν υπάρχει καμία μέριμνα γι’ αυτά; Και πώς θα μπορούσαν αυτά να γίνουν πιστευτά; Διότι και στο σπίτι και στην αγορά και παντού είναι δυνατόν να δει κανείς δικαστήρια. Επειδή στο μεν σπίτι ο κύριος δικάζει τους δούλους κάθε ημέρα, και τους ζητά λογοδοσία για τα σφάλματά τους, και άλλα μεν τα τιμωρεί, άλλα δε τα συγχωρεί. Στους αγρούς πάλι, ο γεωργός και η γυναίκα δικάζουν κάθε ημέρα· στα πλοία ο κυβερνήτης δικάζει, στα στρατόπεδα ο στρατηγός τους στρατιώτες· και πολλά δικαστήρια θα μπορούσε να βρει κανείς· στις τέχνες ο δάσκαλος δικάζει τον μαθητή. Και ιδιωτικά, λοιπόν, και δημόσια όλοι κρίνουν ο ένας τον άλλον, και πουθενά δεν θα έβλεπε κανείς να παραμελείται ο λόγος περί του δικαίου, αλλά θα έβλεπε άπαντες παντού να δίνουν λόγο. Έπειτα, ενώ εδώ έχει διασπαρεί με αυτόν τον τρόπο η αναζήτηση της δικαιοσύνης, και στις πόλεις και στα σπίτια, και στον καθένα ξεχωριστά, εκεί, όπου η δεξιά του Θεού είναι πλήρης δικαιοσύνης, και η δικαιοσύνη Του είναι σαν τα όρη του Θεού, εκεί δεν υπάρχει κανένας λόγος περί δικαίου; Και πώς ο Θεός, ο οποίος είναι κριτής και δίκαιος και ισχυρός και μακρόθυμος, δείχνει ανοχή και δεν απαιτεί την επιβολή των τιμωριών;

Και αυτό μπορεί κανείς να δει να το κάνει παντού, διατυπώνοντας δύο ή και τρεις προφητείες, και επιβεβαιώνοντας πάντοτε τα μέλλοντα από τα ήδη γενόμενα. Δ'. Αλλά όμως, παρόλο που και είπε και έπραξε τόσα, επειδή έως τότε ήταν αρκετά αδύναμοι, δεν αρκείται σε αυτά, αλλά και με τα λόγια που προσθέτει καταστέλλει τη φιλονικία τους, λέγοντας: «Εγώ δεν μπορώ να κάνω τίποτα από τον εαυτό μου. Όπως ακούω, κρίνω, και η κρίση η δική μου είναι δίκαιη, διότι δεν ζητώ το δικό μου θέλημα, αλλά το θέλημα εκείνου που με έστειλε». Διότι, επειδή φαινόταν να λέει κάποια πράγματα ξένα και διαφορετικά σε σχέση με τους προφήτες (αφού εκείνοι έλεγαν ότι ο Θεός είναι αυτός που κρίνει ολόκληρη τη γη, δηλαδή το ανθρώπινο γένος· και αυτό διακήρυσσε παντού ο Δαβίδ λέγοντας: «Θα κρίνει λαούς με ευθύτητα»· και, «Ο Θεός είναι κριτής δίκαιος και ισχυρός και μακρόθυμος»· το ίδιο και όλοι οι προφήτες και ο Μωυσής· ο Χριστός όμως έλεγε: «Ο Πατέρας δεν κρίνει κανέναν, αλλά όλη την κρίση την έχει δώσει στον Υιό»· και αυτό ήταν ικανό να θορυβήσει τον Ιουδαίο που άκουγε τότε, και να τον κάνει να τον υποπτευθεί πάλι ως αντίθεο), κάνει εδώ μεγάλη συγκατάβαση στον λόγο του, και μάλιστα σε τέτοιο βαθμό, όσο απαιτούσε η αδυναμία τους, ώστε να ξεριζώσει αυτή την ολέθρια υποψία, και λέει: «Εγώ δεν μπορώ να κάνω τίποτα από τον εαυτό μου»· δηλαδή, τίποτα το ξένο, τίποτα το διαφορετικό, ούτε κάτι που δεν το θέλει ο Πατέρας, δεν θα δείτε να γίνεται από εμένα, ούτε θα ακούσετε να λέγεται.

Ι'. Πάνω σε όλους, λέγει, εκχέεις πλουσιοπάροχα τις πηγές του ελέους σου, και ανατέλλεις τον ήλιό σου σε πονηρούς και αγαθούς, και βρέχεις σε δικαίους και αδίκους, και δεν επιφέρεις την οργή σου καθημερινά, αλλά ανέχεσαι εκείνους που υπονομεύουν ξένους γάμους, και εκείνους που μολύνονται με άδικο αίμα, και άλλους που σφετερίζονται όσα δεν τους ανήκουν, και όσους μολύνουν τη γλώσσα τους με βλασφημίες, και άλλους που τολμούν να διαπράξουν οποιαδήποτε άλλη παρανομία.

Μην κοιτάζεις, λοιπόν, ότι καταδικάστηκε εδώ κάτω· διότι τα άνω δεν είναι τέτοια· επειδή εδώ, στο επίγειο δικαστήριο, και οι δίκαιοι καταδικάζονται, και οι άδικοι διαφεύγουν, και οι ένοχοι απαλλάσσονται, και οι αθώοι τιμωρούνται. Διότι οι δικαστές σφάλλουν σε πολλά, είτε εκούσια είτε ακούσια· επειδή, είτε επειδή αγνοούν το δίκαιο και εξαπατώνται, είτε, αν και το γνωρίζουν, διαφθείρονται από τα χρήματα, πολλές φορές πρόδωσαν την απόφασή τους. Εκεί πάνω όμως δεν συμβαίνει τίποτε τέτοιο· διότι ο Θεός είναι κριτής δίκαιος, και η κρίση Του θα ανατείλει σαν φως που δεν έχει σκοτάδι ούτε άγνοια. Διότι, για να μην πει ότι δικάστηκε και καταδικάστηκε εδώ κάτω, τον ανύψωσε στο άνω δικαστήριο· του υπενθύμισε εκείνο το φοβερό βήμα, λέγοντας σχεδόν τα εξής: «Εκεί να βλέπεις, και δεν θα εκφέρεις καταδικαστική ψήφο, ούτε θα ταχθείς με το μέρος των διεφθαρμένων επίγειων κριτών, αλλά θα αποδεχθείς την κρίση που γίνεται εκεί πάνω». Είδες τη φιλοσοφία του ληστή; Είδες σύνεση και διδασκαλία; Με μιας, από τον σταυρό αναπήδησε στον ουρανό. Έπειτα, εκ περισσού αποστομώνοντάς τον, λέει: «Δεν φοβάσαι το γεγονός ότι βρισκόμαστε στην ίδια καταδίκη;» Τι σημαίνει, «Ότι βρισκόμαστε στην ίδια καταδίκη;» Στην ίδια τιμωρία. Διότι, μήπως δεν βρίσκεσαι και εσύ πάνω στον σταυρό; Επομένως, ενώ χλευάζεις Εκείνον, εκθέτεις τον ίδιο σου τον εαυτό πριν από Εκείνον.

Διότι οι περισσότεροι άνθρωποι καταστρέφουν όσους δικάζονται, άλλοτε με τη θέλησή τους και άλλοτε παρά τη θέλησή τους· επειδή, είτε αγνοώντας το δίκαιο και όντας εξαπατημένοι, είτε βλέποντας μεν την αλήθεια, αλλά έχοντας διαφθαρεί από τα χρήματα, πρόδωσαν την αλήθεια και καταδίκασαν τους αθώους. Εκεί πάνω, όμως, δεν συμβαίνει τίποτε τέτοιο. Διότι ο Θεός είναι κριτής δίκαιος, και η κρίση Του θα εξέλθει ως φως· δεν έχει σκοτάδι, δεν έχει απόκρυψη, δεν επιδέχεται καμία διαστρέβλωση. Για να μην πει, λοιπόν, εκείνος: «Αφού καταδικάστηκε εδώ κάτω, γιατί τον υπερασπίζεσαι;», τον ανέβασε στο άνω δικαστήριο, στο φοβερό βήμα, στο αδέκαστο κριτήριο, στον δικαστή που δεν μπορεί να εξαπατηθεί, και του υπενθύμισε εκείνο το φοβερό κριτήριο. Εκεί να προσηλώνεις το βλέμμα σου, λέει, και δεν θα εκφέρεις καταδικαστική ψήφο, ούτε θα σταθείς με το μέρος των ανθρώπων εδώ κάτω, αλλά θα θαυμάσεις και θα αποδεχθείς την άνωθεν κρίση. Ούτε εσύ, λέει, δεν φοβάσαι τον Θεό;

Διότι η πάλη μας δεν είναι εναντίον αίματος και σάρκας, αλλά εναντίον των αρχών, εναντίον των εξουσιών, εναντίον των κοσμοκρατόρων του σκότους τούτου του αιώνος. Ας σπεύσουμε, λοιπόν, να αποφύγουμε την αιώνια κόλαση. Διότι ο Θεός δεν δημιούργησε την κόλαση για να μας ρίξει μέσα, αλλά για να σε ανασύρει εάν έχεις πέσει· διότι τέτοιον φιλάνθρωπο και ελεήμονα Θεό έχουμε. Διότι το μαρτυρεί ο Δαβίδ λέγοντας: Ο Θεός είναι κριτής δίκαιος, και ισχυρός, και μακρόθυμος, και δεν επιφέρει την οργή Του κάθε μέρα.

Ας ζητούμε, λοιπόν, ώστε και να επιτύχουμε. Ο Θεός είναι κριτής δίκαιος, και ισχυρός, και μακρόθυμος, και δεν επιφέρει οργή κάθε ημέρα. Άλλος λέει, «Οργίζεται κάθε ημέρα». Το δε εβραϊκό κείμενο, «Σε όλη τη ζωή». Και άλλος, «Απειλεί, οργίζεται, αλλά δεν τιμωρεί». Αυτό δε που λέει είναι το εξής: Εάν είναι δίκαιος, οπωσδήποτε θα θελήσει να τιμωρήσει τους αδίκους· εάν είναι ισχυρός, οπωσδήποτε θα μπορέσει. Και πού είναι, λέει, τα της φιλανθρωπίας, εάν κρίνει σύμφωνα με το δίκαιο;

Επομένως, κάθε ημέρα είμαστε άξιοι να τιμωρούμαστε. Διότι, αν δεν ήταν έτσι, δεν θα παρουσίαζε ως κάτι τόσο σπουδαίο το: «Χωρίς να επιφέρει οργή κάθε ημέρα». Αλλά τα λέει αυτά, επειδή από τη μία τα έργα μας το απαιτούν, από την άλλη όμως η φιλανθρωπία του Θεού αναστέλλει την επάξια τιμωρία. Είδες και εδώ πώς δεικνύει το ότι ο Θεός δεν γίνεται επαχθής, και αποκαλεί την τιμωρία οργή; Διότι κανείς δεν επιφέρει οργή σε άλλον, αλλά την μεν οργή την έχει ο ίδιος, την δε τιμωρία την επιβάλλει σε άλλον. Επομένως, τίποτα άλλο δεν δηλώνει παρά την τιμωρία με το να λέει: «Και χωρίς να επιφέρει οργή κάθε ημέρα». Και πώς λέει: «Κάθε ημέρα»; Ας εισέλθει ο καθένας στη δική του συνείδηση, και τότε θα το αντιληφθεί. Διότι, για να παραλείψω τα απόκρυφα αμαρτήματα του καθενός, ποιος θα αποφύγει αυτά τα κοινά; Ποια είναι βέβαια αυτά; Ποια είναι εκείνη η ημέρα, κατά την οποία δεν προσευχόμαστε με ραθυμία και με πολλή ολιγωρία; Και το ότι αυτό είναι άξιο οργής, είναι φανερό από το εξής.

Ο Κύριος είναι οικτίρμων και ελεήμων, μακρόθυμος και πολυέλεος. Διότι αυτά αποτέλεσαν, και στο παρελθόν και τώρα, τα αίτια μιας τόσο μεγάλης ευεργεσίας, καθώς είπε και ο Μωυσής: «Ο Κύριος είναι μακρόθυμος και πολυέλεος και αληθινός, και δείχνει έλεος σε χιλιάδες». Αυτές λοιπόν τις δυνάμεις Του, οι οποίες ονομάζονται οδοί, τις έκανε γνωστές στον Μωυσή, και σε όλα τις αρετές Του τις διέπει η άβυσσος της θείας αγαθότητας, το αμέτρητο έλεος, το πέλαγος της φιλανθρωπίας. Δεν θα οργίζεται μέχρι τέλους, ούτε θα διατηρήσει την οργή Του στον αιώνα. Επομένως, ούτε θα χρησιμοποιεί πάντοτε τον θυμό (διότι αυτό σημαίνει το «μέχρι τέλους»), ούτε όμως θα χαρίζει το έλεός Του αδιάκοπα στους αναξίους. Διότι, εφόσον ο Θεός είναι κριτής δίκαιος και ισχυρός και μακρόθυμος, πώς θα αποδώσει στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του; Αναμειγνύει λοιπόν την οργή με το έλεος, προβάλλοντας το έλεος όταν είναι καιρός για έλεος, και επιφέροντας την οργή όταν είναι καιρός για οργή, κατά την ημέρα της οργής και της δικαιοκρισίας, κατά την οποία, όπως λέει ο Παύλος, «Θα αποδώσει στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του». Γι' αυτό λέει: «Δεν θα διατηρήσει την οργή Του στον αιώνα», εννοώντας τον παρόντα αιώνα· διότι για τον μέλλοντα αιώνα φύλαξε την κρίση και την οργή. Δεν μας συμπεριφέρθηκε σύμφωνα με τις ανομίες μας, ούτε μας ανταπέδωσε σύμφωνα με τις αμαρτίες μας. Διότι δεν θέλησε να αναλογίσει την τιμωρία με βάση τις δικές μας αμαρτίες, ούτε να παρατείνει στο έπακρο την αγανάκτησή Του εναντίον μας.

Διότι, εάν τιμωρούσε και εξόντωνε αμέσως τη στιγμή των αμαρτημάτων, πώς θα σωζόταν ο Παύλος; Πώς δε ο Πέτρος, οι κορυφαίοι διδάσκαλοι της οικουμένης; Πώς ο Δαβίδ θα καρπωνόταν τη σωτηρία από τη μετάνοια; Πώς οι Γαλάτες; Πώς τόσοι άλλοι; Για αυτόν ακριβώς τον λόγο δεν απαιτεί από όλους τιμωρία εδώ, αλλά από όλους μερικούς· ούτε πάλι εκεί τους πάντες, αλλά άλλον μεν τιμωρεί εδώ, άλλον δε εκεί, ώστε και τους πλέον αναίσθητους να αφυπνίσει μέσω εκείνων που τιμωρεί, και να τους κάνει να αναμένουν τα μέλλοντα μέσω εκείνων που δεν τιμωρεί. Ή δεν βλέπεις πολλούς να τιμωρούνται εδώ, όπως εκείνους που καταπλακώθηκαν από τον πύργο· όπως εκείνους των οποίων το αίμα ανέμειξε ο Πιλάτος με τις θυσίες· όπως εκείνους στην Κόρινθο που πέθαναν με πρόωρο θάνατο επειδή μετείχαν αναξίως στα μυστήρια· όπως τον λαό των Ιουδαίων που κατασφάχθηκε από τους βαρβάρους· όπως πολλούς άλλους και τότε και τώρα συνεχώς; Αλλά και άλλοι, που αμάρτησαν πολύ, απήλθαν από τη ζωή χωρίς να τιμωρηθούν εδώ, όπως ο πλούσιος στην παραβολή του Λαζάρου, και όπως πολλοί άλλοι. Αυτά δε τα πράττει, αφενός για να αφυπνίσει όσους δεν πιστεύουν στα μέλλοντα, και αφετέρου για να κάνει τους πιστούς πιο πρόθυμους και τους ράθυμους πιο επιμελείς. Διότι ο Θεός είναι δίκαιος κριτής, και ισχυρός, και μακρόθυμος, και δεν επιφέρει την οργή Του κάθε μέρα. Εάν όμως εμείς χρησιμοποιήσουμε τη μακροθυμία Του ως αφορμή για ραθυμία, θα έρθει καιρός που δεν θα δείξει πλέον ούτε την παραμικρή μακροθυμία, αλλά θα επιβάλει αμέσως την τιμωρία.

Θα έλθει και της δικής σου νίκης ο καιρός, όταν νικήσεις δείχνοντας ανεξικακία μαζί με τον Χριστό. Διότι και ο Κύριος δεν φιλονίκησε ούτε κραύγασε, ούτε άκουσε κανείς στις πλατείες τη φωνή του. Και ο Απόστολος λέει ότι είναι έτοιμος να τιμωρήσει κάθε παρακοή, όταν θα έχει ολοκληρωθεί η υπακοή εκείνων που υπάκουσαν. Εφόσον δε ο Θεός μακροθυμεί, να μακροθυμείς και εσύ· διότι, αφού σήμερα πάσχει ο Χριστός, όταν πάσχεις εσύ, πρέπει για χάρη του Χριστού να υπομένει και ο διάκονος του Χριστού. Βόησε προς αυτόν, και θα αποδώσει δικαιοσύνη γρήγορα· θα θέσει τέρμα στην πονηρία των αμαρτωλών, και θα κατευθύνει τον δίκαιο ο Θεός, που είναι κριτής δίκαιος, ισχυρός και μακρόθυμος· διότι δείχνει μακροθυμία με σκοπό να επιστρέψουμε σε αυτόν. Σε αυτόν ανήκει η δόξα στους αιώνες.

«Ωθήθηκα βίαια για να πέσω, και ο Κύριος με βοήθησε». Άραγε λοιπόν, αυτός που έπεσε χάθηκε παντελώς; Ουδαμώς. Υπάρχει και για αυτόν παρηγοριά. «Όταν πέσει», λέει, «δεν θα κατακρημνιστεί». Ποια είναι η αιτία; Το ότι «ο Κύριος στηρίζει το χέρι του». Διότι είναι δυνατόν και να πέσει κανείς ήπια, και να μην κατακρημνιστεί με μεγάλη σφοδρότητα μέσα στην ηδονή. Άραγε λοιπόν, εκείνοι που κατακρημνίστηκαν, χάθηκαν; Ας δούμε και στο σημείο αυτό τη φιλανθρωπία του Δεσπότη. «Ο Κύριος υποστηρίζει όλους εκείνους που καταπίπτουν, και ανορθώνει όλους τους κατακρημνισμένους». Μου φαίνεται ότι αυτά τα υποδεικνύει ορθώς η ψαλμωδία, και δεν μας οδήγησε στην απελπισία όσον αφορά τη μετάνοια. Διότι, ομιλώντας για τον Θεό, λέει: «Ο Θεός είναι κριτής δίκαιος». Μην περιφρονήσεις τη λέξη αυτή· διότι η δικαιοσύνη είναι εκείνη που διανέμει ισότιμα σύμφωνα με την αξία του καθενός.

Διότι μερικές φορές ένας δικαστής δικάζει μεν δίκαια, αδυνατεί όμως να εκτελέσει την απόφασή του. Μήπως, λοιπόν, η αναβολή της τιμωρίας οφείλεται σε αδυναμία; Μη γένοιτο. Διότι τι προσθέτει αμέσως μετά; «Ο Θεός είναι κριτής δίκαιος και ισχυρός».

Επομένως, ως δίκαιος γνωρίζει το δίκαιο, και ως ισχυρός έχει τη δύναμη να κάνει πράξη αυτό που αποφάσισε. Ποια είναι λοιπόν η αιτία της αναβολής της τιμωρίας των αμαρτημάτων; Ποιος είναι ο λόγος της αναβολής της τιμωρίας; Είναι δίκαιος, γνωρίζει εκείνον που αμαρτάνει· είναι ισχυρός, έχει τη δύναμη να φέρει εις πέρας την απόφασή Του. Ποια είναι λοιπόν η αιτία της αναβολής; Το ότι «ο Θεός είναι κριτής δίκαιος, και ισχυρός, και μακρόθυμος». Και ερμηνεύει τι σημαίνει το «Μακρόθυμος»: Μήπως το ότι δεν επιφέρει την οργή Του κάθε μέρα;

Υπάρχει ένα μικρό υπερβατό ως προς τη διατύπωση: «Μήπως δεν επιφέρει οργή κάθε μέρα;» Και για να γνωρίζεις ότι η αναβολή της τιμωρίας περιμένει τη μετάνοιά σου, λέει: «Εάν δεν επιστρέψετε, τη ρομφαία του θα στιλβώσει». «Εάν δεν επιστρέψετε». Επομένως, εάν επιστρέψουμε, δεν θα δοκιμάσουμε αμέσως την τομή της. Και θέλεις να δεις την υπερβολή της φιλανθρωπίας; «Τη ρομφαία του θα στιλβώσει». Δεν είπε ακόμη ότι θα χρησιμοποιήσει τη ρομφαία από την κόψη της, αλλά: «Θα στιλβώσει»· ώστε, βλέποντας τη λάμψη της ρομφαίας, να προλάβεις με τη μετάνοια το κόψιμο της ρομφαίας. Με το στίλβωμα προκαλεί φόβο, και δεν κόβει. Ο φόβος ας σε συστέλλει, και η μετάνοιά σου ας προλάβει την τομή. Και για να γνωρίσεις μέσα από όλα αυτά τον σκοπό του Κριτή: «Το τόξο του τέντωσε και το ετοίμασε. Και σε αυτό ετοίμασε όργανα θανάτου». Δεν αρκεί αυτή η εικόνα για να προκαλέσει φόβο; Δεν περιέγραψε με τον λόγο τον Ασώματο; «Το τόξο του τέντωσε και το ετοίμασε. Και σε αυτό ετοίμασε όργανα θανάτου· τα βέλη του τα κατασκεύασε για τους φλεγομένους». Εδώ, σαν κάποιος ζωγράφος, έφερε τον Κριτή μπροστά στα μάτια μας. Σκέψου, σε παρακαλώ, το τόξο τεντωμένο, τα χέρια σε ετοιμότητα· το ένα να ωθεί το τόξο, και το άλλο να τραβάει τη χορδή· το βέλος να κρατείται από τον Κριτή με τις άκρες των δακτύλων. Το τόξο είναι τεντωμένο, το βέλος έτοιμο, ο Κριτής σε πλήρη ετοιμότητα.

Και σχετικά με τη σωφροσύνη θα τον ακούσεις να λέει: «Διότι οι οσφύες μου γέμισαν από εμπαιγμούς»· και πάλι: «Εξολόθρευσες καθέναν που πορνεύει απομακρυνόμενος από εσένα». Όσο για την ανάγκη να χαλιναγωγεί κανείς την κοιλιά του: «Και σκότωσε», λέει, «τους περισσότερους από αυτούς, ενώ η τροφή βρισκόταν ακόμη στο στόμα τους». Και ότι πρέπει να απέχουμε από τα δώρα: «Εάν ρέει ο πλούτος, μην προσκολλάτε την καρδιά σας σε αυτόν». Και να μην επιθυμούμε τη δόξα: «Ούτε θα κατέβει μαζί του η δόξα του ακολουθώντας τον». Να μη φθονούμε τους πονηρούς: «Μη φθονείς αυτούς που πράττουν την πονηρία». Να θεωρούμε ως τίποτα τις εξουσίες: «Είδα τον ασεβή να υπερυψώνεται και να επαιρέται σαν τους κέδρους του Λιβάνου· και πέρασα, και ιδού, δεν υπήρχε πια». Να θεωρούμε ως μηδέν τα παρόντα: «Μακάρισαν τον λαό που τα έχει αυτά· μακάριος είναι ο λαός του οποίου Κύριος είναι ο Θεός του». Ότι δεν αμαρτάνουμε χωρίς συνέπειες, αλλά υπάρχει ανταπόδοση, λέει: «Διότι εσύ θα ανταποδώσεις στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του». Και γιατί δεν ανταποδίδει καθημερινά; «Ο Θεός είναι κριτής δίκαιος και ισχυρός και μακρόθυμος». Ότι η ταπεινοφροσύνη είναι καλό πράγμα: «Κύριε», λέει, «δεν υψώθηκε η καρδιά μου». Και ότι η υπερηφάνεια είναι κακό: «Γι' αυτό τους κυρίευσε η υπερηφάνεια μέχρι τέλους». Και πάλι: «Ο Κύριος αντιτάσσεται στους υπερήφανους». Ότι η ελεημοσύνη είναι καλό πράγμα: «Σκόρπισε, έδωσε στους φτωχούς, η δικαιοσύνη του μένει στον αιώνα του αιώνα». Ότι το να ελεεί κανείς είναι αξιέπαινο: «Αγαθός είναι ο άνθρωπος που σπλαχνίζεται και δανείζει».

«Θα πέσω, λοιπόν, στα χέρια του Κυρίου, διότι οι οικτιρμοί του είναι πάρα πολλοί. Σε χέρια ανθρώπων, όμως, ας μην πέσω. Και έστειλε ο Κύριος θανατικό στον Ισραήλ από το πρωί έως την ώρα του γεύματος· και πέθαναν από τον λαό, από τη Δαν έως τη Βηρσαβεέ, εβδομήντα χιλιάδες άνδρες. Και άπλωσε ο άγγελος το χέρι του επί της Ιερουσαλήμ για να την καταστρέψει. Και σπλαχνίστηκε ο Κύριος για τη συμφορά. Και είπε στον άγγελο: “Αρκετά, απόσυρε το χέρι σου”.» «Ο Θεός είναι κριτής δίκαιος, και ισχυρός, και μακρόθυμος.» «Σύμφωνα με το μέγεθος της οργής του δεν θα ζητήσει ευθύνες.» «Θυμήσου τους οικτιρμούς σου, Κύριε.» —«Πόσο μεγάλο είναι το πλήθος της αγαθότητάς σου, Κύριε. Από το έλεός σου, Κύριε, είναι γεμάτη η γη.» «Ανθρώπους και κτήνη θα σώσεις, Κύριε· πόσο πλήθυνας το έλεός σου.» «Εσύ, Κύριε, είσαι αγαθός, και επιεικής, και πολυέλεος σε όλους. Εσύ, Κύριε και Θεέ μου, είσαι οικτίρμων και ελεήμων.» «Οικτίρμων και ελεήμων είναι ο Κύριος· μακρόθυμος.» «Ελεήμων και οικτίρμων είναι ο Κύριος, τροφή έδωσε στους....» «Ποιος Θεός είναι σαν κι εσένα, που συγχωρείς τις αδικίες, και παραβλέπεις τις ασέβειες στο υπόλοιπο της κληρονομιάς του; Δεν διατήρησε την οργή του για τιμωρία, διότι επιθυμεί το έλεος. Αυτός θα επιστρέψει, και θα μας σπλαχνιστεί. Θα καταποντίσει τις αμαρτίες μας, και θα απορριφθούν στα βάθη της θάλασσας.» «Ο Κύριος είναι μακρόθυμος, και μεγάλη είναι η ισχύς του.» «Εγώ σας έπλασα, και εγώ θα συγχωρήσω. Και εγώ θα σας αναλάβω, και θα σας σώσω.» «

Δηλαδή, αφού ολοκληρώθηκε η φονική τους πρόθεση, τότε εσύ θα υψωθείς αναστημένος από τον τάφο, «και σύναξη λαών θα σε κυκλώσει, και για χάρη αυτής», δηλαδή της σύναξης, «στο ύψος επίστρεψε», προς τον πατέρα σου. «Ο Κύριος θα κρίνει λαούς», αντί του ότι θα διαχωρίσει τους πιστούς από τους απίστους και θα παραχωρήσει στον καθένα την αρμόζουσα θέση. «Κρίνε με, Κύριε, σύμφωνα με τη δικαιοσύνη μου και σύμφωνα με την ακακία μου που υπάρχει πάνω μου». Αυτό το λέει ο Χριστός προς τον Πατέρα δια στόματος Δαβίδ. Διότι κανένας από τους ανθρώπους δεν μπορεί να πει στον Θεό: «Κρίνε με, Κύριε, σύμφωνα με τη δικαιοσύνη μου και σύμφωνα με την ακακία μου». Επειδή αυτό ανήκει μόνο στον Χριστό. «Ας λάβει τέλος η πονηρία των αμαρτωλών και θα κατευθύνεις τον δίκαιο, εσύ που ερευνάς καρδιές και νεφρούς», ως δίκαιος Θεός. Ας εξαφανιστεί μεν, λέει, η πονηρία των αμαρτωλών, τον δίκαιο δε κατεύθυνέ τον σε ευθείες οδούς. Εσύ που εξετάζεις τις καρδιές και γνωρίζεις τα απόρρητα δίκασε έτσι, ως δίκαιος Θεός. «Η βοήθειά μου προέρχεται από τον Θεό, ο οποίος σώζει τους ευθείς στην καρδιά». Επιτρέπεται σε κάθε άνθρωπο να λέει αυτόν τον λόγο απονέμοντας τιμή στον Θεό και ομολογώντας ευγνωμοσύνη σε αυτόν για τη βοήθειά του σε κάθε αγαθό έργο. «Ο Θεός είναι κριτής δίκαιος και ισχυρός και μακρόθυμος και δεν επιφέρει οργή κάθε ημέρα».