Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 77:25

Πρωτόγνωρη και παράδοξη ήταν η τροφή σας, και αναφωνεί ο προφήτης λέγοντας: «Άρτον ουρανού τους έδωσε, άρτον αγγέλων έφαγε ο άνθρωπος, άφθονη τροφή τούς έστειλε μέχρι να χορτάσουν». Για ποιο λόγο, λοιπόν, πες μου, ενώ τότε ασεβούσατε, ειδωλολατρούσατε, παιδοκτονούσατε, λιθοβολούσατε τους προφήτες και διαπράττατε μύρια δεινά, απολαμβάνατε τόση εύνοια και τόση προστασία από τον Θεό· ενώ τώρα, που ούτε ειδωλολατρείτε, ούτε σκοτώνετε τα παιδιά σας, ούτε λιθοβολείτε τους προφήτες, ζείτε σε διαρκή αιχμαλωσία; Μήπως, άραγε, ήταν άλλος ο Θεός τότε, και άλλος τώρα; Δεν είναι ο ίδιος Εκείνος που οικονομούσε εκείνα, και που τώρα εργάζεται αυτά; Για ποιο λόγο, λοιπόν, πες μου, όταν τα αμαρτήματα ήταν μεγαλύτερα, απολαμβάνατε πολλή τιμή από τον Θεό· ενώ τώρα που σφάλλετε λιγότερο, σας αποστράφηκε παντελώς και σας παρέδωσε σε διαρκή ατιμία; Διότι, αν τώρα σας αποστρέφεται εξαιτίας των αμαρτιών σας, πολύ περισσότερο θα έπρεπε τότε· και αν τότε σας ανέχθηκε ενώ ασεβούσατε, πολύ περισσότερο θα έπρεπε να σας ανεχθεί τώρα, που δεν τολμάτε να πράξετε τίποτα τέτοιο. Για ποιο λόγο, λοιπόν, δεν σας ανέχθηκε; Και αν εσείς ντρέπεστε να πείτε την αιτία, εγώ θα την πω φανερά· ή μάλλον όχι εγώ, αλλά η ίδια η αλήθεια των πραγμάτων.

Ποιο ήταν άλλωστε το τεκμήριο εκείνου του Μωυσή; «Διότι ο Μωυσής», λέγει, «ήταν ο πραότερος από όλους τους ανθρώπους πάνω στη γη». Εάν κάποιος έλεγε αυτό και για τούτον εδώ τον Μωυσή, δεν θα έσφαλλε. Διότι και σε αυτόν συμπαρίστατο το πραότατο Πνεύμα ως ομοούσιο και συγγενές. Ο Μωυσής τότε ύψωσε τα χέρια στον ουρανό και κατέβασε τον άρτο των αγγέλων, το μάννα.

Εκείνος έφαγε εκείνον τον άρτο των αγγέλων μετά το βάπτισμα· εσύ όμως δεν πρόκειται να φας τον ζώντα άρτο, εάν δεν δεχθείς προηγουμένως το βάπτισμα. Εκείνος εισήλθε στη γη της επαγγελίας διά του βαπτίσματος· εσύ όμως πώς θα επανέλθεις στον παράδεισο, αν δεν σφραγιστείς με το βάπτισμα; Ή μήπως δεν γνωρίζεις ότι πύρινη ρομφαία έχει ταχθεί να φυλάσσει τον δρόμο προς το ξύλο [της ζωής], η οποία για μεν τους απίστους είναι φοβερή και φλογερή, για δε αυτούς που έχουν πιστέψει είναι ευπρόσιτη και φωτίζει σαν την ημέρα; Αλλά και ο Δεσπότης την έκανε να περιστρέφεται. Διότι, όταν μεν αντικρίσει πιστό, του γυρίζει τα νώτα· όταν όμως δει κάποιον από τους ασφράγιστους, τον αντιμετωπίζει κατά πρόσωπο. Ο Ηλίας δεν κατατρόμαξε όταν πύρινο άρμα και πύρινα άλογα ήλθαν προς το μέρος του, αλλά από την επιθυμία της προς τα άνω πορείας αψήφησε τα φοβερά αυτά θεάματα, και με μεγάλη χαρά ανέβηκε στα φλόγινα οχήματα, αυτός που ζούσε ακόμη εν σαρκί· εσύ όμως, που δεν πρόκειται να επιβιβαστείς σε πύρινα άρματα, αλλά να αναβείς στον ουρανό διά του ύδατος και του Πνεύματος, δεν προστρέχεις με προθυμία στην κλήση;

Και εγώ απάντησα: Το ότι έφαγαν, είναι γεγραμμένο. Αν όμως ακούσουμε να λέγεται ότι έφαγαν και οι τρεις, και όχι μόνο οι δύο, οι οποίοι πράγματι ήταν άγγελοι και στους ουρανούς, μας είναι φανερό ότι τρέφονται, έστω κι αν δεν τρέφονται με παρόμοια τροφή με αυτήν που χρησιμοποιούμε εμείς οι άνθρωποι (διότι για την τροφή του μάννα, με την οποία τράφηκαν οι πατέρες σας στην έρημο, η Γραφή λέει το εξής: ότι έφαγαν άρτο αγγέλων), θα έλεγα ότι η Γραφή, που λέει ότι έφαγαν, το λέει με τον ίδιο τρόπο που θα λέγαμε κι εμείς για τη φωτιά, ότι τα κατέφαγε όλα, αλλά δεν πρέπει οπωσδήποτε να το κατανοήσουμε έτσι, ότι δηλαδή έφαγαν μασώντας με δόντια και σιαγόνες. Επομένως, ούτε και εδώ θα είχαμε καμία απορία, εάν είμαστε έστω και λίγο έμπειροι στην τροπολογία (μεταφορική έκφραση).

Και εσείς, αν θέλετε να ομολογήσετε την αλήθεια, (θα παραδεχτείτε) ότι είμαστε πιο πιστοί προς τον Θεό, εμείς που κληθήκαμε από τον Θεό μέσω του περιφρονημένου και γεμάτου ονειδισμού μυστηρίου του σταυρού, στους οποίους, εξαιτίας της ομολογίας, της υπακοής και της ευσέβειας, έχουν επιβληθεί τιμωρίες μέχρι θανάτου από τα δαιμόνια και τη στρατιά του διαβόλου, μέσω της υπηρεσίας που προσφέρατε εσείς σε αυτούς. Εμείς τα υπομένουμε όλα, ώστε ούτε με μια λέξη να μην αρνηθούμε τον Χριστό, μέσω του οποίου κληθήκαμε στη σωτηρία που έχει προετοιμαστεί από τον Πατέρα. Είμαστε πιο πιστοί από εσάς, οι οποίοι λυτρωθήκατε από την Αίγυπτο με υψηλό βραχίονα και με την επίσκεψη μεγάλης δόξας, όταν η θάλασσα σχίστηκε για εσάς και έγινε ξηρός δρόμος, στην οποία (ο Θεός) θανάτωσε όσους σας καταδίωκαν με πάρα πολλή δύναμη και ένδοξα άρματα, κατακλύζοντάς τους με τη θάλασσα που είχε γίνει δρόμος για εσάς· για τους οποίους έλαμπε και στύλος φωτός, ώστε, σε αντίθεση με κάθε άλλον λαό στον κόσμο, να μπορείτε να χρησιμοποιείτε ένα δικό σας, αστείρευτο και αβασίλευτο φως· για τους οποίους έβρεξε ως τροφή άρτο που ταιριάζει σε ουράνιους αγγέλους, το μάννα, για να μην έχετε την ανάγκη ούτε να αναζητάτε την παρασκευή ψωμιού· και το νερό στη Μερρά έγινε γλυκό· και δόθηκε σημείο Εκείνου που επρόκειτο να σταυρωθεί, όπως προείπα, ακόμη και για τα φίδια που σας δάγκωναν (καθώς ο Θεός προλάμβανε πάντοτε να σας χαρίζει τα μυστήρια πριν από τον κατάλληλο καιρό τους, προς τον Οποίο αποδεικνύεστε ότι είστε πάντοτε αχάριστοι), καθώς και μέσω του τύπου της έκτασης των χεριών του Μωυσή και εκείνου που έλαβε το όνομα Ιησούς, όταν πολεμούσαν τον Αμαλήκ, για τον οποίο ο Θεός έδωσε εντολή να καταγραφεί το γεγονός, λέγοντας να μεταδοθεί στα αυτιά σας και το όνομα του Ιησού, τονίζοντας ότι αυτός είναι που πρόκειται να εξαλείψει από την περιοχή κάτω από τον ουρανό τη μνήμη του Αμαλήκ.

Διότι, εάν κάποιος, αφού πρώτα εξετάσει φυσικώς την ανακολουθία στα σύμβολα των θείων και νοητών πραγμάτων, δεν ποθήσει να προσέλθει νοερά προς την ωραιότητα των νοητών, θέτοντας την αίσθηση εντελώς έξω από τα θεία άδυτα, δεν δύναται να απαλλαγεί οριστικά από τη σωματική ποικιλομορφία που υπάρχει στους τύπους. Εξαιτίας αυτής της καταστάσεως, εφόσον πορεύεται προσκολλημένος στο γράμμα, είναι επόμενο να μην ανακουφίζει τη στέρηση από τον λιμό της γνώσης, καταδικάζοντας τον εαυτό του να τρώει, σαν τον απατηλό όφι, το χώμα της Γραφής, δηλαδή το σώμα της. Αντιθέτως, δεν τρέφεται κατά Χριστόν με τον ουρανό, δηλαδή με το πνεύμα και την ψυχή της Γραφής, τουτέστιν με τον ουράνιο και αγγελικό άρτο —εννοώ την εν Χριστώ πνευματική θεωρία και γνώση των Γραφών—, την οποία ο Θεός παρέχει άφθονα σε όσους Τον αγαπούν, σύμφωνα με το γεγραμμένο: «άρτον ουρανοῦ ἔδωκεν αὐτοῖς, ἄρτον ἀγγέλων ἔφαγεν ἄνθρωπος».

Τι λοιπόν; Ο κοιλιοδούλος και αχάριστος εκείνος λαός, αντί να εκπλαγεί με το παράδοξο του θαύματος, απεναντίας καταλαλούσε τον Θεό, επειδή, λέει, «χτύπησε την πέτρα και έτρεξαν νερά και ξεχύθηκαν χείμαρροι. Μήπως μπορεί να δώσει και άρτο ή να ετοιμάσει τραπέζι για τον λαό του;» Ω, ανόητοι και αναίσθητοι σε όλα, αυτός που σας πότισε από την πέτρα δεν μπορεί να σας χορηγήσει και τροφές; Όχι, λένε. Διότι τα νερά από τη φύση τους αναβλύζουν από τα σπλάχνα της γης· οι τροφές όμως από πού; Ω, τι ανοησία. Ακριβώς γι' αυτόν τον λόγο ο ευεργέτης σας έδωσε το νερό όχι από τη γη, αλλά από την πέτρα, αλλά ούτε και έτσι το κατανοήσατε. «Γι' αυτό άκουσε ο Κύριος και ανέβαλε», καθυστερούσε, μακροθυμούσε, μέχρι να τους δείξει ότι τίποτα δεν του είναι αδύνατο. «Και ανοίγοντας τις πύλες του ουρανού, τους έβρεξε μάννα για να φάνε· και τους έδωσε άρτο από τον ουρανό. Άρτο αγγέλων έφαγε ο άνθρωπος». Όχι επειδή οι άγγελοι τρώνε άρτο· αλλά, επειδή η τροφή ερχόταν σε αυτούς από τον ουρανό, εύλογα ονόμασε εκείνη την τροφή άρτο ουρανού και άρτο αγγέλων. «Και έβρεξε πάνω τους κρέατα σαν τη σκόνη και φτερωτά πουλιά σαν την άμμο των θαλασσών». «Και έφαγαν και χόρτασαν πάρα πολύ». Διότι, εξαιτίας της απιστίας και της απληστίας τους, έβρεξε πάνω τους άπειρη και άμετρη τροφή, «σαν σκόνη και σαν την άμμο των θαλασσών», ώστε έστω και έτσι να καταλάβουν ότι όλα είναι εύκολα και δυνατά για τον Θεό.

Επομένως, ανάλογα με την κυριαρχία του επικρατούντος μέρους της, κατευθύνονται και οι επιθυμίες της. Και επειδή κάθε όμοιο χαίρεται με το όμοιό του, σύμφωνα με το ρητό, το λογικό μέρος άρα χαίρεται με τα λογικά πνεύματα των άνω δυνάμεων και επιθυμεί την ουράνια αμβροσία που βρίσκεται σε αυτά, από την οποία και χορταίνει όταν κερδίσει την εξουσία παλεύοντας με το αντίθετο, όπως λέει ο θείος Δαβίδ: «άρτο αγγέλων έφαγε ο άνθρωπος». Έτσι και το άλογο μέρος χαίρεται με τα άλογα όντα, και ομοίως, εάν νικήσει, ορέγεται τον δικό τους τρόπο ζωής, όπως λέει πάλι ο ίδιος: «παραβλήθηκε με τα ανόητα κτήνη και εξομοιώθηκε με αυτά». Εφόσον, λοιπόν, η φύση του ανθρώπου είναι τρεπτή, όπως απέδειξε ο λόγος, όταν η ψυχή του νικά μέσω του λογικού μέρους και επικρατεί επί του χειρότερου, επιθυμεί τα επουράνια. Όταν όμως ηττάται και κυβερνάται από το χειρότερο, προσκολλάται στα αισθητά και υλικά, αφού πλάστηκε και συντέθηκε μέσα σε αυτά και σχετίζεται μαζί τους κατά θεία οικονομία.

Και ο ιερέας Αβιμέλεχ έδωσε στον Δαβίδ τους άρτους της προθέσεως, διότι εκεί δεν υπήρχε άλλος άρτος. Και πάλι ο Δαβίδ στους Ψαλμούς λέει: «και ο άρτος στηρίζει την καρδιά του ανθρώπου». Και: «άρτο αγγέλων έφαγε ο άνθρωπος». Και: «θα μας θρέψεις με άρτο δακρύων». Και ο Σολομών στις Παροιμίες: «η τιμή της πόρνης είναι όση και ενός άρτου». Και: «εκείνος που εργάζεται τη δική του γη θα χορτάσει από άρτους».

Νηστεύεις από φαγητά; Πολύ καλά κάνεις· διότι αυτό αποτελεί όπλο κατά των παθών για όσους το χρησιμοποιούν σωστά. Νήστευσε όμως και από τον φθόνο, ώστε η νηστεία σου να λογιστεί ως νηστεία και ενώπιον του Θεού και να μην αποτελεί προσωπείο, με τις υπόλοιπες κακίες να κρύβονται σαν πίσω από το παραπέτασμα του προσχήματος της ασιτίας· αλλά ώστε, σαν θαλερή ρίζα με πολλά στελέχη που ριζώνει στα βάθη της ψυχής σου, να αναβλαστήσει και τις υπόλοιπες αρετές, και μαζί με αυτήν να τις δείχνει να καρποφορούν εκείνη τη μακάρια και αληθινά αθανατοποιό απόλαυση του παραδείσου. Νήστευσε, άνθρωπε, από τον φθόνο· ο φθόνος είναι η απόλαυση του διαβόλου, το καλλιέργημα εκείνης της πονηρής φύσης. Νηστεύεις από την τροφή που αρμόζει στους ανθρώπους; Πολύ περισσότερο πρέπει να απέχεις και από την τροφή των δαιμόνων. Είναι καλό να τρώει ο άνθρωπος τον άρτο των αγγέλων· ο άρτος όμως των δαιμόνων είναι ολέθριος. Αυτός υπήρξε, για εκείνον που κατείχε την πρώτη τάξη στον ουρανό, ο πρώτος και ο τελευταίος χορτασμός, και η μέθη, και η κραιπάλη, και η απώλεια· διότι, αφού μέθυσε ο Εωσφόρος με αυτό το υποκίτρινο ποτό του φθόνου και φθόνησε τον άνθρωπο, έπεσε άθλια από τις ουράνιες αψίδες και κατοίκησε στον τάρταρο, και από τότε διψά για τον φόνο της φύσης μας· διότι ο φόνος είναι γέννημα του φθόνου, και για όσους έχουν μεθύσει έστω και μία φορά από αυτόν, είναι εξαιρετικά δύσκολο να ξεμεθύσουν από τη μανία. Νηστεύεις από φαγητά;

Απάντηση. Αυτό μου φαίνεται απρεπές και παράλογο. Διότι γνωρίζουμε ότι όλη η «ευπρέπεια» και η αρμονία της κτίσεως καταργείται καθώς διαλύεται και η γη δεν φέρει πλέον καρπούς για τη διατροφή του σώματος, και παρέρχεται επίσης ο ουρανός μαζί με όλο τον κόσμο του. Από πού λοιπόν θα χορηγείται στο εξής η τροφή στους ανθρώπους και θα κατασκευάζονται τα ενδύματα, εφόσον τα ορώμενα διαλύονται σύμφωνα με την απόφαση του Κυρίου; Ή είναι φανερό ότι κάτι άλλο, πέρα από τα ορώμενα, πρόκειται να δοθεί; Διότι πρέπει και να ντυνόμαστε και να τρεφόμαστε. Εάν λοιπόν για τους Ισραηλίτες το μάννα που δόθηκε στην έρημο ήταν ξένο και αλλότριο προς τη φύση τους (διότι είναι γραμμένο ότι «άρτον αγγέλων έφαγε ο άνθρωπος»), πόσο μάλλον στον μέλλοντα αιώνα θα δώσει ο Θεός στους ανθρώπους τροφή και ενδύματα ξένα προς τη φύση τους; Όσοι λοιπόν λαμβάνουν από τώρα «τον αρραβώνα του Πνεύματος στις καρδιές τους» και τον επουράνιο θησαυρό, και όσοι φορούν τώρα ενδύματα ένδοξα και επουράνια, και όσοι σπέρνουν στη γη της καρδιάς τους σπόρο επουράνιο και πνευματικό, αυτοί αναμφίβολα θα απολαύσουν και τη δόξα του σώματος. Διότι το κάλλος του Θεού, το οποίο τώρα κρύβεται και κατοικεί στην ψυχή, κατά την ανάσταση θα προβάλει, θα εκχυθεί, θα καλύψει και θα δοξάσει το εξωτερικό σώμα με το αιώνιο φως.

Απόκριση. Αυτό μου φαίνεται απρεπές και παράλογο· διότι γνωρίζουμε ότι όλη η «ευπρέπεια» και η αρμονία της κτίσεως καταργείται διαλυόμενη, και η γη δεν θα παράγει πλέον καρπούς για τη διατροφή του σώματος, θα παρέλθει δε και ο ουρανός μαζί με όλο τον κόσμο του. Από πού, λοιπόν, θα χορηγείται πλέον τροφή στους ανθρώπους και πώς θα κατασκευαστούν τα ενδύματα, εφόσον τα ορατά καταλύονται σύμφωνα με την απόφαση του Κυρίου; Ή είναι φανερό ότι κάτι διαφορετικό από τα ορατά είναι αυτό που πρόκειται να δοθεί; Διότι πρέπει και να ενδυόμαστε και να τρεφόμαστε. Εάν, όμως, το μάννα που δόθηκε στους Ισραηλίτες στην έρημο ήταν κάτι ξένο και αλλότριο προς τη φύση τους —διότι είναι γεγραμμένο ότι «άρτον αγγέλων έφαγε ο άνθρωπος»—, πόσο μάλλον στον μέλλοντα αιώνα ο Θεός θα δώσει τροφή και ενδύματα στους ανθρώπους ξένα προς τη φύση τους· όσοι λοιπόν λαμβάνουν από τώρα «τον αρραβώνα του Πνεύματος στις καρδιές» τους και τον επουράνιο θησαυρό, και όσοι φορούν από τώρα ενδύματα ένδοξα και επουράνια, και σε όσων τη γη της καρδιάς σπέρνεται σπόρος επουράνιος και πνευματικός, αυτοί αναμφίβολα θα απολαύσουν και τη δόξα του σώματος. Διότι το κάλλος του Θεού, που τώρα είναι κρυμμένο και κατοικεί μέσα στην ψυχή, κατά την ανάσταση θα προβάλει και θα διαχυθεί, και θα καλύψει και θα δοξάσει το εξωτερικό σώμα με το αιώνιο φως.

Είχε το μάννα αντί για τον Χριστό· διότι αυτός είναι ο άρτος που κατέβηκε από τον ουρανό και δίδει αιώνια ζωή στον κόσμο. Γι' αυτόν τον λόγο και το μάννα προερχόταν από τον ουρανό· «Διότι άρτον αγγέλων», λέγει, «έφαγε ο άνθρωπος». Και για να μιλήσουμε συνοπτικά, αφού τον κατέστησε νέο παράδεισο, τοποθέτησε μέσα σε αυτόν πολλά πράγματα πολυτιμότερα και υψηλότερα από εκείνον τον παράδεισο, καθόσον αποτελούσε τύπο μεγαλύτερων υποσχέσεων και πραγματικοτήτων.

Μην πλανάσθε, αδελφοί, μην τολμήσετε καθόλου να αγγίξετε ή να πλησιάσετε τον απρόσιτο κατά τη φύση. Διότι όποιος δεν αποταχθεί τον κόσμο και τα του κόσμου, και δεν αρνηθεί την ίδια του την ψυχή και το σώμα, και δεν γίνει ολότελα νεκρός ως προς όλες τις αισθήσεις, μην κοιτάζοντας καθόλου με εμπάθεια τις ηδονές του βίου, μην επιθυμώντας καθόλου τα πράγματα του κόσμου και μην αντλώντας ηδονή από κάποια ανθρώπινα λόγια· όποιος δεν γίνει κωφός και τυφλός στα πράγματα και τα ήθη του κόσμου, στις πράξεις και στα λόγια, βλέποντας μεν όσα το μάτι από τη φύση του μπορεί να βλέπει, χωρίς όμως να αφήνει τίποτα να εισέλθει μέσα στην καρδιά και να αποτυπώνονται σε αυτήν οι τύποι και οι μορφές τους, και ακούγοντας όσα δέχεται η ανθρώπινη ακοή, παραμένοντας όμως σαν άψυχη και αναίσθητη πέτρα, χωρίς να θυμάται ούτε τον ήχο ούτε τη δύναμη των φωνών, αυτός δεν μπορεί να προσφέρει στον Θεό καθαρά τη μυστική και αναίμακτη θυσία, σε Εκείνον που κατά φύση είναι καθαρός. Διότι, όταν αισθανθεί ότι τα κάνει αυτά στ' αλήθεια, έχει χωριστεί από όλο τον κόσμο και τα του κόσμου, και θα καταλάβει και θα πιστέψει αυτά που πρόκειται πάλι να γράψω: τον σκοτεινό αέρα, που ο Δαβίδ ονομάζει τείχος, και οι Πατέρες ονόμασαν θάλασσα του βίου, τον υπερέβη, τον πέρασε, εισήλθε στο λιμάνι, στο οποίο όποιος βρεθεί βρίσκει κάθε αγαθό. Διότι εκεί είναι ο παράδεισος, εκεί είναι το δέντρο της ζωής· εκεί ο γλυκύς άρτος, εκεί το θείο πόμα· εκεί ο ανεξάντλητος πλούτος των χαρισμάτων· εκεί η βάτος καίγεται χωρίς να καταφλέγεται, και αμέσως λύνονται τα υποδήματα των ποδιών μου· εκεί η θάλασσα σχίζεται, και περνώ μόνος μου και βλέπω μέσα στα ύδατα τους εχθρούς να καταποντίζονται· εκεί βλέπω το ξύλο να ρίχνεται στην καρδιά μου, και όλα τα πικρά μεταβάλλονται· εκεί απόλαυσα τον καρπό της πέτρας που αναβλύζει μέλι, και η ψυχή μου έκτοτε δεν γνώρισε θλίψη· εκεί βρήκα τον Χριστό, τον χορηγό όλων αυτών, και τον ακολούθησα με όλη μου την ψυχή· εκεί έφαγα το μάννα και τον άρτο των αγγέλων, και δεν επιθύμησα πλέον τίποτα από τα ανθρώπινα· εκεί είδα την ξερή ράβδο του Ααρών να ανθίζει και θαύμασα τα θαυματουργικά έργα του Θεού· εκεί είδα τη στείρα ψυχή μου να καρποφορεί και πώς το ξερό δέντρο παράγει ωραίο καρπό· εκεί είδα τη βορβορώδη και άσωτη καρδιά μου καθαρή και αγνή και παρθένο, να ακούει το «Χαίρε, Κεχαριτωμένη, διότι ο Κύριος είναι μαζί σου και μέσα σου στους αιώνες»· εκεί άκουσα το «πλύσου στην κολυμβήθρα των δακρύων», και αφού το έπραξα πίστεψα και αμέσως ανέβλεψα· εκεί τάφηκα σε μνήμα με τέλεια ταπείνωση, και ήλθε ο Χριστός με αμέτρητο έλεος και σήκωσε από εκεί τον βαρύ λίθο των κακών μου και είπε: «Έλα έξω, σαν από τον τάφο του κόσμου»· εκεί είδα πώς έπαθε απαθώς ο Θεός μου, και πώς έγινε νεκρός ενώ είναι αθάνατος, και αναστήθηκε από το μνήμα χωρίς να λύσει τις σφραγίδες· εκεί είδα τη μέλλουσα ζωή και την αφθαρσία, την οποία ο Χριστός χαρίζει σε όσους τον αναζητούν, και βρήκα μέσα μου τη βασιλεία των ουρανών, η οποία είναι ο Πατήρ, ο Υιός και το Πνεύμα, θεότητα αδιαίρετη σε τρία πρόσωπα, την οποία όσοι δεν προτίμησαν αντί όλου του κόσμου, και δεν θεώρησαν δόξα, τιμή και πλούτο το να προσκυνούν, να λειτουργούν και να παρίστανται μόνο, αυτοί καθίστανται ανάξιοι και της άχραντης θέας και της τρυφής και της χαράς και όλων των καλών, τα οποία δεν πρόκειται να μεταλάβουν αν δεν μετανοήσουν, εάν δεν διδαχθούν όλα όσα είπαμε και δεν γίνουν όπως πρέπει και δεν πράξουν με προθυμία όλα όσα είπε ο Θεός μου. Και τότε μόλις, με πολύ φόβο και ευλάβεια, εάν ο Θεός το προστάξει, ας αγγίξει κάποιος τα άψαυστα· διότι δεν επιτρέπεται σε όλους να λειτουργούν τέτοια μυστήρια. Αλλά, ακόμη κι αν δεχθεί όλη τη χάρη του Πνεύματος και είναι καθαρός από αμαρτία εκ κοιλίας μητρός, αν δεν γίνει με προσταγή και εκλογή του Θεού, ο οποίος θα πληροφορεί την ψυχή του με θεία έλλαμψη και θα την πυρπολεί με τον πόθο της θείας αγάπης, δεν μου φαίνεται εύλογο να ιερουργεί τα θεία και να αγγίζει τα άψαυστα και φρικτά μυστήρια, στα οποία ανήκει δόξα και τιμή και κάθε προσκύνηση, τώρα και πάντοτε και εις τους αιώνας των αιώνων.