Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 81:6

Ο Κάιν φονεύει τον αδελφό του επειδή εκείνος ευνοήθηκε περισσότερο, και υφίσταται την τιμωρία· και μετά από αυτά τεκνοποιεί. Γεννά δε και η Εύα τον Σηθ. Ακολουθεί κατάλογος των απογόνων του Αδάμ και των απογόνων του Σηθ, μέχρι τον Νώε, και η κατηγορία κατά των ανθρώπων για τους ανάρμοστους γάμους και τις υπόλοιπες ανομίες· «Υιούς Θεού» εδώ ονομάζει εκείνους που έλκουν την καταγωγή τους από τον Σηθ, διότι έχει ειπωθεί: «Εγώ είπα, είστε θεοί και όλοι υιοί του Υψίστου». «Θυγατέρες δε των ανθρώπων» εκείνες που κατάγονται από τον Κάιν. Ο Θεός προαναγγέλλει στον Νώε τη μέλλουσα καταστροφή των ανθρώπων μέσω του κατακλυσμού, και τον προτρέπει να κατασκευάσει την κιβωτό, μήκους τριακοσίων πήχεων, πλάτους πενήντα πήχεων και ύψους τριάντα πήχεων. Όταν δε εισήλθε στην κιβωτό, ο κατακλυσμός μαινόταν για σαράντα ημέρες και σαράντα νύχτες. Το ύδωρ άρχισε να υποχωρεί μετά από εκατόν πενήντα ημέρες. Φάνηκαν δε οι κορυφές των ορέων την πρώτη ημέρα του δέκατου μήνα. Και μετά από σαράντα ημέρες απέστειλε τον κόρακα, και δεν επέστρεψε· και μετά από επτά ημέρες απέστειλε την περιστερά, και επέστρεψε κομίζοντας έναν κλάδο ελιάς.

Γιατί δεν επιτρέπουμε στον συνετό Δεσπότη να διαθέτει τα δικά Του κτήματα σύμφωνα με την κρίση Του, αλλά αγανακτούμε σαν να στερούμαστε τα δικά μας, και συμπάσχουμε με εκείνους που πεθαίνουν σαν να αδικήθηκαν; Ας λυπηθούμε, επειδή βραδύνουμε στους τάφους τους οποίους περιφέρουμε, επειδή ως άνθρωποι πεθαίνουμε τον θάνατο της αμαρτίας, μολονότι έχουμε γίνει θεοί.

Είναι γεγραμμένο: «Τόσο πολύ αγάπησε ο Θεός τον κόσμο, ώστε έδωσε τον Υιό του τον μονογενή, για να έχει αιώνια ζωή καθένας που πιστεύει σε αυτόν». Ποια θα ήταν η υπερβολή της αγάπης, εάν έδινε υπέρ ημών έναν κοινό άνθρωπο που είχε υιοθετηθεί κατά χάριν; Και πώς είναι μονογενής αυτός που έχει τιμηθεί με υιοθεσία και δεν είναι εκ φύσεως Υιός, όταν η Γραφή λέει: «Εγώ είπα: Είστε θεοί και όλοι υιοί του Υψίστου», και «σε όσους όμως τον δέχθηκαν, έδωσε σε αυτούς την εξουσία να γίνουν τέκνα Θεού»; Αλλά όπως, ενώ υπάρχουν πολλοί θεοί κατά θέσιν και κατά χάριν, ένας είναι ο εκ φύσεως Θεός, έτσι και, ενώ υπάρχουν πολλοί που έχουν τιμηθεί δια της υιοθεσίας, ένας είναι ο εκ φύσεως Υιός του Θεού, ο Μονογενής, τον οποίο έδωσε υπέρ ημών.

Και λίγο παρακάτω, κάνοντας σύγκριση του εαυτού του προς εκείνους που είναι θεοί κατά θέσιν και όχι κατά φύσιν, λέει: «Δεν είναι γραμμένο στον νόμο σας: "Εγώ είπα, είστε θεοί και όλοι υιοί του Υψίστου"; Αν αποκάλεσε θεούς εκείνους προς τους οποίους απευθύνθηκε ο λόγος του Θεού, και η Γραφή δεν μπορεί να καταλυθεί, σε εκείνον που ο Πατέρας αγίασε και απέστειλε στον κόσμο, εσείς λέτε ότι "βλασφημείς", επειδή είπα: "Είμαι Υιός του Θεού";» Και αποδεικνύοντας ότι είναι Θεός και ομοούσιος με τον Πατέρα, βάσει της ομοιότητας των έργων λέει: «Αν δεν κάνω τα έργα εκείνου που με έστειλε, μην με πιστεύετε· αν όμως τα κάνω, έστω κι αν δεν πιστεύετε σε εμένα, να πιστεύετε στα έργα μου, για να γνωρίσετε και να πιστέψετε ότι εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας μέσα σε εμένα». Όπως και πιο πάνω λέει: «Διότι, όπως ο Πατέρας εγείρει τους νεκρούς και τους ζωοποιεί, έτσι και ο Υιός ζωοποιεί όποιους θέλει», «επειδή είναι Υιός ανθρώπου. Μην απορείτε γι' αυτό, διότι έρχεται ώρα, και είναι τώρα, κατά την οποία οι νεκροί θα ακούσουν τη φωνή του Υιού του Θεού και εκείνοι που θα την ακούσουν θα ζήσουν». Λέγοντας: «Όπως ο Πατέρας εγείρει τους νεκρούς και τους ζωοποιεί», πρόσθεσε: «Έτσι και ο Υιός ζωοποιεί όποιους θέλει», αποδεικνύοντας ότι ο Υιός είναι ζωοποιός αυτεξουσίως και κατά φύσιν, όπως ακριβώς και ο Πατέρας, και όχι κατά χάριν. Έπειτα προσθέτει: Ότι αυτός ο Υιός του Θεού, που είναι ζωοποιός κατά φύσιν, «είναι Υιός ανθρώπου». Δεν είπε: Ονομάζεται Υιός ανθρώπου, αλλά «είναι», και «μην απορείτε γι' αυτό», λέει, ότι δηλαδή «ο Υιός ανθρώπου ζωοποιεί».

Σε όλα έχουν κοινωνία ο Πατέρας και ο Υιός και το Άγιο Πνεύμα, εκτός από την υπόσταση. Εάν λοιπόν λες ότι η ένωση και η σάρκωση δεν έγινε καθ' υπόστασιν, τότε θα πρέπει να αναφέρεις τη σάρκωση και του Πατέρα και του Αγίου Πνεύματος. Διότι, εάν πούμε ότι η ενανθρώπηση συνέβη κατά χάριν, ταυτοβουλία, σχέση και αγάπη, θα μιλήσουμε για ενανθρώπηση και του Πατέρα και του Πνεύματος· διότι μία είναι η θέληση, η χάρη και η αγάπη του Πατέρα, του Υιού και του Αγίου Πνεύματος. Εάν πάλι έγινε κατ' ομωνυμίαν, δεν έχει τίποτε περισσότερο από εμάς· «διότι μας έδωσε την εξουσία να γίνουμε τέκνα Θεού», και «εγώ είπα: Είστε θεοί και όλοι υιοί του Υψίστου». Θεός όμως είναι και ο Πατέρας και το Άγιο Πνεύμα.

Και επειδή τους είδα να αναστατώνονται με τα λόγια μου ότι δηλαδή και εμείς είμαστε τέκνα Θεού, προλαβαίνοντας τις ερωτήσεις τους είπα: Ακούστε, άνδρες, πώς το Άγιο Πνεύμα λέει για τον λαό αυτόν, ότι όλοι είναι υιοί του Υψίστου και ότι στη συναγωγή τους θα παραστεί αυτός ο ίδιος ο Χριστός, κρίνοντας κάθε γένος ανθρώπων. Τα λόγια αυτά ειπώθηκαν μέσω του Δαβίδ, όπως εσείς τα ερμηνεύετε, ως εξής: «Ο Θεός στάθηκε σε συναγωγή θεών, και στο μέσο τους κρίνει θεούς. Έως πότε θα κρίνετε με αδικία και θα δείχνετε προσωποληψία στους αμαρτωλούς; Αποδώστε δικαιοσύνη στο ορφανό και τον φτωχό, δικαιώστε τον ταπεινό και τον πένητα. Ελευθερώστε τον πένητα, και γλιτώστε τον φτωχό από τα χέρια του αμαρτωλού. Δεν γνώρισαν ούτε κατανόησαν, πορεύονται μέσα στο σκοτάδι· θα σαλευτούν όλα τα θεμέλια της γης. Εγώ είπα: Θεοί είστε και όλοι υιοί του Υψίστου· εσείς όμως σαν άνθρωποι πεθαίνετε, και πέφτετε όπως ένας από τους άρχοντες. Ανάστα, Θεέ, κρίνε τη γη, διότι εσύ θα κληρονομήσεις όλα τα έθνη». Στη μετάφραση των Εβδομήκοντα, όμως, αναφέρεται: «Ιδού λοιπόν, σαν άνθρωποι πεθαίνετε, και πέφτετε όπως ένας από τους άρχοντες»· για να δηλώσει και την παρακοή των ανθρώπων, δηλαδή του Αδάμ και της Εύας, και την πτώση του ενός από τους άρχοντες, δηλαδή εκείνου που ονομάζεται όφις, ο οποίος υπέστη μεγάλη πτώση επειδή εξαπάτησε την Εύα.

Αλλά, επειδή ο λόγος μου τώρα δεν ειπώθηκε γι' αυτόν τον σκοπό, αλλά για να σας αποδείξω ότι το Άγιο Πνεύμα ελέγχει τους ανθρώπους – οι οποίοι πλάστηκαν ομοίως με τον Θεό απαθείς και αθάνατοι, υπό την προϋπόθεση ότι θα τηρήσουν τα προστάγματά του, και καταξιώθηκαν από αυτόν να ονομάζονται υιοί του, αλλά αυτοί, εξομοιούμενοι με τον Αδάμ και την Εύα, προξενούν τον θάνατο στους εαυτούς τους – ας είναι η ερμηνεία του ψαλμού όπως θέλετε. Και έτσι έχει αποδειχθεί ότι καταξιώθηκαν να γίνουν θεοί, και όλοι έχουν καταξιωθεί να μπορούν να γίνουν υιοί του Υψίστου, και από δική τους υπαιτιότητα πρόκειται και να κριθούν και να καταδικαστούν, όπως ο Αδάμ και η Εύα. Το ότι δε ονομάζει και τον Χριστό Θεό, έχει αποδειχθεί σε πολλά σημεία.

Εμείς, λοιπόν, έχοντας λάβει τέτοια εντολή και τάξη από τον Κύριο, αναγκαζόμαστε να πείθουμε αυτούς που πλανώνται από άγνοια. Εκείνοι όμως, όταν δουν αυτούς που έχουν εξαπατηθεί από τους ίδιους να επιθυμούν να μετανοήσουν, τους συγκρατούν με πιο εύληπτες πιθανολογίες, λέγοντας πάντοτε τα εξής: «Ακόμη και αν ο Μελχισεδέκ δεν είναι εκ φύσεως Θεός, δεν αμαρτήσαμε σε τίποτα θεοποιώντας έναν άνθρωπο, διότι είναι γραμμένο: Εγώ είπα, θεοί είστε και όλοι υιοί του Υψίστου», μη γνωρίζοντας ότι μια τέτοια διχογνωμία αφενός καθιστά σαφώς αβέβαιη την πίστη στον Χριστό —εάν θεωρήσουν έτσι τον Κύριο ίσο με όλους τους ανθρώπους, και όχι όπως πραγματικά είναι, δηλαδή Σωτήρα, Θεό και Δεσπότη— και αφετέρου οδηγεί στο να λατρεύουν την κτίση αντί για τον Κτίσαντα.

Από τον ίδιο λόγο, στο χωρίο: «Στον Παύλο δε, αν βεβαίως ήταν δυνατόν να εκφραστούν εκείνα που του παρέσχε ο τρίτος ουρανός, και η μέχρις εκείνον πορεία ή ανάβαση ή ανάληψη». Λένε εκείνοι που μελέτησαν με σοφία τα θεία λόγια, ότι τα ονόματα, συνοπτικά μιλώντας, άλλα δηλώνουν ουσία, άλλα σχέση, και άλλα χάρη ή απώλεια. Για παράδειγμα, ουσίας μεν, όπως όταν λένε «άνθρωπος»· σχέσεως δε, όπως όταν λένε «αγαθός» ή «άγιος» ή «σοφός άνθρωπος» ή, αντίθετα, «πονηρός άνθρωπος» ή «άφρων» ή «ακάθαρτος» (διότι η σχέση, εφόσον εκφράζει το πώς ακριβώς σχετίζεται το καθένα από τα στοιχεία που διακρίνονται μεταξύ τους ως εκ διαμέτρου αντίθετα, του αποδίδει δικαίως την ονομασία ανάλογα με την εσωτερική προαιρετική έξη που έχει)· χάριτος δε, όταν ο άνθρωπος ονομάζεται «Θεός» στα ιερά κείμενα, ο άνθρωπος που έχει γίνει σε όλα υπάκουος στον Θεό, σύμφωνα με το χωρίο: «Εγώ είπα, θεοί είστε», ο οποίος έχει την ιδιότητα να ονομάζεται «Θεός» όχι κατά φύση ούτε κατά σχέση, αλλά γίνεται και ονομάζεται έτσι κατά θέση και κατά χάρη. Διότι η χάρη της θεώσεως είναι εντελώς απαλλαγμένη από σχέση, μην έχοντας την οποιαδήποτε δύναμη μέσα στη φύση ικανή να τη δεχθεί, επειδή τότε δεν θα ήταν πλέον χάρη, αλλά φανέρωση της ενέργειας σύμφωνα με τη φυσική δύναμη. Έτσι, εξάλλου, αυτό που συμβαίνει δεν θα ήταν παράδοξο, εάν η θέωση βασιζόταν σε κάποια δεκτική δύναμη της φύσης. Διότι τότε εύλογα η θέωση θα ήταν έργο της φύσης, και όχι δώρο του Θεού, και ένας τέτοιος άνθρωπος θα μπορούσε να είναι Θεός κατά φύση και να ονομάζεται έτσι κυριολεκτικά.

Γι’ αυτό, αν και «υιοί του Υψίστου, σαν άνθρωποι» πεθαίνουμε, «και σαν ένας από τους άρχοντες» πέφτουμε. Γι’ αυτό παραδοθήκαμε σε «χέρια άνομων εχθρών», των άγριων δηλαδή δαιμόνων, «και σε βασιλιά άδικο και τον πιο πονηρό σε όλη τη γη», δηλαδή στον άρχοντά τους, «επειδή αμαρτήσαμε και παρανομήσαμε», αφού παραβήκαμε τις εντολές του Κυρίου και Θεού μας, και καταπατήσαμε τον Υιό του Θεού και θεωρήσαμε κοινό το αίμα της διαθήκης. Αλλά «μη μας παραδώσεις έως το τέλος για το όνομά σου», Κύριε, «και μην καταργήσεις τη διαθήκη σου· και μην απομακρύνεις το έλεός σου από εμάς», ένεκα των οικτιρμών σου, «Πατέρα μας που είσαι στους ουρανούς», και ένεκα της ευσπλαχνίας του μονογενούς σου Υιού, και ένεκα του ελέους του Αγίου σου Πνεύματος. «Μη θυμηθείς τις παλαιές μας ανομίες», αλλά «ας μας προφθάσουν γρήγορα οι οικτιρμοί σου, διότι φτωχύναμε πάρα πολύ. Βοήθησέ μας, ο Θεός, ο Σωτήρας μας».

Διότι «Εγώ είπα, είστε θεοί και όλοι υιοί του Υψίστου· εσείς όμως», έχοντας καταφρονήσει τόσο μεγάλο αξίωμα, «πεθαίνετε σαν άνθρωποι», όπως ακριβώς και ο πρώτος άνθρωπος πέθανε εξαιτίας της παρακοής, «και πέφτετε όπως ένας από τους άρχοντες».

Και ας δούμε εκείνους ως σαρκοφόρους αγγέλους (για εμάς δε, διστάζω να πω έστω και ότι είμαστε άνθρωποι) και ας αναζητήσουμε και ας διερωτηθούμε από πού προέκυψε τόσο μεγάλη διαφορά, αν και ο Θεός θέλει να σωθούν όλοι και όλοι να γίνουν θεοί και να ονομαστούν υιοί του Υψίστου· διότι με το να πει «εγώ είπα· είστε θεοί και όλοι υιοί του Υψίστου», δηλώνει ότι καλεί τους πάντες προς αυτό το μέγα αξίωμα. Και πώς εμείς διαχωριστήκαμε τόσο πολύ από τους οσίους εκείνους, όσο τα άλογα κτήνη από τη λογική φύση; Και εκείνοι μεν πλούτισαν με τη γνώση και την πράξη και τη θεωρία, και με την πηγή των θαυμάτων και την αγγελική συναναστροφή, και με υπερφυσικά κατορθώματα και με μυστικές οπτασίες και με παρρησία προς τον Θεό (σαν συνομιλία υιού προς πατέρα και φίλου προς φίλο), και ο Θεός ήταν έτοιμος εκπληρωτής των θελημάτων τους.

Με τον ίδιο τρόπο λοιπόν και εσύ, μην έχοντας σκοπό να πεθάνεις ως κοινός άνθρωπος, αλλά έχοντας γίνει υιός του Υψίστου μέσω της αρετής και προετοιμάζοντας αναβάσεις στην καρδιά σου, δεν ξέχασες ούτε εμάς που είμαστε παραπεταμένοι στην κοιλάδα του κλαυθμώνος, αλλά ποθείς να μαθαίνεις και τα δικά μας νέα, ώστε, αν το επιτρέψουν τα πράγματα, να αξιωθούν και της δικής σου πρόνοιας. Μάθε λοιπόν ότι, όταν ο πρωτοβεστιάριος έφτασε στη Νίκαια, εξυπηρετήσαμε τις επιθυμίες του ανδρός. Και φαινομενικά μας ευχαρίστησε και συγκατένευσε να βοηθήσει στην παροχή του πολυπόθητου εισοδήματος, όμως ακόμη αφήνει αόριστη την υπόσχεση και εμείς πεθαίνουμε από την πείνα. Και αν είχαμε συζευχθεί και με μια άφρονα γυναίκα, ίσως να ακούγαμε και τα λόγια που ειπώθηκαν στον Ιώβ από τη σύζυγό του: «Μέχρι πότε θα υπομένεις λέγοντας: Ιδού, θα περιμένω λίγο χρόνο ακόμη προσδοκώντας την ελπίδα της σωτηρίας μου;», και τα υπόλοιπα μικρόψυχα λόγια. Αλλά αυτά βέβαια ούτε εγώ ο ίδιος θα τα ξεστομίσω ποτέ (διότι γνωρίζω την καταστροφή στην έρημο του γογγυστού Ισραήλ) και τη γυναίκα μου, αν γογγύζει, θα την επιπλήξω κοιτάζοντάς την αυστηρά, ώστε να μην πειραζόμαστε όχι μόνο χωρίς κέρδος, αλλά και με πολύ μεγάλη βλάβη. Θα προβάλω, όμως, ως βοηθό τη δική σου δραστικότητα στα λόγια, την επιδεξιότητα στις πράξεις και τον σεβασμό που εμπνέεις σε όλους.

Ο Θεός δεν θέλει να είμαστε πάντοτε ταπεινωμένοι από τα πάθη και, καταδιωκόμενοι από αυτά, να γινόμαστε σαν τους λαγούς και να θέτουμε ως βράχο καταφυγής μόνο αυτόν· διότι αλλιώς δεν θα έλεγε: «Εγώ είπα, είστε θεοί και όλοι υιοί του Υψίστου», αλλά θέλει να ανεβαίνουμε σαν τα ελάφια στα ψηλά βουνά των εντολών του και να διψάμε εντονότατα για τα ζωοποιά νάματα του Πνεύματος· ώστε, όπως ακριβώς εκείνα, επειδή από τη φύση τους τρώνε τα φίδια, με τη θερμότητα από το πολύ τρέξιμο μετατρέπουν παραδόξως τη δηλητηριώδη φύση των φιδιών σε άρωμα μόσχου, όπως λένε, χωρίς να βλάπτονται καθόλου από αυτά· έτσι και εμείς, δεχόμενοι κάθε εμπαθή λογισμό στα σπλάχνα της διανοίας μας, με τον φλογερό δρόμο των εντολών του Θεού και με τη δύναμη του Πνεύματος, να τον μετατρέπουμε μέσω της αιχμαλωσίας του σε ευώδη και σωτηριώδη πράξη της αρετής, ώστε να αποδεικνύεται ότι αιχμαλωτίζουμε κάθε νόημα, δια της πράξεως, στην υπακοή του Χριστού.

Και αν έτσι εκλαμβανόταν το «ψυχικώς», σύμφωνα με το αυτεξούσιο της ψυχής, ώστε να της είναι δυνατόν να πράξει ό,τι επιλέξει, είτε να ζει πάντοτε νοερώς, είτε και να ανέλθει σε θεία μετουσία διά της εντατικής αρετής και να θεωθεί κατά χάριν, σύμφωνα με το ειρημένο: «εγώ είπα, θεοί είστε και υιοί του Υψίστου όλοι», είτε, αντίθετα, να παραβληθεί με τα άλογα κτήνη και να ομοιωθεί με αυτά, και έτσι από τον νου να μεταβληθεί στην άνοια και να υποστεί εκουσίως αυτόν τον ψυχικό θάνατο, ώστε να ονειδίζεται και αυτή με το χωρίο: «εσείς όμως πεθαίνετε σαν άνθρωποι και πέφτετε σαν ένας από τους άρχοντες», δηλαδή σαν τον διάβολο που εξέπεσε από αρχάγγελος· εάν ο σοφός θέλει να τα λέει έτσι αυτά, θα συμφωνούσαμε κι εμείς μαζί του. Αλλά νομίζω ότι απέχει πολύ από μια τέτοια έννοια· μάλλον φαίνεται να αναπλάθει κάποια άλλα είδη ψυχών, ανώτερα από την ανθρώπινη, δηλαδή την πάντοτε νοερή και τη θεία, για να αυξήσει την πολυθεΐα που πρεσβεύει, και όπως ακριβώς υπάρχει πλήθος ενάδων ή πρώτων θεών και έπειτα νοερών δεύτερων θεών, έτσι να λατρευτεί και ένα πλήθος τρίτων, ψυχικών θεών. Και τι λέω για πρώτους, δεύτερους και τρίτους, από τη στιγμή που το καθένα από αυτά το διαίρεσε στο αμέθεκτο, στο μεθεκτό και στο ενδιάμεσό τους γένος, και προχωρώντας καταβιβάζει το θείο σέβας μέχρι και τα σώματα. Τόσο άπληστα κατεχόταν από τον έρωτα της πολυθεΐας, καίτοι διακήρυσσε ότι πρεσβεύει το Ένα και έχει αποφανθεί σε κάποιο σημείο ότι η αρχή των πάντων είναι μία.

Όπως λοιπόν δεν είναι δυνατόν να λέγεται ότι προσφέρεται αυτό που έχει ήδη αφιερωθεί και ενωθεί, έτσι ούτε για το αίμα του Σωτήρος, το οποίο είναι αχώριστο από τη θεότητά του, μπορεί να ειπωθεί ότι προσφέρεται στη φύση που έχει απόλυτα ενωθεί με αυτό. Ενώ δε υποσχέθηκε να αποδείξει μέσα από την τυπική θυσία τον ισχυρισμό του, ότι δηλαδή ο θεάνθρωπος Λόγος προσέφερε το δικό του αίμα, την αληθινή δηλαδή θυσία, μόνο στον Πατέρα και όχι και στον εαυτό του, αυτό δεν το κάνει· έπειτα, σαν να ξέχασε την υπόσχεσή του ή μάλλον επειδή προείδε τον έλεγχο που θα προέκυπτε από αυτό και τον απέφυγε σκόπιμα. Διότι είναι προφανές ότι και η τυπική θυσία δεν είχε νομοθετηθεί να προσφέρεται μόνο στον Πατέρα, αλλά απλώς στον Θεό, στον τρισάγιο Κύριο σύμφωνα με τον ύμνο των Σεραφείμ στον Ησαΐα, στον οποίο και ο Δαβίδ προτρέπει να προσφέρονται οι θυσίες, λέγοντας: «Προσφέρετε στον Κύριο, υιοί του Θεού, προσφέρετε στον Κύριο υιούς κριών»· ονομάζοντας υιούς Θεού τους ιερείς, σύμφωνα με το ρητό: «Εγώ είπα, θεοί είστε, και όλοι υιοί του Υψίστου». Παραβλέποντας λοιπόν αυτό, απαριθμεί τέσσερις πράξεις που τελούνται στην τυπική θυσία: προσαγωγή, καθιέρωση, αναγωγή και αφοσίωση, χωρίς να γνωρίζω από πού επινόησε τη διαίρεσή τους. Διότι κάποιος θα μπορούσε να παραδεχθεί ότι αυτά είναι τέσσερα ονόματα, αλλά όχι τέσσερα διαφορετικά πράγματα. Τι άλλο είναι άλλωστε η θυσία του αμνού, παρά και καθιέρωση και προσαγωγή και αναγωγή και αφοσίωση;

Από εκείνο, λοιπόν, το γένος και από τους υπόλοιπους ανθρώπους, όσοι μέσω της επιμέλειας των ηθών τους φρόντισαν να πλησιάσουν τον Θεό, αλλά βεβαίως και όσοι κατόρθωσαν να ανέλθουν στην τάξη των κριτών και των αρχόντων με το αξίωμα της δικαιοσύνης, όλοι αυτοί έχουν αξιωθεί της θείας αυτής προσαγορεύσεως. Διότι λέει: «Ο Θεός των θεών, ο Κύριος μίλησε», και «εγώ είπα, θεοί είστε και όλοι υιοί του Υψίστου», και «ο Θεός στάθηκε σε σύναξη θεών» και «ανάμεσα τους θα κρίνει θεούς», και «δεν θα κακολογήσεις θεούς και δεν θα μιλήσεις άσχημα για άρχοντα του λαού σου». Είναι φανερό, λοιπόν, από τα όσα ειπώθηκαν ότι η Θεία Γραφή ονομάζει θεούς τόσο τους φίλους της αρετής όσο και τους υπηρέτες της δικαιοσύνης.

Ποιους έχει ονομάσει «υιούς του Θεού» ο Μωυσής; Όσοι υπέθεσαν ότι εννοεί τους αγγέλους παραλογίζονται. Υιούς του Θεού ονόμασε εδώ αυτούς που κατάγονται από τον Σηθ. Διότι η Γραφή, αφού ανέφερε πώς γεννήθηκε ο Ενώς από τον Σηθ, πρόσθεσε: «αυτός ήλπισε να επικαλεστεί το όνομα του Κυρίου του Θεού». Ο Ακύλας, πάλι, αναφέρει: «τότε έγινε η αρχή της επίκλησης του ονόματος του Κυρίου». Υπονοεί δε ότι λόγω της ευσέβειάς του, αυτός πρώτος αξιώθηκε τη θεία προσωνυμία και ονομάστηκε θεός από τους συγγενείς του, γι' αυτό και οι απόγονοί του ονομάζονταν υιοί του Θεού· εξού και ο Κύριος λέει μέσω του προφήτη Δαβίδ: «Εγώ είπα, είστε θεοί, και όλοι υιοί του Υψίστου» και «Ο Θεός στάθηκε σε σύναξη θεών, και ανάμεσα τους θα κρίνει θεούς». Με αυτόν τον τρόπο ονομάζει τους άρχοντες· διότι πράγματι προσθέτει αμέσως: «Έως πότε θα κρίνετε άδικα και θα προσωποληπτείτε υπέρ των αμαρτωλών;» και τα εξής. Και σε πολλά σημεία της Γραφής θα βρεις να ονομάζονται θεοί εκείνοι που ξεχωρίζουν από τους πολλούς ανθρώπους.

Υπάρχει βέβαια η δυνατότητα, μετά την έλευση του Δεσπότη, να δει κανείς και στους ανθρώπους έργα μεγαλύτερα από όσα πράττουν οι άγγελοι. «Διότι, ιδού εγώ ο Παύλος σας λέω, πως ακόμη και αν ένας άγγελος από τον ουρανό σας κηρύξει ένα ευαγγέλιο διαφορετικό από αυτό που παραλάβατε, ας είναι ανάθεμα». Και πάλι, «ενώ ο αρχάγγελος Μιχαήλ δεν τόλμησε να επιφέρει βλάσφημη κρίση εναντίον του διαβόλου», εμείς λάβαμε την εξουσία «να πατάμε επάνω σε φίδια και σκορπιούς και επάνω σε όλη τη δύναμη του εχθρού»· και από τους αγγέλους βέβαια κανείς δεν θα τολμούσε να αποκαλέσει κάποιον, ούτε καν τον εαυτό του, Θεό ή υιό του Θεού· ενώ το δικό μας γένος έχουμε κληθεί και θεοί και υιοί του Υψίστου. Και ενώ εκείνος ανάμεσά τους που ονομαζόταν Εωσφόρος, επειδή είπε ότι θα γίνει όμοιος με τον Ύψιστο και ότι θα θέσει τον θρόνο του υπεράνω των ουρανών, εξέπεσε από τα αγαθά που είχε και αιώνια εμπαίζεται και κατακρίνεται· σε εμάς αντίθετα, η απόφαση της αλήθειας έδωσε το δικαίωμα να είμαστε όμοιοι με τον Πατέρα και να γίνουμε σύνθρονοι του Υιού του. Και το σπουδαιότερο: «μας ανέστησε μαζί του και μας έβαλε να καθίσουμε μαζί του στα επουράνια εν Χριστώ Ιησού». Και «αν υπομένουμε, θα συμβασιλεύσουμε κιόλας», και «γνωρίζουμε», διαβεβαιώνει πάλι ένας άλλος από τους μαθητές, «ότι εάν φανερωθεί, θα είμαστε όμοιοι με αυτόν». Ώστε, σε όσους το επιθυμούν, έχει ήδη χαριστεί το να έχουν και την τιμή των αγγέλων.

Β΄. Επειδή πρόκειται να μιλήσουμε για τα όσα τελούνται στη θεία ιερουργία, είναι αναγκαίο πρώτα να πούμε τι είναι η Εκκλησία και τι δηλώνουν η κόγχη, το σύνθρονο, ο μύαξ και τα παρόμοια. Εκκλησία λέγεται επειδή σε αυτήν συγκεντρώνονται και προσκαλούνται οι ορθόδοξοι· ονομάζεται δε περιοχή, καθώς περιέχει τα θαυμαστά έργα του Θεού. Η δε κόγχη αντιστοιχεί στο σπήλαιο της Βηθλεέμ και στο σπήλαιο όπου ετάφη. Το σύνθρονο είναι τύπος του Δεσποτικού θρόνου, στον οποίο, αφού νίκησε τον κόσμο, αναλήφθηκε με τη σάρκα του και κάθισε σε αυτόν. Λέγεται δε σύνθρονο και όχι θρόνος, λόγω της συγκαθεδρίας του Υιού με τον Πατέρα. Τα υπόλοιπα σύνθρονα δηλώνουν την τιμή την οποία πρόκειται να λάβουν οι δίκαιοι μετά την ανάσταση, σύμφωνα με το: «Εγώ είπα· είστε θεοί». Συγκάθονται δε οι ιερείς ως συσταυρωθέντες με τον Χριστό ως προς τα πάθη και τις επιθυμίες, ενώ οι διάκονοι στέκονται όρθιοι ως τύπος των αγγέλων. Η αγία τράπεζα δηλώνει το άγιο μνημείο στο οποίο ετάφη. Η δε αγία πρόθεση δηλώνει τον Κρανίου τόπο στον οποίο σταυρώθηκε, και γι' αυτό η θυσία τελείται σε αυτήν. Το κιβώριο είναι τύπος της κιβωτού του Νώε· διότι το μεν «κιβ» σημαίνει κιβωτός, το δε «ώριον» σημαίνει τη διάταξή του. Τα δε παρακιόνια είναι προς μίμηση των τεσσάρων ζώων που εμφανίστηκαν στον προφήτη.

Και αυτά μελωδώντας ο θεοπάτωρ Δαβίδ έψαλλε, καταυγαζόμενος από προφητικά χαρίσματα και προορώντας ξεκάθαρα τα δωρήματα και τα θεϊκά κατορθώματα του Χριστού που επρόκειτο να γεννηθεί από αυτόν: «Εγώ είπα: θεοί είστε και υιοί του Υψίστου όλοι». Ο Θεός είναι ανάμεσά μας· ας θεωθούμε με θείες μεταβολές και μιμήσεις. Ο Ύψιστος έγινε επίγειος· ας υψωθούμε και εμείς στις προθέσεις μας και ας εκπληρώσουμε την υψηλή και υπέρτατη βούλησή Του· ας καταστήσουμε τους εαυτούς μας δεκτικούς σε τέτοιες θεόσδοτες δωρεές. Ο Θεός προσφέρεται σε φάτνη και σε εμάς που γίναμε άλογοι και πεινάσαμε, παραδίδει τον Εαυτό Του για βρώση· και ποιος δεν θα εντρυφήσει στη θεότητα και δεν θα γεμίσει από ουράνια σοφία και δεν θα αποβάλει την άλογη τρυφή ως ανάξια της θεϊκής πανδαισίας και χάρης; Όντως, «δόξα εν υψίστοις Θεώ και επί γης ειρήνη, εν ανθρώποις ευδοκία». Σκιρτώ όπως οι ποιμένες και αναπηδώ ακούγοντας αυτές τις θείες φωνές, και βιάζομαι να έλθω στη θεοδόχο φάτνη, και ποθώ να φθάσω στο ουράνιο σπήλαιο, και φλέγομαι να δω το μυστήριο που φανερώθηκε μέσα σε αυτό και, βλέποντας τον Τεχθέντα, να αρθρώσω εκεί την υμνολογική κραυγή, βοώντας «Δόξα εν υψίστοις Θεώ και επί γης ειρήνη, εν ανθρώποις ευδοκία».

Ώ του θαύματος, ότι ο άνθρωπος ενώνεται με τον Θεό πνευματικά και σωματικά, εφόσον η ψυχή δεν χωρίζεται από τον νου, ούτε το σώμα από την ψυχή, αλλά με την ουσιώδη ένωση γίνεται τρισυπόστατος κατά χάριν και ο άνθρωπος, ένας κατά θέσιν Θεός, από σώμα και ψυχή και από το θείο Πνεύμα του οποίου μετέσχε, και εκπληρώνεται τότε το λεχθέν υπό του προφήτη Δαβίδ: «Εγώ είπα: θεοί είστε και υιοί του Υψίστου όλοι», υιοί του Υψίστου, δηλαδή κατά την εικόνα του Υψίστου και καθ' ομοίωσιν, γεννήματα θεία από το θείο Πνεύμα, προς τους οποίους εύλογα είπε και πάντοτε λέγει ο Κύριος: «Μείνετε σε εμένα, για να φέρετε πολύν καρπό» —καρπό εννοεί τα πλήθη εκείνων που σώζονται μέσω αυτών— «το κλήμα», λέει, «εάν δεν μείνει στην άμπελο ξηραίνεται και ρίχνεται στο πυρ· μείνετε λοιπόν εσείς σε εμένα κι εγώ σε εσάς.» Πώς λοιπόν μένει σε εμάς και πώς πάλι μένουμε εμείς σε αυτόν, ο ίδιος ο Κύριος το δίδαξε λέγοντας: «Εσύ, Πατέρα, σε εμένα κι εγώ σε εσένα, και αυτοί σε εμένα κι εγώ σε αυτούς.» Και θέλοντας να το βεβαιώσει αυτό επαναλαμβάνει τον λόγο και λέει: «Αυτοί σε εμένα κι εγώ σε αυτούς, όπως εσύ, Πατέρα, σε εμένα κι εγώ σε εσένα», και επιπλέον, προς πλήρη διαβεβαίωση των ακροατών, προσθέτει λέγοντας: «Όπως με αγάπησες, αγάπησα κι εγώ αυτούς, και αυτοί γνώρισαν ότι εσύ με απέστειλες.»

Αν πάλι θέλεις να μάθεις τον τρόπο της ελλάμψεως που πραγματοποιείται σε όσους αγαπούν τον Κύριο, άκουσε τον ίδιο τον Παύλο που λέει: «Έχουμε δε τον θησαυρόν αυτόν μέσα σε πήλινα σκεύη», δηλαδή στα σώματά μας. «Αν όμως, λέει, δεν υπάρχει τέτοιος άνθρωπος σήμερα, τι σημαίνει;» Γιατί δεν υπάρχει, πες μου; «Επειδή νομίζω, λέει, ότι, ακόμη κι αν κάποιος το θέλει, δεν μπορεί να γίνει τέτοιος στις μέρες μας, όπως ακριβώς δεν γίνεται κι αυτός που δεν το θέλει.» Αν λοιπόν ισχυρίζεσαι ότι και αυτός που θέλει δεν μπορεί, πού θα τοποθετήσουμε το: «Σε όσους όμως τον δέχτηκαν, έδωσε την εξουσία να γίνουν τέκνα Θεού», και το: «Αν θέλετε, είστε όλοι θεοί και υιοί του Υψίστου», και το: «Να γίνετε άγιοι, διότι εγώ είμαι άγιος»;

Ακούστε τα λοιπόν αυτά εσείς που νομίζετε ότι είστε πνευματικοί και πιστέψτε σε αυτόν που μιλάει, εμένα δε, που σας περιγράφω με τον λόγο της χάριτος τις δωρεές που λαμβάνουν από τον Θεό όσοι προστρέχουν σε Αυτόν με θερμή πίστη και τηρούν τις εντολές Του, απαλλάξτε με από κάθε μομφή. «Αν όμως δεν υπάρχει, λέει κάποιος, τέτοιος άνθρωπος στις μέρες μας, τι γίνεται;» Γιατί δεν υπάρχει, πες μου; «Διότι, λέει, ακόμη και αν κάποιος θέλει, δεν μπορεί να γίνει τέτοιος τώρα, όπως ακριβώς δεν γίνεται και εκείνος που δεν το θέλει.» Αν λοιπόν ισχυρίζεσαι ότι και αυτός που θέλει δεν μπορεί, πού θα βάλουμε το «Όσοι όμως τον έλαβαν, τους έδωσε την εξουσία να γίνουν τέκνα Θεού», και το «Εγώ είπα, είστε θεοί και όλοι υιοί του Υψίστου», και το «Γίνεσθε άγιοι, διότι εγώ είμαι άγιος»; Αν πάλι εκείνος που δεν θέλει δεν γίνεται, δες ότι εσύ ο ίδιος καταδίκασες τον εαυτό σου, επειδή δεν θέλεις ούτε επιλέγεις να γίνεις· διότι, αν θέλεις να γίνεις, μπορείς.

Αμήν, ας γίνει, Κύριε, κατά το θέλημά σου. Εγώ πονώ, εγώ αισθάνομαι άλγος στην ταπεινή μου ψυχή, όταν φανεί μέσα της να λάμπει ξεκάθαρα το φως σου. Ο πόθος σε εμένα ονομάζεται και είναι πόνος, υπάρχει σε εμένα άλγος και στενάζω για το ότι δεν μπορώ να σε περιλάβω ολόκληρο και να χορτάσω, όπως ποθώ. Όμως το ότι σε βλέπω, μου είναι αρκετό και αυτό, και θα είναι δόξα και χαρά και στέφανο βασιλείας, υπέρτερο από όλα τα τερπνά και ποθητά του κόσμου. Αυτό θα με αναδείξει όμοιο με τους αγγέλους, ίσως και ανώτερό τους, Δέσποτά μου, θα με κάνει. Διότι, αν για εκείνους είσαι αόρατος ως προς την ουσία και απρόσιτος ως προς τη φύση, ενώ σε εμένα γίνεσαι ορατός, οπωσδήποτε και με την ουσία της φύσεώς σου ενώνεσαι με εμένα. Διότι τα δικά σου δεν διαχωρίζονται, ούτε τέμνονται διόλου, αλλά η φύση σου είναι ουσία και η ουσία φύση. Εφόσον λοιπόν μετέχω στη σάρκα σου, μετέχω στη φύση και λαμβάνω μέρος αληθινά στην ουσία σου. Γινόμενος συγκοινωνός της θεότητος αλλά και κληρονόμος, ευρισκόμενος στο σώμα γίνομαι, νομίζω, ανώτερος των ασωμάτων, υιός Θεού, όπως είπες, όχι απευθυνόμενος στους αγγέλους, αλλά προς εμάς ονομάζοντάς μας έτσι θεούς: Εγώ είπα, είστε θεοί και όλοι υιοί του Υψίστου. Δόξα στην ευσπλαχνία σου και στην οικονομία σου, διότι έγινες άνθρωπος ενώ είσαι Θεός κατά φύση, παραμένοντας ατρέπτως και ασυγχύτως και το ένα και το άλλο, και έκανες εμένα θεό, ενώ είμαι θνητός κατά τη φύση, κατά χάριν και θέσει με το Πνεύμα σου, ενώνοντας παραδόξως ως Θεός τα διεστώτα.

Πρόσεχε στα λεγόμενα· όπως λοιπόν ο πρώτος άνθρωπος είναι χοϊκός, έτσι και όλοι όσοι προέρχονται από αυτόν γεννιούνται χοϊκοί· και όπως ο Χριστός είναι επουράνιος Δεσπότης, έτσι επουράνιοι είναι και όλοι όσοι έχουν πιστέψει σε Αυτόν, έχοντας γεννηθεί άνωθεν και έχοντας ομοίως βαπτιστεί με το Πανάγιο Πνεύμα· όπως είναι Αυτός που γέννησε, δηλαδή όντως Θεός, τέτοιοι είναι και αυτοί που γεννιούνται από Αυτόν· από τον Θεό γίνονται θεοί κατά χάριν και όλοι υιοί του Υψίστου, όπως λέει το θείο στόμα. Άκουσες τους λόγους του Θεού· άκουσες πώς ξεχωρίζει τους πιστούς από τους άλλους, πώς έδωσε σημείο και γνώρισμα στους δούλους Του, για να μην πλανώνται από τα λόγια ξένων διδασκάλων; Από τη γη, λέει, πλάστηκε ο πρώτος, γι' αυτό είναι χοϊκός, ενώ ο δεύτερος άνθρωπος, ο Δεσπότης των πάντων, κατήλθε από τους ουρανούς· ο πρώτος προξένησε σε όλους τους ανθρώπους θάνατο και φθορά με την παράβαση· ο δεύτερος όμως δώρισε στον κόσμο, και τώρα παρέχει σε όλους τους πιστούς, φως, ζωή και αφθαρσία· άκουσες αυτά που σου λέει ο μύστης των επουρανίων; Άκουσες τον Χριστό να μιλά μέσω αυτού και να διδάσκει τους ανθρώπους πώς είναι όσοι έχουν πιστέψει σε Αυτόν και αποδεικνύουν την πίστη τους με τα έργα τους; Μην αμφιβάλλεις λοιπόν πια· αν είσαι χριστιανός, όπως ο Χριστός είναι επουράνιος, τέτοιος οφείλεις να είσαι και εσύ· αν όμως δεν είσαι τέτοιος, πώς θα ονομαστείς χριστιανός;

Στο τέκνο Τιμόθεο. Υπόμεινε με καρτερία τον Κύριο, πολυπόθητό μου τέκνο Τιμόθεε. Διότι είναι γραμμένο, εάν υπομένουμε, θα συμβασιλεύσουμε μαζί Του. Πόσο μεγάλη είναι η υπόσχεση, το να αναδειχθείς βασιλιάς στους ουρανούς, εκπληρώνοντας το μαρτύριο της ομολογίας Του. Και ας μην σου φανεί παράξενο αυτό που ελέχθη: μας έκανε βασιλεία, ιερείς στον Θεό και Πατέρα Του, λέει ο Θεολόγος και απόστολος. Και γιατί το λέω αυτό; Ακόμη και θεό πρόσταξε ο Θεός να γίνεται ο άνθρωπος: εγώ είπα, θεοί είστε και υιοί του Υψίστου όλοι. Ώστε, εκείνος που δεν πεθαίνει στην αμαρτία ούτε ξεπέφτει στην ασέβεια, έχει λάβει αυτό το αξίωμα.

Ιερέας δικός μου; Θύτης δικός μου; Τελετουργός δικός μου; Μύστης δικός μου; Θεός δικός μου; Διότι τολμά ο λόγος να προχωρήσει μέχρις αυτού του σημείου, εάν βεβαίως δεν ακούμε επιφανειακά το: «Εγώ είπα, θεοί είστε, και όλοι υιοί του Υψίστου». Εκείνος που είναι καθαρός στην εξαγγελία προς την ταπείνωσή μας και αποκτά ταπεινό φρόνημα, και διατηρεί τον εαυτό του κατώτερο από όλη την κτίση, και εκείνος που δεν ζητά τίποτε περισσότερο από ό,τι έλαβε από την ταπείνωσή μου, αυτός είναι, έστω και αν δεν φαίνεται στους πολλούς, ο υψηλότερος από όλους και πρώτος. Το να ερευνάτε όμως τις οικονομίες και να διαλογίζεστε, ότι δηλαδή τον έναν τον τακτοποίησα έτσι, τον δε άλλον αλλιώς, και τον μεν τον κλήρωσα σε τούτο, ενώ τον άλλον τον τοποθέτησα σε κάτι άλλο, δεν είναι ασφαλές για εσάς, ούτε και το πιο πρέπον.

Ήλθαν για να φωτιστούν, όχι για να σκοτιστούν· για να αρτυθούν με το πνευματικό άλας, όχι για να μωρανθούν. Διότι εσείς λάμπετε, αδελφοί μου, έστω κι αν εγώ είμαι σκοτεινός, και αρτύζετε με τις χάριτες της αρετής, έστω κι αν εγώ μωραίνομαι· σε τι οφείλει να βρίσκεται το καύχημά σας, παρά στο να υποχωρείτε στον αδελφό κατά τον λόγο, στο να μην αντιλέγετε καθόλου, στο να μη γογγύζετε διόλου, στο να είστε σαν άκακα, άμαχα και απαρόξυντα αρνία του αρχιποίμενά μας Χριστού, στο να αποφεύγετε τα ευχάριστα γελάσματα και τα φιλήδονα και αισχρά λόγια, στο να αγρυπνείτε στις ψαλμωδίες και να νήφετε στις προσευχές. Αποκτήστε λοιπόν περισσότερη σοφία, τέκνα, αγνιστείτε, σωφρονιστείτε, υψωθείτε, αγιαστείτε· γίνετε θεοί, αν και είναι τολμηρός ο λόγος, διότι το υποσχέθηκε ο Σωτήρας μέσω του μελογράφου λέγοντας: Εγώ είπα, είστε θεοί και όλοι υιοί του Υψίστου. Σε Αυτόν ανήκει η δόξα και το κράτος μαζί με τον Πατέρα και το Άγιο Πνεύμα, νυν και αεί, και στους αιώνες των αιώνων. Αμήν.

Ομοίως, και αυτός που κλήθηκε ως ελεύθερος, είναι δούλος του Χριστού.» Και όμως, αφού ελευθερώθηκε, δεν ανέχεται να βρίσκεται κάτω από τον ζυγό της δουλείας. Πολύ περισσότερο λοιπόν εμείς οφείλουμε, αφού ελευθερωθήκαμε από την αμαρτία, να απέχουμε πάρα πολύ μακριά από αυτήν. Ή μήπως αγνοούμε τι μας έχει κάνει; Δεν μας εξόρισε αυτή από τον παράδεισο; Δεν μας έκανε θνητούς αντί για αθανάτους; Δεν μας εισήγαγε σε αυτόν τον γεμάτο στεναγμούς βίο; Δεν έγινε και δεν γίνεται κάθε κακό εξαιτίας της; Ας την αποφύγουμε λοιπόν ως χείριστη· ας τη μισήσουμε ως άξια μίσους. Ας αγαπήσουμε μάλλον την αρετή, καθώς μεταβάλλει τους ανθρώπους σε αγγέλους, ή μάλλον σε θεούς, σύμφωνα με το: «Εγώ είπα, είστε θεοί και όλοι υιοί του Υψίστου.» Ποια είναι δε η δύναμη της αρετής; Η αποστροφή προς τον κόσμο και η σχέση με τον Θεό· διότι, όπως λέει, «κανείς δεν μπορεί να δουλεύει σε δύο κυρίους· δεν μπορείτε να δουλεύετε στον Θεό και στον Μαμμωνά»· δεν μπορείτε να είστε προσκολλημένοι και στην αρετή και στην κακία. Διότι δεν υπάρχει καμία «κοινωνία του φωτός με το σκότος.» Και οι εντολές του Κυρίου είναι ελαφρές· είναι όμως βαρύ, ή μάλλον ανέφικτο, το να επιδιώκουμε φορτικά να κατέχουμε τα αντίθετα, και να νομίζουμε ότι είμαστε προσκολλημένοι και στην αρετή και στην κακία, δηλαδή και στις σαρκικές επιθυμίες και στα πνευματικά κατορθώματα.

Αλλά δεν λέγει η Γραφή «Χάθηκε με πάταγο η μνήμη όλων αυτών;» Για εμάς όμως και η αρχή και το τέλος είναι ακατάλυτα και αιώνια. Διότι η αρετή είναι αυτή που γνωρίζει να καθιστά θεούς εκείνους που την οικειοποιούνται, εφόσον είναι αληθινός εκείνος που λέει: «Εγώ είπα, είστε θεοί και όλοι υιοί του Υψίστου.» Ω, τι μεγάλη δωρεά που αξιωθήκαμε! Ω, τι έλεος που λάβαμε! Επομένως, «ας αγαλλιάσουμε στον Κύριο, ας εκφωνήσουμε χαρμόσυνους αλαλαγμούς στον Θεό τον σωτήρα μας· ας προσέλθουμε ενώπιον του προσώπου του με εξομολόγηση, και με ψαλμούς ας αλαλάξουμε προς αυτόν». «Διότι μας επέλεξε από την αρχή για σωτηρία, με αγιασμό του πνεύματος και πίστη στην αλήθεια· σε αυτό μας κάλεσε μέσω του σχήματός μας, για να αποκτήσουμε τη δόξα του Κυρίου μας Ιησού Χριστού.» Άρα λοιπόν, αδελφοί, ας στεκόμαστε στην πίστη ακλόνητοι· ας κρατούμε την ομολογία άρρηκτη, ας φυλάττουμε την υποταγή ανυπόκριτη, ας διαφυλάττουμε την παρθενία αλώβητη. Ένας είναι ο έρωτάς μας, ο νυμφίος Χριστός, ο οποίος είναι «ωραίος στο κάλλος περισσότερο από τους υιούς των ανθρώπων»· μία είναι η κληρονομιά μας, η βασιλεία των ουρανών, τα αγαθά της άνω Ιερουσαλήμ. Η σάρκα δε και το αίμα, ο πλούτος και η δόξα, και όσα ανήκουν στη ματαιότητα ας μας αφήσουν, ας φύγουν μακριά από εμάς.

«Σας έδειξα πολλά καλά έργα από τον Πατέρα μου· για ποιο από αυτά τα έργα με λιθοβολείτε;» Του αποκρίθηκαν οι Ιουδαίοι, λέγοντας: «Δεν σε λιθοβολούμε για κανένα καλό έργο, αλλά για βλασφημία, επειδή εσύ, ενώ είσαι άνθρωπος, κάνεις τον εαυτό σου Θεό». Τους αποκρίθηκε ο Ιησούς: «Δεν είναι γραμμένο στον νόμο σας: “Εγώ είπα, είστε θεοί”; Αν, λοιπόν, ονόμασε θεούς εκείνους προς τους οποίους απευθύνθηκε ο λόγος του Θεού, και η Γραφή δεν μπορεί να αναιρεθεί, σε αυτόν που ο Πατέρας αγίασε και απέστειλε στον κόσμο εσείς λέτε ότι βλασφημεί, επειδή είπα: “Είμαι Υιός του Θεού”;» Επειδή είπε ότι «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα», αναμφίβολα ως προς την εξουσία και τη δύναμη, και έδειξε ότι το χέρι του Πατέρα και το δικό του είναι ένα, οι Ιουδαίοι θεώρησαν το πράγμα βλασφημία και έριξαν πέτρες, θεωρώντας ότι κάνει τον εαυτό του ίσο με τον Θεό. Ο Κύριος λοιπόν, για να τους φέρει σε αμηχανία και να δείξει ότι δεν έχουν καμία εύλογη αιτία για τη μανία εναντίον του, αλλά ότι λυσσομανούν μάταια, τους υπενθυμίζει τα θαύματα που έγιναν από αυτόν, και λέει: «Πολλά καλά έργα σας έδειξα· για ποιο από αυτά με λιθοβολείτε;» Εκείνοι δε λένε: «Για βλασφημία σε λιθοβολούμε, διότι κάνεις τον εαυτό σου Θεό». Αυτός, επομένως, δεν το αρνείται αυτό, ούτε λέει ότι «Δεν κάνω τον εαυτό μου Θεό, δεν είμαι ίσος με τον Πατέρα», αλλά μάλλον επιβεβαιώνει τη δική τους γνώμη, και αποδεικνύει ότι είναι Θεός, ξεκινώντας από όσα είναι γραμμένα στον νόμο.

Έτσι βρισκόταν σε δεινή θέση το έθνος των Βουλγάρων, καταστρεφόμενο και από το εχθρικό ξίφος και από τη θηλιά του λιμού. Αλλά ο Βορίσης, αν και ήταν ακόμη παιδί, αναγνώρισε τη θεία μάστιγα και ότι την επιφέρει ο παιδευτής Πατέρας και Δεσπότης, επιθυμώντας να επιστρέψει τους υιούς και τους δούλους στην αλήθεια, για τους οποίους υιούς ο Θεοπάτωρ Δαβίδ λέγει: «εγώ είπα· είστε θεοί και όλοι υιοί του Υψίστου»· συνεπώς τότε έστειλε πρέσβεις προς τον βασιλιά των Ρωμαίων και τη σύγκλητο (ο Μιχαήλ, ο υιός του Θεοφίλου, κατείχε τότε τη βασιλεία) ώστε, συνάπτοντας συνθήκες ειρήνης, να διάγουν στο εξής βίο γαλήνιο και ατάραχο, ήρεμο και ήσυχο, με κάθε ευσέβεια και σεμνότητα· και τι καλύτερο από το να ζουν αληθινά αδελφικά μεταξύ τους με ομόνοια και αγάπη; Και προσέθεσε ως ασφαλή εγγύηση το ότι και ο ίδιος επρόκειτο να δεχθεί το θείο βάπτισμα. Ζήτησε μάλιστα να του σταλούν και ιερείς, ώστε να τους μεταδώσουν πλήρως τον χριστιανισμό. Οι δε Ρωμαίοι, αποδεχόμενοι με χαρά το μήνυμα για ειρήνη, κάτι που ποτέ δεν είχαν ελπίσει από τους Βουλγάρους, τα εκπλήρωσαν όλα με ταχύτητα. Βαπτίζεται λοιπόν ο Βορίσης και λαμβάνει το όνομα Μιχαήλ από το λουτρό της αγίας κολυμβήθρας, προς χάριν (όπως λένε) του βασιλιά των Ρωμαίων, με το να κληθεί με το όνομά του. Διότι εκείνος τον αναδέχθηκε, έστω κι αν δεν ήταν σωματικά παρών.