Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 81:6

Και επειδή αποστολικός νόμος είναι εκείνος που μας επιτρέπει και λέγει: «Έτσι να μιλάτε και έτσι να πράττετε, ως άνθρωποι που μέλλουν να κριθούν διά νόμου ελευθερίας», έτσι μιλώ και έτσι φρονώ και για όσα τώρα εκθέτω, επειδή μέλλω να δώσω λόγο γι’ αυτά κατά την ημέρα της κρίσεως. Γι’ αυτό, αμερόληπτα και όχι από αντιπάθεια, έχοντας μάρτυρα τον Θεό και τους αγίους αγγέλους, λέγω ότι: «Νομίζω πως θα είχαν συγγνώμη από τον Θεό οι παῖδες της Ἁρματικῆς θυμέλης, αν προτιμούσαν να αρνούνται και να αποφεύγουν να ομολογούν στον Χριστό εκείνα που προστέθηκαν στον άνθρωπο εξαιτίας της αμαρτίας και της συμβουλής του όφεως, δηλαδή εκροή, φθορά, κόπο, ιδρώτα, δάκρυ, αγωνία, πείνα, δίψα, ύπνο, λύπη, αίμα, πτύελα, καμάτους, τρύπημα χεριών, ποδιών και πλευράς, και όλα τα παθήματα που προέρχονται από τη σάρκα και κατατείνουν στη σάρκα, όσα γεννήθηκαν για τον άνθρωπο εξαιτίας της αμαρτίας, παρά να αρνούνται και να απορρίπτουν εκείνα που προήλθαν από τον Θεό και μας δωρήθηκαν με το εμφύσημά Του και υπάρχουν μέσα μας κατά εικόνα και ομοίωση Θεού». Τόση διαφορά έχει εκείνος που σφάλλει στα υλικά από εκείνον που προσκρούει στα θεϊκά και πνευματικά ιδιώματα, όση διαφορά έχει εκείνος που εξυβρίζει την εικόνα του κτήνους από εκείνον που ατιμάζει και λιθοβολεί την εικόνα και την ομοίωση του βασιλέως. Διότι, όπως ο λόγος απέδειξε με πολλά μέρη και με πολλούς τρόπους διά όλων όσων προαναφέρθηκαν, αυτές οι δύο ιδιότητες που υπάρχουν μέσα μας είναι εκείνες που συγκρατούν, κατακοσμούν και διοικούν τον εσωτερικό και τον εξωτερικό μας άνθρωπο, δηλαδή η ζωτική, κυβερνητική και λογιστική ενέργεια της ψυχής και η θεόδοτη θέλησή της. Διότι μέσω αυτών των δύο μόνον, των θεόσταλτων και επουρανίων νοερών ιδιοτήτων, γίνεται γνωστή όλη η τιμή που μας δωρήθηκε από τον Θεό· μέσω αυτών γνωριζόμαστε ως κοινωνοί της νοερής φύσεως των αγγέλων· μέσω αυτών χωριζόμαστε από την άλογη ουσία· μέσω αυτών απολαμβάνουμε τη θεία έλλαμψη· μέσω αυτών προσλαμβάνουμε θεία και ανθρώπινη γνώση· μέσω αυτών αναδεικνυόμαστε θεοί και υιοί Υψίστου· μέσω αυτών γίνεται γνωστό το βασιλικό, το εξουσιαστικό και θεοτίμητο αξίωμά μας· μέσω αυτών η ψυχή έχει καταστεί εικόνα του αοράτου Θεού· μέσω αυτών καλλωπίζεται ο απερίγραπτος χαρακτήρας και η μορφή της, καθώς και το υπέρκαλο κάλλος της· μέσω αυτών, ακόμη και όταν χωρίζεται από το σώμα, η πνευματοφόρος ψυχή αγάλλεται και ευφραίνεται. Και γι’ αυτό πολύ περισσότερο στον μέλλοντα αιώνα, όταν η φθορά και όσα ανήκουν στη φθορά θα εξαφανισθούν, τότε πλέον, ως νοερά και άφθαρτη, μαζί με τις νοερές και άφθαρτες δυνάμεις, η ψυχή δοξάζει τον υπερνόερο και υπεράφθαρτο Θεό διά της νοερής, άφθαρτης και ανεξάλειπτης πνευματικής θελήσεώς της και της θεάρεστης, αειζώου και θεοζώου ζωοποιού ενεργείας της. Διά αυτών των ουσιωδών και αχωρίστων ιδιοτήτων της, δηλαδή της νοερής θελήσεως και της ενεργείας της, θέλει και ενεργεί η ψυχή και μετά την ανάσταση τα θεία προστάγματα, και θέτει στην καρδιά της αιώνιες προκοπές και αναβάσεις, καθώς ο άνθρωπος αποκαθίσταται στο αρχαίο του, το πριν από την παρακοή, άφθαρτο και αθάνατο αξίωμα του σώματος. Διότι γι’ αυτό και για κανέναν άλλο λόγο έγινε ο Θεός άνθρωπος: για να καθαρίσει τον άνθρωπο από όλα τα παθήματα που του προστέθηκαν από την παρακοή, όχι όμως για να αφαιρέσει από αυτόν κάτι από τα κατά ψυχήν, ουσιωδώς δοσμένα σ’ αυτόν, θεόφυτα βλαστήματα, διά των οποίων ολόκληρος ο άνθρωπος και στον παρόντα και στον μέλλοντα αιώνα συγκροτείται, οικονομείται και διοικείται.

Ο Πατέρας, λοιπόν, λέγεται κυρίως η αναίτια, αγέννητη και γεννητική υπόσταση. Λέγεται δε Πατέρας είτε επειδή διαφυλάσσει τα πάντα είτε επειδή διαφυλάσσει τα δικά του τέκνα, σαν να λέγεται «παι-τήρ». Και ο Θεός λέγεται Πατέρας με δύο τρόπους, κατά φύση και κατά χάρη· κατά φύση μεν του ιδίου και ομοουσίου Θεού Λόγου, κατά χάρη δε και δικός μας, σύμφωνα με το «Εγώ είπα· θεοί είστε και όλοι υιοί του Υψίστου».

Ο Ορθόδοξος: Όπως είπα ήδη και θα το πω πάλι, έχω σοβαρή αμφιβολία αν τέτοιες φράσεις ανήκουν πράγματι στους αγίους Πατέρες. Και, για να τολμήσω να το πω καθαρά, ακόμη κι αν άγγελος από τον ουρανό είχε πει την προκείμενη χρήση, θα είχε πει κάτι αδύνατο και τελείως ακατόρθωτο. Και αυτό το λέγουν και ο ίδιος ο μακάριος Αθανάσιος και ο Κύριλλος, όταν διαβεβαιώνουν ότι είναι αδύνατο και παντελώς αμήχανο να μεταβεί η σάρκα στη φύση του Λόγου. Διότι πώς είναι δυνατόν εκείνο που δημιουργήθηκε ύστερα από αμέτρητες γενεές και χρόνους από τον προαιώνιο Θεό Λόγο να γίνει ομοφυές και συγγενές προς τον άκτιστο Θεό Λόγο; Αν όμως ο Λόγος έγινε σάρκα, για να γίνει και η σάρκα λόγος, τότε είναι πλέον φανερό ότι πρέπει να ομολογούμε πως και η σάρκα μετέχει στα ιδιώματα του Λόγου, δηλαδή ότι είναι απερίγραπτη και άκτιστη και άναρχη και ασχημάτιστη και συναΐδια με τον Πατέρα. Αν όμως τίποτε από αυτά δεν είναι δυνατόν να λεχθεί για την αγία σάρκα του Χριστού, είναι φανερό ότι η σάρκα δεν έγινε λόγος. Και αν η σάρκα δεν έγινε λόγος — όπως βέβαια και δεν έγινε — τότε ψεύστηκε εκείνος που είπε ότι «ο Λόγος έγινε σάρκα, για να γίνει και η σάρκα λόγος». Και μη μου πεις, ω Ακέφαλε, ότι ο διδάσκαλος δεν είπε πως η σάρκα έγινε λόγος κατά φύση, αλλά κατά δόξα. Διότι σ’ αυτό μπορώ κι εγώ να σου απαντήσω ότι κατά δόξα όλοι οι άνθρωποι μπορούν να γίνουν θεοί, σύμφωνα με το «Εγώ είπα· θεοί είστε και όλοι υιοί Υψίστου». Πλην όμως, ούτε είναι γραμμένο στο βιβλίο του διδασκάλου ότι έγινε λόγος «κατά δόξα», αλλά έτσι απολύτως: «ο Λόγος έγινε σάρκα, για να γίνει και η σάρκα λόγος».

Εάν, λοιπόν, η εικόνα του αοράτου Θεού είναι ακάθαρτη, τότε πώς λέγεται: «Και ιδού, όλα όσα έκαμε ο Θεός, ήσαν πολύ καλά»; Αλλά αυτό ακριβώς παθαίνουν οι αιρετικοί, όπως και πιο πάνω είπα, εξαιτίας της παρά φύσιν ακαθαρσίας που υπάρχει στη σάρκα τους και επειδή μέσα τους κυριαρχεί πάνω στην ενέργεια της ψυχής και του σώματος η ενέργεια του διαβόλου. Διότι κανείς από αυτούς, ως καθαρός στην καρδιά, δεν είδε μέσα του τον Θεό να κατοικεί, σύμφωνα με τον λόγο του Χριστού. Κανείς τους δεν γνώρισε ούτε είδε μέσα του τη βασιλεία των ουρανών. Κανείς από εκείνους δεν έχει τον θησαυρό του Πνεύματος μέσα στο οστράκινο σκεύος του πήλινου σώματος. Κανείς τους δεν φόρεσε μέσα στην καρδιά του την εικόνα του επουρανίου Θεού. Κανείς ανάμεσά τους δεν έγινε σύμμορφος με τη δόξα του Υιού του Θεού. Διότι, αν είχαν γνωρίσει ότι εκείνος που προσκολλάται στον Κύριο γίνεται ένα πνεύμα με Αυτόν και ο Κύριος με εκείνον, όπως λέγει ο Απόστολος· αν είχαν γνωρίσει ότι οι άξιοι γίνονται θεοί και υιοί του Υψίστου· αν ήξεραν ότι θα έλθει ο Χριστός και ο Πατέρας και θα κάνουν κατοικία μέσα στον άνθρωπο· αν είχαν μάθει πώς ο άνθρωπος γίνεται ναός του Θεού και το Πνεύμα του Θεού κατοικεί μέσα του· και, για να το πω σύντομα, αν είχαν ενδυθεί τον Χριστό, σύμφωνα με το ρητό: «Όσοι εις Χριστόν εβαπτίσθητε, Χριστόν ενεδύσασθε», τότε ο ίδιος ο Χριστός, που κατοικεί μέσα τους, θα τους δίδασκε πώς κατοικεί στη σάρκα μας ως Θεός και περιπατεί μέσα σε αυτήν, και πώς αυτό το πήλινο σώμα, διά του πυρός του Πνεύματος, γίνεται ήδη από εδώ σύμμορφο με τη δόξα της εικόνας του Χριστού, και πώς καθαρίζεται από κάθε ρύπο και γίνεται κατ’ εικόνα και καθ’ ομοίωσιν Θεού, όπως ήταν από την αρχή, διά της ενώσεως και της κοινωνίας της θεότητος. Διότι όπου κατοικεί η θεότητα, και μάλιστα κατ’ ουσίαν, εκεί όλα είναι αγνά, όλα άγια, όλα καθαρά, όλα άξια του Θεού· τίποτε εκεί δεν είναι απορριπτέο, τίποτε ρυπαρό, τίποτε εναντίον του Θεού· ούτε σώμα, ούτε ψυχή, ούτε νους, ούτε φύση, ούτε θέλημα, ούτε ενέργεια. Αλλά, όπως ήδη ειπώθηκε, επειδή οι αιρετικοί δεν απέκτησαν την απάθεια της σαρκός και την καθαρότητα της φύσεως, και νομίζοντας ότι κάθε σάρκα, όπως και η δική τους, ενεργείται από τον βόρβορο των ηδονών, αρνήθηκαν να ομολογήσουν στον Χριστό την ανθρώπινη φύση και όσα ανήκουν στη φύση.

Οι ιατροί πέθαναν, και πώς θα θεραπευθούν οι ασθενείς; Μαζί σου είναι ο Σαμουήλ και ο Νάθαν και ο Γαδ και ο Ασάφ και ο Αιμάν και ο Ιδιθούμ και οι χοροί των ιερέων και των προφητών, και πώς «εξέλιπεν όσιος»; Αλλά αποκρίνεται: Ο λόγος μου δεν αφορά τους τωρινούς, αλλά αυτούς που θα ζουν κατά τη συντέλεια του κόσμου· γι' αυτό και επέγραψα τον ψαλμό «εις το τέλος». Διότι, ωσάν να ερωτήθηκε πότε «εξέλιπεν όσιος», αποκρίνεται: «Εις το τέλος, διότι ελαττώθηκαν οι αλήθειες από τους υιούς των ανθρώπων». Διότι μεταξύ των υιών του Θεού δεν ελαττώθηκαν —«Και είστε όλοι υιοί του Υψίστου»— εσείς όμως πεθαίνετε σαν άνθρωποι, «υιοί στους οποίους δεν υπάρχει πίστη· Υιοί των ανθρώπων, έως πότε θα είστε βαρυκάρδιοι;»

Ω του θαύματος. Ο βασιλεύς Χριστός ενδύθηκε μορφή δούλου και τους δούλους του, τους νεοφώτιστους, τους έντυσε με πορφύρα. Ω της καλής συναλλαγής. Δανείστηκε το σώμα ως δουλικό χιτώνα και έδωσε ως αντάλλαγμα το βάπτισμα ως βασιλικό χιτώνα. Ο βασιλεύς χρησιμοποίησε θώρακα στρατιώτη, για να ξεγελάσει τον τύραννο, και έδωσε ολόχρυσο θώρακα στον στρατιώτη. Έλαβε σάρκα και έδωσε θεότητα· «Εγώ είπα, θεοί είστε». Έλαβε γη και έδωσε ουρανό. Έλαβε πενία και έδωσε πλούτο· αν και ήταν πλούσιος, για χάρη μας επτώχευσε.

Διότι, ακόμη και αν θελήσεις να προσθέσεις κάτι περισσότερο από αυτό που έχει, δεν επιτρέπεται· διότι δεν λαμβάνει προσθήκη από όσα εσύ δοξάζεις, σύμφωνα με τον όρο εκείνου που τον τίμησε πριν από κάθε κτίση. Εμείς όμως του απαντούμε: Συγκαταρίθμησε και όλους τους αγγέλους με τον Πατέρα και τον Υιό, αφού άκουσες από τον ίδιο τον Θεό: «Εγώ είπα· είστε θεοί, και όλοι υιοί του Υψίστου». Και το Πνεύμα το Άγιο και αγαθό δεν το καταξιώνεις να συγκαταριθμηθεί ως προς το όνομα· ενώ τους ανθρώπους θα αναγκαστείς, με βάση όσα παραχώρησες, να τους συγκαταριθμήσεις με τον Θεό;

Επομένως, δεν πρέπει να εξετάζουμε το «πώς»· διότι όσο πιο ταπεινός είσαι εσύ από τον Θεό, τόσο πιο απόρρητη από τη δική σου γέννηση, και ακόμη περισσότερο, είναι η γέννηση του Θεού. «Ανέβασαν» οι γονείς το παιδίον Ιησού «στα Ιεροσόλυμα». Τι άραγε επρόκειτο να κάνουν; Μήπως για να αναλάβουν τη βασιλεία του Ισραήλ; Ή για να κατασκευάσουν όπλα, ή για να συγκεντρώσουν στρατό, ή για να αποκομίσουν μαζί με το παιδί κάτι άλλο από τα χαμαιπετή και τα πρόσκαιρα; Όχι, λέει· αλλά «για να το παραστήσουν στον Κύριο, όπως είναι γραμμένο στον νόμο του Κυρίου». Τι λες, άνθρωπε; Υπάρχει Θεός του αληθινού Θεού; Ή άλλος Κύριος του κατεξοχήν Κυρίου; Υπάρχει, λέει, και μη φοβηθείς· διότι αυτό δεν συμβαίνει κατά φύση, αλλά κατά χάρη και σύμφωνα με την ύψιστη θεία οικονομία. Διότι, όπως ακριβώς ο Θεός ονομάζεται Πατέρας εκείνων που δεν είναι κατεξοχήν υιοί· «Διότι εγώ, λέει, είπα, είστε θεοί, και όλοι υιοί του Υψίστου»· έτσι και για τον κατεξοχήν Υιό κατά φύση (αφού ο Υιός είναι ομοούσιος με τον Πατέρα), ονομάζεται Θεός κατά χάρη και οικονομία· «Διότι ανεβαίνω, λέει, προς τον Πατέρα μου και Πατέρα σας, και Θεό μου και Θεό σας». Γι' αυτόν τον λόγο «ο Υιός δεν επαισχύνεται να μας ονομάζει αδελφούς· Διότι θα αναγγείλω, λέει, το όνομά σου στους αδελφούς μου, στο μέσο της Εκκλησίας θα σε υμνήσω». «Όπως είναι γραμμένο στον νόμο του Κυρίου». Ω της οικονομίας! Ω της ανεξιχνίαστης σε εμάς οικονομίας και αγαθότητας του Λόγου!

Και αυτόν η Γραφή τον ονόμασε Υιό του Υψίστου, όπως άλλωστε έχει ειπωθεί και στους Ψαλμούς, όπου ο Θεός λέει προς πολλούς: «Εγώ είπα, είστε θεοί, και όλοι υιοί του Υψίστου». Ελέγχοντας, λοιπόν, τον τρόπο σκέψης των αιρετικών δογμάτων γύρω από αυτά τα ζητήματα, και έχοντας την προθυμία να τον διορθώσουμε μέσω του παρόντος κηρύγματος, λέμε ότι ο Χριστός δεν είναι θεοφόρος άνθρωπος, αλλά σαρκοφόρος Θεός, διότι, όντας Θεός, ενδύθηκε τον άνθρωπο σε όλο το πλήρωμα της ανθρωπότητας: τέλειος Θεός και τέλειος άνθρωπος, όντας ένας κατά μία υπόσταση, και εκ δύο και εν δύο φύσεσι. Διότι αυτόν τον άνθρωπο, για τον οποίο λέμε ότι ενδύθηκε, ο Θεός και Πατέρας, με την ευδοκία του και με τη συνέργεια του Αγίου Πνεύματος κατά τη μία αυτουργία του Υιού, τον έχρισε με Άγιο Πνεύμα, παρέχοντάς του κάθε ενέργεια, και τον περιέζωσε με τη δύναμη του Υψίστου, ώστε να μπορεί να υπομένει την προσβολή κάθε αντίπαλης δύναμης και να επιτελεί κάθε θεραπεία μέσα στον λαό. Επειδή ακριβώς καταδέχθηκε να πειραστεί από τον Σατανά, και υπέμεινε κάθε ταπείνωση και φτώχεια στη σάρκα του. Όπως άλλωστε και γι' αυτό ο μέγας ιεροκήρυκας διακηρύττει λέγοντας: «Διότι εκείνο που ήταν αδύνατο για τον νόμο, επειδή ήταν ανίσχυρος εξαιτίας της σάρκας, ο Θεός, στέλνοντας τον δικό του Υιό με ομοίωμα αμαρτωλής σάρκας, και ως προσφορά για την αμαρτία, καταδίκασε την αμαρτία στη σάρκα».

Ψαλμός του Ασάφ. 49ος. Υπόθεση. Ο Ασάφ ψάλλει τον ψαλμό, εισάγοντας το πρόσωπο του Νομοθέτη, ανατρέποντας αφενός τις παλαιές θυσίες και εισάγοντας αφετέρου αυτές της Νέας Διαθήκης, δηλαδή τις προσφορές που γίνονται μέσω της αινέσεως. [Οι άρχοντες των Ιουδαίων, ενώ παραμελούσαν την αρετή, θεωρούσαν ότι το παν είναι να αποστηθίζουν και να διακηρύσσουν τους νόμους, και να προσφέρουν θυσίες. Όμως, η ανάγνωση του νόμου και η προσφορά των θυσιών είναι καρπός της ενοικούσας αρετής· το να πράττει κανείς μόνο αυτά χωρίς την αρετή, είναι όμοιο με το να αλείφεται κανείς για να παλέψει, αλλά να παραμελεί τους ίδιους τους αγώνες της πάλης, από τους οποίους προέρχεται ο στέφανος. Προς αυτούς λοιπόν που έχουν αυτή τη διάθεση ασκεί έλεγχο ο μακάριος Δαβίδ, παρουσιάζοντας τον Θεό να επιπλήττει και να αποδεικνύει ότι, όταν δεν υπάρχει αρετή, αποστρέφεται τις θυσίες, πράγμα που έλεγε και μέσω του Ησαΐα: «Ο άνομος που μου θυσιάζει μόσχο, είναι σαν αυτόν που σκοτώνει άνθρωπο», και τα εξής. Διαμορφώνει λοιπόν τον λόγο παραστατικά, και εισάγει τον Θεό να κατέρχεται από τον ουρανό, να συγκροτεί δικαστήριο και να κρίνει τους άρχοντες των Ιουδαίων (με τους λόγους): Ο Θεός των θεών ελάλησε.] Ο Θεός των θεών, ο Κύριος, ελάλησε και εκάλεσε τη γη. «Θεοί» βέβαια ονομάζονται οι άγιοι από τον Θεό: «Σε κατέστησα θεό για τον Φαραώ»· και, «Εγώ είπα, θεοί είστε».

Και πάλι, κανένα από τα κτίσματα δεν είναι εκ φύσεως Θεός· αλλά το καθένα από τα δημιουργήματα ονομάστηκε αυτό ακριβώς που έγινε· το ένα ουρανός, άλλο δε γη· και τα μεν φωστήρες, τα δε άστρα· και άλλα θάλασσα, και άβυσσοι, και τετράποδα· και τέλος, άνθρωπος· και πριν από αυτά άγγελοι, και αρχάγγελοι, χερουβίμ, σεραφίμ, και δυνάμεις, αρχές, εξουσίες, κυριότητες, παράδεισος· και έτσι το καθένα παραμένει (στην κατάστασή του). Εάν δε και κάποιοι ονομάστηκαν θεοί, (τούτο συνέβη) όχι εκ φύσεως, αλλά κατά μετοχήν του Υιού. Διότι έτσι είπε και ο ίδιος: «Εάν ονόμασε θεούς εκείνους, προς τους οποίους απευθύνθηκε ο Λόγος του Θεού.» Γι' αυτό, εφόσον δεν είναι εκ φύσεως θεοί, συμβαίνει κάποιες φορές ορισμένοι να μεταβάλλονται, ακούγοντας: «Εγώ είπα: Είστε θεοί και όλοι υιοί Υψίστου. Εσείς όμως, ως άνθρωποι, πεθαίνετε.» Τέτοιος ήταν εκείνος που άκουσε: «Εσύ όμως είσαι άνθρωπος, και όχι Θεός.» Ο Υιός όμως είναι αληθινός Θεός, όπως ο Πατέρας. Διότι βρίσκεται εν αυτώ, και ο Πατέρας εν τω Υιώ· και ο μεν Ιωάννης έγραψε, όπως έχει αποδειχθεί· ο δε Δαβίδ ψάλλει: «Ο θρόνος σου, Θεέ, εις τον αιώνα του αιώνος· σκήπτρο ευθύτητας είναι το σκήπτρο της βασιλείας σου·» και ο προφήτης Ησαΐας αναφωνεί: «Κοπίασε η Αίγυπτος και το εμπόριο των Αιθιόπων· και οι Σαβαίοι, άνδρες ψηλόσωμοι, θα διαβούν προς εσένα, και θα σε ακολουθήσουν από πίσω σου, δεμένοι με χειροπέδες, και θα σε προσκυνήσουν, διότι μέσα σε εσένα είναι ο Θεός. Διότι εσύ είσαι ο Θεός του Ισραήλ, και δεν το γνωρίζαμε.»

Και πάλι, κανένα από τα κτίσματα δεν είναι Θεός κατά τη φύση του· αλλά το καθένα από τα δημιουργήματα έλαβε την ονομασία αυτού ακριβώς που έγινε: το ένα ουρανός, και το άλλο γη· και τα μεν φωστήρες, τα δε άστρα· και άλλα θάλασσα, και άβυσσοι, και τετράποδα· και εν συνεχεία, άνθρωπος· και πριν από αυτά, άγγελοι, και αρχάγγελοι, χερουβίμ, σεραφίμ, και δυνάμεις, αρχές, εξουσίες, κυριότητες, παράδεισος· και με αυτόν τον τρόπο το καθένα παραμένει στην κατάστασή του. Αν όμως κάποιοι ονομάστηκαν θεοί, δεν ονομάστηκαν κατά τη φύση τους, αλλά κατά μετοχή στον Υιό. Διότι έτσι είπε και ο ίδιος: «Αν ονόμασε θεούς εκείνους προς τους οποίους απευθύνθηκε ο Λόγος του Θεού.» Γι' αυτό, επειδή δεν είναι εκ φύσεως θεοί, υπάρχουν περιπτώσεις που κάποιοι μεταβάλλονται, ακούγοντας: «Εγώ είπα: Είστε θεοί και όλοι υιοί του Υψίστου. Εσείς όμως, σαν άνθρωποι, πεθαίνετε.» Τέτοιος ήταν εκείνος που άκουσε: «Εσύ όμως είσαι άνθρωπος, και όχι Θεός.» Ο Υιός όμως είναι αληθινός Θεός, όπως ο Πατέρας. Διότι βρίσκεται μέσα στον Πατέρα, και ο Πατέρας μέσα στον Υιό· και ο μεν Ιωάννης το έγραψε, όπως έχει αποδειχθεί· ο δε Δαβίδ ψάλλει: «Ο θρόνος σου, Θεέ, παραμένει εις τον αιώνα του αιώνος· σκήπτρο ευθύτητας είναι το σκήπτρο της βασιλείας σου»· και ο προφήτης Ησαΐας αναφωνεί: «Κοπίασε η Αίγυπτος και το εμπόριο των Αιθιόπων· και οι Σαβαίοι, άνδρες μεγαλόσωμοι, θα διαβούν προς εσένα, και θα σε ακολουθήσουν από πίσω δεμένοι με χειροπέδες, και θα σε προσκυνήσουν, διότι μέσα σου βρίσκεται ο Θεός. Διότι εσύ είσαι ο Θεός του Ισραήλ, και δεν το γνωρίζαμε.»

Διότι ιδού, εμείς μιλούμε με παρρησία, αντλώντας από τις θείες Γραφές, για την ευσεβή πίστη, και την τοποθετούμε σαν λυχνάρι πάνω στον λυχνοστάτη, λέγοντας: Ο Υιός είναι κατά φύση αληθινός και γνήσιος του Πατρός, ίδιος με την ουσία Του, Σοφία μονογενής, και Αυτός είναι ο αληθινός και μοναδικός Λόγος του Θεού· δεν είναι κτίσμα ούτε δημιούργημα, αλλά γέννημα της ίδιας της ουσίας του Πατρός. Γι' αυτό είναι Θεός αληθινός, υπάρχοντας ομοούσιος με τον αληθινό Πατέρα. Οι δε άλλοι, στους οποίους είπε: «Εγώ είπα, είστε θεοί», μόνο κατά μέθεξη του Λόγου δια του Πνεύματος έχουν αυτή τη χάρη από τον Πατέρα. Διότι Αυτός είναι ο χαρακτήρας της υποστάσεως του Πατρός, και φως εκ φωτός, και δύναμη και εικόνα αληθινή της ουσίας του Πατρός. Διότι αυτό πάλι είπε ο Κύριος: «Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα».

Ιδού, εμείς από τις θείες Γραφές μιλάμε με παρρησία για την ευσεβή πίστη και την τοποθετούμε σαν λύχνο πάνω στον λυχνοστάτη, λέγοντας: «Ο Υιός είναι αληθινός εκ φύσεως και γνήσιος του Πατρός, ίδιος της ουσίας Του, μονογενής σοφία, και αυτός είναι ο αληθινός και μόνος Λόγος του Θεού· δεν είναι κτίσμα ούτε δημιούργημα, αλλά ίδιον γέννημα της ουσίας του Πατρός· γι' αυτό είναι αληθινός Θεός από αληθινό Πατέρα, υπάρχοντας “ομοούσιος”. Τα δε άλλα, για τα οποία είπε: “εγώ είπα· θεοί είστε”, μόνο κατά μετοχή του Λόγου μέσω του Πνεύματος έχουν αυτή τη χάρη από τον Πατέρα. Είναι “χαρακτήρας” της “υποστάσεως” του Πατρός και “φως εκ φωτός” και “δύναμη” και “εικόνα” αληθινή της ουσίας του Πατρός. Διότι αυτό πάλι είπε ο Κύριος: “Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα”. Πάντοτε υπήρχε και υπάρχει και ποτέ δεν υπήρξε εποχή που να μην υπήρχε· διότι, εφόσον ο Πατέρας είναι αΐδιος, αΐδιος θα είναι και ο Λόγος και η Σοφία Του». Αυτοί λοιπόν, τι άραγε μας προβάλλουν από την πανέγκλητη Θάλεια; Ας την αναγνώσουν πρώτα, μιμούμενοι το ήθος εκείνου που την έγραψε, ώστε, έστω και χλευαζόμενοι από άλλους, να μάθουν σε ποια πτώση βρίσκονται, και έτσι στη συνέχεια ας μιλήσουν. Τι άραγε θα μπορούσαν να πουν από αυτήν, παρά ότι «δεν ήταν πάντοτε ο Θεός Πατέρας, αλλά έγινε αργότερα· δεν υπήρχε πάντοτε ο Υιός· διότι δεν υπήρχε πριν γεννηθεί. Δεν προέρχεται από τον Πατέρα, αλλά από τα μη όντα έλαβε και αυτός υπόσταση. Δεν είναι ίδιος της ουσίας του Πατρός· διότι είναι κτίσμα και δημιούργημα».

Διότι, σύμφωνα με τον Ιωάννη, όταν ο Κύριος είπε «εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα», «πήραν στα χέρια τους πέτρες οι Ιουδαίοι, για να τον λιθοβολήσουν. Ο Ιησούς τους αποκρίθηκε: Πολλά καλά έργα σας έδειξα από τον Πατέρα· για ποιο από αυτά τα έργα με λιθοβολείτε; Του αποκρίθηκαν οι Ιουδαίοι: Δεν σε λιθοβολούμε για κάποιο καλό έργο, αλλά για βλασφημία, και επειδή εσύ, ενώ είσαι άνθρωπος, κάνεις τον εαυτό σου Θεό. Ο Ιησούς τους αποκρίθηκε: Δεν είναι γραμμένο στον νόμο σας ότι “εγώ είπα: είστε θεοί”; Εάν ονόμασε θεούς εκείνους, προς τους οποίους απευθύνθηκε ο λόγος του Θεού, και η Γραφή δεν μπορεί να αναιρεθεί, σε αυτόν που ο Πατέρας αγίασε και απέστειλε στον κόσμο, εσείς λέτε ότι “βλασφημείς”, επειδή είπα “είμαι Υιός του Θεού”; Εάν δεν κάνω τα έργα του Πατέρα μου, να μην με πιστεύετε· εάν όμως τα κάνω, ακόμη κι αν δεν πιστεύετε σε εμένα, πιστέψτε στα έργα, για να γνωρίσετε και να κατανοήσετε ότι ο Πατέρας είναι σε εμένα, κι εγώ στον Πατέρα». Καίτοι, από ό,τι πρέπει να κατανοήσει κανείς από το προφανές, δεν είπε ούτε «είμαι Θεός», ούτε «είμαι Υιός του Θεού», αλλά «εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα».

Ο μεν Θεός είναι Θεός φύσει και ουσία· κατά χάριν δε και κατά θέσιν ονομάζονται θεοί και οι δίκαιοι. Διότι και η Γραφή λέγει: «Εγώ είπα: Θεοί είστε και υιοί του Υψίστου». Ονομάζεται δε Πατέρας, είτε επειδή συντηρεί τα πάντα, είτε επειδή συντηρεί και στηρίζει τα οικεία τέκνα όπως ένας πατέρας. Υιός δε ονομάζεται, σαν να λέγαμε: Όπως ακριβώς είναι ο Πατέρας κατά την ουσία, τέτοιος είναι και ο Υιός· είτε άκτιστος από άκτιστο, είτε θνητός από θνητό. Πνεύμα δε ονομάζεται, σαν να σημαίνει «παν νεύμα», αυτό που με ταχύτητα κατευθύνεται και κινείται παντού.

Ορθόδοξος: Εάν νομίζεις ότι το αγέννητο και το γεννητό είναι οι φύσεις, και ο Γαβριήλ γνωρίζει ότι ο ίδιος είναι γεννητής φύσεως, πώς δεν θα ήταν και ο Γαβριήλ ομοούσιος με τον Υιό; Εάν όμως ο Γαβριήλ, όντας γεννητής φύσεως, δεν θεωρεί τον εαυτό του ομοούσιο με τον Υιό, τότε το γεννητό δεν είναι φύση. Εάν δε το γεννητό δεν είναι φύση, ούτε το αγέννητο είναι φύση. [Να μην ονομάζεις όμως γενητό τον Υιό, τον γενεσιουργό των πάντων, αλλά να τον ονομάζεις γεννητό, όπως ακριβώς έχει γραφτεί. Διότι γεννητό είναι εκείνο που έχει πατέρα, ενώ γενητό είναι εκείνο που έχει γενεσιουργό.] Ο Θεός λοιπόν είναι δικός μας γενεσιουργός μέσω του Υιού, ενώ για τον Υιό είναι Πατέρας και όχι γενεσιουργός· διότι κανένας δεν είναι γενεσιουργός του δικού του υιού, επειδή τότε δεν θα ήταν πλέον πατέρας, αλλά γενεσιουργός. Γενεσιουργός είναι εκείνος που φέρνει κάτι εξωτερικό σε γένεση, ενώ πατέρας είναι εκείνος που γεννά από τον εαυτό του. Όταν, λοιπόν, ακούς τον Θεό ως γενεσιουργό, μην υποθέτεις κόπο και μόχθο, και όταν τον ακούς ως Πατέρα, μην αναζητάς ροή, αλλά να τα κατανοείς θεοπρεπώς, ώστε να γίνεις θεός και να μην πεθάνεις ως άνθρωπος.

Διότι ο άνθρωπος είναι μεν από τη φύση του θνητός, επειδή ακριβώς δημιουργήθηκε εκ του μη όντος. Όμως, εξαιτίας της ομοιότητάς του προς τον Όντα Θεό, την οποία εάν διατηρούσε μέσω της προσηλώσεώς του προς Αυτόν, θα εξουδετέρωνε την κατά φύσιν φθορά και θα παρέμενε άφθαρτος· όπως ακριβώς λέει η Σοφία: «Η τήρηση των νόμων αποτελεί βεβαίωση αφθαρσίας»· και όντας άφθαρτος, θα ζούσε στο εξής ως Θεός, όπως άλλωστε το επισημαίνει και η Θεία Γραφή λέγοντας: «Εγώ είπα, θεοί είστε, και όλοι υιοί του Υψίστου· εσείς όμως πεθαίνετε σαν άνθρωποι, και πέφτετε σαν ένας από τους άρχοντες». Διότι ο μεν Θεός όχι μόνο μας εδημιούργησε εκ του μη όντος, αλλά και μας χάρισε την κατά Θεόν ζωή διά της χάριτος του Λόγου. Οι άνθρωποι όμως, έχοντας αποστραφεί τα αιώνια και έχοντας στραφεί προς τα έργα της φθοράς με τη συμβουλή του διαβόλου, έγιναν οι ίδιοι αίτιοι της δικής τους φθοράς διά του θανάτου· όντας μεν, όπως προείπα, από τη φύση τους φθαρτοί, αλλά έχοντας κατά χάριν, εξαιτίας της μετοχής τους στον Λόγο, αποφύγει τη φυσική τους κατάσταση, εάν βέβαια είχαν παραμείνει αγαθοί.

Ερώτ. γ΄. Και πόσοι θεοί υπάρχουν; Απόκ. Ένας είναι ο Θεός των θεών και Κύριος των κυριευόντων, και εκτός από αυτόν δεν υπάρχει άλλος. Ονομάζονται όμως θεοί και οι άνθρωποι κατά χάριν· κατά το: «Εγώ είπα, είστε θεοί, και όλοι υιοί του Υψίστου». Ερώτ. δ΄. Και εφόσον είναι ένας, πώς ονομάζουμε αυτόν τον ένα Θεό τρισυπόστατο, Πατέρα, και Υιό, και Άγιο Πνεύμα; Διότι, ιδού, αναφέρουμε τρεις, και όχι έναν. Αλλά δίδαξέ μας πώς είναι ένας ο Θεός· και πώς πάλι αναφέρουμε τρία πρόσωπα για τον Θεό. Θαυμαστό μας φαίνεται αυτό, το πώς δηλαδή είναι ένας ο Θεός, και τρία τα πρόσωπά του.

Και έτσι ο άνθρωπος καθίσταται θεοφόρος, ή μάλλον και Θεός, σύμφωνα με Εκείνον που είπε: «Εγώ είπα: θεοί είστε και υιοί του Υψίστου όλοι». Ας μη σε θορυβεί λοιπόν ο λογισμός, ή μάλλον ο Πονηρός, ότι οι σωματικές τροφές σε εμποδίζουν να φθάσεις στις επαγγελίες. Όχι! Διότι είναι άγιες και δεν είναι δυνατόν από το καλό να προκύπτει κακό. Απεναντίας, εκείνα που εξέρχονται από το στόμα, τα οποία προέρχονται από την καρδιά, αυτά κωλύουν και εμποδίζουν τον άνθρωπο να φθάσει ταχέως στις επαγγελίες που του έχουν προταθεί.

Εάν λοιπόν δεν ψεύδεται, ας τον πιστέψουμε σε όσα αποφαίνεται· πιστεύοντάς τον όμως, πάλι θα οδηγηθούμε στην ανάγκη να απιστήσουμε. Ώστε, εάν μεν ο Δαβίδ λέει την αλήθεια, αναιρεί τον ίδιο του τον λόγο, αφού και άνθρωπος είναι και δεν ψεύδεται· εάν όμως ψεύδεται, από αυτό και μόνο καθίσταται ανάξιος πίστεως· διότι ποιος θα δώσει προσοχή σε κάποιον που ψευδολογεί; Επομένως, εφόσον άπαξ και αποφάνθηκε ότι κάθε άνθρωπος είναι ψεύτης, ας ψεύδεται ο Δαβίδ για να επιβεβαιώσει τον λόγο του· ειδάλλως, λέγοντας την αλήθεια ο ίδιος, ακύρωσε την απόφασή του. Αλλά αυτά είναι λόγια όσων παίζουν και όσων καυχώνται με τις σοφιστείες των λόγων απέναντι στους άπειρους· η αλήθεια όμως δεν είναι έτσι. Διότι άνθρωποι ονομάζονται εκείνοι που κυριαρχούνται ακόμη από τα ανθρώπινα πάθη· ενώ εκείνος που έχει ήδη καταστεί ανώτερος από τα σαρκικά πάθη, και μέσω της τελειώσεως του νου έχει μεταβεί στην κατάσταση των αγγέλων, αυτός, όταν κάνει λόγο για τα ανθρώπινα, εξαιρεί ολοφάνερα τον εαυτό του από τους υπολοίπους. Διότι είναι αψευδής εκείνος που είπε: «Εγώ είπα· Είστε θεοί, και υιοί του Υψίστου όλοι· εσείς όμως πεθαίνετε σαν άνθρωποι». Είστε θεοί. Οπωσδήποτε δε, αν σε οποιονδήποτε άλλον, και στον Δαβίδ αρμόζει μια τέτοια προσηγορία. Διότι είναι και υιός του Υψίστου εκείνος που μέσω της αρετής έχει οικειωθεί τον Θεό, και δεν πεθαίνει ως άνθρωπος, αλλά έχει ζωντανό μέσα του τον Θεό.

Αν και εμείς, σύμφωνα με τον αληθή λόγο, δεν χαρακτηρίζουμε τον Υιό ούτε όμοιο ούτε ανόμοιο με τον Πατέρα. Διότι και τα δύο είναι εξίσου αδύνατα. Επειδή το όμοιο και το ανόμοιο λέγονται με βάση τις ποιότητες, ενώ το θείο είναι απαλλαγμένο από ποιότητα. Ομολογώντας δε την ταυτότητα της φύσεως, και το ομοούσιο αποδεχόμαστε και το σύνθετο αποφεύγουμε, εφόσον ο κατά ουσίαν Θεός και Πατέρας γέννησε τον κατά ουσίαν Θεό και Υιό. Διότι από αυτό αποδεικνύεται το ομοούσιο. Επειδή ο κατά ουσίαν Θεός είναι ομοούσιος με τον κατά ουσίαν Θεό, διότι θεός ονομάζεται και ο άνθρωπος, όπως στο «Εγώ είπα, είστε θεοί». Ακόμη και ο δαίμονας ονομάζεται θεός, όπως στο «Οι θεοί των εθνών είναι δαιμόνια». Αλλά οι μεν ονομάζονται έτσι κατά χάριν, οι δε κατά ψεύδος. Ο Θεός όμως μόνος είναι κατά ουσίαν Θεός. Και όταν λέω μόνος, δηλώνω την αγία και άκτιστη ουσία του Θεού. Διότι το «μόνος» λέγεται και για κάποιον άνθρωπο, αλλά και απλώς για τη φύση στο σύνολό της.

Και κάθε υπόσταση των δικαίων, και μεγάλων και μικρών, και αγγέλων και αρχαγγέλων, έχει αγιαστεί. Και ενώ τα μεν σώματα βρίσκονται σε διαφορετικά σημεία, το ένα εδώ και το άλλο εκεί, και οι άλλες δυνάμεις έχουν κάποια απόσταση μεταξύ τους. Το Πνεύμα δεν είναι έτσι, ούτε ένα μέρος Του, κατακερματισμένο στον καθένα, χορηγεί τη θεία ζωή, αλλά τα πάντα ζουν με την ακέραιη δύναμή Του. Και είναι παρόν παντού, όμοιο με τον Θεό που το αποστέλλει, και ως προς την ύπαρξη, και ως προς το να βρίσκεται παντού και μέσα στα πάντα εξίσου. Έτσι, και ο Γαβριήλ όταν ευαγγελιζόταν τη Μαριάμ, και κάποιος άλλος άγγελος αλλού σε κάποιον από τους αγίους· και καθένας από τους προφήτες όταν προφήτευε· και ο Παύλος όταν κήρυττε το Ευαγγέλιο στη Ρώμη· και ο Ιάκωβος στην Ιερουσαλήμ· και ο Μάρκος στην Αλεξάνδρεια· και άλλος σε άλλη πόλη, πληρούνταν όλοι από το Πνεύμα, χωρίς καμία απόσταση να εμποδίζει να ενεργείται ταυτόχρονα η ίδια χάρη. Και για τον λόγο αυτό, ο καθένας από τους αγίους είναι θεός. Διότι έχει ειπωθεί προς αυτούς από τον Θεό: «Εγώ είπα, είστε θεοί, και όλοι υιοί του Υψίστου»· και, «Ο Θεός των θεών, δηλαδή των αγίων, ο Κύριος, μίλησε»· και, «Θα εμφανιστεί ο Θεός των θεών στη Σιών», δηλαδή των αγίων.

Και ο Γαβριήλ όταν ευαγγελιζόταν τη Μαρία· και κάποιος άλλος αλλού όταν έφερνε το χαρμόσυνο μήνυμα σε κάποιον από τους αγίους· και ο κάθε προφήτης όταν προφήτευε· και ο Παύλος όταν κήρυττε το Ευαγγέλιο στη Ρώμη· και ο Ιάκωβος στην Ιερουσαλήμ· και ο Μάρκος στην Αλεξάνδρεια· και άλλος σε άλλη πόλη, πληρούνταν όλοι από το Πνεύμα, χωρίς καμία απόσταση να εμποδίζει το να ενεργείται ταυτόχρονα η ίδια χάρη· και γι' αυτόν τον λόγο ο καθένας από τους αγίους είναι θεός. Διότι έχει λεχθεί προς αυτούς από τον Θεό: «Εγώ είπα, είστε θεοί και όλοι υιοί του Υψίστου» και «Ο Θεός των θεών», δηλαδή των αγίων, «ο Κύριος, μίλησε», και «θα φανερωθεί ο Θεός των θεών στη Σιών», δηλαδή των αγίων. Είναι δε ανάγκη, εκείνο που αποτελεί την αιτία ώστε οι θεοί να είναι θεοί, να είναι θείο Πνεύμα και να είναι εκ Θεού. Διότι, όπως εκείνο που είναι η αιτία ώστε τα καυστικά υλικά να είναι καυστικά είναι ανάγκη να είναι το ίδιο καυστικό, και εκείνο που είναι η αιτία ώστε οι άγιοι να είναι άγιοι είναι ανάγκη να είναι άγιο, έτσι και εκείνο που είναι η αιτία ώστε οι θεοί να είναι θεοί, είναι ανάγκη να είναι Θεός.

Και βεβαίως, ενώ ο Θεός λέει μέσω ενός από τους προφήτες ότι θα κατοικήσει και θα περπατήσει ανάμεσά μας, ο Χριστός κατοικεί μέσα μας, και ενεργεί ως Θεός αυτά που έχουν θεσπιστεί από παλιά. «Διότι ο Μωυσής μεν ήταν πιστός σε όλο τον οίκο του ως υπηρέτης, σύμφωνα με τα γεγραμμένα, εις μαρτύριον αυτών που επρόκειτο να ειπωθούν· ο δε Χριστός ως υιός πάνω στον οίκο του, του οποίου οίκος είμαστε εμείς.» Β. Δεν υπάρχει λοιπόν απολύτως τίποτα που να μας εμποδίζει να πιστεύουμε και να φρονούμε αληθινά ότι, εφόσον ο Υιός προήλθε από την ίδια την ουσία του Θεού και Πατρός, δεν θα μπορούσε να νοηθεί ως κάτι διαφορετικό από αυτόν, όσον αφορά τη φυσική ταυτότητα. Α. Πολύ σωστά, φίλε μου· διότι φαινόταν ότι ήταν ορθό να φρονεί έτσι και ο μακάριος Παύλος: «Εάν ο Θεός είναι υπέρ ημών, λέει, ποιος θα είναι εναντίον μας; Αυτός που δεν λυπήθηκε τον ίδιο του τον Υιό, αλλά τον παρέδωσε για χάρη όλων μας, πώς δεν θα μας χαρίσει τα πάντα μαζί με αυτόν;». Εάν λοιπόν ο Υιός είναι αληθινά ίδιος του Θεού και Πατρός, άραγε θα μπορούσε να απομακρυνθεί προς κάποια φυσική αλλοτριότητα, και θα μπορούσε να επινοηθεί κάποιος άμεμπτος λόγος, ο οποίος να διαχωρίζει σε κάτι ξένο και να αποδεικνύει αλλότριο εκείνο που είναι ίδιον κάποιου, του οποίου και νοείται και λέγεται ότι είναι ίδιον; Β. Δεν το νομίζω. Α. Και τι λοιπόν; Δεν λέμε ότι είναι αναρίθμητοι εκείνοι που έχουν κληθεί στην κατά Θεόν υιοθεσία; Β. Βεβαιότατα. Διότι έχει γραφτεί: «Εγώ είπα: Είστε θεοί και όλοι υιοί του Υψίστου.» Α.

Αν όμως η ιδιότητα του δημιουργήματος (γενητού) υφίσταται μόνο κατά την κένωση και κατά τον χρόνο της συγκατάβασης, και το να συγκαταλέγεται με τα κτίσματα, άραγε δεν θα ταίριαζε ελάχιστα σε αυτόν που δεν έχει κενωθεί ως προς το να είναι γενητός, αλλά αντίθετα το να βρίσκεται πάνω από την κτίση και να ξεπερνά τη δόξα του δημιουργήματος; Β. Θα ταίριαζε βεβαίως. Α. Και αν ο χαρακτηρισμός «πρωτότοκος» εισάγεται πολύ εύστοχα εξαιτίας του ότι επέλεξε για χάρη μας να υποστεί την πολυθρύλητη εκείνη πτωχεία – διότι πτώχευσε μαζί με εμάς, αν και ήταν πλούσιος – θα ήταν, νομίζω, βέβαιο και αληθινό το ότι πρέπει να κατανοούμε πως, όταν δεν είχε πτωχεύσει, ήταν «μονογενής». Διότι θεωρώ πως είναι απολύτως αναγκαίο και με κάθε τρόπο να μην είναι κανένα από τα δύο αυτά ονόματα ψευδές ως προς αυτόν. Είναι δε ταυτόχρονα και μονογενής και πρωτότοκος, ως Υιός αληθινός και όχι ποίημα. Β. Αλλά, λένε, το όνομα του υιού αποδίδεται και σε αυτά που είναι ομολογουμένως δημιουργήματα. «Διότι εγώ είπα», λέγει, «Θεοί είστε, και όλοι υιοί Υψίστου». Α. Έπειτα, πες μου, πώς θα μπορούσε να αδικήσει τον αληθινό και κατά φύσιν Θεό και Υιό, ο οποίος προήλθε από την ίδια την ουσία του Θεού και Πατρός, είτε ως προς τη δόξα είτε ως προς τον ίδιο τον εννοούμενο λόγο του τρόπου υπάρξεώς Του, εάν κι εμείς οι ίδιοι, αν και ως προς τη φύση μας είμαστε από γη, έχουμε ονομαστεί κατά χάριν υιοί και θεοί;

ΤΟΥ ΑΥΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΚΥΡΙΛΛΟΥ ΔΙΑΛΕΞΗ ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΝΕΣΤΟΡΙΟ ΟΤΙ Η ΑΓΙΑ ΠΑΡΘΕΝΟΣ ΕΙΝΑΙ ΘΕΟΤΟΚΟΣ ΚΑΙ ΟΧΙ ΧΡΙΣΤΟΤΟΚΟΣ. ΝΕΣΤΟΡΙΟΣ. Όταν η θεία Γραφή πραγματεύεται τη γέννηση του Χριστού από την Παρθένο Μαρία [ή] τον θάνατο, πουθενά δεν φαίνεται να έχει χρησιμοποιήσει το όνομα του Θεού, αλλά του Χριστού ή του Κυρίου ή του Ιησού, επειδή αυτά τα τρία ονόματα είναι δηλωτικά των δύο φύσεων, άλλοτε της μίας, και άλλοτε της άλλης. Δηλαδή τι εννοώ: Όταν ο Απόστολος μας αναγγέλλει τη γέννηση του Χριστού από την Παρθένο, λέει: «Εξαπέστειλε ο Θεός τον Υιό του, ο οποίος γεννήθηκε από γυναίκα». Και δεν είπε: Εξαπέστειλε τον Θεό Λόγο. Λαμβάνει δε το όνομα που δηλώνει τις δύο γεννήσεις, δηλαδή Θεό και άνθρωπο, επειδή ο Χριστός είναι διττός. Διότι η Παρθένος γέννησε Υιό του Θεού, σύμφωνα με αυτό που έχει λεχθεί: «Εσείς δε είστε θεοί και υιοί του Υψίστου όλοι». Επομένως, μάθαμε από τη Γραφή να την λέμε Χριστοτόκο, Κυριοτόκο, ανθρωποτόκο, αλλά πουθενά δεν διδαχθήκαμε να αποκαλούμε την αγία Παρθένο Θεοτόκο. ΚΥΡΙΛΛΟΣ. Ο Ησαΐας βοά εν Πνεύματι λέγοντας: «Ιδού, η παρθένος θα συλλάβει και θα γεννήσει υιό, και θα καλέσουν το όνομά του Εμμανουήλ, το οποίο μεθερμηνευόμενο σημαίνει, Ο Θεός είναι μαζί μας». Αυτός, λοιπόν, που γεννήθηκε είναι Θεός, είτε το θέλεις είτε όχι. ΝΕΣΤΟΡΙΟΣ. Ο άγγελος είπε στον Ιωσήφ: «Σήκω, παράλαβε το παιδίον και τη μητέρα του, και φύγε στην Αίγυπτο, και μείνε εκεί έως ότου σου πω». Και δεν είπε: Παράλαβε τον Θεό και τη μητέρα του.

Επειδή, όμως, είναι λογικό να έχουμε κατά νου και τις κακόβουλες επινοήσεις των αιρετικών, θεωρώ ότι αρμόζει, αποβλέποντας στις δικές τους συνήθειες, να πούμε πάλι λίγα λόγια. «Όλα», λέει, «έγιναν δι' αυτού και χωρίς αυτόν δεν έγινε τίποτα». Θεοπρεπές είναι και αυτό το αξίωμα που αποδίδει στον Υιό, αποδεικνύοντας ότι είναι από κάθε άποψη ομοούσιος με τον γεννήτορα Θεό, και λέγοντας ότι όλα τα γνωρίσματα εκείνου ενυπάρχουν φυσικά στο γέννημα· ώστε να νοείται αληθινά Θεός εκ Θεού, και όχι ότι κατέχει την προσωνυμία επίκτητα όπως εμείς, η οποία μας προσφέρεται μόνο κατά χάριν, σύμφωνα με το «Εγώ είπα, είστε θεοί και όλοι υιοί του Υψίστου». Διότι, αν τα πάντα έγιναν δι' αυτού, ο ίδιος θα πρέπει να είναι κάτι διαφορετικό από τα πάντα· γιατί στη λέξη «πάντα», δεν υπάρχει τίποτα που να μην περιλαμβάνεται σε όλα αυτά. Όπως ακριβώς, βέβαια, και ο μακάριος Παύλος διαπιστώνεται ότι έτσι εννόησε το «πάντα»· διότι, όταν σε κάποια από τις επιστολές του έκανε λόγο για τον Σωτήρα μας και υποστήριζε ότι τα πάντα έχουν υποταχθεί κάτω από τα πόδια του, πολύ σωστά πράττοντας προσθέτει: «Με το να πει "τα πάντα", δεν άφησε τίποτα που να μην του είναι υποταγμένο». Επομένως, επειδή πιστεύουμε ότι τα πάντα έχουν δημιουργηθεί διά του Υιού, δεν μπορούμε να νοήσουμε ότι και ο ίδιος είναι ένα από τα πάντα, αλλά αναλογιζόμαστε ότι βρίσκεται έξω από τα πάντα, και διαχωρίζοντάς τον από τη φύση και την ομοειδία των δημιουργημάτων, θα ομολογήσουμε τελικά ότι δεν είναι τίποτα άλλο παρά κατά φύσιν Θεός εκ Θεού.

Και αυτά μεν έτσι έχουν· πάλι όμως θα μας πει ίσως ο αντίπαλος: Αν οι άγιοι δεν ήταν φως εκ φύσεως, για ποιο λόγο ο Σωτήρας δεν τους αποκάλεσε μετόχους του φωτός, αλλά τους ονόμασε φως; Και πώς είναι άλλης φύσης η κτίση ως προς αυτόν, αν, όπως ακριβώς ο ίδιος ονομάστηκε φως, έτσι και τα λογικά όντα; Διότι «Εσείς είστε το φως του κόσμου», άκουγαν οι μαθητές. Τι θα πούμε λοιπόν, ω άριστε; Πάλι θα του πούμε: Υιοί του Θεού και θεοί έχουμε κληθεί από τις θείες Γραφές, σύμφωνα με το: «Εγώ είπα, είστε θεοί και όλοι υιοί του Υψίστου»; Άραγε λοιπόν, εγκαταλείποντας το να είμαστε σύμφωνα με τη φύση αυτό που είμαστε, θα ανεβούμε στη θεία και άρρητη ουσία, και, αποβάλλοντας τον Λόγο του Θεού από την αληθινή υιότητα, αντί για εκείνον θα παρακαθίσουμε δίπλα στον Πατέρα, και θα κάνουμε αφορμή ασέβειας τη χάρη Εκείνου που μας τιμά; Μη γένοιτο· αλλά από τη μια ο Υιός θα παραμείνει αναλλοίωτα σε αυτά που είναι· εμείς όμως είμαστε θετοί στην υιότητα, και θεοί κατά χάριν, χωρίς να αγνοούμε τι ακριβώς είμαστε· έτσι πιστεύουμε ότι είναι και φως οι άγιοι. Νομίζω δε ότι, ερευνώντας, πρέπει να δούμε και εκείνο.

Διότι, αφού γίναμε μέτοχοί του μέσω του Πνεύματος, σφραγιστήκαμε καθ' ομοίωσιν προς αυτόν και ανεβαίνουμε στο αρχέτυπο σχήμα της εικόνας, σύμφωνα με την οποία η θεία γραφή λέει ότι έχουμε δημιουργηθεί. Διότι μόνο έτσι, αφού ανακτήσουμε το αρχέγονο κάλλος της φύσης μας και αναμορφωθούμε προς εκείνη τη θεία φύση, θα γίνουμε ανώτεροι από τα κακά που μας συνέβησαν εξαιτίας της παράβασης. Επομένως, ανεβαίνουμε στο υπερφυσικό αξίωμα μέσω του Χριστού, αλλά δεν θα γίνουμε και εμείς υιοί Θεού απαράλλακτα όπως εκείνος, παρά μόνο σε σχέση με εκείνον μέσω της χάριτος κατά μίμηση. Διότι αυτός είναι αληθινός Υιός που υπάρχει από τον Πατέρα, ενώ εμείς είμαστε θετοί από φιλανθρωπία, λαμβάνοντας ως μερίδιο χάριτος το: «Εγώ είπα, είστε θεοί και όλοι υιοί του Υψίστου». Διότι η δημιουργημένη και δούλη κτίση καλείται προς τα υπερφυσικά με γυμνό νεύμα και θέλημα του Πατέρα. Ενώ ο Υιός και Θεός και Κύριος δεν κατέχει το να είναι Θεός και Υιός επειδή το θέλησε ο Θεός και Πατέρας, ούτε επειδή απλώς το βουλήθηκε, αλλά, επειδή ανέλαμψε από την ίδια την ουσία του Πατέρα, φέρει εκ φύσεως το δικό της αγαθό. Και πάλι αποδεικνύεται ότι ο Υιός υπάρχει ως αληθινός Υιός, όταν εξετάζεται σε αντιπαραβολή με εμάς.

Διότι σε αυτόν «κατοίκησε όλο το πλήρωμα της θεότητας σωματικώς», όπως λέει ο Παύλος. Υποστηρίζει, βεβαίως, ωφέλιμα ότι ο Λόγος κατασκήνωσε ανάμεσά μας, αποκαλύπτοντάς μας και με αυτό ένα πολύ βαθύ μυστήριο. Διότι όλοι ήμασταν εν Χριστώ, και η κοινή φύση της ανθρωπότητας αναβαίνει στο δικό του πρόσωπο, επειδή για τον λόγο αυτό έχει ονομαστεί και έσχατος Αδάμ, πλουτίζοντας την κοινή μας φύση με όλα όσα φέρνουν ευφροσύνη και δόξα, όπως ακριβώς ο πρώτος Αδάμ έφερε όσα οδηγούν στη φθορά και την κατήφεια. Επομένως, σε όλους κατασκήνωσε ο Λόγος μέσω του ενός, ώστε, αφού ο ένας «ορίστηκε Υιός Θεού εν δυνάμει κατά το πνεύμα της αγιωσύνης», το αξίωμα να έλθει σε όλη την ανθρωπότητα, και έτσι να φθάσει και σε εμάς μέσω ενός από εμάς το: «Εγώ είπα, είστε θεοί και όλοι υιοί του Υψίστου». Συνεπώς, στον Χριστό πράγματι ελευθερώνεται η δουλική φύση, αναβαίνοντας στη μυστική ενότητα με εκείνον που φόρεσε τη μορφή του δούλου, ενώ σε εμάς έρχεται κατά μίμηση του Ενός, λόγω της κατά σάρκα συγγένειας. Διαφορετικά, για ποια αιτία «δεν επιλαμβάνεται της φύσεως των αγγέλων, αλλά του σπέρματος του Αβραάμ», εξαιτίας του οποίου όφειλε «να ομοιωθεί κατά πάντα με τους αδελφούς» και να γίνει αληθινά άνθρωπος;

Τώρα ελέγχοντας τους Ιουδαίους, ότι δεν τον λιθοβολούσαν επειδή είπε «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα», αλλά αναίτια, λέει: Εάν, επειδή ονόμασα τον εαυτό μου Θεό, θεωρείτε ότι βλασφημώ, γιατί, όταν ο Πατέρας είπε μέσω του νόμου προς τους ανθρώπους «Είστε θεοί», δεν κρίνατε ότι αυτό είναι βλασφημία; Αυτό το λέει, όχι για να τους προκαλέσει να πουν κάτι εναντίον του Πατέρα, αλλά για να τους ελέγξει ότι αγνοούν τον νόμο και τις θεόπνευστες γραφές. Επειδή όμως υπάρχει μεγάλη διαφορά μεταξύ αυτών που ονομάστηκαν θεοί και του κατά φύσιν Θεού, μέσα από όσα λέει διδάσκει αυτή τη διαφορά: διότι, αν οι άνθρωποι προς τους οποίους απευθύνθηκε ο Λόγος του Θεού ονομάστηκαν θεοί και λαμπρύνθηκαν με την τιμή της θεότητας, αφού δέχτηκαν και έβαλαν να κατοικήσει μέσα στην ψυχή τους ο Λόγος του Θεού, πώς δεν θα είναι κατά φύσιν Θεός εκείνος εξαιτίας του οποίου αυτοί έγιναν θεοί; Διότι «ο Λόγος ήταν Θεός», σύμφωνα με τη φωνή του Ιωάννη· αυτός που χάρισε και στους άλλους αυτή τη λαμπρότητα. Εάν λοιπόν ο Λόγος του Θεού μέσω του Αγίου Πνεύματος ανυψώνει προς την υπεράνθρωπη χάρη και στολίζει με θεϊκή τιμή αυτούς στους οποίους κατοικεί, γιατί, λέει, ισχυρίζεστε ότι βλασφημώ, όταν αποκαλώ τον εαυτό μου Υιό του Θεού και Θεό; Και τούτο, παρόλο που μέσα από τα έργα που μου ανατέθηκαν από Αυτόν αποδεικνύεται ότι είμαι κατά φύσιν Θεός. Διότι, αφού με αγίασε, με απέστειλε στον κόσμο ως «Σωτήρα του κόσμου»· πράγμα που ανήκει μόνο στον κατά φύσιν Θεό, το να μπορεί δηλαδή να διασώζει τους ανθρώπους από τον διάβολο, την αμαρτία και τη φθορά.

Αν πάλι κάποιος επέλεγε να αναγάγει αλληγορικά σε ήθη και τρόπους ζωής τον άνθρωπο, τα κτήνη και τα υπόλοιπα, ως «ανθρώπους» μεν θα εννοήσει εκείνους που ζουν κατά σάρκα, που έχουν γήινο φρόνημα και είναι απορροφημένοι στα πρόσκαιρα, προς τους οποίους απευθύνθηκε ο θείος λόγος: «Εγώ είπα, θεοί είστε και όλοι υιοί του Υψίστου, εσείς όμως πεθαίνετε ως άνθρωποι». Διότι η ζωή των αγίων δεν είναι πλέον ανθρώπινη, αλλά μάλλον περισσότερο θεία και πνευματική, εφόσον αληθεύει ότι περιπατούν μεν στη σάρκα, αλλά δεν ζουν κατά σάρκα, σύμφωνα με το γεγραμμένο, και έχουν το πολίτευμά τους μάλλον στους ουρανούς. Ως «κτήνη» πάλι θα εννοήσει εκείνους που έχουν συνηθίσει να συζούν με πολλή αμάθεια και είναι νωθροί στη διάνοια, για τους οποίους αναφέρει μέσω της φωνής του Δαβίδ: «Ο άνθρωπος, ενώ βρισκόταν σε τιμή, δεν το εννόησε, παραβλήθηκε με τα κτήνη τα ανόητα και εξομοιώθηκε με αυτά». Και επιπροσθέτως παραγγέλλει λέγοντας: «Μη γίνεστε σαν το άλογο και το ημίονο, στα οποία δεν υπάρχει σύνεση». Ως «πτηνά» εξάλλου θα θεωρήσουμε εκείνους που έχουν αλαζονική και τρόπον τινά μετέωρη διάνοια, των οποίων ο νους έχει μάθει να περιφέρεται στα ύψη και αποφεύγει να συναναστρέφεται τους ταπεινούς. Τέτοιος περίπου είναι ο αλαζόνας, ο οποίος είναι ολοκληρωτικά παγιδευμένος στα παραπτώματα της θεομίσητης υπεροψίας.

Θεούς, πάλι, αναφέρει αυτούς που δεν είναι μεν πραγματικά θεοί, αλλά έχουν ονομαστεί έτσι κατά χάριν· τους οποίους μνημονεύει και ο πάνσοφος Παύλος λέγοντας: «Διότι και αν υπάρχουν λεγόμενοι θεοί και πολλοί κύριοι, είτε στον ουρανό είτε στη γη, εντούτοις για εμάς υπάρχει ένας Θεός, ο Πατέρας, από τον οποίο προέρχονται τα πάντα και εμείς υπάρχουμε από αυτόν· και ένας Κύριος, ο Ιησούς Χριστός, μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα, και εμείς υπάρχουμε μέσω αυτού». Υπάρχουν, επομένως, κάποιοι που έχουν ονομαστεί θεοί κατά χάριν. Γι' αυτό, άλλωστε, έχει ειπωθεί και προς εμάς μέσω της φωνής του Ψαλμωδού: «Εγώ είπα: Θεοί είστε, και όλοι υιοί του Υψίστου». Ως αληθινός Θεός, λοιπόν, ο μονογενής Λόγος του Θεού, στάθηκε σε σύναξη θεών. Και ποιών άραγε θεών; Εκείνων που έχουν τιμηθεί με την ονομασία του Θεού λόγω του αξιώματος της ιερωσύνης.

Διότι έτσι τους ονομάζει και ο Παύλος λέγοντας: «Θεούς δεν θα κακολογήσεις, και για τον άρχοντα του λαού σου δεν θα μιλήσεις άσχημα.» [<Εγώ είπα: Είστε θεοί, και υιοί του Υψίστου.> Επειδή, λοιπόν, έχουμε γίνει υιοί του, εφόσον δεχθήκαμε στον νου μας τον κατά φύση και αληθινό Υιό μέσω του Αγίου Πνεύματος, για αυτό και έχουμε τιμηθεί με αυτή την κλήση και ονομαστήκαμε θεοί, αν και κατά φύση δεν είμαστε αυτό, αλλά χάριν τιμής και δόξας. Όμως, έστω και αν ονομαζόμαστε θεοί, ένας είναι ο κατά φύση και αληθινός, και πάνω από όλα· ενώ εμείς είμαστε κατά μέθεξη, όπως είπα.]

«Εφόσον προερχόμαστε από τη γη, έχουμε κληθεί προς υιοθεσία από τον Δεσπότη των πάντων, και στην αδελφότητα του Χριστού, ο οποίος για εμάς έγινε σαν και εμάς, ώστε και εμείς μέσω αυτού να γίνουμε, σε μια ανώτερη και υπεράνθρωπη κατάσταση, θεοί, κερδίζοντας αυτή τη δόξα προφανώς κατά χάρη και φιλανθρωπία». «Διότι εγώ είπα», λέει, «Είστε θεοί, και όλοι γιοι του Υψίστου». Ήλπισε λοιπόν ο Ενώς ότι θα ονομαστεί από τους άλλους με το όνομα του Κυρίου του Θεού του, δηλαδή, Θεός. Επειδή, λοιπόν, ήταν αξιοθαύμαστος καθώς ξεχώριζε με τα καυχήματα της οσιότητας, ίσως κάποιοι από τους πιο επιεικείς να τον ονόμαζαν Θεό, επιλέγοντας να τον στεφανώσουν με την ύψιστη τιμή. Ας επανέλθει λοιπόν ο λόγος μας στον δικό του σκοπό. Διότι οι Ιουδαίοι, οι οποίοι αποτελούν εικόνες των απογόνων του Κάιν· το ότι υπάρχουν, είναι μεν γνωστό στον Θεό των πάντων· αλλά το ότι δεν είναι εγγεγραμμένοι στο βιβλίο της ζωής, καθίσταται σαφές από το γεγονός ότι έχει αποσιωπηθεί η ζωή των απογόνων του Κάιν. Διότι το ότι το εν Χριστώ γένος είναι εγγεγραμμένο και παραμένει στη μνήμη του Θεού, θα το αποδείκνυε, νομίζω, το γεγονός ότι έχει καταγραφεί με σαφήνεια η ζωή των δικαίων, δηλαδή των απογόνων του Σηθ. Και ο Ενώς, όντας αμέσως δεύτερος από τον Κάιν, έλαβε πόλη με το όνομά του. Διότι οι ταλαίπωροι Ιουδαίοι σκέφτονται μόνο τα επίγεια, μη γνωρίζοντας την εκκλησία των πρωτοτόκων, ούτε βέβαια σπεύδοντας προς την άνω πόλη.

ΑΛΛΟ. Περί αϊδιότητος. Συλλογισμός συνυφασμένος με κάποια απορία, ο οποίος οδηγεί στην ομολογία ότι πρέπει να δεχόμαστε πως ο Υιός προέρχεται από την ουσία του Πατρός και δεν έχει προστεθεί από έξω· εάν ισχύει αυτό, είναι φανερό ότι είναι και συναΐδιος με τον Πατέρα. Εάν σύμφωνα με τη δική σας αντίληψη, ω θεομάχοι, ο Υιός προέρχεται από το μηδέν και δεν υπήρχε πριν γεννηθεί, μετέχοντας στον Θεό, είναι προφανές ότι, όπως ακριβώς και τα άλλα λογικά όντα, ονομάστηκε και αυτός Θεός και Υιός και Σοφία. Διότι αυτό συμβαίνει στα λογικά κτίσματα, στα οποία δεν αληθεύει εκ φύσεως το κάλλος της θεότητας, αλλά το παρέχει η χάρη εκείνου που το δωρίζει· όπως όταν λέει: «Εγώ είπα, θεοί είστε και υιοί του Υψίστου όλοι». Διότι, έχοντας υιοθετηθεί λόγω της σχέσης μας με τον Θεό, θεωνόμαστε από αυτόν. Εάν, λοιπόν, εφόσον μετέχουμε στον Θεό κατά χάριν, ονομαζόμαστε υιοί του Θεού, σε τι θα λέγαμε ότι μετέχει ο Λόγος για να γίνει Υιός ή Θεός; Εμείς μεν μετέχουμε στο Άγιο Πνεύμα· το να νομίζει όμως κανείς κάτι τέτοιο για τον Λόγο, είναι δείγμα αμάθειας. Διότι ο ίδιος λέει για το Πνεύμα: «Επειδή θα λάβει από το δικό μου». Σε τι λοιπόν, άραγε, μετέχει;

Ας αποβάλει λοιπόν ολοφάνερα τον Υιό και από τη θεότητα και από την κυριότητα, και ας τον κατατάξει στα δημιουργήματα, ώστε, αφού γίνει σαφής η βλασφημία τους, να πείσει τους πάντες να πουν: Πλανάσθε επειδή δεν γνωρίζετε τις Γραφές. Διότι, ενώ έπρεπε να εξετάζουν την κρυμμένη δύναμη του Λόγου, βλασφημούν απερίσκεπτα, παρουσιάζοντας τον Υιό όχι πλέον ως Θεό, αλλά ως ναό του Θεού, όπως ήταν ο καθένας από τους αγίους, για τους οποίους λέει: «Θα κατοικήσω μέσα τους και θα περπατήσω ανάμεσά τους». Θα είναι λοιπόν, σύμφωνα με τη μανία εκείνων, και αυτός ένας από τους κατά χάριν ονομαζόμενους υιούς και θεούς, προς τους οποίους έχει πει: «Εγώ είπα: Είστε θεοί και όλοι υιοί του Υψίστου». Ότι όμως απέχει εντελώς από αυτούς, και διαχωρίζεται λόγω της υπεροχής της φύσης του, το διδάσκει σαφώς ο Χριστός στο Ευαγγέλιο, λέγοντας: «Εσείς είστε από τα κάτω, εγώ είμαι από τα άνω» ονομάζοντας κάτω την υποταγμένη και κυριαρχούμενη φύση, και πάλι άνω την κυρίαρχη θεότητα που κυβερνά τα πάντα. Ενώ λοιπόν ο Χριστός λέει αληθινά ότι είναι από τα άνω, αυτός ισχυρίζεται ότι είναι από τα κάτω, συκοφαντώντας φανερά την ουσία του Υιού.

Για εμάς όμως λέει: «Εγώ είπα: Είστε θεοί, και όλοι Υιοί του Υψίστου. Εσείς όμως πεθαίνετε σαν άνθρωποι, και πέφτετε όπως ένας από τους άρχοντες». Επομένως, εάν δεν καταβάλουμε κάθε προσπάθεια για να αποφύγουμε το κακό, μπορούμε εύκολα να εκπέσουμε από όσα έχουμε λάβει.

ΑΛΛΟ, για το ίδιο θέμα. Αν, σύμφωνα με εσάς, όταν ταπείνωσε τον εαυτό του υπερυψώθηκε, και γι' αυτό του χαρίστηκε το όνομα που είναι πάνω από κάθε όνομα, δηλαδή ονομάστηκε Θεός, και γι' αυτό χρίστηκε και ονομάστηκε Υιός, είναι ανάγκη να πούμε ότι πριν από την ταπείνωση ο Λόγος του Θεού δεν ήταν αυτά. Διότι κανείς δεν θα λάμβανε αυτό που ήδη έχει. Και αν πριν από τους χρόνους της ταπείνωσης βρίσκεται να λέει προς κάποιους ο Θεός: «Εγώ είπα: Είστε θεοί, και υιοί του Υψίστου», φαίνεται ότι πολλοί έγιναν υιοί και θεοί πριν από αυτόν. Πώς λοιπόν είναι αληθινό το ότι τα πάντα έγιναν δι' αυτού; Και πώς αυτός υπάρχει πριν από όλα, ενώ έχει πολλούς πριν από αυτόν; Και πώς είναι πρωτότοκος όλης της κτίσης; Και αν προς μίμηση του κατά φύση Υιού θεσπίζονται και οι κατά χάρη, πώς αυτοί προηγούνται του κατά φύση; Και αν μετέχοντας στον Υιό υιοθετούμαστε δι' αυτού, πώς αυτός που μετέχει θα είναι προγενέστερος εκείνου στον οποίο μετέχει και μέσω του οποίου αποκτά την υιοθεσία; Και πώς δεν είναι ανώτερος αυτός που έλαβε αυτήν την ιδιότητα πρώτος από εκείνον που την έλαβε πολλές γενεές αργότερα; Αλλά όλα αυτά αποτελούν μεγάλο παραλογισμό.