Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 77:25

Ίσως, λοιπόν, ο Κύριος απέστειλε και τις ίδιες τις δυνάμεις που μαθήτευαν κοντά του, μαζί με τον Πέτρο και όσους ήταν μαζί του, στο απέναντι χωριό για να λύσουν το πουλάρι. Διότι άκουσε τον ευαγγελιστή που λέει για τον Κύριο: «και ιδού», λέει, «άγγελοι ήλθαν και τον διακονούσαν». Σχετικά δε με την ανθρωπότητα, αναφωνεί ο Δαβίδ λέγοντας: «Άρτο αγγέλων έφαγε ο άνθρωπος, άρτο ουρανού τους έδωσε». Κανείς, λοιπόν, που ζει στο σώμα και περισπάται από αυτήν τη ζωή, ας μην νομίζει ότι βρίσκεται μέσα σε πόλη. Διότι δεν είναι δυνατόν αυτός που «φρονεί τα της σαρκός» να βρεθεί σε αυτήν τη μεγάλη πόλη, αλλά ένας τέτοιος άνθρωπος διαμένει ακόμη σε χωριό. Διότι «το φρόνημα της σαρκός είναι έχθρα προς τον Θεό». Πρέπει, λοιπόν, να γνωρίζουμε ότι αυτός που κατοικεί σε χωριό δεν πολιτεύεται με την ψυχή, δεν στρατηγεί με τη γνώμη του, δεν εξουσιάζει τον εαυτό του· διότι αυτά είναι αληθώς χαρακτηριστικά μεγάλης πόλης. Διότι, όταν κάποιος πολιτεύεται με αρετή και στρατηγεί με σωφροσύνη και βουλεύεται με σοφία και άρχει με εγκράτεια, τότε θα γίνει μιμητής των αγίων. Επειδή οι άγιοι «δεν έχουν εδώ μόνιμη πόλη, αλλά», καθώς προείπα, «αναζητούν τη μελλοντική», «της οποίας τεχνίτης και δημιουργός είναι ο Θεός». Άκουσε, πράγματι, τον απόστολο που λέει: ενώ επί της γης «περιπατούμε», το πολίτευμά μας βρίσκεται στους ουρανούς. Ας είναι, λοιπόν, αγαπητοί, και το δικό σας «πολίτευμα στους ουρανούς».

Και αυτό αφενός μπορεί κανείς να το διαπιστώσει και από τον σύνδεσμο, καθώς παρατίθεται εν είδει συμπεράσματος το: «Και άρτο ουρανού τους έδωσε». Αφετέρου δε, εξίσου μπορεί να το διδαχθεί και από τον Απόστολο, ο οποίος ανέφερε σχετικά με αυτούς ότι έφαγαν πνευματική τροφή. Και αυτό ήταν εκείνο που τώρα ονομάζεται άρτος των αγγέλων.

Από τον ίδιο λόγο Αν όλοι μπορούσαν να χωρέσουν πνευματικά τα θεία λόγια, δεν θα αρνείτο να τους μεταδώσει το πνευματικό χάρισμα, ούτε θα τους πότιζε με γάλα, εάν όλοι ήταν ικανοί να μεταλάβουν τη στερεά τροφή. Αντιθέτως, σε όσους ακόμη νηπιάζουν ως προς τον ίδιο τον λόγο της θεογνωσίας, επιτρέπει, όπως ακριβώς τα νήπια που γαλουχούνται, να δέχονται τον λόγο της κατήχησης, αφού δεν δύνανται ακόμη να τραφούν με τον άρτο των αγγέλων, δηλαδή τον Θεό Λόγο που κρύφτηκε σε ανθρώπινο σώμα.

Δεν φοβάσαι το παράδειγμα; Δεν φρίττεις μπροστά στη λαιμαργία, μήπως τυχόν σε αποκλείσει από τα ελπιζόμενα αγαθά; Αλλά ούτε και ο σοφός Δανιήλ θα έβλεπε τα οράματα, εάν με τη νηστεία δεν έκανε την ψυχή του πιο διαυγή. Διότι από την παχιά τροφή αναδίδονται σαν καπνώδεις αναθυμιάσεις, οι οποίες, δίκην πυκνού νέφους, ανακόπτουν τις ελλάμψεις του Αγίου Πνεύματος που ενεργούνται στον νου. Εάν δε υπάρχει και κάποια τροφή των αγγέλων, αυτή είναι άρτος, όπως αναφέρει ο προφήτης: «Άρτον αγγέλων έφαγεν άνθρωπος»· όχι κρέατα, ούτε οίνος, ούτε όσα επιδιώκονται με πάθος από τους δούλους της κοιλιάς. Η νηστεία είναι όπλο εναντίον της στρατιάς των δαιμόνων· διότι τούτο το γένος δεν εξέρχεται παρά μόνον με προσευχή και νηστεία. Και τα μεν αγαθά που προέρχονται από τη νηστεία είναι τόσα πολλά· ο δε κορεσμός αποτελεί την αρχή των παρεκτροπών. Διότι αμέσως εισβάλλει μαζί με την τρυφή, τη μέθη και τα παντοειδή καρυκεύματα, κάθε είδος κτηνώδους ακολασίας. Εξαιτίας αυτού, οι άνθρωποι καθίστανται σαν ίπποι θηλυμανείς λόγω του οίστρου που γεννάται στην ψυχή από την καλοπέραση. Από εκείνους που μεθούν προέρχονται οι διαστροφές της φύσεως, καθώς αναζητούν στο άρρεν το θήλυ και στο θήλυ το άρρεν. Η νηστεία όμως γνωρίζει το μέτρο και στα συζυγικά έργα, και χαλιναγωγώντας την αμετρία ακόμη και σε εκείνα που είναι νομίμως συγχωρημένα, δημιουργεί ελεύθερο χρόνο κατόπιν συμφωνίας, προκειμένου οι σύζυγοι να παραμείνουν αφοσιωμένοι στην προσευχή.

Και εκεί μεν υπάρχει οδύνη και πληγή· εδώ όμως υπάρχει δροσιά της ψυχής και θεραπεία της πληγής της καρδιάς. Προσκυνάς αυτόν που πέθανε για σένα; Επομένως, κατάδεξου να συνταφείς μαζί του δια του βαπτίσματος. Εάν δεν γίνεις σύμφυτος με το ομοίωμα του θανάτου του, πώς θα γίνεις κοινωνός της αναστάσεως; Εκείνος ο Ισραήλ βαπτίσθηκε στον Μωυσή μέσα στη νεφέλη και στη θάλασσα, παραδίδοντάς σου τους τύπους και προδιαγράφοντας την αλήθεια που επρόκειτο να φανερωθεί στους έσχατους καιρούς. Εσύ όμως αποφεύγεις το βάπτισμα, το οποίο δεν αποτελεί τύπο στη θάλασσα, αλλά ολοκληρώνεται στην αλήθεια· δεν γίνεται σε νεφέλη, αλλά στο Πνεύμα· δεν γίνεται στον ομόδουλο Μωυσή, αλλά στον Δημιουργό Χριστό. Ο Ισραήλ, εάν δεν είχε περάσει τη θάλασσα, δεν θα είχε χωριστεί από τον Φαραώ· και εσύ, εάν δεν περάσεις μέσα από το νερό, δεν θα χωριστείς από την πικρή τυραννία του διαβόλου. Δεν θα είχε πιει εκείνος από την πνευματική πέτρα, εάν δεν είχε τυπικά βαπτιστεί· ούτε σε σένα θα δώσει κανείς την αληθινή πόση, εάν δεν βαπτιστείς αληθινά. Έφαγε άρτο αγγέλων εκείνος μετά το βάπτισμα· εσύ όμως πώς θα γευτείς τον ζώντα άρτο, εάν δεν δεχθείς προηγουμένως το βάπτισμα; Εισήλθε εκείνος στη γη της επαγγελίας δια του βαπτίσματος· εσύ όμως πώς θα επιστρέψεις στον παράδεισο, εάν δεν σφραγιστείς με το βάπτισμα;

Μπορείς ήδη πολύ καθαρά να δεις σε αυτά αυτό που ψάλλεται στους Ψαλμούς: «Άρτον ουρανού έδωκεν αυτοίς, άρτον αγγέλων έφαγεν άνθρωπος». Αλλά είναι, νομίζω, σε όλους ολοφάνερο ότι, για τις λογικές δυνάμεις στους ουρανούς, δεν θα μπορούσε να νοηθεί άλλος ως άρτος και τροφή παρά ο Μονογενής από τον Θεό Πατέρα. Αυτός λοιπόν είναι το αληθινό μάννα, ο άρτος ο εξ ουρανού, ο οποίος χορηγείται σε κάθε λογική κτίση από τον Θεό Πατέρα. Προχωρώντας δε στη σειρά των προκειμένων, λέμε τούτο: Κατανόησε πώς η θεία και άνωθεν χάρις, ακόμη και όταν η ανθρώπινη φύση νοσεί κάποιες φορές από τα συνηθισμένα πάθη, την ελκύει προς τον εαυτό της και τη διασώζει με ποικίλους τρόπους. Διότι το φρόνημα της σάρκας, πέφτοντας σαν πέτρα πάνω στον νου, τον ωθεί προς τα κάτω και τον εκβιάζει τυραννικά προς το δικό του θέλημα, ο Χριστός όμως πάλι μας επαναστρέφει, σαν με κάποιο χαλινάρι, προς την επιθυμία των ανώτερων, και επαναφέρει αυτούς που έχουν νοσήσει στη φιλόθεη κατάσταση. Ιδού λοιπόν, σε αυτούς που κατολισθαίνουν στις σωματικές ηδονές, υπόσχεται να χορηγήσει τις εξ ουρανού τροφές, δηλαδή την παρηγοριά μέσω του Πνεύματος, το νοητό μάννα. Επειδή μέσω αυτού συγκρατούμαστε σε κάθε υπομονή και ανδρεία, και αποκομίζουμε ως κέρδος το να μην ξεπέφτουμε από αδυναμία σε πράγματα που δεν αρμόζουν. Μας στήριζε λοιπόν στην ευσέβεια από παλιά το νοητό μάννα, δηλαδή ο Χριστός.

Επειδή, λοιπόν, διαβεβαιώνοντας ότι δόθηκε το μάννα στην έρημο στους πατέρες τους, δεν αποδέχονταν τον άρτο που αληθινά κατέβηκε από τον ουρανό, δηλαδή τον Υιό, κάνει αναγκαία τη σύγκριση του τύπου προς την αλήθεια, ώστε με αυτόν τον τρόπο να γνωρίσουν ότι δεν ήταν εκείνο ο άρτος από τον ουρανό, αλλά αυτός που η εμπειρία των πραγμάτων αποδεικνύει ότι είναι τέτοιος κατά φύση. Διότι οι δικοί σας, λέει, πατέρες και πρόγονοι, αφού έφαγαν το μάννα, πλήρωσαν το χρέος στη φύση του σώματος, αφού κέρδισαν πρόσκαιρη ζωή μέσω αυτού, και προσφέροντας στη σάρκα την εφήμερη τροφή από αυτό, μόλις και μετά βίας εξασφάλισαν το να μην πεθάνουν αμέσως. Και θα ήταν η πιο ξεκάθαρη, λέει, απόδειξη ότι δεν ήταν ο άρτος από τον ουρανό κατά την πιο αληθινή έννοια, το γεγονός ότι αυτοί που μετείχαν σε αυτόν δεν ωφελήθηκαν καθόλου προς την αφθαρσία. Ενώ, πάλι ομοίως, σημείο του ότι ο Υιός είναι κυρίως και αληθινά ο άρτος της ζωής, είναι το ότι αναδεικνύονται ανώτεροι και από τα δεσμά του θανάτου εκείνοι που άπαξ μετείχαν και έχουν ενωθεί κατά κάποιον τρόπο μαζί Του μέσω της κοινωνίας. Διότι, το ότι πάλι το μάννα εκλαμβάνεται μάλλον ως εικόνα ή σκιά του Χριστού, και ότι υποδήλωνε τον άρτο της ζωής, ενώ το ίδιο δεν ήταν ο άρτος της ζωής, έχει ειπωθεί από εμάς με πολλά λόγια. Συνηγορεί δε κάπως και ο ψαλμωδός, ανακράζοντας εν πνεύματι: «Άρτο ουρανού τους έδωσε, άρτο αγγέλων έφαγε ο άνθρωπος».

Διότι φαίνεται μεν κάπως ότι ο λόγος αυτός ελέχθη από τον πνευματοφόρο για εκείνους που κατάγονται από τον Ισραήλ, η αλήθεια όμως δεν έχει έτσι, αλλά μάλλον σε εμάς κατατείνει ο σκοπός των όσων ελέχθησαν. Ή μήπως δεν είναι εντελώς ανόητο και παράλογο να νομίζουμε ότι οι άγιοι άγγελοι που βρίσκονται στον ουρανό, αν και έχουν λάβει ασώματη φύση, μετέχουν σε πιο υλική τροφή, και ότι έχουν ανάγκη από βοηθήματα για να διατηρηθούν στη ζωή, σαν κι αυτά που θα επιθυμούσε τούτο το χωματένιο σώμα; Αλλά νομίζω ότι δεν είναι καθόλου δύσκολο να κατανοήσουμε ότι, εφόσον είναι πνεύματα, θα είχαν ανάγκη και από τέτοιου είδους τροφή, δηλαδή πνευματική και νοητή. Πώς λοιπόν λέγεται ότι χορηγήθηκε άρτος αγγέλων στους προγόνους των Ιουδαίων, εάν αληθεύουν τέτοια λόγια που διακηρύσσει ο προφήτης; Αλλά είναι φανερό, ότι επειδή το συμβολικό μάννα ήταν εικόνα του Χριστού, ο οποίος συγκρατεί και συντηρεί τα πάντα στην ύπαρξη, και τρέφει μεν τους αγγέλους, ενώ ζωογονεί τα επί της γης, ο προφήτης αποκάλεσε με το όνομα της αλήθειας αυτό που υποδηλωνόταν σαν σε σκιά, επειδή οι άγιοι άγγελοι δεν μπορούν να μετέχουν σε πιο γεώδη τροφή (αναφέρομαι στην παχύτερη έννοια του μάννα), και προσελκύοντας τους ακροατές ακόμη και χωρίς τη θέλησή τους, ανυψώνοντάς τους κατά κάποιον τρόπο στον πνευματικό λόγο, δηλαδή σε αυτόν για τον ίδιο τον Χριστό, ο οποίος είναι ο άρτος και των ίδιων των αγίων αγγέλων.

Διότι, όταν καταλύσουμε και φτάσουμε σε εκείνη την ανάπαυση, δεν θα εγκαταλείψουμε ποτέ τον αξιοθαύμαστο και διαφανή μέσα στις αρετές τρόπο ζωής, όπως εκείνοι που βγήκαν από τη δική τους σκηνή, αλλά ούτε θα συλλέξουμε πλέον την αμαρτία που είναι τροφή και μητέρα της φωτιάς, όπως ακριβώς εκείνος μάζεψε τα ξύλα εξαιτίας της υπερβολικής του αναισθησίας, μη έχοντας κατανοήσει τα όσα τυπολογικά αποβλέπουν στην αλήθεια. Γι' αυτό ακριβώς τον λόγο λιθοβολήθηκε με αναίσθητες πέτρες από εκείνους που τον τιμώρησαν, επειδή συνελήφθη σε κατάσταση μεγάλης αναισθησίας, έχοντας αποτυπωμένη στην τιμωρία την ποιότητα του χαρακτήρα του. Είναι λοιπόν φανερό ότι τότε δεν θα διαπράξουμε τη βδελυρή αμαρτία, αλλά ούτε και θα κατορθώσουμε το ωφέλιμο με ιδρώτα. Και θα δούμε πάλι, σαν σε αίνιγμα, να δηλώνεται και αυτό στα Μωσαϊκά βιβλία. Διότι σαν δροσιά έστελνε ο Θεός το μάννα στους υιούς του Ισραήλ στην έρημο, και τους έδωσε άρτο αγγέλων, σύμφωνα με τα όσα έχουν γραφτεί. Έπειτα καθόρισε και νόμο για αυτό μέσω του πάνσοφου Μωυσή. Διότι τους προσφωνούσε ως εξής: «Φάγετε σήμερα, διότι σήμερα είναι Σάββατο αφιερωμένο στον Κύριο, δεν θα το βρείτε στο πεδίο. Έξι ημέρες θα συλλέγετε, την έβδομη όμως ημέρα είναι Σάββατο, δεν θα υπάρχει κατά τη διάρκειά της».

Σε εμάς δε, ο Θεός έχει χαρίσει το όνομα και το πνεύμα της υιοθεσίας. «Επειδή ακριβώς είστε», λέει, «υιοί, εξαπέστειλε ο Θεός το πνεύμα του Υιού του στις καρδιές σας, το οποίο κράζει: Αββά, ο πατέρας». «Γέννησα», λέει, «υιούς, και όχι μόνο αυτό, αλλά και τους ύψωσα», δηλαδή τους ανέθρεψα. Διότι αυτή την έννοια έχει η απόδοση των άλλων ερμηνευτών. Αφού δηλαδή λυτρώθηκε ο Ισραήλ, δεν έμεινε αβοήθητος μετά από αυτό, ούτε στερήθηκε την αγάπη του Θεού. Διότι ανατράφηκε σαν γιος από έναν πραγματικά φιλόπαιδα και εξαιρετικά φιλόστοργο πατέρα. «Διότι άρτο ουρανού», λέει, «τους έδωσε, άρτο αγγέλων έφαγε ο άνθρωπος». Τρεφόταν δε και με άλλον τρόπο προς πνευματική ευεξία, μέσω της σοφίας του νόμου και των προφητικών διδαγμάτων, τα οποία τον οδηγούσαν καταλλήλως στην επίγνωση της αλήθειας, δηλαδή του Χριστού. Γράφει λοιπόν ο Παύλος: «Ώστε ο νόμος έγινε παιδαγωγός μας προς τον Χριστό». Αλλά αθέτησε αυτόν που τον γέννησε. Και ποιος μπορεί να ήταν ο τρόπος της αθέτησης; Στράφηκε δηλαδή στο να θέλει να λατρεύει αυτούς που δεν ήταν από τη φύση τους θεοί, και νόσησε και με άλλον τρόπο, επιδεικνύοντας μεγάλη απειθαρχία, και, προχωρώντας ακόμη πιο πέρα σε παραλογισμό από όλα αυτά, δεν μιμήθηκε ούτε καν την ευγνωμοσύνη των άλογων ζώων που δείχνουν προς τους κυρίους τους. Γι' αυτό ακριβώς λέει: «Γνώρισε το βόδι αυτόν που το απέκτησε, και ο όνος τη φάτνη του κυρίου του, ο Ισραήλ όμως δεν με γνώρισε, και ο λαός δεν με κατανόησε».

Διότι ποιος λόγος υπάρχει πλέον σε αυτούς για την επίτευξη της αρετής; Ή ποιος είναι ο δοκιμασμένος και εκείνος που έχει ασκηθεί στο να αντιστέκεται στα πάθη της σάρκας, δηλαδή στις επιθέσεις των άτοπων ηδονών; Διότι ο νους όλων τους βρίσκεται εκτεθειμένος σαν μισοβρασμένο τεύτλο, σύμφωνα με τα λόγια του προφήτη. Επειδή δεν μπορεί να λέει: «Όλα τα μπορώ μέσω του Χριστού που με ενδυναμώνει». Έχει δε αφαιρεθεί από αυτούς η ισχύς του άρτου και η ισχύς του ύδατος· άρτου όμως πάλι όχι του αισθητού, αλλά ούτε και υδάτων από αυτά που βρίσκονται σε κοινή χρήση, αλλά μάλλον εκείνου για τον οποίο λέει ο Δαβίδ: «Άρτο του ουρανού τους έδωσε· άρτο αγγέλων έφαγε ο άνθρωπος». Και για τα ύδατα λέμε ότι εννοεί τα νοητά, για τα οποία κάπου λέει ο προφήτης Ησαΐας: «Και θα αντλήσετε ύδωρ με ευφροσύνη από τις πηγές του Σωτήρος». Αλλά και ο ίδιος ο Σωτήρας λέει: «Καθένας που πίνει από το ύδωρ αυτό θα διψάσει πάλι· όποιος όμως πιει από το ύδωρ το οποίο εγώ θα του δώσω, θα γίνει μέσα του πηγή ύδατος που θα αναβλύζει εις ζωήν αιώνιον». Κατανόησε δε με ακρίβεια τα λόγια του προφήτη. Διότι δεν είπε απλώς ότι θα αφαιρεθεί από τους Ιουδαίους ο άρτος και το ύδωρ, αλλά η ισχύς του άρτου και η ισχύς του ύδατος. Και πρέπει εμείς να θεωρήσουμε ότι κάτι τέτοιο θέλει να διδάξει. Διότι εμείς, όταν μελετούμε τους ιερούς λόγους και διαβάζουμε τις θείες Γραφές και έπειτα τις κατανοούμε, δεχόμαστε την ισχύ του νοητού άρτου. «

Επειδή λοιπόν, όταν εξήλθαν από τη γη των Αιγυπτίων, διέβησαν με τα πόδια τη θάλασσα, έφαγαν άρτο αγγέλων, ήπιαν νερό από την πέτρα, εισήλθαν στη γη της επαγγελίας, κατατρόπωσαν βασίλεια, κυριάρχησαν επί των εχθρών, απέκτησαν δύναμη φοβερή και ακαταμάχητη, και εξαιτίας αυτού φημισμένη δόξα. Όπλο τους ήταν ο Θεός των όλων, αυτός που σταμάτησε την πορεία του ήλιου και της σελήνης στην Γαβαών, που εξαπέλυσε χαλάζι στους αλλοφύλους από τον ουρανό και που ανέβασε τον δικό του λαό στο απόγειο κάθε δόξας. Ποιος λοιπόν, λέει, παρέδωσε σε διαρπαγή και στους λεηλάτες τον φημισμένο Ισραήλ, τον αξιοζήλευτο Ιακώβ, τον ακαταμάχητο στους εχθρούς, τον ρωμαλέο και μαχητικότατο, που είχε συνηθίσει πάντοτε να νικά; Πώς εξασθένησε αυτός που δεν γνώριζε τι θα πει ήττα; Πώς υποτάχθηκε και βρέθηκε κάτω από τα πόδια των αντιπάλων αυτός που υψωνόταν πάνω από όλους και πρόβαλλε ακατάβλητη τη δύναμή του; Επειδή όμως ήταν αναγκαίο εμείς οι μεταγενέστεροι να μην αγνοούμε τις αιτίες για τις οποίες παραδόθηκε ένας τόσο λαμπρός και εκλεκτός λαός, πρόσθεσε αναγκαστικά: Δεν τον παρέδωσε ο Θεός, απέναντι στον οποίο αμάρτησαν και δεν ήθελαν να πορεύονται στις οδούς του, ούτε να υπακούουν στον νόμο του; Η ερώτηση δε αυτή αποτελεί σαφή ομολογία της πραγματικότητας.

Και το θαύμα δεν σταμάτησε μέχρις εδώ· αλλά συγκεντρώθηκαν και δώδεκα κοφίνια από τα περισσεύματα. Και τι συνάγεται από αυτό; Σαφής βεβαίωση ότι η αρετή της φιλοξενίας έχει πλούσια την ανταπόδοση από τον Θεό. Είναι δυνατόν επίσης να δούμε ότι τα νέα θαύματα συμφωνούν με τα παλαιότερα, και αποτελούν ενεργήματα μίας και της αυτής δυνάμεως. Έβρεξε στην έρημο το μάννα για τους Ισραηλίτες· «Άρτο ουρανού έδωσε σε αυτούς· άρτο αγγέλων έφαγε ο άνθρωπος», σύμφωνα με αυτό που υμνείται στους Ψαλμούς. Αλλά ιδού, πάλι στην έρημο χορήγησε άφθονη τροφή σε αυτούς που στερούνταν, σαν να την κατέβαζε από τον ουρανό. Διότι το να πολλαπλασιάσει το ελάχιστο, και να θρέψει, τρόπον τινά εκ του μηδενός, ένα τόσο μεγάλο πλήθος, καθόλου δεν διαφέρει από το πρώτο θαυμαστό σημείο. <Τους ρώτησε λέγοντας: Ποιος λένε τα πλήθη ότι είμαι;> (A f. 135 b) Πρώτα από όλα αξίζει να εξετάσουμε τι ήταν αυτό που παρακίνησε τον Κύριό μας Ιησού Χριστό να προχωρήσει σε αυτό, και να απευθύνει στους αγίους αποστόλους αυτή την ερώτηση. Διότι τίποτα δεν λέει και δεν πράττει εκτός του κατάλληλου καιρού και του πρέποντος λόγου. Τι έχουμε λοιπόν να πούμε; Έθρεψε στην έρημο τα πλήθη, που δεν ήταν ολιγάριθμα, με πέντε άρτους, τεμαχίζοντας μαζί και δύο μικρά ψάρια· και τα πολλαπλασίασε έτσι εκ του μηδενός, ώστε να συγκεντρωθούν και δώδεκα κοφίνια από τα περισσεύματα.

Διότι ο καταραμένος Ιεροβοάμ, αφού έστησε για αυτούς τα δαμάλια, έλεγε: «Αυτοί είναι οι θεοί σου, Ισραήλ, που σε έβγαλαν από τη γη της Αιγύπτου». Εκείνοι δε, αν και γνώριζαν ότι το γεγονός αυτό δεν ήταν κατόρθωμα κανενός άλλου παρά του Θεού, προσέφεραν τις ευχαριστίες τους σε χειροποίητα δαμάλια, και παρακινούσαν, δεν ξέρω πώς, ο ένας τον άλλον να αποδίδουν σε αυτά το μεγαλείο των θείων κατορθωμάτων. Επομένως, σαν να είναι μεθυσμένοι από το κρασί των Σοδόμων, σχεδόν τους κεντρίζει λέγοντας σαφώς ότι αυτός είναι εκείνος που τους έβγαλε «από τον οίκο της δουλείας» και που πρόσταξε μέσω του Μωυσή: «Δεν θα υπάρξουν για σένα άλλοι θεοί εκτός από εμένα», και ότι αυτός είναι ο μόνος που σώζει και που κατορθώνει αβίαστα ό,τι θέλει, αυτός που τους έθρεψε στην έρημο, και που σε γη έρημη, άβατη και άνυδρη ανέβλυσε πηγές υδάτων, κατέβασε το μάννα και τους δώρισε άρτο αγγέλων από τον ουρανό, και τους έβοσκε σαν καλός ποιμένας για να ευφραίνονται, κατά τις βοσκές τους ή τις μετακινήσεις τους. Διότι οι Ισραηλίτες δεν είχαν έλλειψη από κανένα αγαθό στην έρημο, παρόλο που άλλαζαν συνεχώς τόπους και κατασκήνωναν σε γη τραχιά και άκαρπη.

Λοιπόν, γογγύζουν βέβαια και κραυγάζουν με τρόπο ανόσιο. Ο Θεός όμως δείχνει ανεξικακία και τους υπόσχεται αναπάντεχη αφθονία. Και μάλιστα, με άρρητη δύναμη, στέλνει το βράδυ την ορτυγομήτρα, και με την αυγή το μάννα. Και όπως είπε ο θείος Δαβίδ: «Άρτο ουρανού τους έδωσε, άρτο αγγέλων έφαγε ο άνθρωπος.» Τους διαβεβαίωσε δε μέσω της ίδιας της εμπειρίας και των γεγονότων, ότι ο Θεός μπορεί και άρτο να δώσει και να ετοιμάσει τραπέζι στην έρημο, όπως ακριβώς και ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός, επιτελώντας παρόμοια θαύματα, αφού τεμάχισε πέντε άρτους, χόρτασε πολλούς στην έρημο, όταν συγκεντρώθηκαν δώδεκα κοφίνια από τα περισσεύματα. Οι τρόποι όμως της θαυματουργίας είναι εντελώς ανεξιχνίαστοι, γι' αυτό ας τιμώνται με πίστη αυτά που ξεπερνούν τον νου, και ας ακούει ο Θεός από όλους όσους θαυμάζουν: Γνωρίζω ότι μπορείς τα πάντα· και τίποτα δεν είναι αδύνατο σε σένα.

Διότι έχει επιτελέσει σημεία και τέρατα, και πρόσταξε να διασχίσουν τη μέση της θάλασσας σαν να βρίσκονταν σε ξηρά. Και όπως είπε ο θείος Δαβίδ: «Τους φρόντισε στην έρημο, και τους έδωσε άρτο εξ ουρανού. Άρτο αγγέλων έφαγε ο άνθρωπος. Ανέβλυσε πηγές υδάτων.» Και τι, άλλωστε, από τα πλέον θαυμαστά δεν έφερε εις πέρας παραδόξως; Επομένως, όπως γράφει ο θείος Μωυσής: «Όπως ο αετός σκεπάζει τη φωλιά του, τους δέχθηκε και τους σήκωσε πάνω στα νώτα του.» Αυτοί, όμως, έφτασαν σε τέτοιο σημείο κακοβουλίας και σκαιότητας λογισμών, καθώς και άγριων εγχειρημάτων, ώστε συνέχιζαν να απειθούν στον Λυτρωτή ακόμη και όταν ήταν παρών εν σαρκί.

«Διότι η σάρκα στρατεύεται κατά του πνεύματος, και το πνεύμα κατά της σάρκας· διότι αυτά αντιτίθενται το ένα στο άλλο.» Εάν λοιπόν οι Ισραηλίτες είχαν θελήσει να θεωρήσουν ως επαρκή απόλαυση τη χορηγία του μάννα, το οποίο είναι νοητός άρτος των αγγέλων και τύπος της γλυκύτητας που δίδεται μέσω του Πνεύματος, δεν θα είχαν εκπληρώσει την επιθυμία της σάρκας, ούτε θα είχαν θερίσει από αυτήν τη φθορά.» Πολύ χαρακτηριστικά είναι τα μνήματα του λαού· διότι εκεί, λέει, έθαψαν τον λαό της επιθυμίας, σύμφωνα με το, «Θα είναι θέαμα σε κάθε σάρκα»· και λαός της επιθυμίας ονομάστηκε αυτός που έπαθε εκείνα, σύμφωνα, νομίζω, με εκείνο που ειπώθηκε κάπου για μερικούς: «Των οποίων η δόξα βρίσκεται στην αισχύνη τους»· διότι η ονομασία προήλθε από την αμαρτία. Και επιγραφόταν ατελείωτος ονειδισμός για τις ανανδρίες τους σε εκείνους που πέθαναν οικτρά, και η φήμη τους προερχόταν από εκείνα για τα οποία καταδικάζονταν. ΠΑΛΛ. Αλήθεια. ΚΥΡ. Επομένως, όσοι έχουν επιλέξει αληθινά να αγαπούν τη μάθηση, πρέπει να αποφεύγουν πάση θυσία την έλλειψη υπομονής στους πόνους, τον άπρακτο γογγυσμό, την αχάριστη φλυαρία, και, αυτό που είναι μάλλον πιο ανόσιο από τα άλλα, το να επιθυμούν τους μολυσμούς που προέρχονται από τη φαυλότητα και τη φιλοσαρκία.

Εξήγησέ το σε μένα που θέλω να κατανοήσω. ΚΥΡ. Βεβαιότατα. Διότι ψάλλει κάπου ο θεσπέσιος Δαβίδ για τους υιούς του Ισραήλ και για τον παντοδύναμο Θεό λέγοντας: «Άρτο ουρανού έδωσε σε αυτούς· άρτο αγγέλων έφαγε ο άνθρωπος», ονομάζοντας το μάννα τροφή του ουρανού και των αγγέλων, έτσι ώστε, υψώνοντας τον δικό μας νου πέρα από τα αισθητά και τα ορατά, να κατανοήσουμε την πνευματική και θεία χορηγία που ο Θεός ενσταλάζει στις ψυχές των αγίων, κάνοντας τον Θεό Λόγο, ο οποίος τρέφει τους αγγέλους και ζωογονεί τους ανθρώπους, να κατοικήσει μέσα σε όσους έχουν αποδεχθεί την πίστη.

Αλλά το δρώμενο δεν περιοριζόταν στα αισθητά· διότι μας ανάγει, σαν μέσα από τύπο και σκιά, στο ότι πρέπει να κατανοήσουμε πως θα είναι παρών σε εμάς στους κατάλληλους καιρούς ο άνωθεν και εκ του Πατρός Λόγος, ως άρτος εξ ουρανού, όπως υποδηλώνει και σε εμάς ο θείος Δαβίδ λέγοντας: «Άρτον ουρανού έδωσε σε αυτούς, άρτον αγγέλων έφαγε ο άνθρωπος.» Και φυσικά δεν λέμε ότι το αισθητό μάννα είναι ο εξ ουρανού άρτος και των αγγέλων. Διότι το μεν πνεύμα τρέφεται πνευματικά, ενώ το σώμα αντίθετα σύμφωνα με τη δική του φύση, δηλαδή σωματικά. Τροφή δε των αγγέλων και άρτος που αρμόζει στους ουρανούς και στα άνω πνεύματα είναι ο εκ Θεού Πατρός Λόγος. Το μάννα, λοιπόν, φανέρωνε τον Χριστό. Και ο τύπος δεν προσφέρει καμία ωφέλεια, αν δεν γίνει αποδεκτή η αλήθεια.

Το να χτυπήσει τη θάλασσα και να τη διαιρέσει σε δώδεκα δρόμους οδοιπορίας μέσα στη θάλασσα με το πρόσταγμα του Θεού; Το να μετατρέψει τον ποταμό σε αίμα; Το να συγκεντρώσει τόσο πλήθος βατράχων για να τους πλήξει; Το να στείλει τις σκνίπες στους Αιγυπτίους; Το να αναμείξει το χαλάζι με τη φωτιά; Το να επιφέρει στους Αιγυπτίους μαύρη νύχτα και ζοφερή σκοτομήνη; Το να παραδώσει στον θάνατο τα πρωτότοκα των Αιγυπτίων; Το να καθοδηγεί τον λαό με πύρινο στύλο, ποιμαίνοντάς τον μέσω αυτού; Το να φέρει τον άρτο των αγγέλων με προσευχή και ικεσία; Το να κάνει να ανεβούν ορτύκια και να χορτάσει τόσες μυριάδες ανδρών με το πρόσταγμα του Θεού; Το να ακούσει τη φωνή του Θεού; Το να καταξιωθεί, ανάμεσα σε τόσες μυριάδες, να ακούσει τη φωνή του Θεού και να συνομιλήσει με τον Θεό; Το να μην αναζητήσει, επί σαράντα ημέρες και σαράντα νύχτες, τα αναγκαία της φύσεως της δικής μας πλάσεως; Το να μεταμορφωθεί η σάρκα του σε λαμπρότητα ήλιου και ακτίνα φωτεινή, θαμπώνοντας τον λαό, ώστε να μην μπορούν οι υιοί του Ισραήλ να ατενίσουν το πρόσωπό του; Το να μεταβληθεί το χέρι του, αν και σάρκινο, σε χιόνι; Το να προστάξει τη γη να ανοίξει το στόμα της για να καταπιεί τους ακόλουθους του Κορέ, του Δαθάν, του Αβειρών και του Αυνάν; Το να ακούσει στο τέλος: «Ανέβα στο όρος, και εκεί τελεύτησε»; Το να μη γνωρίζει κανένας άνθρωπος τον τάφο του;

Διότι, για να μην αποδώσουν κάποιοι και πάλι σε εκείνους τα υπερφυσικά γεγονότα εξαιτίας όσων θαυμαστών επιτελούνταν σε αυτούς από τον Θεό, δηλαδή το ότι τα μαλλιά τους δεν μάκραιναν και τα ενδύματά τους δεν πάλιωναν και τα λοιπά, καθώς και ότι «άρτον αγγέλων έφαγε ο άνθρωπος», προς χάριν μας, για να μας διασφαλίσει, η θεία Γραφή λέει: «ας πάρει ο καθένας έναν σιδερένιο πάσσαλο στη ζώνη του, ώστε όταν καθίσει σε κάποιο μέρος, να σκάψει και να χώσει τα δικά του περιττώματα, διότι είστε λαός αγιασμένος και ο Κύριος κατοικεί στο μέσον της στρατοπεδείας». Ως προς αυτό δε, οι απόγονοι των Εβραίων παραθέτουν μια αφήγηση, ότι δηλαδή αυτός ο τύπος διήρκεσε σε αυτούς μέχρις ενός καιρού, έως ότου ο Θεός θέλησε να φανερώσει σε αυτούς τούτο το θαύμα: αν και έτρωγαν και κρέατα και ορτύκια, συνέβη να μην έχουν καν ανάγκη από αυτό. 17. Και αν μεταξύ των Εβραίων, χάριν της δόξας των πατέρων τους, είτε μάλλον ως χαριστική προσθήκη είτε κατά αλήθειαν, διακηρύσσεται αυτό, παρόλο που και οι ίδιοι γνώριζαν ότι εκείνοι για τους οποίους συνηγορούσαν ήσαν άνθρωποι φθαρτοί και όχι θεοί, αποτελούμενοι από σάρκα και αίμα και ψυχή, ποιος θα ανεχθεί να ακούει από αυτούς τα αδιανόητα περί του Χριστού, του Θεού Λόγου που κατήλθε άνωθεν, και της σε όλα ένδοξης και αληθινής ένσαρκης παρουσίας Του; Κατά την οποία εξεπλήρωσε το ρηθέν: «δοκιμασμένος στα πάντα ως άνθρωπος, χωρίς αμαρτία».

Ως μέγα δείπνο Του θα εννοήσεις, αποβλέποντας καταρχάς στο ανά την οικουμένη λογικό συμπόσιο των ιερών και θείων τροφών που έχουν παραδοθεί σε όλα τα έθνη απανταχού της γης μέσω των θεόπνευστων αναγνωσμάτων· έπειτα, μετάβα με τη διάνοιά σου στην προσδοκώμενη βασιλεία των ουρανών. Και έλα στην κατανόηση του πραγματικά μεγάλου εκείνου δείπνου, στο οποίο οι ψυχές των μακαρίων θα συναναπαυθούν με τους αγγέλους και με τις θείες δυνάμεις στους ουρανούς, στο οποίο θα τραφούν με τον άρτο των αγγέλων, εκπληρώνοντας κυρίως τότε και θεοπρεπώς τον λόγο που λέει: «Άρτο αγγέλων έφαγε ο άνθρωπος». Διότι δεν θα είναι πολυειδής η τότε τροφή, χωρίς να έχει ανάγκη ούτε από καρυκεύματα ούτε από προσφάγια, αλλά μόνο με τον αθανατοποιό άρτο που παρέχει αιώνια ζωή θα τραφούν όσοι κατά τον παρόντα βίο έθρεψαν εκείνους που ονόμασε ο Σωτήρας. Και αυτός ο άρτος πάλι ας νοηθεί ως ο Λόγος που τρέφει τις ψυχές, τους αγγέλους και τα λογικά όντα στους ουρανούς· αυτό άλλωστε εδίδαξε ο Ίδιος λέγοντας: «Εγώ είμαι ο άρτος της ζωής»· διότι με τη μετάληψη του Θεού Λόγου, ο οποίος ήταν εν αρχή προς τον Θεό, ζωοποιείται όλη η λογική φύση των αγίων. Αυτά ακριβώς, νομίζω, έχοντας διδαχθεί από προηγούμενα μαθήματα, εξέφρασε εκείνος που συνέτρωγε με τον Ιησού, λέγοντας: «Μακάριος όποιος φάει άρτο στη βασιλεία του Θεού!». Διότι αυτός που άρθρωσε αυτή τη φωνή δεν ήταν κάποιος τυχαίος, αλλά, όπως νομίζω, ένας από τους πολύ σπουδαίους και όσους αξιώθηκαν τιμής από τον Σωτήρα.

Πώς, όμως, καταλάλησαν, παρά έχοντας αυτά κατά νου, έστω κι αν δεν τα εξέφρασαν με τα χείλη, αλλά τα συλλογίστηκαν στις ψυχές τους, τα οποία ακριβώς ο Καρδιογνώστης, επειδή τα γνώριζε, τα άκουσε; Γι' αυτό έχει λεχθεί: «Άκουσε ο Κύριος και ανέβαλε». Αντί αυτού ο μεν Ακύλας ερμήνευσε: «Και ανυπερθέτησεν», δηλαδή δεν ανέβαλε· ο δε Σύμμαχος: «Και εχολώθη [οργίστηκε]»· έπειτα λέει: «Και άναψε φωτιά στον Ιακώβ, και οργή ανέβηκε εναντίον του Ισραήλ». Και στα βιβλία του Μωυσή, επίσης, έχει γραφτεί: «Και ο λαός γόγγυζε ενώπιον του Κυρίου, και άκουσε ο Κύριος, και άναψε η οργή του· και ξέσπασε ανάμεσά τους φωτιά από τον Κύριο, και κατέφαγε ένα μέρος του στρατοπέδου. Και κραύγασε ο λαός προς τον Μωυσή· και προσευχήθηκε ο Μωυσής στον Κύριο, και κόπασε η φωτιά. Και ονομάστηκε εκείνος ο τόπος Εμπυρισμός, επειδή άναψε ανάμεσά τους φωτιά από τον Κύριο». Γι' αυτό και στο προκείμενο χωρίο έχει λεχθεί: «Και άναψε φωτιά στον Ιακώβ, και οργή ανέβηκε εναντίον του Ισραήλ, διότι δεν πίστεψαν στον Θεό, ούτε ήλπισαν στη σωτηρία του. Και έδωσε εντολή στα σύννεφα από πάνω, και άνοιξε τις πύλες του ουρανού. Και έβρεξε σε αυτούς μάννα για να φάνε, και άρτο ουρανού τους έδωσε. Άρτο αγγέλων έφαγε ο άνθρωπος». Το δε «Έδωσε εντολή στα σύννεφα από πάνω», μου φαίνεται ότι υπονοεί πως δόθηκε πρόσταγμα στις αγγελικές δυνάμεις, εκείνες που διακονούσαν τότε τα παράδοξα γεγονότα, μέσω των οποίων χορηγούνταν και το μάννα στον λαό.

Διδασκόμαστε δε και από αυτό, ότι οι αγγελικές δυνάμεις ονομάστηκαν νεφέλες, όπως ακριβώς αναφέρει και ο προφήτης λέγοντας: «Και θα δώσω εντολή στις νεφέλες να μη ρίξουν βροχή σε αυτόν»· ώστε οι νεφέλες να νοούνται ως άγγελοι, όπως φυσικά συμβαίνει και εδώ. Και ήταν επόμενο οι μεν πληγές εναντίον των Αιγυπτίων να πραγματοποιούνται μέσω πονηρών δυνάμεων σύμφωνα με τον λόγο που λέει: «Έστειλε σε αυτούς οργή και θυμό, θλίψη και αποστολή μέσω πονηρών αγγέλων»· τα δε πιο ευεργετικά να έχουν γίνει μέσω αισίων και αγαθών αγγέλων. Γι' αυτό έχει ειπωθεί: «Και έδωσε εντολή στις νεφέλες από πάνω, και άνοιξε τις θύρες του ουρανού». Ως θύρες δε του ουρανού που ανοίγονται, να εννοείς τις ουράνιες ενέργειες. Διότι όλα όσα παραδόξως έχουν πραχθεί από τον Θεό ήταν θεία και ουράνια· τα οποία βεβαίως παρέμεναν κλειστά για τους ανθρώπους, όταν δεν συνέβαιναν· όταν όμως συνέβαιναν παραδόξως, ήταν σαν να τους άνοιγε κάποιες ουράνιες θύρες. Και αντί του «Άρτο αγγέλων έφαγε ο άνθρωπος», ο Ακύλας μετέφρασε, «Άρτο δυναστών έφαγε ο άνθρωπος», ο δε Σύμμαχος, «Και σιτάρι ουράνιο τους παρέσχε, άρτο μεγάλων έφαγε ο άνθρωπος». Και παρατήρησε πώς το εβραϊκό κείμενο δεν περιέχει το «Άρτο αγγέλων»· αλλά είτε, κατά τον Ακύλα, «άρτο δυναστών»· είτε κατά τον Σύμμαχο, «άρτο μεγάλων»· είτε κατά τον Θεοδοτίωνα, «άρτο δυναστών»· είτε κατά την πέμπτη έκδοση, «άρτο δυναστών». Κανείς δε δεν το μετέφρασε ως «αγγέλων».

Διότι μόνο ο μονογενής Λόγος του Θεού είναι εκείνος που τρέφει κάθε λογική ουσία. Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο, η εβραϊκή ανάγνωση στα προκείμενα δεν περιέχει τη φράση: «Άρτον αγγέλων έφαγεν άνθρωπος».

Και αφού σηκώθηκε ο λαός, όλη εκείνη την ημέρα και όλη τη νύχτα, συγκέντρωσε ο καθένας ό,τι του αρκούσε· όποιος μάζεψε πολύ δεν είχε περίσσευμα, και όποιος μάζεψε λίγο δεν υστέρησε· όποιος μάζεψε λίγο, συγκέντρωσε δέκα κόρους. Και τα άπλωσαν στα ξηραντήρια γύρω από το στρατόπεδο. Το κρέας υπήρχε ακόμη, προτού καταναλωθεί. Και οργίστηκε ο Κύριος. Και ονομάστηκε ο τόπος εκείνος Μνήματα Επιθυμίας, διότι εκεί έθαψαν τον λαό που κυριεύτηκε από την επιθυμία· —εύλογα λοιπόν και η προκειμένη περικοπή διδάσκει αυτά, λέγοντας: «Τροφή τούς έστειλε μέχρι χορτασμού», και τα εξής. Διδάσκει δε ότι τα πτηνά, ωθούμενα από τους ανέμους, κατέπεσαν στο στρατόπεδο. Και σύμφωνα με τον Σύμμαχο έχει ειπωθεί: «Εκείνος σήκωσε τον Εύρο (ανατολικό άνεμο) από τον ουρανό, και έφερε με τη δύναμή του τον Νότο, φτερωτά πτηνά σαν την άμμο των θαλασσών. Και τα έριξε μέσα στο στρατόπεδό τους, γύρω από τις σκηνές τους. Και αφού έφαγαν, χόρτασαν πάρα πολύ· και εκπλήρωσε την επιθυμία τους, δεν απομακρύνθηκαν από την επιθυμία τους. Ενώ όμως η τροφή βρισκόταν ακόμη στα δόντια τους, η οργή του Θεού ήλθε εναντίον τους, και σκότωσε τους πιο εύτραφους από αυτούς και κατέβαλε τους νέους του Ισραήλ.»

Γι' αυτό, όλα όσα μετέχουν στη ζωή, ζουν από την παροχή του Υιού· μόνος δε αυτός έχει μέσα του ζωή που αναβλύζει, επειδή ο Πατέρας τού το δώρισε αυτό προς όφελος εκείνων που πρόκειται να ζωοποιηθούν μέσω αυτού. Αυτό ακριβώς διδάσκει και ο ίδιος, λέγοντας: «Όπως με απέστειλε ο ζωντανός Πατέρας και εγώ ζω μέσω του Πατέρα, έτσι και εκείνος που με τρώει θα ζήσει μέσω εμού. Αυτός είναι ο άρτος που κατέβηκε από τον ουρανό». Βλέπεις πώς, ακόμη και όταν βρισκόταν στον ουρανό, ήταν άρτος της ζωής. Γι' αυτό έχει ειπωθεί κάπου: «Άρτο αγγέλων έφαγε ο άνθρωπος». Και πριν αποσταλεί, επομένως, από τον Πατέρα, βρισκόταν στον ουρανό και ζούσε μέσω του Πατέρα, όχι ως απλός εκφωνούμενος λόγος ούτε ως ένα και το αυτό με τον Θεό, αλλά ως έχων υπόσταση και δική του ζωή, την οποία του έδωσε ο Πατέρας. Προχωρώντας δε στη συνέχεια, προκειμένου να παραστήσει την υπεροχή της δόξας του Πατέρα, έλεγε: «Όπως με δίδαξε ο Πατέρας, αυτά λαλώ. Και εκείνος που με έστειλε είναι μαζί μου· δεν με άφησε μόνο, διότι εγώ κάνω πάντοτε τα αρεστά σε αυτόν». Πρόσεξε δε με ακρίβεια πώς έχει ειπωθεί το «πάντοτε». Διότι, λέγει, δεν πράττω τα αρεστά στον Πατέρα τώρα, όταν μέσω της σάρκας συναναστρέφομαι με τους ανθρώπους στη γη, αλλά και πάντοτε. Και μαρτυρεί ότι λαλεί αυτά τα οποία έχει μάθει από τον Πατέρα, ως από δάσκαλο· επομένως, αναγνωρίζει τον Πατέρα και ως δάσκαλο, όντας δηλαδή έτερος από αυτόν, εφόσον καθένας που μαθητεύει σε κάποιον, τυγχάνει να είναι έτερος από εκείνον που διδάσκει.

Αυτά προσφέρονταν μαζί με την τροφή του λόγου και την τελειότερη ευεργεσία και διανομή, την όντως ουράνια και υψηλή· εφόσον ο λόγος είναι ο άρτος των Αγγέλων, με τον οποίο τρέφονται και ποτίζονται οι ψυχές που πεινούν για τον Θεό και αναζητούν τροφή η οποία δεν φθείρεται ούτε παρέρχεται, αλλά παραμένει παντοτινά. Αυτής της τροφής σιτοδότης υπήρξε εκείνος, και μάλιστα εξαιρετικά πλούσιος, αυτός που ήταν ο πιο φτωχός και άπορος από όσους γνωρίζουμε, θεραπεύοντας όχι την πείνα για άρτο, ούτε τη δίψα για νερό, αλλά τον πόθο για τον λόγο τον αληθινά ζωοποιό και θρεπτικό, ο οποίος οδηγεί στην αύξηση της πνευματικής ηλικίας εκείνον που τρέφεται ορθά.

ΛΟΓΟΣ ΙΔʹ. Περί φιλοπτωχίας. Αʹ. Άνδρες αδελφοί και συμπένητες, διότι όλοι είμαστε φτωχοί και έχουμε ανάγκη από τη θεία χάρη, έστω κι αν κάποιος φαίνεται να υπερέχει από τον άλλον κρινόμενος με μικρά μέτρα, δεχθείτε τον λόγο περί φιλοπτωχίας, όχι φτωχικά, αλλά γενναιόδωρα, για να αποκτήσετε ως πλούτο τη βασιλεία· προσευχηθείτε δε μαζί μας να σας τον προσφέρουμε πλουσιοπάροχα, και να θρέψουμε με τον λόγο τις ψυχές σας, και να τεμαχίσουμε τον πνευματικό άρτο σε όσους πεινούν· είτε ρίχνοντας σαν βροχή τροφή από τον ουρανό, όπως εκείνος ο παλαιός Μωυσής, και χαρίζοντας άρτο αγγέλων· είτε τρέφοντας μέχρι χορτασμού ακόμη και μυριάδες με λίγους άρτους στην έρημο, όπως έκανε αργότερα ο Ιησούς, ο αληθινός άρτος και ο αίτιος της αληθινής ζωής. Δεν είναι βέβαια καθόλου εύκολο να βρει κανείς ποια από τις αρετές υπερέχει, και να αποδώσει σε αυτήν τα πρωτεία και τα βραβεία της νίκης· όπως ακριβώς σε ένα λιβάδι γεμάτο λουλούδια και ευωδιές, δεν είναι εύκολο να ξεχωρίσεις το πιο όμορφο και το πιο μυρωδάτο από τα άνθη, καθώς πότε το ένα και πότε το άλλο προσελκύει πάνω του την όσφρηση και την όραση, και σε πείθει να το κόψεις πρώτο. Όσον αφορά εμένα, ωστόσο, πιστεύω πως πρέπει να αναλύσω το ζήτημα αυτό ως εξής.

Το δε σιτάρι σας είναι η μυθική μακαρία· και ο άρτος, ο οποίος βεβαίως αποκαλείται «άρτος αγγέλων», είναι τόσο ευπρόσδεκτος όσο και απίστευτος. Ή, λοιπόν, θα μας δίνετε μερίδιο από αυτά πιο άφθονα, ή δεν θα απειλήσουμε με τίποτε άλλο· αλλά θα παρακρατήσουμε το σιτάρι, και θα διαπιστώσουμε εάν πράγματι τα τζιτζίκια τρέφονται μόνο με δροσιά.

Και την υπερβολή των επαίνων θα την επιβεβαιώσω με τα ορώμενα. Ποια βροχή ήρθε τόσο επίκαιρα σε διψασμένη γη; Ποιο νερό ανέβλυσε τόσο άφθονο από την πέτρα για εκείνους που βρίσκονταν στην έρημο; Ποιον τέτοιο 〈άρτο αγγέλων έφαγε ο άνθρωπος〉; Σε ποιους μαθητές Του, που εκείνη την ώρα καταποντίζονταν, εμφανίστηκε με τέτοιον τρόπο ο Ιησούς, ο κοινός Κύριος, ώστε να ημερέψει το πέλαγος και να διασώσει αυτούς που κινδύνευαν, όπως ακριβώς εμφανίστηκες εσύ σε εμάς που κοπιάζαμε, θλιβόμασταν και βρισκόμασταν ήδη στα πρόθυρα του ναυαγίου; Τι χρειάζεται να λέω για τους άλλους, με πόση ευθυμία και αγαλλίαση γέμισες τις ψυχές των ορθοδόξων, και πόσων ανθρώπων την απόγνωση διέλυσες;

Ας δούμε λοιπόν, πώς μπαίνει το τέλος στους τύπους, πώς πάνω στην ίδια εκείνη τη σκιαγραφία τελειουργείται η μορφή της αλήθειας. Εισήλθε στα πρόσκαιρα Άγια των Αγίων η ατελεύτητα Άγια των Αγίων. Εισήλθε η αχειροποίητη σκηνή του Λόγου, η λογική και έμψυχη κιβωτός του άρτου της ζωής που αληθινά καταπέμφθηκε σε εμάς από τους ουρανούς, τύπος του οποίου υπήρξε εκείνη η χειροποίητη κιβωτός, στην οποία υπήρχε η στάμνα που έφερε το μάννα, μια σύσταση πρωινής δροσιάς που μετατράπηκε σε φαγώσιμο είδος με το δημιουργικό και θείο θέλημα· το οποίο, για τους ατελείς και αμύητους στα όντως θεία πράγματα, επειδή ερχόταν από ψηλά, ονομαζόταν άρτος αγγέλων, αλλά για όσους ήταν συνετοί στα θεία και προορατικοί μέσω του θείου Πνεύματος, αποτελούσε τύπο της αλήθειας που επρόκειτο να συμβεί σε αυτήν την Παρθένο. Εισήλθε η βίβλος της ζωής, η οποία δέχθηκε κατά τρόπο άρρητο όχι τύπους λόγου, αλλά τον ίδιο τον Λόγο του Πατρός, τύπος του οποίου ήταν οι πλάκες της διαθήκης, στις οποίες είχε χαραχθεί ένας άψυχος τύπος λόγου. Εισήλθε το αειθαλές φυτό, από το οποίο προήλθε το ακήρατο άνθος που μας χάρισε την αφθαρσία, τύπος του οποίου υπήρξε η ράβδος του Ααρών, η οποία με τους άνυδρους βλαστούς της προμήνυσε την άσπορη γέννηση από την Παρθένο.

Αλλά ο ναός είχε σχεδόν ολόκληρος ενσωματωμένο χρυσό, και γνήσιος χρυσός περιέβαλλε εκείνη την αμόλυντη κιβωτό, και, καθώς έλαμπε έντονα, την περιαστράφτε. Άραγε δεν ήταν το παρθενικό κάλλος εξαιρετικά πιο λαμπρό, του οποίου και ο ίδιος ο Θεός έγινε εραστής; Ή μήπως θέλετε να δείτε και εξ ουρανού σημάδι για όσα λέγονται; Χρυσήλατα ομοιώματα αγγέλων στέκονταν γύρω από την κιβωτό επισκιάζοντάς την. Ενώ αυτή την αληθινή κιβωτό δεν την περιέβαλαν τα ομοιώματα των αγγέλων, αλλά οι ίδιοι οι άγγελοι, και το σπουδαιότερο, όχι απλώς επισκιάζοντάς την, αλλά διακονώντας την και υπηρετώντας την ως προς την τροφή της· τροφή, την οποία ούτε καν μπορεί να πει κανείς τι ακριβώς ήταν· τόσο πολύ ξεπερνούσε σε θαύμα και το πολυθρύλητο μάννα και εκείνη που φερνόταν στον Ηλία. Και η απόδειξη είναι προφανής· διότι το μεν το έφερνε ο αέρας πέφτοντας σαν χιόνι από ψηλά, έχοντας συσταθεί με θείο πρόσταγμα, για το οποίο, αν και «άρτο αγγέλων έφαγε ο άνθρωπος», όπως είπε ψάλλοντας ο θείος υμνωδός Δαβίδ ενθυμούμενος αυτό, ωστόσο το είπε επειδή διέβλεπε σε αυτό που προτύπωνε την πραγματικά ουράνια τροφή αυτής της Παρθένου. Εκείνο, λοιπόν, κάθε πρωί το παρείχε ο αέρας φέρνοντάς το, ενώ αυτήν την τροφή την έφερνε άγγελος κάθε μέρα, ως τελεσφόρο και μυστικωτάτη και οικεία σε αυτόν και συγγενή, και τόσο ανώτερη στη φύση από το μάννα, όσο ο άγγελος από τον αέρα· ενώ τον Ηλία τον υπηρετούσε ο κόρακας, το μισότεκνο ζώο, που είναι, όπως λένε, σύμβολο της έλλειψης συμπόνιας προς τους ομοφύλους.

Σε αυτόν δε που θα ρωτήσει «ποια είναι η θέρμη που γεννιέται από την προσευχή», θα του υποδείξουν τη φωτιά, την οποία αναφέρει πάλι ο ίδιος ο Ηλίας, η οποία είναι μεν σημείο του Θεού που δεν έχει ακόμη εμφανιστεί, και η οποία χρειάζεται ακόμη να μεταποιηθεί σε λεπτή αύρα, αν πρόκειται, αφού δεχθεί μέσα της τη θεία ακτίνα, να δείξει σε αυτόν που κοιτάζει τον Αόρατο, αλλά θα του υποδείξουν και τον ίδιο τον Ηλία που και ήταν και φαινόταν ως φωτιά και ανέβαινε με το σώμα του σε πύρινο άρμα, καθώς και τον άλλον προφήτη που φλεγόταν στα σπλάχνα του σαν από φωτιά, και μάλιστα επειδή ο λόγος του Θεού είχε γίνει μέσα του σαν φωτιά. Και αν εξετάσεις οτιδήποτε άλλο από όσα ενεργούνται μυστικά μέσα τους, εκείνοι, συγκρίνοντάς τα με παρόμοια πνευματικά γεγονότα, όπως είπαμε, θα σου υποδείξουν τα παραπλήσια και από κοινού για όλα θα πουν: «Δεν ακούς, άνθρωπε, ότι ο άνθρωπος έφαγε άρτο αγγέλων; Δεν ακούς τον Κύριο που λέει ότι θα δώσει Πνεύμα άγιο σε όσους του το ζητούν ημέρα και νύχτα;» Ποιος είναι, λοιπόν, ο άρτος των αγγέλων; Δεν είναι το θείο και υπερουράνιο φως, με το οποίο, είτε κατά επιβολή είτε κατά αποδοχή, οι νόες ενώνονται με τρόπο που υπερβαίνει τον νου, σύμφωνα με τον μέγα Διονύσιο;

«Και πυρ»: Το πυρ του πνεύματος, το νοητό, για το οποίο λέει: αυτός θα σας βαπτίσει με Άγιο Πνεύμα και πυρ. «Και οργή»: Εναντίον του λαού των Ιουδαίων. Διότι ο Ισραήλ, ενώ κάποτε ήταν γένος του Θεού, Εκείνος οργίστηκε και τους απέρριψε. «Επειδή δεν πίστεψαν»: Διότι, παρόλο που επιτελούνταν πολλές ιάσεις (θαύματα), αυτοί απίστησαν. «Ούτε ήλπισαν»: Διότι, ενώ η σωτηρία γινόταν φανερή μέσω των προφητών, αυτοί απελπίστηκαν [και έσπευσαν προς την απιστία]. «Και έδωσε εντολή»: Και σε αισθητές και σε νοητές· στις αισθητές για να ετοιμάσουν τροφή για τον λαό των Εβραίων, και ως νοητές εννοεί τους προφήτες, για να κηρύξουν τη νοερή τροφή στα έθνη. «Και θύρες»: Εννοεί τους προφήτες, ώστε μέσω αυτών να φανερώσει στη γη τη χάρη. «Και έβρεξε»: Αχειροποίητη τροφή, προτυπώνοντας τη μυστική τροφή, το σώμα του Χριστού. «Και άρτο»: Ονόμασε το μάννα ουράνιο επειδή ήταν αχειροποίητο, και συμβόλιζε το σώμα του Χριστού. «Άρτο»: Εννοεί τον ύμνο των αγγέλων, τον οποίο ο Σωτήρας δίδαξε πάνω στη γη· διότι ο αισθητός άρτος είναι ακατάλληλη τροφή για τους αγγέλους. «Επισιτισμό»: Διότι είχαν χωρίς έλλειψη όσα ήθελαν, όπως οι πιστοί έχουν ανελλιπώς τον άρτο της ζωής. «Και σήκωσε»: Διότι ο Αββακούμ λέει: ο Θεός θα έλθει από νότο· για αυτόν τον λόγο και ο Δαβίδ το αινίσσεται. «Και έβρεξε»: Εννοεί την ορτυγομήτρα τότε για τον λαό των Εβραίων, και για τον πιστό λαό τη σάρκα του Κυρίου. «Και ωσάν άμμο»: Ο λόγος αναφέρεται στα ίδια πράγματα, για να τρώνε χωρίς κόπο.

«Νεφέλες υπεράνωθεν» εννοεί αυτές που βρίσκονται στα ύψη· γι' αυτό και τις ονόμασε πύλες του ουρανού, επειδή προβάλλονται μπροστά από τον ουρανό· διότι υπάρχουν μερικά σύννεφα κοντά στη γη, ώστε να βρίσκονται ακόμη και χαμηλότερα από τα βουνά. Και έβρεξε σε αυτούς μάννα για να φάνε, και τους έδωσε άρτο ουρανού. Άρτο αγγέλων έφαγε ο άνθρωπος, τους έστειλε εφόδια τροφής μέχρι χορτασμού. Διότι, για να μην νομίσουν τυχόν ότι ο Θεός οργίστηκε από αδυναμία να εκπληρώσει το αίτημά τους, το αίτημα εκείνων που βλασφημούσαν και δεν ζητούσαν με τον τρόπο που πρέπει να παρακαλεί κανείς τον Θεό, άναψε φωτιά ανάμεσά τους και την έφερε εναντίον τους, ώστε και ο τόπος να ονομαστεί «Εμπυρισμός», επειδή κάηκε εκεί μεγάλο μέρος του λαού. Μετά από αυτό όμως, τους έδωσε όσα του ζήτησαν. Ονομάζει βέβαια το μάννα άρτο ουρανού και άρτο αγγέλων, επειδή δεν είχε παρασκευαστεί από ανθρώπινα χέρια· αλλά φερόταν από τον ουρανό, όπου βρίσκεται ο χορός των αγγέλων. Το τι είδους εφόδια τους έστειλε για να χορτάσουν, το αναφέρουν με σαφήνεια τα επόμενα: Σήκωσε νότιο άνεμο από τον ουρανό, και με τη δύναμή του έφερε τον λίβα. Και έβρεξε πάνω τους κρέατα σαν το χώμα, και φτερωτά πουλιά σαν την άμμο των θαλασσών. Τα αγαθά είναι έτοιμα στον Θεό· φυλάσσονται όμως από αυτόν για τον κατάλληλο καιρό.

Μάθετε, λοιπόν, ποια ήταν τα παλαιότερα και ποια τα σημερινά, για να διαπιστώσετε τη διαφορά μεταξύ των δύο. Έβρεξε ο Θεός μάννα πάνω στη γη και τους έδωσε άρτο ουρανού· διότι ο άνθρωπος έφαγε άρτο αγγέλων· πράγμα πραγματικά μέγα και αντάξιο της φιλανθρωπίας του Θεού.

Απολάμβανε ο Ιουδαίος τα αγαθά σου, ας λάβω κι εγώ πείρα των ευεργεσιών σου. Εκείνον τον εξήγαγες από την Αίγυπτο, κι εμένα βγάλε με από την πλάνη· εκείνον τον λύτρωσες από τον φαραώ, κι εμένα ελευθέρωσέ με από τον αρχέκακο· εκείνον τον πέρασες μέσα από την Ερυθρά Θάλασσα, κι εμένα εξάγαγέ με διά της κολυμβήθρας· εκείνον τον οδήγησες με στύλο πυρός, κι εμένα φώτισέ με με το Άγιό σου Πνεύμα· εκείνος έφαγε άρτο αγγέλων, και σε εμένα δώσε το πανάγιό σου σώμα· εκείνος ήπιε το νερό από την πέτρα, και σε εμένα πρόσφερε το αίμα από την πλευρά σου· εκείνος δέχθηκε τις πλάκες, σε εμένα χάραξε τα ευαγγέλια· προς εκείνον έστειλες προφήτες, προς εμένα απόστειλε αποστόλους.

«Διότι όσοι τον δέχθηκαν», λέει, «τους έδωσε την εξουσία να γίνουν τέκνα Θεού». Εάν λοιπόν κάποιος από εσάς, δια της πίστεως στον Κύριό μας, έχει γίνει υιός Του και απομακρύνθηκε από Αυτόν, όχι κατά τον τόπο, αλλά κατά τον τρόπο της ζωής· εάν κάποιον τον άγγιξε η πείνα, όχι του κοινού άρτου, αλλά του επουράνιου («Διότι άρτο ουρανών», λέει, «τους έδωσε· άρτο αγγέλων έφαγε ο άνθρωπος»)· ας εγκαταλείψει τις ακόλαστες ηδονές που προσιδιάζουν στους χοίρους, και ας μην επιθυμεί πλέον να τρώει ξυλοκέρατα. Τι είναι τα ξυλοκέρατα;

Και αν υπάρχει κάποια τροφή για τους αγγέλους, αυτή είναι ο άρτος (όπως λέει ο Προφήτης: «Άρτον αγγέλων έφαγε ο άνθρωπος»), όχι τα κρέατα, όχι το κρασί, όχι όσα έχουν επινοηθεί με επιμέλεια από τους δούλους της κοιλιάς. Η νηστεία είναι όπλο για την εκστρατεία κατά των δαιμόνων· διότι αυτό το γένος δεν εκβάλλεται παρά μόνο με προσευχή και νηστεία. Και τα αγαθά που προέρχονται από τη νηστεία είναι τόσα πολλά. Αντιθέτως, ο κορεσμός είναι η αρχή της ύβρεως. Διότι αμέσως, μαζί με την τρυφή, τη μέθη και τα κάθε λογής καρυκεύματα, εισέρχεται κάθε είδος κτηνώδους ακολασίας. Από εκεί οι άνθρωποι γίνονται σαν άλογα θηλυμανή, εξαιτίας του οίστρου που δημιουργείται στην ψυχή αυτών που μεθούν από την τρυφή· από εκεί προέρχονται οι διαστροφές της φύσεως, όταν αναζητούν στο αρσενικό το θηλυκό, και στο θηλυκό το αρσενικό. Η νηστεία όμως επιβάλλει το μέτρο και στα έργα του γάμου, συγκρατώντας την αμετρία ακόμη και σε εκείνα που έχουν νομίμως επιτραπεί. Εσύ αναλογίσου το να βρεις άνθρωπο που οφείλει να δικαστεί μαζί με κάποιον άλλον ενώπιον του βασιλέως, και το να μην βρεις κανέναν. Διότι κατέστρεψε πολλούς από εκείνους που προτιμούν να αδικούν. Για τους λόγους αυτούς, ο φιλάγαθος Θεός δεν παρέβλεψε τα δάκρυα και τους στεναγμούς των ιερέων και των οσίων Του που Τον παρακαλούσαν υπέρ αυτού, Εκείνος που είπε μέσω του προφήτη Ησαΐα: «Αποδώστε δικαιοσύνη στο ορφανό, δικαιώστε τη χήρα, και ελάτε να διαλεχθούμε».