Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 81:6

Λύση σε αυτά. Επομένως, το όνομα «Θεός» θα αποδυναμωθεί ως προς το να παραστήσει την ουσία του Θεού. Διότι αποδίδεται και σε εκείνους που δεν είναι εκ φύσεως θεοί, σύμφωνα με το «Εγώ είπα, θεοί είστε». Τι όμως θα εμποδίσει να πούμε και τούτο: ότι, επειδή ακριβώς τα ονόματα «δίκαιος», «αγαθός» και «άγιος» αποδίδονται και σε ανθρώπους (αφού πολλοί είναι τέτοιοι μέσω της μετοχής τους σε Εκείνον που είναι αληθινά και όντως αγαθός και δίκαιος), καθένα από αυτά τα ονόματα δεν θα αποδίδεται πλέον κυριολεκτικά στον Θεό; Εάν λοιπόν τα ονόματα είναι μεν κοινά σε εμάς και σε Αυτόν, αλλά το περιεχόμενό τους επαληθεύεται εκ φύσεως μόνο σε Αυτόν, τίποτε δεν εμποδίζει το να ονομάζεται ο Υιός κυριολεκτικά Λόγος και το να είναι αυτή η ονομασία παραστατική της ουσίας Του, έστω κι αν υπάρχουν πολλοί άλλοι λόγοι καταχρηστικά και προς μίμηση Εκείνου που ονομάζεται έτσι αληθινά. Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο λέει ο Υιός για τον Εαυτό Του: «Εγώ είμαι η αλήθεια». Επομένως, οτιδήποτε θεοπρεπές και άξιο της θείας γεννήσεως πει κανείς για Αυτόν, θα το πει κυριολεκτικά για Εκείνον, ενώ για τους άλλους όχι, αλλά μάλλον καταχρηστικά, όπως έχει ήδη λεχθεί.

ΑΛΛΟ. «Πάρτε τα αυτά από εδώ, μην κάνετε τον οίκο του Πατέρα οίκο εμπορίου.» Αν ο Υιός είναι δημιούργημα, προφανώς έχει κατά χάριν το να ονομάζεται Θεός, και του έχει δοθεί θετά το όνομα της υιότητας, όπως ακριβώς συμβαίνει και με τα άλλα λογικά κτίσματα, στα οποία το αξίωμα δεν φαίνεται να προέρχεται από τη φύση τους, αλλά από τη χάρη εκείνου που δηλώνει: «Εγώ είπα: Είστε θεοί και όλοι υιοί του Υψίστου.» Επομένως, αν δεν είναι κατ' ουσίαν Υιός, τότε είναι αδελφός εκείνων που έχουν κληθεί στην υιοθεσία του Θεού.

ΑΛΛΟ. «Τους αποκρίθηκε ο Ιησούς: Δεν είναι γραμμένο στον νόμο σας: Εγώ είπα, θεοί είστε; Αν ονόμασε θεούς εκείνους προς τους οποίους απευθύνθηκε ο λόγος του Θεού, και η Γραφή δεν μπορεί να αναιρεθεί, για εκείνον που ο Πατέρας αγίασε και απέστειλε στον κόσμο, εσείς λέτε ότι Βλασφημείς, επειδή είπα, Υιός του Θεού είμαι;» Βλέπεις πώς αντιδιαστέλλει σαφώς τον εαυτό του από τους κατά θέσιν θεούς, εφόσον ο ίδιος προφανώς υπάρχει κατά φύσιν αυτό που σε εκείνους προστίθεται ως χάρισμα; Πώς λοιπόν ενδέχεται αυτός που είναι ουσιωδώς Θεός να μην αποφεύγει οπωσδήποτε το να είναι δημιούργημα, εφόσον τοποθετούμε τη θεία και απερινόητη φύση υπεράνω του να είναι κτιστή;

Και αλλού: Εγώ είπα, είστε θεοί και όλοι υιοί του Υψίστου. Είπα, δεν γέννησα. Εκείνοι, με τον λόγο του Θεού, έλαβαν την υιοθεσία την οποία δεν είχαν. Αυτός όμως, δεν ήταν κάτι άλλο και γεννήθηκε ως κάτι άλλο, αλλά γεννήθηκε εξ αρχής Υιός [του Πατρός], [ευρισκόμενος υπεράνω κάθε αρχής και αιώνων,] Υιός του Πατρός όμοιος σε όλα με εκείνον που τον γέννησε. [Αΐδιος από αΐδιο Πατέρα,] γεννημένος ζωή από ζωή, και φως από φως, και αλήθεια από αλήθεια, και σοφία από σοφό, και βασιλεύς από βασιλέα, και Θεός από Θεό, και δύναμη από δύναμη.

Άκου τον Παύλο που λέει: «Πιστός είναι ο Θεός»· άκου άλλη Γραφή που λέει: «Θεός πιστός και δίκαιος». Προβλέποντας αυτό ο Ψαλμωδός έλεγε εκ προσώπου του Θεού, επειδή επρόκειτο οι άνθρωποι να λάβουν την προσωνυμία του Θεού: «Εγώ είπα, είστε θεοί, και όλοι υιοί του Υψίστου»· αλλά πρόσεχε, μήπως η προσωνυμία σου είναι ανθρώπου πιστού, ενώ η προαίρεση απίστου. Εισήλθες σε αγώνα, τρέξε τον δρόμο του· άλλον τέτοιο καιρό δεν πρόκειται να έχεις. Αν επρόκειτο να έρθουν οι ημέρες του γάμου σου, δεν θα παραμελούσες τα πάντα, για να ασχοληθείς με την ετοιμασία της γιορτής; Ενώ τώρα που πρόκειται να αφιερώσεις την ψυχή σου στον επουράνιο νυμφίο, δεν θα απέχεις από τα σωματικά, για να λάβεις τα πνευματικά;

Ἀλλά θα πει κάποιος: άρα λέμε ότι υπάρχουν δύο υιοί, και πώς είναι μονογενής; «Βέβαια, εσύ ποιος είσαι που αντιμιλάς στον Θεό;» Διότι, εάν ονομάζει Υιό αυτόν που προέρχεται από αυτόν, και Άγιο Πνεύμα αυτό που προέρχεται και από τους δύο (τα οποία, κατανοούμενα μόνο με την πίστη από τους αγίους ως φωτεινά και φωτοδότρα, έχουν φωτεινή την ενέργεια και βρίσκονται σε συμφωνία με τον ίδιο τον «Πατέρα» των «φώτων»), άκουε με πίστη, άνθρωπέ μου, ότι ο Πατέρας είναι πατέρας αληθινού Υιού, όλος φως, και ο Υιός είναι υιός αληθινού Πατέρα, φως εκ φωτός, όχι όπως τα δημιουργήματα ή τα κτίσματα μόνο κατ' όνομα· και το Άγιο Πνεύμα είναι πνεύμα αληθείας, τρίτο φως από τον Πατέρα και τον Υιό. Όλα δε τα άλλα είναι κατά θέσιν ή κατά κλήσιν, μη όντα όμοια με αυτά κατά την ενέργεια ή τη δύναμη ή το φως ή την έννοια· όπως αν έλεγε κανείς «υιούς εγέννησα και ύψωσα» ή όπως αν έλεγε κανείς «εγώ είπα, θεοί είστε και υιοί Υψίστου όλοι» ή όπως αν έλεγε κανείς «αυτός που γέννησε τις σταγόνες της δροσιάς» ή όπως αν έλεγε κανείς «από τον οποίο ονομάζεται κάθε πατριά στους ουρανούς και στη γη» ή όπως αν έλεγε κανείς «εγώ που στερεώνω τη βροντή και κτίζω το πνεύμα». Διότι ο αληθινός Πατέρας δεν είναι όπως οι υπόλοιποι πατέρες ή πατριάρχες, αρχίζοντας να είναι πατέρας ή παύοντας κάποτε με το πέρασμα του χρόνου να είναι πατέρας. Διότι, εάν αρχίζει να είναι πατέρας, άρα ήταν κάποτε υιός άλλου πατέρα πριν γίνει ο ίδιος πατέρας του Μονογενούς· και κατ' αναλογίαν, πατέρες πατέρων νοούνται τα τέκνα, και στο άπειρο είναι δυνατόν να βρει κανείς τον αληθινό πατέρα της απαρχής.

Διότι, όπως ο Υιός είναι «άγγελος της μεγάλης βουλής», έτσι είναι και το Άγιο Πνεύμα· «αλλά εμείς (λέει) λάβαμε το πνεύμα του Θεού, για να γνωρίσουμε αυτά που μας χαρίστηκαν από τον Θεό, τα οποία και λαλούμε, όχι με πειστικά λόγια σοφίας, αλλά με απόδειξη του πνεύματος του Θεού, εξηγώντας τα πνευματικά με τα πνευματικά». 8. Αλλά θα πει κάποιος: επομένως λέμε ότι υπάρχουν δύο υιοί, και πώς είναι μονογενής; «Μάλιστα, αλλά εσύ ποιος είσαι που ανταπαντάς στον Θεό;» Διότι, αν ονομάζει Υιό αυτόν που προέρχεται από Αυτόν, και Άγιο Πνεύμα αυτό που προέρχεται και από τους δύο, τα οποία κατανοούνται από τους αγίους μόνο με την πίστη, είναι φωτεινά, φωτοδότα, έχουν φωτεινή την ενέργεια και δημιουργούν συμφωνία φωτός προς τον ίδιο τον Πατέρα, άκουσε με πίστη, άνθρωπέ μου, ότι ο Πατέρας είναι πατέρας αληθινού Υιού, όλος φως, και ο Υιός είναι Υιός αληθινού Πατέρα, φως εκ φωτός, όχι απλώς κατ' όνομα, όπως τα δημιουργήματα ή τα κτίσματα· και το Άγιο Πνεύμα είναι πνεύμα αληθείας, τρίτο φως προερχόμενο από τον Πατέρα και τον Υιό. Όλα τα άλλα, όμως, είναι κατά χάριν (θέσει) ή κατ' όνομα, και δεν είναι όμοια με αυτά ούτε κατά την ενέργεια, ούτε κατά τη δύναμη, ούτε κατά το φως, ούτε κατά την έννοια· όπως θα έλεγε κανείς: «υιούς γέννησα και ύψωσα», ή όπως θα έλεγε κανείς: «εγώ είπα, είστε θεοί και όλοι υιοί του Υψίστου», ή όπως θα έλεγε κανείς: «αυτός που γέννησε τις σταγόνες της δροσιάς», ή όπως θα έλεγε κανείς: «από τον οποίο ονομάζεται κάθε πατριά στους ουρανούς και επί της γης», ή όπως θα έλεγε κανείς: «εγώ είμαι αυτός που στερεώνει τη βροντή και κτίζει τον άνεμο».

Και γιατί να επιδιώκετε το ψέμα, εγκαταλείποντας την αλήθεια; Αλλά, αφού μάθατε από αυτό ότι ο Θεός και Κύριος είναι ο έφορος και προνοητής των πάντων, αυτός που ποτέ δεν εγκαταλείπει κανέναν όσιό του, αλλά πάντοτε επιδεικνύει θαυμαστά έργα σε αυτόν, φροντίστε με ζήλο να γίνετε και εσείς όσιοι, γνωρίζοντας καλά και με ακρίβεια ότι ο Κύριος θα εισακούσει και εσάς, όπως ακριβώς και εμένα τον ίδιο, όταν θα κράξετε προς αυτόν. Και εφόσον σας εισακούσει ο Κύριος, δεν χρειάζεται πλέον να μεριμνάτε για τίποτα, έχοντας την ασφάλεια που παρέχει η δική του βοήθεια. Οι υιοί των ανθρώπων, εξάλλου, θα μπορούσαν να θεωρηθούν δόξα του θείου Λόγου, σύμφωνα με τον Ακύλα και τον Σύμμαχο· διότι ο μεν Ακύλας λέει: «Έως πότε, οι ένδοξοί μου;», ο δε Σύμμαχος: «Έως πότε, η δόξα μου;», εξαιτίας της νοερής και λογικής ψυχής που υπάρχει μέσα τους, η οποία έχει πλαστεί κατ' εικόνα του Θεού. Αυτούς, επειδή διαστρέφουν τους εαυτούς τους προς το χειρότερο, τους επιπλήττει ο Λόγος, αποκαλώντας τους βαρυκάρδιους και υιούς ανθρώπων, ενώ θα έπρεπε να είναι υιοί του Θεού, σύμφωνα με το χωρίο: «Εγώ είπα· θεοί είστε, και όλοι υιοί του Υψίστου».

Έπειτα προσθέτει: Εγώ αυτά παράγγειλα· αυτοί όμως δεν γνώρισαν ούτε κατανόησαν, στο σκοτάδι πορεύονται. Τους αποκαλεί δε θεούς, είτε εξαιτίας της τιμής που τους απένειμε ο λαός, προσερχόμενος σε αυτούς με μέγιστο φόβο και τιμή, ωσάν να επρόκειτο για τον ίδιο τον Θεό· είτε επειδή επείχαν θέση Θεού, έχοντας αναλάβει το έργο της κρίσεως, κολάζοντας και τιμωρώντας όσους αδικούσαν, σύμφωνα με τον νόμο τους· είτε διότι τιμήθηκαν από τον Θεό με το όνομα της υιοθεσίας, ώστε να λέγεται γι' αυτούς: «Υιούς γέννησα και ύψωσα»· είτε διότι δημιουργήθηκαν κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσιν του Θεού, εξαιτίας της νοερής και λογικής ουσίας που υπάρχει στους ανθρώπους. Αμέσως λοιπόν, προχωρώντας στον ίδιο τον προκείμενο ψαλμό, ο λόγος λέει προς τους κατηγορουμένους: «Εγώ είπα· Θεοί είστε και όλοι υιοί του Υψίστου».

Και πρόσεξε πώς ονόμασε θεούς αυτούς που κρίνονται, και δεν δίστασε να τους αποκαλέσει συναγωγή θεών, προς καταισχύνην εκείνων που αρνούνται τη θεότητα του Σωτήρα. Διότι, αν αυτούς που ελέγχονταν και κατηγορούνταν για κακία δεν δίσταζε να τους ονομάζει θεούς, πώς δεν είναι απολύτως δίκαιο να σεμνύνεται με τη σεβάσμια τιμή του Θεού ο ποιητής τόσων θαυμαστών έργων, αυτός που έλαβε την εξουσία της κρίσης από τον Πατέρα; Αυτό ακριβώς πρόβαλε ελεγκτικά και ο ίδιος ο Σωτήρας προς τους ίδιους τους άρχοντες των Ιουδαίων, χρησιμοποιώντας ακριβώς αυτές τις παρούσες λέξεις. Διότι, όταν εκείνοι είπαν: «Δεν σε λιθοβολούμε για κάποιο καλό έργο, αλλά για βλασφημία, επειδή εσύ, άνθρωπος ώντας, κάνεις τον εαυτό σου Θεό», ο Ιησούς τους απάντησε: «Δεν είναι γραμμένο στον νόμο σας ότι, Εγώ είπα: Είστε θεοί; Αν ονόμασε θεούς εκείνους προς τους οποίους απευθύνθηκε ο λόγος του Θεού, και η Γραφή δεν μπορεί να αναιρεθεί, σε αυτόν που ο Πατέρας αγίασε και απέστειλε στον κόσμο, εσείς λέτε ότι βλασφημεί, επειδή είπα: Είμαι Υιός του Θεού;» Και αν ο Σωτήρας λέει, «δεν είναι γραμμένο στον νόμο;», μην απορήσεις· επειδή διδάσκει να αποδεχόμαστε κάθε λόγο του Θεού –όχι μόνο αυτόν που ειπώθηκε μέσω του Μωυσή, αλλά και αυτόν που ειπώθηκε μέσω των προφητών– ως έναν βασιλικό νόμο. Επομένως, και όσα έχουν παραγγελθεί μέσω των προφητών, εύλογα θα μπορούσε κανείς να πει ότι είναι νόμοι του Θεού· και ομοίως, όσα δόθηκαν μέσω της ψαλμωδίας.

Διότι, για πόσο χρόνο, λέγει, θα έχετε την ευκαιρία κατά την οποία θα είστε τέτοιοι; Και στο εξής θα σας καταλάβει η κρίση του Θεού. Γι' αυτό προσθέτει: «Αποδώστε δικαιοσύνη στον πτωχό και στον ορφανό, δικαιώστε τον ταπεινό και τον πένητα. Ελευθερώστε τον πένητα, και γλιτώστε τον πτωχό από τα χέρια του αμαρτωλού». Εάν, λοιπόν, ακούγοντας αυτά διδασκόμαστε και τηρούμε τα παραγγέλματα, αποκομίζουμε την ωφέλεια από τα λόγια αυτά. Διότι διαφορετικά θα ειπωθεί και για εμάς: «Δεν γνώρισαν ούτε κατανόησαν, πορεύονται μέσα στο σκοτάδι». Και τι δεν γνώρισαν ούτε κατανόησαν, παρά το ότι πολύ σύντομα θα παραστούν και αυτοί ενώπιον του βήματος του Θεού, για να δώσουν λόγο για όσα έκριναν άδικα; Όσοι δε δεν έθεσαν προ οφθαλμών τους την κρίση του Θεού, πορεύονται μέσα στο σκοτάδι, έχοντας γεμίσει τα μάτια της ψυχής τους με το σκοτάδι της άγνοιας. Γι' αυτό αρμόζει, φωτιζόμενοι από το φως του Λόγου, είτε να μην κρίνουμε, ενθυμούμενοι εκείνον που είπε: «Μην κρίνετε, για να μην κριθείτε»· είτε, αν παραστεί ποτέ ανάγκη να κρίνουμε, να το πράττουμε αυτό με απόλυτη δικαιοσύνη και να ελέγχουμε αυτούς που αμαρτάνουν, ακόμη κι αν χρειαστεί να πεθάνουμε για την αλήθεια, έχοντας την ακράδαντη πεποίθηση ότι θα επέλθει η συντέλεια και η μεταβολή των πάντων κατά την καθολική κρίση του Θεού, την οποία θα επιτελέσει μέσω του Χριστού του. Την κρίση αυτήν παρουσιάζει και ο παρών λόγος, επισυνάπτοντας στη συνέχεια το εξής: «Θα σαλευθούν όλα τα θεμέλια της γης. Εγώ είπα: Είστε θεοί και όλοι υιοί του Υψίστου· εσείς όμως πεθαίνετε σαν άνθρωποι, και πέφτετε όπως ένας από τους άρχοντες».

Ακόμη, προς τους προαναφερθέντες θεούς, δηλαδή τους ηγέτες και άρχοντες του λαού, ο Θεός, ο οποίος βρέθηκε ανάμεσά τους, απευθύνει και τα παρόντα, διδάσκοντας ότι ο ίδιος μεν, μιμούμενος την αφθονία του Πατέρα, δεν φθόνησε να μεταδώσει σε όλους αυτούς τη θεότητά του, ώστε και θεούς να τους αναγορεύσει και όλους να τους ονομάσει υιούς του Υψίστου, ιδιότητα που ανήκε μόνο στον ίδιο· εκείνοι όμως εξύβρισαν τη χάρη.

Διότι, όπως ακριβώς ο Μωυσής, ο οποίος ήταν άνθρωπος του Θεού και έλαβε την τιμή από Αυτόν, αναγορεύθηκε θεός του Φαραώ, με τον ίδιο τρόπο και όλοι όσοι τιμήσει ο Θεός, λαμβάνουν θέση θεών απέναντι σε όσους τους υποτάσσονται. Εξαιτίας αυτού και οι αρχόμενοι τους πλησιάζουν με ευλάβεια και δέος, όχι λόγω κάποιας στρατιωτικής φρουράς, ούτε λόγω πλούτου και εξουσίας, αλλά λόγω της τιμής με την οποία τους περιέβαλε ο Θεός. Διότι έτσι ήταν δεδοξασμένο και το πρόσωπο του Μωυσή· έτσι και των αποστόλων του Σωτήρος μας, έτσι και των παλαιών προφητών του Θεού, έτσι και όλων των αληθινών δούλων του Θεού, οι οποίοι, αν και παρέμεναν άδοξοι και φτωχοί στον βίο τους, τιμούνταν από τους θεοσεβείς εξαιτίας της χάριτος που τους είχε δοθεί από τον Θεό. Εγώ, λοιπόν, λέει, και το θέλησα και είπα: «Είστε θεοί»· διότι βουλήθηκα εσείς, παρόμοια με εμένα, τον Θεό που στέκεται ανάμεσά σας, να γίνετε υιοί του Υψίστου· εσείς όμως αθετήσατε τη χάρη.

Ο Λόγος του Θεού έχει ονομαστεί Θεός θεών, εφόσον νοήσουμε ως θεούς τους μακάριους και θεοφιλείς άνδρες, προς τους οποίους απευθύνθηκε ο λόγος του Θεού· στους οποίους και έχει ειπωθεί: «Εγώ είπα, είστε θεοί»· και, «Ο Θεός στάθηκε σε σύναξη θεών»· και, «Ο Θεός των θεών, ο Κύριος, μίλησε και κάλεσε τη γη». Διότι και σε αυτά τα χωρία ως Θεός θεών δεν αναγορεύεται κανένας άλλος, παρά μόνο ο Λόγος που βρισκόταν στην αρχή μαζί με τον Θεό· αυτός ακριβώς που κατέστησε και τους ίδιους θεούς μέσω της δικής του χορηγίας και της μετοχής στο δικό του Πνεύμα.

Φανερά, λοιπόν, η κλήση των εθνών προαναγγέλλεται και μέσα από αυτά. Διότι, επειδή προσευχήθηκε κατά κύριο λόγο μόνο για τον εαυτό του, λέγοντας «Εισάκουσόν με», και «Φύλαξε την ψυχή μου», και «Σώσε τον δούλο σου, ο Θεός μου», και το «Ελέησέ με», και «Εύφρανε την ψυχή του δούλου σου»· επειδή, λοιπόν, προσευχήθηκε για τόσα πολλά σχετικά με τον εαυτό του, ο πλούσιος και μεγαλόδωρος Θεός του δείχνει ότι δεν θα τα προσφέρει μόνο σε αυτόν που τα ζητά με την προσευχή, αλλά η θεία χάρη θα απλωθεί και σε όλα τα έθνη, καθώς και αυτά πρόκειται να απολαύσουν εκείνα τα οποία ο Δαβίδ αξίωνε να επιτύχει. Γι' αυτό, φωτισμένος από το Άγιο Πνεύμα και έχοντας δει το μέλλον, εκπλήσσεται υπερβολικά για τη μεγαλοδωρία της χάριτος του Θεού και λέει τα προαναφερθέντα. Με τη λέξη «θεούς» εδώ, κάποιος μεν θα θεωρήσει ότι εννοούνται οι δίκαιοι και θεοφιλείς άνδρες ανάμεσα στους ανθρώπους, εξαιτίας του χωρίου: «Εγώ είπα, θεοί είστε, και όλοι υιοί Υψίστου»· κάποιος άλλος δε θα θεωρήσει ότι εννοούνται οι επουράνιες θείες δυνάμεις, επειδή ο Απόστολος λέει: «Διότι και αν υπάρχουν λεγόμενοι θεοί, είτε στον ουρανό είτε στη γη (όπως υπάρχουν θεοί πολλοί και κύριοι πολλοί), για εμάς υπάρχει ένας Θεός, ο Πατέρας». Επειδή, λοιπόν, κανένας από τους αγγέλους ούτε από τους προφήτες δεν πραγματοποίησε την κλήση των εθνών, εύλογα θεωρώ ότι απευθύνεται στο πρόσωπο του Χριστού το: «Δεν υπάρχει όμοιός σου μεταξύ των θεών, Κύριε».

Εάν όμως υπάρχουν πολλοί υιοί του Θεού και θεοί σύμφωνα με το: «Ο Θεός εστάθη σε σύναξη θεών», και: «Ο Θεός των θεών, ο Κύριος, ελάλησε», και: «Εγώ είπα: Είστε θεοί, και όλοι υιοί του Υψίστου»· αλλά «Ποιος θα ομοιωθεί με τον Κύριο ανάμεσα στους υιούς του Θεού;» Διότι, παρότι υπάρχουν αμέτρητοι υιοί, κανείς, λέγει, δεν θα ομοιωθεί με Αυτόν, ούτε θα εξισωθεί, διότι είναι εκλεκτός και μονογενής και πρωτότοκος πάσης κτίσεως, Λόγος και σοφία και δύναμη και σοφία του Θεού. Και μου φαίνεται ότι φανερώνει τη γνώση αυτών μέσα από τα παραπάνω, στα οποία είπε: «Οι ουρανοί θα δοξολογήσουν τα θαυμάσιά σου». Διότι ένα από τα θαυμάσια ήταν και αυτό το οποίο επρόκειτο να αναφέρει στη συνέχεια σχετικά με τον Μονογενή του Θεού· και μάλιστα αναγκαίως· επειδή επρόκειτο να υποδείξει μέσω της προφητείας εκείνον που θα γεννιόταν από το σπέρμα του Δαβίδ, προθεωρεί τη θεότητα Εκείνου που επρόκειτο να κατοικήσει μέσα του· ώστε να μάθουμε ταυτόχρονα ποια ήταν η δύναμη που επρόκειτο να κατοικήσει μέσα του, και ότι ο μεν ένας ήταν υιός του Δαβίδ, Εκείνος όμως που θα κατοικούσε μέσα του ήταν Υιός του Θεού.

Εκείνοι δε που παραδέχονται δύο υποστάσεις, τη μία αγένητη και την άλλη κτισμένη εκ του μηδενός (εξ ουκ όντων), υποστηρίζουν μεν την ύπαρξη ενός Θεού· όμως ο Υιός για αυτούς δεν θα είναι πλέον ούτε ο Μονογενής ούτε βέβαια Κύριος, ούτε Θεός, εφόσον δεν έχει καμία κοινωνία με τη θεότητα του Πατέρα, αλλά παραβάλλεται με τα υπόλοιπα κτίσματα, επειδή έλαβε υπόσταση εκ του μηδενός. Αλλά η Εκκλησία δεν φρονεί έτσι· ανακηρύσσει τον Υιό του Θεού, Θεό και Κύριο, και διδάσκει ότι είναι αληθινά Υιός και Θεός· όχι όπως οι πολλοί που ονομάστηκαν υιοί και θεοί κατ' επίκλησιν, για τους οποίους έχει λεχθεί: «Εγώ είπα, είστε θεοί και όλοι υιοί του Υψίστου», αλλά καθόσον μόνο αυτός, που γεννήθηκε από τον ίδιο τον Πατέρα, «υπήρχε σε μορφή Θεού» και ήταν «εικόνα του αόρατου Θεού και πρωτότοκος όλης της κτίσεως». Γι' αυτό και έχει διδαχθεί να τιμά, να σέβεται και να προσκυνά μόνο αυτόν, ως δικό της Κύριο, Σωτήρα και Θεό. Εάν δε αυτό τους προκαλεί φόβο, μήπως τυχόν φανεί ότι αναγορεύουν δύο θεούς, ας γνωρίζουν ότι, αν και ο Υιός ομολογείται από εμάς ως Θεός, ένας και μόνος θα παραμένει Θεός, εκείνος που είναι ο μόνος άναρχος και αγέννητος, ο οποίος κατέχει τη θεότητα ως δική του εκ φύσεως, και έχει καταστεί αιτία στον ίδιο τον Υιό για την ύπαρξή του και για τον τρόπο της υπάρξεώς του· χάρη στον οποίο (δι' ον) και ο ίδιος ο Υιός ομολογεί ότι ζει, λέγοντας ξεκάθαρα: «Καθώς με απέστειλε ο ζωντανός Πατέρας και εγώ ζω εξαιτίας του Πατέρα» και «διότι, όπως ο Πατέρας έχει ζωή στον εαυτό του, έτσι έδωσε και στον Υιό να έχει ζωή στον εαυτό του».

Ψαλμός του Ασάφ. Η προφητεία αναφέρεται στη συναγωγή, διότι το όνομα Ασάφ ερμηνεύεται ως συναγωγή. Επομένως, αινίσσεται την αποβολή των Ιουδαίων. Θεός θεών. Θεός όχι των αισθητών θεών, των ειδώλων, αλλά των νοητών, για τους οποίους έχει λεχθεί: εγώ είπα, είστε θεοί, των οποίων ο βίος είναι ουράνιος. Έτσι, αφού έκραξε πάνω στον σταυρό, συγκλόνισε (κάλεσε) όλη τη γη. Από την ανατολή. Διότι η ανατολή και η δύση, ο βορράς και ο νότος υπάκουσαν στον λόγο του Ευαγγελίου (υπάκουσαν στο Ευαγγέλιο) και στα όσα έγιναν στην Ιερουσαλήμ. Από τη Σιών. Διότι μέσα στην ευπρέπεια της Εκκλησίας φαίνεται η ωραιότητα του Χριστού, δηλαδή το κάλλος. Ο Θεός θα έλθει εμφανώς. Κατά τη Δευτέρα Παρουσία. Ο Θεός ημών. Διότι ο Κύριος δεν θα έλθει πλέον συγκαλυμμένος (συγκαλυμμένα), αλλά με παρρησία και με παράταξη και με πολλή δόξα, χωρίς να αποσιωπά τα δικά μας έργα. Πυρ ενώπιόν του. Τότε, κατά την κρίση. Διότι έτσι είπε και ο Δανιήλ: ότι ποταμός πυρός έρεε μπροστά του. Και γύρω του. Τα τάγματα των επουράνιων δυνάμεων, τα οποία με τον φόβο καταπλήσσουν και ξηραίνουν τους πάντες. Διότι καταιγίζω σημαίνει ξηραίνω. Θα προσκαλέσει. Διότι θα τον τυλίξει σαν βιβλίο, καθώς έχει γραφτεί, αντί του να τον κάνει να πάψει να υπάρχει. Και τη γη. Διότι θα συνάξει όλα τα έθνη τότε, καθώς γη είναι ο άνθρωπος, ώστε να κάνει κρίση ζώντων και νεκρών.

Διάψαλμα: μεταφέρει την προφητεία. «κρίνατε»: Κρίνετε δίκαια, λέει, οι άρχοντες και όχι με οφθαλμοδουλία (υποκρισία). Διότι ο Θεός νοιάζεται για τους ταπεινούς και τους φτωχούς. «ἐξέλεσθε»: Λυτρώστε τον πεινασμένο και άστεγο (τους πεινασμένους και άστεγους)· και τα δύο ο Χριστός τα αποδέχθηκε εκουσίως. «ἐκ χειρός»: Γλιτώστε, λέει, τους [αδικουμένους δηλαδή τους] ταπεινούς από τους πλεονέκτες και τους άρπαγες, μήπως κατακριθείτε όπως οι Ιουδαίοι. «οὐκ ἔγνωσαν»: Διότι ούτε κατάλαβαν ούτε εννόησαν τα περί του Χριστού, αλλά σκοτίστηκε η διάνοιά τους και η καρδιά τους. «σαλευθήσονται»: Ας εκπλαγούν για το γεγονός· υπαινίσσεται δε το δεσποτικό πάθος, όταν σείστηκε η γη. «ἐγὼ εἶπα»: Εγώ, λέει ο Θεός, έθεσα όλους τους άρχοντες ως θεούς, για να εξουσιάζουν και να κυβερνούν· αυτοί όμως αθετούν και εξαιτίας αυτού πέφτουν. «ὑμεῖς δὲ δή»: Εσείς όμως, λέει, επειδή φρονείτε τα ανθρώπινα, χάνεστε (θα χαθείτε). «καὶ ὡς εἷς»: Διότι ο διάβολος ήταν άρχοντας των αγγέλων και εξαιτίας της υπερηφάνειας έπεσε· έτσι και κάθε αλαζόνας άρχοντας πέφτει και δεν θα σταθεί όρθιος. «ἀνάστα»: Δηλαδή, αφού αναστήθηκε ο Χριστός εκ νεκρών, κατήργησε το γήινο φρόνημα. «ὅτι σύ»: Διότι κληρονομιά του Χριστού έγιναν όλα τα έθνη επειδή πίστεψαν σε αυτόν (μέσω αυτού). «ᾨδὴ ψαλμοῦ τῷ Ἀσάφ»: Αφορούσε (ακόμη) ο λόγος τη συναγωγή.

Αλληλούια της διπλής· ας προσφέρεται, λέγει, διπλός ο ύμνος [σε αυτόν τον ψαλμό πάλι η προφητεία ονειδίζει τους ασεβείς Ιουδαίους, καθώς ο προφήτης κατέγραψε πάντοτε όλη την ασέβειά τους]. «Εξομολογείσθε»· πολλή, λέγει, είναι η αγαθότητα του Θεού· γι' αυτό, λέγει, το Άγιο Πνεύμα προστάζει να εξομολογείσθε με προθυμία. «Ότι εις τον αιώνα»· διότι το έλεος του Θεού και στον παρόντα αιώνα και στον μέλλοντα παραμένει ανεξάλειπτο. «Εξομολογείσθε τω Θεώ»· στον Θεό των αγίων, για τους οποίους έχει λεχθεί: «εγώ είπα θεοί είστε», διότι δεν είναι (Θεός) των ειδωλικών και μάταιων θεών. «Ότι εις τον»· διότι ο Θεός δεν ελεεί προσωρινά, αλλά αιωνίως. «Εξομολογείσθε τω Κυρίω»· διότι επί της γης υπάρχουν μεν πολλοί κύριοι, ένας όμως είναι ο Κύριος των πάντων στον ουρανό. «Ότι εις τον»· διότι ο Θεός, όταν ελεεί, ελεεί αιωνίως. «Τω ποιούντι»· διότι μόνο σε Αυτόν ως Θεό αρμόζει να πράττει ένδοξα θαυμάσια. «Ότι εις τον»· διότι, όπως ο Θεός είναι αιώνιος, έτσι και αιωνίως ελεεί. «Τω ποιήσαντι»· ποιους ουρανούς; πρώτον μεν τους αισθητούς ουρανούς, οι οποίοι στερεώθηκαν από τον Λόγο και Θεό· έπειτα δε τους νοητούς, οι οποίοι είναι οι δυνάμεις στους ουρανούς. «Ότι εις τον»· διότι εξαιτίας του μεγάλου Του ελέους, το οποίο επρόκειτο να δείξει στον άνθρωπο, έκτισε τα πάντα. «Τω στερεώσαντι»· την αισθητή γη πάνω στα αισθητά ύδατα, <τη δε νοητή, που είναι ο άνθρωπος,> πάνω στα ύδατα του βαπτίσματος. «Ότι εις τον»· διότι εξαιτίας του μεγάλου Του ελέους τα παρήγαγε αυτά ο Θεός.

Εφόσον λοιπόν αυτά παραμένουν, για ποιον λόγο εκμεταλλευόμαστε τον αδελφό και καταβροχθίζουμε τον φτωχό, από τα οποία καμία ωφέλεια δεν προκύπτει για εμάς; «Εγώ είπα, είστε θεοί, και όλοι υιοί του Υψίστου. Εσείς όμως πεθαίνετε σαν άνθρωποι, και πέφτετε όπως ένας από τους άρχοντες». Πότε όρισε να είναι όλοι θεοί και υιοί του Υψίστου; Διότι δεν ομιλεί πλέον μόνο για τους άρχοντες, αλλά και για ολόκληρη την ανθρωπότητα. Επομένως, όταν έπλασε τον άνθρωπο, του έθεσε τέτοιον όρο αξιώματος: «Ας φτιάξουμε τον άνθρωπο κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσή μας· και ας εξουσιάζουν όλα τα ψάρια της θάλασσας, και τα πετεινά του ουρανού, και τα κτήνη, και ολόκληρη τη γη, και όλα τα ερπετά».

Αλλά όταν, λέει, ρέει προς τα κάτω ο Ωκεανός, υπάρχει γένεση ανθρώπων, ενώ όταν ρέει προς τα άνω, προς το τείχος και το χαράκωμα και τη Λευκάδα πέτρα, υπάρχει γένεση θεών. Αυτό, λέει, είναι το γεγραμμένο: «εγώ είπα: είστε θεοί και όλοι υιοί του Υψίστου», εάν σπεύσετε να φύγετε από την Αίγυπτο και βρεθείτε πέρα από την Ερυθρά θάλασσα στην έρημο - δηλαδή από την κάτω μίξη προς «την άνω Ιερουσαλήμ, η οποία είναι μητέρα όλων των ζώντων» - εάν όμως επιστρέψετε πάλι στην Αίγυπτο - δηλαδή στην κάτω μίξη -, «πεθαίνετε ως άνθρωποι». Διότι θνητή, λέει, είναι κάθε κάτω γένεση, ενώ αθάνατη είναι εκείνη που γεννιέται άνω. Διότι γεννιέται «εξ ύδατος» μόνο «και πνεύματος» πνευματικός άνθρωπος, όχι σαρκικός. Ο κάτω όμως είναι σαρκικός. Αυτό, λέει, είναι το γεγραμμένο: «εκείνο που έχει γεννηθεί από τη σάρκα είναι σάρκα, και εκείνο που έχει γεννηθεί από το πνεύμα είναι πνεύμα». Και αυτή είναι, σύμφωνα με αυτούς, η πνευματική γένεση, και αυτός, λέει, είναι ο μέγας Ιορδάνης, τον οποίο ενώ έρεε προς τα κάτω και εμπόδιζε να εξέλθουν οι υιοί του Ισραήλ από τη γη της Αιγύπτου - δηλαδή από την κάτω μίξη, επειδή, σύμφωνα με αυτούς, η Αίγυπτος είναι το σώμα - τον ανέστειλε ο Ιησούς και τον έκανε να ρέει προς τα άνω.

Και αν ο άνθρωπος δεν είχε ενωθεί με τον Θεό, δεν θα μπορούσε να μετασχεί της αφθαρσίας. Διότι έπρεπε ο μεσίτης μεταξύ Θεού και ανθρώπων, μέσω της δικής του οικειότητας και προς τους δύο, να συνενώσει και τους δύο σε φιλία και ομόνοια, και να παρουσιάσει τον άνθρωπο στον Θεό, και στους ανθρώπους να γνωρίσει τον Θεό. «Διότι, όπως ακριβώς διά της παρακοής του ενός ανθρώπου» αυτού που πλάστηκε πρώτος από την ακατέργαστη γη «κατέστησαν αμαρτωλοί οι πολλοί» και έχασαν τη ζωή, «έτσι» έπρεπε «και διά της υπακοής ενός ανθρώπου» αυτού που γεννήθηκε πρώτος από παρθένο να δικαιωθούν πολλοί και να αποκτήσουν πάλι τη σωτηρία. «Εγώ είπα: Θεοί είστε και υιοί του Υψίστου όλοι· εσείς όμως ως άνθρωποι πεθαίνετε.» Αυτά τα λέγει προς εκείνους που δεν δέχθηκαν τη δωρεά της υιοθεσίας, αλλά ατιμάζουν τη σάρκωση της καθαρής γεννήσεως του Λόγου του Θεού και αποστερούν τον άνθρωπο από την άνοδο προς τον Θεό και δείχνουν αχαριστία στον Λόγο του Θεού που σαρκώθηκε για χάρη τους. Διότι γι' αυτόν τον λόγο ο Λόγος έγινε άνθρωπος και ο Υιός του Θεού έγινε Υιός ανθρώπου, ώστε ο άνθρωπος, δεχόμενος μέσα του τον Λόγο και λαμβάνοντας την υιοθεσία, να γίνει υιός του Θεού.

Αν δε η γέννηση χρησιμοποιήθηκε εδώ αντί για την κτίση, ας μην παραξενεύεται κανείς, επειδή και αλλού έχει λεχθεί: «Εγκατέλειψες τον Θεό που σε γέννησε»· και: «Γέννησα υιούς και τους ανέθρεψα»· και: «Εγώ είπα: Είστε θεοί και όλοι υιοί του Υψίστου». Διότι, επειδή ο Θεός, όταν γέννησε, γέννησε απαθώς, και όταν κτίζει, δημιουργεί απαθώς, θεοπρεπώς και χωρίς κόπο, η Γραφή χρησιμοποιεί αυτά τα ονόματα, όχι για να εκλάβουμε τη γέννηση ως κτίση και την κτίση ως γέννηση, όπως νομίζουν ότι αποδεικνύουν με δολιότητα οι αιρετικοί, αλλά για να παραστήσει την ευκολία και την απάθεια του Θεού. Εάν δε κάποιος, υποδουλωμένος μόνο στην προκατάληψη και χωρίς να αποσκοπεί στην αλήθεια, φέρει αντίρρηση, ούτε εγώ θα δώσω την ψήφο στον εαυτό μου, ούτε εκείνος θα ήταν δίκαιο να τη δώσει στον εαυτό του. Ας αναθέσουμε, λοιπόν, το ζήτημα σε αδέκαστους κριτές, και ας είναι κριτές οι ακροατές. Αν, επομένως, εκείνος έχει να αποδείξει κάτι, ας το αποδείξει.

ΣΛΖ΄. ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΜΟΝΑΧΟ ΗΡΩΝΑ. Στο χωρίο: «Κάθε άνθρωπος φαίνεται δίκαιος.» Πολλοί από τους ανθρώπους (διότι διστάζω να πω όλοι, αν και η Γραφή φαίνεται να λέει αυτό), όχι επειδή ασπάζονται τη δικαιοσύνη, αλλά επειδή παραβάλλουν τον εαυτό τους με τους πιο άδικους, απολαμβάνουν την ψευδαίσθηση της δικαιοσύνης μέσα από τη σύγκριση με τους χειρότερους, χωρίς να εξετάζουν τις ίδιες τις θείες εντολές καθεαυτές και χωρίς να ρυθμίζουν τον δικό τους βίο σύμφωνα με τον κανόνα αυτών, αλλά αξιολογώντας τον δικό τους τρόπο ζωής με βάση τους ράθυμους συνανθρώπους τους. Γι' αυτό ειπώθηκε και αυτό που θέλησες να μάθεις: «Κάθε άνθρωπος φαίνεται δίκαιος στον εαυτό του». Διότι απέναντι στα κατορθώματα των πλησίον του τυφλώνεται, ενώ τα ελαττώματά τους τα βλέπει με οξύτητα· και ακριβώς όπως οι γύπες, προσπερνώντας συχνά λιβάδια και παραδείσους, ορμούν στα νεκρά σώματα. Πρόσθεσε λοιπόν: «Ο δε Κύριος ας κατευθύνει τις καρδιές», είτε βέβαια εκείνων που εξόρισαν μια τέτοια ψευδαίσθηση, είτε εκείνων που ρύθμισαν τον βίο τους σύμφωνα με τις θείες εντολές, είτε εκείνων που ξεπέρασαν το να είναι απλώς άνθρωποι και εξυψώθηκαν σε ανώτερη τάξη και αξία μέσω της άριστης πολιτείας τους, σύμφωνα με το ρητό: «Εγώ είπα· είστε θεοί, και όλοι υιοί του Υψίστου».

Επομένως, τα πάντα εξαρτώνται από εκείνους που κάνουν χρήση της προαιρέσεώς τους· μπορεί κανείς να γίνει και άγγελος, και άνθρωπος. Τι λέω, άγγελος; Ακόμη και τέκνο του Θεού· διότι λέγει: «Εγώ είπα, είστε θεοί, και όλοι υιοί του Υψίστου». Και το σπουδαιότερο μάλιστα είναι, ότι την εξουσία του να γίνει και θεός και άγγελος και τέκνο του Θεού, την έχει στα χέρια του ο ίδιος. Και είναι ο άνθρωπος δημιουργός αγγέλου. Μήπως σας θορύβησε αυτός ο λόγος;

Ας εξετάσουμε προσεκτικά την κάθε λέξη από όσα έχουν λεχθεί, ώστε να μη μας διαφύγει τίποτε από όσα είναι κρυμμένα στο βάθος. Διότι είναι αναγκαίο να ερευνήσουμε εκτενώς αυτό το χωρίο, και να ανατρέψουμε τις μυθολογίες εκείνων που τα λέγουν όλα απερίσκεπτα· και πρώτα μεν να αναφέρουμε όσα τολμούν να λέγουν, και, αφού αποδείξουμε το παράλογο των ισχυρισμών τους, να διδάξουμε έπειτα στην αγάπη σας το αληθινό νόημα της Γραφής, ώστε να μην προσφέρετε επιπόλαια τα αυτιά σας σε εκείνους που ξεστομίζουν εκείνες τις βλασφημίες, τις οποίες τολμούν να λέγουν εις βάρος του ίδιου τους του εαυτού. Λένε, δηλαδή, ότι αυτό δεν έχει ειπωθεί για ανθρώπους, αλλά για αγγέλους· επειδή αυτούς ονόμασε υιούς του Θεού. Πρώτα, λοιπόν, ας μας υποδείξουν πού ονομάστηκαν οι άγγελοι υιοί του Θεού· πουθενά όμως δεν θα μπορούσαν να το υποδείξουν. Διότι άνθρωποι ονομάστηκαν υιοί του Θεού, άγγελοι όμως ποτέ. Αλλά για μεν τους αγγέλους λέγει: «Αυτός που καθιστά τους αγγέλους του πνεύματα, και τους λειτουργούς του φλόγα πυρός»· για δε τους ανθρώπους: «Εγώ είπα· είστε θεοί»· και πάλι: «Υιούς γέννησα και ανύψωσα»· και πάλι: «Πρωτότοκος υιός μου είναι ο Ισραήλ»· άγγελος όμως πουθενά δεν ονομάστηκε υιός, ούτε υιός του Θεού. Αλλά τι ισχυρίζονται;

βʹ. Διότι αυτός πάλι ο στέφανος είναι πολύ μεγαλύτερος από τον προηγούμενο. Γι' αυτό δεν είπε απλώς: «Όσοι ζουν με το Πνεύμα του Θεού», αλλά, «Όσοι άγονται από το Πνεύμα του Θεού», δείχνοντας ότι θέλει με αυτόν τον τρόπο να είναι αυτό κύριο της ζωής μας, όπως ακριβώς ο κυβερνήτης του πλοίου και ο ηνίοχος του ζεύγους των ίππων. Και δεν υποβάλλει μόνο το σώμα, αλλά και αυτήν την ίδια την ψυχή σε τέτοια ηνία. Διότι δεν θέλει ούτε εκείνη να ενεργεί αυτόβουλα, αλλά έθεσε και τη δική της εξουσία υπό τη δύναμη του Πνεύματος. Προκειμένου, δηλαδή, να μην επαναπαυθούν στη δωρεά του λουτρού και αμελήσουν τη μετέπειτα πολιτεία τους, λέει ότι, ακόμη και αν λάβεις το βάπτισμα, εάν δεν πρόκειται στη συνέχεια να οδηγείσαι από το Πνεύμα, απώλεσες την αξία που σου δόθηκε και το πρωτείο της υιοθεσίας. Γι' αυτό δεν είπε: «Όσοι έλαβαν το Πνεύμα», αλλά, «Όσοι άγονται από το Πνεύμα του Θεού»· δηλαδή, όσοι σε όλη τους τη ζωή πολιτεύονται με αυτόν τον τρόπο, αυτοί είναι υιοί του Θεού. Έπειτα, επειδή αυτό το αξίωμα είχε δοθεί και στους Ιουδαίους —διότι, «Εγώ», λέει, «είπα: Είστε θεοί, και όλοι υιοί του Υψίστου»· και πάλι, «Υιούς γέννησα και μεγάλωσα»· και, «Πρωτότοκός μου είναι ο Ισραήλ»· αλλά και ο Παύλος λέει: «Στους οποίους ανήκει η υιοθεσία»— καταδεικνύει λοιπόν πόσο μεγάλη είναι η απόσταση μεταξύ εκείνης και αυτής της τιμής. Διότι, έστω κι αν τα ονόματα είναι τα ίδια, λέει, τα πράγματα όμως δεν είναι τα ίδια.

Διότι μέσω του σταυρού λυτρωθήκαμε από την έχθρα, και μέσω του σταυρού ενωθήκαμε με τον Θεό σε φιλία· μέσω του σταυρού ελευθερωθήκαμε από την τυραννία του διαβόλου, και μέσω του σταυρού απαλλαχθήκαμε από τον θάνατο και την απώλεια. Γι' αυτό ο λαός, ενώ πρωτύτερα όταν άκουγε για τον σταυρό γόγγυζε, έπειτα, όταν άκουσε για την ανάσταση, μετέβαλε τον γογγυσμό σε χαρά, αναπέμποντας τη δοξολογία με καθαρή φωνή. Ο σταυρός μετέβαλε την ανθρώπινη φύση σε αγγελική τάξη, καθιστώντας την ξένη προς κάθε φθαρτή πράξη, και αξιώνοντάς την να κατοικεί στην άφθαρτη ζωή. Διότι πλέον δεν τους αποκάλεσε ανθρώπους, αλλά και θεούς, λέγοντας: «Εγώ είπα, είστε θεοί, και όλοι υιοί του Υψίστου». Δεν τους ονόμασε πλέον δούλους, αλλά φίλους και αδελφούς, λέγοντας: «Θα εξαγγείλω το όνομά σου στους αδελφούς μου». Βλέπεις πόση μεταβολή κατεργάστηκε ο σταυρός; Για να μάθεις δε ακριβέστερα τη δύναμη του σταυρού, κατανόησε τι υπήρχε πριν από τον σταυρό και τι μετά τον σταυρό, και θα ανακαλύψεις την ενέργεια του σταυρού.

Πρώτος ικετεύει ο Δαβίδ: «Κύριε, κλίνε τους ουρανούς και κατέβα». Και αφού πέτυχε το αίτημά του, ευαγγελίζεται και λέει: «Έκλινε τους ουρανούς και κατέβηκε». Και επειδή επρόκειτο να φανερωθεί ως παιδί, λέει ο Ησαΐας: «Παιδί γεννήθηκε για εμάς». Και για το ότι έμελλε να τον πάρει η μητέρα του και να φύγει στην Αίγυπτο, (η Γραφή λέει): «Ιδού, ο Κύριος κάθεται επάνω σε ελαφριά νεφέλη και θα έρθει στην Αίγυπτο, και θα σειστούν τα χειροποίητα είδωλα της Αιγύπτου». Ελαφριά νεφέλη εύλογα ονόμασε ο λόγος την Παρθένο, διότι δεν δέχθηκε το βάρος ανθρώπινου σπέρματος. Και για το ότι έμελλε να βαπτιστεί στον Ιορδάνη, λέει ο Ιερεμίας: «Τι θα κάνεις απέναντι στην ορμή του Ιορδάνη;» Και γιατί τα απαριθμούμε ένα προς ένα; Ας φέρουμε λοιπόν όλες μαζί τις προφητείες, συνενώνοντάς τες σε έναν φωστήρα. Σχετικά με την ερμηνεία του Γαβριήλ, λέει: «Ιδού, εγώ αποστέλλω τον άγγελό μου προ του προσώπου σου, ο οποίος θα ετοιμάσει την οδό σου μπροστά σου». Και σχετικά με τη συνάντηση του Χριστού και του Βαπτιστή, ο Δαβίδ λέει: «Το έλεος και η αλήθεια συναντήθηκαν»· και για τον ασπασμό της Ελισάβετ προς την αγία και αγνή Θεοτόκο: «Η δικαιοσύνη και η ειρήνη φιλήθηκαν». Και πάλι, για τον Ιωάννη και για τον Κύριο λέει: «Η αλήθεια ανέτειλε από τη γη και η δικαιοσύνη πρόβαλε από τον ουρανό». Και για τους αποστόλους λέει: «Εγώ είπα: Θεοί είστε». Και για την άνωθεν μαρτυρία ο Δαβίδ λέει: «Υιός μου είσαι εσύ, εγώ σήμερα σε γέννησα».

Διότι αυτή παραμένει πάντοτε τέτοια ακριβώς που είναι, χωρίς να μειώνεται καθόλου από τη βλάσφημη γλώσσα· ενώ εκείνοι, οι οποίοι προσπαθούν να καθαιρέσουν αυτόν που ισχυρίζονται ότι προσκυνούν, γεμίζουν τα πρόσωπά τους με ατιμία και την ψυχή τους με κόλαση. Τι είναι λοιπόν αυτά που λένε εκείνοι, όταν εμείς λέμε αυτά; Ότι το «Εν αρχή ην ο Λόγος» δεν φανερώνει απλώς την αιωνιότητα· διότι αυτό ειπώθηκε και για τον ουρανό και για τη γη. Ω, της μεγάλης αναισχυντίας και της μεγάλης ασέβειας! Για τον Θεό συζητώ μαζί σου, και εσύ μου φέρνεις στο μέσον τη γη, και τους ανθρώπους που προέρχονται από τη γη; Επομένως, επειδή ο Χριστός ονομάζεται Υιός του Θεού και Θεός, και ο άνθρωπος ονομάζεται υιός του Θεού και θεός (διότι λέει: «Εγώ είπα, θεοί είστε, και όλοι υιοί του Υψίστου»), θα φιλονικήσεις με τον Μονογενή για την υιότητα και θα πεις ότι ως προς αυτό δεν έχει τίποτε περισσότερο από εσένα; «Σε καμία περίπτωση», λέει. Και όμως αυτό κάνεις, έστω κι αν δεν το λες με τα λόγια. Πώς; Διότι και εσύ λες ότι μετέχεις στην υιοθεσία κατά χάριν, και ότι και αυτός το ίδιο· διότι με το να μην ομολογείς ότι είναι Υιός κατά φύσιν, δεν κατασκευάζεις τίποτε άλλο παρά ότι είναι Υιός κατά χάριν. Όμως ας δούμε και τις μαρτυρίες που μας παραθέτουν. «Εν αρχή», λέει, «εποίησεν ο Θεός τον ουρανό και τη γη. Η δε γη ήταν αόρατος και ακατασκεύαστος». Και, «Υπήρξε κάποιος άνθρωπος από την Αρμαθαίμ Σιφά». Αυτά είναι τα επιχειρήματα που νομίζουν ότι είναι ισχυρά.

Και για εκείνη μεν λέει: «Εγώ είπα, θεοί είστε, και υιοί του Υψίστου όλοι»· ενώ για τούτη, ότι «από τον Θεό γεννήθηκαν». Πώς και με ποιον τρόπο; «Διά λουτρού παλιγγενεσίας και ανακαινίσεως του Αγίου Πνεύματος». Και εκείνοι μεν, μετά την ονομασία τους ως υιών, εξακολουθούσαν να έχουν πνεύμα δουλείας· διότι, ενώ παρέμεναν δούλοι, τιμώνταν κατ' αυτόν τον τρόπο με το να κληθούν έτσι· εμείς όμως, αφού γίναμε ελεύθεροι, τότε δεχθήκαμε την τιμή όχι απλώς ως όνομα, αλλά στην πράξη. Και δηλώνοντας αυτό ο Παύλος έλεγε: «Διότι δεν λάβατε πάλι πνεύμα δουλείας για να φοβάστε, αλλά λάβατε πνεύμα υιοθεσίας, με το οποίο κράζουμε: Αββά, ο Πατέρας». Διότι, αφού γεννηθήκαμε άνωθεν, και όπως θα έλεγε κανείς, αναδημιουργηθήκαμε εκ βάθρων, κατ' αυτόν τον τρόπο κληθήκαμε υιοί. Και αν κανείς εξετάσει προσεκτικά τον τρόπο της αγιοσύνης, ποιος είναι ο ένας και ποιος ο άλλος, θα διαπιστώσει και πάλι, και στο σημείο αυτό, μεγάλη τη διαφορά. Επειδή εκείνοι μεν, όταν δεν ειδωλολατρούσαν, ούτε πόρνευαν, ούτε μοίχευαν, αποκαλούνταν με αυτό το όνομα· εμείς όμως γινόμαστε άγιοι όχι μόνο με την αποχή από αυτά, αλλά και με την απόκτηση σπουδαιότερων δωρεών. Και πρώτα μεν, τυγχάνουμε αυτής της δωρεάς από την ίδια την επιφοίτηση του Πνεύματος· έπειτα δε και από τον τρόπο ζωής, που είναι πολύ ανώτερος από τον ιουδαϊκό. Και για να βεβαιωθείς ότι τα λόγια αυτά δεν είναι κούφιο καύχημα, άκουσε τι λέει σε εκείνους: «Δεν θα καταφύγετε σε μαντείες, ούτε θα υποβάλλετε σε καθαρμούς τα παιδιά σας, επειδή είστε λαός άγιος».

Ποια ονόματα έλαβε από εμένα, και ποια μου έδωσε; Αυτός είναι Θεός, και εμένα με αποκάλεσε θεό· εκεί πρόκειται για τη φύση του πράγματος, εδώ για την τιμή του ονόματος· Εγώ είπα: Είστε θεοί και όλοι υιοί του Υψίστου. Εδώ πρόκειται για λόγια, ενώ εκεί για τη φύση των πραγμάτων.

Αποκάλεσε τον εαυτό του ανάξιο· γι' αυτό και ο Χριστός αποδέχθηκε την προαίρεσή του. Έλεγε ότι ο ίδιος ήταν καταχρεωμένος στην αμαρτία, αλλά ο Χριστός τον κατέστησε υπόχρεο της δικαιοσύνης· του χάρισε την άφεση των σφαλμάτων του και εξαγόρασε ως αντάλλαγμα την προαίρεσή του· τον ελευθέρωσε από την αμαρτία, για να τον υποδουλώσει στη δικαιοσύνη. Ώ, δουλεία, μέσω της οποίας αποφεύγουμε την πονηρή δουλεία, και καταφεύγουμε στην ελευθερία του Χριστού! Ώ, δουλεία, που παρέχεις ελαφρύ ζυγό, και που έπειτα από αυτόν περικλείεις και χαρίζεις αιώνια ζωή! Ώ, δουλεία, που σε τούτο τον κόσμο ονομάζεσαι δουλεία, ενώ στον μέλλοντα δωρίζεις ατελεύτητη βασιλεία! Σε αυτήν τη δουλεία ας προστρέξουμε, αδελφοί, για να καρπωθούμε την ελευθερία των ψυχών. Όταν κάποιος γίνει αγαθός δούλος, τότε ο Κύριος τον αναδεικνύει γνήσιο υιό, τότε εκπληρώνει σε αυτόν τα λόγια του Προφήτη: «Εγώ είπα, θεοί είστε, και όλοι υιοί του Υψίστου». Μακάριοι όσοι αξιώνονται τέτοιας τιμής! Μακάριοι όσοι αγωνίστηκαν να απαλλαγούν από τη φθορά! Μακάριοι όσοι μέσω αυτής της δουλείας απέκτησαν την ελευθερία, και ανακράζουν: «Στην ελευθερία με την οποία μας εξαγόρασε ο Χριστός στεκόμαστε σταθεροί, έχοντας τον σταυρό του Χριστού ως στήριγμα!»

Εκείνος δε που έγινε όμοιος με τον Βασιλέα στο μέτρο του εφικτού, συλλογίσου πόση παρρησία θα απολαύσει στις προσευχές του. «Υιοί ανθρώπων, έως πότε θα είστε βαρυκάρδιοι;» «Γιατί αγαπάτε τη ματαιότητα και επιζητείτε το ψεύδος;» Προς ποιους απευθύνει τον λόγο του, ασκεί την επίπληξη και εισάγει τη συμβουλή; Ποιους αποκαλεί υιούς ανθρώπων; Εκείνους που ζουν στην πονηρία, αυτούς που ρέπουν προς την κακία. Γιατί άραγε; Εμείς δηλαδή δεν είμαστε υιοί ανθρώπων; Ως προς τη φύση, βεβαίως, είμαστε υιοί ανθρώπων, ως προς τη χάρη όμως δεν είμαστε πλέον, αλλά υιοί Θεού. Αν, λοιπόν, διατηρήσουμε προς Αυτόν την εικόνα και ως προς την αρετή, το δώρο θα μας παραμείνει ακέραιο· διότι αυτοί που έγιναν υιοί Θεού μέσω της χάριτος, οφείλουν και μέσω της πολιτείας τους να αναδεικνύουν αυτή την εικόνα. Ότι δε αποκαλεί υιούς ανθρώπων τους πιο προσηλωμένους στα βιοτικά και όσους ρέπουν προς την κακία, άκουσε: «Βλέποντας δε οι υιοί του Θεού τις θυγατέρες των ανθρώπων». Και όμως, θα πει κάποιος, εξέφρασες το αντίθετο. Σε καμία περίπτωση· διότι εδώ αποκάλεσε υιούς Θεού αυτούς που προηγουμένως κατάγονταν από ενάρετους άνδρες και είχαν απολαύσει την τιμή του Θεού, και έπειτα μεταβλήθηκαν, έγιναν χειρότεροι και πρόδωσαν την τιμή τους. Για να επαυξήσει, δηλαδή, την κατηγορία εναντίον τους, υπενθύμισε την τιμή τους, υποδεικνύοντας ότι το μεγαλύτερο έρεισμα της κατηγορίας είναι το γεγονός ότι, όντας τέτοιοι και προερχόμενοι από τέτοιους, κατέπεσαν σε τέτοιου είδους κακία. Και πάλι ο Θεός λέει: «Εγώ είπα, είστε θεοί και όλοι υιοί του Υψίστου».

Στον ΜΘ΄ Ψαλμό. Ο Θεός των θεών, ο Κύριος, μίλησε και κάλεσε τη γη, από την ανατολή του ηλίου μέχρι τη δύση. α΄. Και αλλού λέει ο ίδιος: Ο Θεός στάθηκε σε σύναξη θεών. Και πάλι: Εγώ είπα· είστε θεοί. Και ο Παύλος: Διότι, και αν ακόμη υπάρχουν λεγόμενοι θεοί και πολλοί κύριοι. Και ο Μωυσής: Θεούς δεν θα κακολογήσεις.

Και ποιος άραγε θα μπορούσε να είναι ο Θεός που στάθηκε σε σύναξη θεών, παρά βεβαίως ο Χριστός, ο οποίος στάθηκε στη συναγωγή των Ιουδαίων, οι οποίοι ήταν κάποτε θεοί, και προς τους οποίους αποκρίθηκε: Εγώ είπα, είστε θεοί;

Διότι, όσον αφορά τη φιλανθρωπία του Θεού, τους ονόμασε θεούς· όσον αφορά όμως τη δική τους κακία, πέθαιναν ως άνθρωποι και έπεφταν όπως ένας από τους άρχοντες. Άρχοντες δε, όχι τους επίγειους ανθρώπους, αλλά εκείνους που εξέπεσαν από τις ουράνιες αψίδες, για τους οποίους λέει και ο Παύλος: Η πάλη μας δεν είναι προς αίμα και σάρκα, αλλά προς τις αρχές, προς τις εξουσίες, προς τους κοσμοκράτορες του σκότους τούτου, προς τα πνευματικά όντα της πονηρίας στα επουράνια.

Πώς λοιπόν δεν είναι παράλογο να παραμένει ακλόνητος αυτός ο νόμος στα φυτά, στους ανθρώπους και στα ζώα, και μόνο στην περίπτωση του Θεού να τον μεταβάλλουν και να τον ανατρέπουν; Πλην όμως, για να μη φανεί ότι ισχυριζόμαστε αυτά τα πράγματα με βάση τα δικά μας ανθρώπινα δεδομένα, ελάτε να το αποδείξουμε από τις ίδιες τις Γραφές και να αναπτύξουμε τη σχετική επιχειρηματολογία. Διότι δεν θα γίνουμε καταγέλαστοι εμείς που έχουμε πειστεί, αλλά εκείνοι που απιστούν, αυτοί που αντιστέκονται σε τόσο φανερά πράγματα και εναντιώνονται στην αλήθεια. Ποια είναι αυτά τα φανερά, λέει; Διότι αν, επειδή ονομάζεται Υιός, είναι ομοούσιος με τον Πατέρα, τότε θα μπορούσαμε κι εμείς να είμαστε ομοούσιοι· διότι κι εμείς ονομαζόμαστε υιοί· «Εγώ είπα», αναφέρει, «είστε θεοί, και όλοι υιοί του Υψίστου». Ω, τι αναισχυντία! Ω, τι έσχατη ανοησία! Πώς με κάθε τρόπο επιδεικνύουν τη μανία τους! Όταν αναπτύσσαμε τον λόγο περί του ακαταλήπτου, φιλονικούσαν διεκδικώντας για τον εαυτό τους αυτό που ανήκε μόνο στον Μονογενή, δηλαδή το να γνωρίζουν τον Θεό με τόση ακρίβεια όση γνωρίζει Εκείνος τον εαυτό Του· τώρα όμως, επειδή ο λόγος μας αναφέρεται στη δόξα του Μονογενούς, φιλονικούν προσπαθώντας να Τον υποβιβάσουν στη δική τους ευτέλεια, λέγοντας ότι κι εμείς ονομαζόμαστε υιοί. Όμως, αυτό σε καμία περίπτωση δεν μας καθιστά ομοούσιους με τον Θεό. Εσύ ονομάζεσαι υιός, Εκείνος όμως είναι· στη δική σου περίπτωση πρόκειται για λέξη, ενώ στη δική Του για πραγματικότητα.

Ονομάζεσαι βέβαια εσύ υιός, αλλά δεν ονομάζεσαι Μονογενής όπως Εκείνος, ούτε διατρίβεις στους κόλπους του Πατρός, ούτε είσαι απαύγασμα της δόξας, ούτε χαρακτήρας της υποστάσεως, ούτε υπάρχεις με τη μορφή του Θεού. Εάν, λοιπόν, δεν σε πείθει το προηγούμενο, ας σε πείσουν αυτά, καθώς και πολλά άλλα περισσότερα από αυτά, τα οποία μαρτυρούν εκείνη την ευγενή Του καταγωγή. Διότι, όταν μεν θέλει να δείξει το απαράλλακτο της ουσίας Του σε σχέση με Αυτόν που Τον γέννησε, λέει: «Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα». Όταν πάλι θέλει να δείξει το ιδιάζον της δυνάμεώς Του, λέει: «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα»· όταν θέλει να δείξει το εφάμιλλο της εξουσίας Του: «Όπως ακριβώς ο Πατέρας εγείρει τους νεκρούς και τους ζωοποιεί, έτσι και ο Υιός ζωοποιεί όποιους θέλει»· όταν δείχνει την ταυτότητα της λατρείας: «Για να τιμούν όλοι τον Υιό, όπως ακριβώς τιμούν τον Πατέρα»· και όταν δείχνει την αυθεντία Του ως προς τις μεταβολές των νόμων, λέει: «Ο Πατέρας μου εργάζεται, και εγώ εργάζομαι». Αλλά αυτοί, αφού προσπέρασαν όλα αυτά και δεν εξέλαβαν κυριολεκτικά το όνομα «Υιός», επειδή και οι ίδιοι έχουν τιμηθεί με την προσωνυμία των υιών, υποβιβάζουν τον Υιό στην ίδια ευτέλεια λέγοντας: «Εγώ είπα, θεοί είστε, και όλοι υιοί του Υψίστου».