Πατερικές αναφορές στο ΨΑΛΜΟΙ 9:7

«Και ερρίφθη ο μέγας δράκων, ο αρχαίος όφις, ο οποίος ονομάζεται διάβολος και σατανάς, αυτός που πλανά ολόκληρη την οικουμένη, ερρίφθη στη γη, και οι άγγελοί του ερρίφθησαν μαζί του». Και δικαιολογημένα· διότι ο ουρανός δεν ανεχόταν το γήινο φρόνημα, επειδή το σκοτάδι δεν έχει καμία κοινωνία με το φως. Εάν δε τίθεται με άρθρο ως «ο σατανάς», δεν σημαίνει ότι είναι άλλος από τον διάβολο —αν και τίθεται με υπερβατό σχήμα, όπως «ο διάβολος και ο σατανάς»— αλλά επειδή αποκαλείται με τα δύο αυτά ονόματα: αφενός μεν επειδή διαβάλλει στους ανθρώπους τις αρετές και όσους τις αγαπούν, καθώς και τον ίδιο τον Θεό, όπως ακριβώς Τον παρουσίασε ως φθονερό στον Αδάμ, και αφετέρου επειδή είναι εχθρός και πολέμιος τόσο του Δεσπότη όσο και των δούλων Του. Πρέπει δε να γνωρίζουμε ότι η πτώση του διαβόλου μετά τον Σταυρό δεν υπήρξε τόσο τοπική, όσο συνίστατο στην αδρανοποίηση των προηγούμενων ενεργειών του, όπως και ο ίδιος ομολογεί στον Αντώνιο ότι εκπληρώθηκε σε αυτόν ο ψαλμικός λόγος: «τοῦ ἐχθροῦ ἐξέλιπον αἱ ῥομφαῖαι εἰς τέλος». Επομένως, η έκπτωσή του είναι η ακύρωση των πονηρών του εγχειρημάτων, μαζί με το γεγονός ότι αποβλήθηκε τελείως από τους ουρανούς και από την οικεία του εξουσία, όπως έχει ειπωθεί. Έχει δε λεχθεί από τον μακάριο Ιουστίνο τον Μάρτυρα ότι, μετά την παρουσία του Χριστού και την καταδικαστική απόφαση εναντίον του στη γέεννα, ο διάβολος έγινε κατεξοχήν βλάσφημος, αν και προηγουμένως δεν είχε βλασφημήσει τον Θεό με τόση αναίδεια. Γι' αυτό με απόλυτη ευστοχία έχει ειπωθεί γι' αυτόν: «η καρδιά του έχει σκληρύνει σαν πέτρα», εξαιτίας του ανένδοτου της πονηρίας του.

Έχει γραφτεί στον προκείμενο ψαλμό περί της τελειωτικής καταστροφής του διαβόλου: «Οι ρομφαίες του εχθρού εξέλιπαν εις τέλος». Και πότε εξέλιπαν εις τέλος; «Εις το τέλος». Σε ποιο τέλος, πες μου; Όταν ο διάβολος άδειασε τη φαρέτρα των πειρασμών και έφυγε ηττημένος. «Αφού νήστεψε», λέει, ο Ιησούς «σαράντα ημέρες και σαράντα νύχτες, ύστερα πείνασε», και η πείνα ήταν πρόσκληση για τον διάβολο. Διότι, αφού τον πλησίασε ο πειράζων και ακόνισε τη γλώσσα του σαν ρομφαία, έλεγε: Επειδή, όπως λέει ο Ιωάννης, «εσύ είσαι ο Υιός του Θεού», φωνάζοντας: «Και εγώ έχω δει και έχω μαρτυρήσει ότι αυτός είναι ο Υιός του Θεού», και επειδή γνωρίζω ότι ο Υιός του Θεού κάποτε ξέρανε τη θάλασσα και μετέβαλε πέτρες σε λίμνες, «εάν λοιπόν είσαι Υιός του Θεού», και τώρα μετάβαλε τις φύσεις των πραγμάτων όπως τότε. «Πες να γίνουν άρτοι αυτοί οι λίθοι». Και ο λίθος διαλέγεται με τον Άρτο και πείραζε τον Άρτο μέσω άρτων. Γιατί μηχανεύεσαι πανουργίες, πονηρέ;

Και επειδή είναι αναιδής ο δραπέτης, ο Δεσπότης τον επιπλήττει ως δούλο: «Ύπαγε οπίσω μου, σατανά· διότι είναι γραμμένο: Κύριον τον Θεό σου θα προσκυνήσεις και αυτόν μόνο θα λατρεύσεις». Και προτείνοντας τη Γραφή ως ασπίδα, συνέτριψε τις ρομφαίες του εχθρού. Και επειδή «οι ρομφαίες του εχθρού εξέλιπαν οριστικά», λέει ο ευαγγελιστής: «Και αφού ολοκλήρωσε κάθε πειρασμό ο διάβολος. Στο τέλος», όταν ο πειράζων πείραζε τον απείραστο. «Υπέρ των κρυφίων του Υιού». Και ποιος είναι ο Υιός; Ο μονογενής Θεός Λόγος, ο Υιός του Πατρός ο ομοούσιος, ο δημιουργός του κόσμου. Μάρτυρας είναι ο ίδιος ο Κύριος: «Είπε προς εμένα· Υιός μου είσαι εσύ». Μάρτυρας και ο Πατέρας: «Εσύ είσαι ο Υιός μου ο αγαπητός». Εφόσον δε μαρτυρούν ο Πατέρας και ο Υιός, κάθε άλλη μαρτυρία είναι περιττή. Και από πού γνώριζε τα κρύφια του Υιού ο Δαβίδ; Από εκείνα που του αποκάλυψε ο Υιός. Ο ίδιος λέει: «Τα άδηλα και τα κρύφια της σοφίας σου μου τα φανέρωσες»· διότι στον Δαβίδ, ως κατά σάρκα πατέρα του, του εμπιστεύτηκε τα μυστήρια. Και ποια είναι τα κρύφια του Υιού; Τα μυστήρια περί της ενανθρωπήσεώς του, τα οποία ήταν αποκρυμμένα από τους αιώνες και από τις γενεές, αλλά φανερώθηκαν στους αγίους του, όπως και στον Δαβίδ. Και για το ότι φανερώθηκαν στον Δαβίδ τα κρύφια μυστήρια του Υιού, μάρτυρας είναι ο ίδιος ο προφήτης, καθώς λέει για την κατάβασή του από τους ουρανούς: «Και έκλινε τους ουρανούς και κατέβηκε. Και έθεσε το σκοτάδι ως κρυψώνα του».

Εννοεί τον δράκοντα ή τον διάβολο· επειδή η επιτίμηση σημαίνει και διόρθωση. Θα μπορούσε να πει κανείς ότι, με τη διόρθωση των εθνών από τους αποστόλους, καταστράφηκε ο ασεβής, αφού έσβησε και έπαψε η κνίσα των βωμών του. Διότι, όταν τα έθνη επιτιμήθηκαν και επέστρεψαν στον Κύριο, ο διάβολος, που ενεργούσε μέσα τους καθώς ήταν υιοί απείθειας, καταστράφηκε μαζί με τους ειδωλολατρικούς ναούς, οι οποίοι σαν πόλεις συγκρατούσαν εκείνους που απέβλεπαν στη δυσσέβεια. Και έτσι καταστράφηκαν, ώστε να μην υπολειφθεί ούτε ίχνος. Είναι δυνατόν να εκληφθεί αυτό και σύμφωνα με την τελική κρίση· διότι τότε, όταν οι αμαρτωλοί θα επιτιμώνται, και ο διάβολος, ο κατεξοχήν ασεβής, εξαφανίζεται. Οι πόλεις, αφού καταλύθηκε η ασέβεια που επικρατούσε παλαιότερα σε αυτές, δέχθηκαν την οικοδόμηση της ευσέβειας.] Οι ρομφαίες του εχθρού εξέλιπαν ολοκληρωτικά.

Ρομφαίες του διαβόλου ονομάζει τις αντικείμενες δυνάμεις, μέσω των οποίων ήταν ισχυρός. [Οι πόλεις είναι οι αντικείμενες δυνάμεις, οι οποίες, σαν ισχυρές τειχισμένες πόλεις, αφού συνελάμβαναν μέσα τους εκείνους που είχαν αιχμαλωτιστεί από την απάτη τους, τους κατακρατούσαν. Και ποιες πόλεις εννοεί, παρά αυτές για τις οποίες λέγεται κάπου αλλού: «Μετέτρεψες σε χώμα οχυρωμένες πόλεις, κάνοντας να πέσουν τα θεμέλιά τους»; Αυτές είναι, όπως έχει φανερωθεί, οι αντικείμενες δυνάμεις.] Χάθηκε η μνήμη τους με πάταγο. [Έτσι ώστε να γίνει ξακουστή η καταστροφή τους. Είτε εννοεί την πανολεθρία, είτε το τεράστιο μέγεθος των κακών, και το ολοφάνερο της καταστροφής.] Διότι η καταστροφή τους έγινε ξακουστή.

Κατατρυχόταν δε πάλι, επειδή αυτόν που ως ληστή είχε θανατώσει, τον έβλεπε πάλι να μεταφέρεται στον παράδεισο. Βλέποντας δε και όλη την πανοπλία του να έχει καταρριφθεί, και ότι δεν υπήρχε κανένα όπλο σταλμένο από αυτόν που να μην το ακύρωσε ο Κύριος, σύμφωνα με το γεγραμμένο: «Του εχθρού οι ρομφαίες εξέλιπαν τελείως, και τις πόλεις του τις κατέστρεψες», γι' αυτό ταραζόταν, και ευρισκόμενος σε αμηχανία, αποπειράθηκε τελικά να δώσει στον Σωτήρα να πιει ξύδι με χολή· αγνοούσε όμως ότι και αυτό εναντίον του εαυτού του το απεργαζόταν. Διότι την πικρία της οργής, η οποία προέκυψε εξαιτίας της παραβάσεως του νόμου, και με την οποία κρατούσε τους πάντες αιχμαλώτους, την παρέδωσε στον Σωτήρα· και Εκείνος, λαμβάνοντάς την, την ανάλωσε και την κένωσε, ώστε αντί για το ξύδι, η Σοφία να μας ποτίσει με το κρασί που η ίδια ανέμειξε· και αντί για τη χολή, να μας χαρίσει τα λόγια τα πιο γλυκά και από το μέλι και την κηρήθρα· και σε αντάλλαγμα για τα δικά μας που ο Ίδιος γεύτηκε, να πει και σε εμάς: «Γευθείτε και δείτε ότι ο Κύριος είναι αγαθός». Καθώς όμως απέτυχε και σε αυτό και λαφυραγωγήθηκε, καταντροπιασμένος πια, τον κυρίευσε κάποια υποψία, βλέποντας τόσο μεγάλα γεγονότα, ότι δεν πολεμά εναντίον ανθρώπου, αλλά εναντίον του Θεού. Διότι έβλεπε ότι με τα ίδια τα μέσα με τα οποία παγίδευε τους πάντες, με αυτά ακριβώς ντροπιαζόταν ο ίδιος, και ότι περισσότερο έπεφτε παρά κατέβαλλε τον αντίπαλο· και τελικά προσπαθούσε να υποχωρήσει, και να στρέψει τα νώτα του σε φυγή. Επειδή, βλέποντάς Τον να κρέμεται στον σταυρό και να καταδιώκει τον θάνατο, φοβήθηκε μήπως Αυτός είναι εκείνος για τον οποίο έχει γραφτεί: «Θα υψωθεί ο Κύριος για να μας ελεήσει».

Δεν διάβασαν ότι «Του εχθρού εξέλιπαν οι ρομφαίες οριστικά, και πόλεις κατεδάφισες»; Δεν έχω πλέον τόπο, ούτε βέλος, ούτε πόλη. Παντού έχουν γίνει Χριστιανοί· πλέον και η έρημος έχει γεμίσει από μοναχούς. Ας προσέχουν τους εαυτούς τους, και ας μη με καταριούνται μάταια.

Δεν είμαι εγώ, αλλά οι ίδιοι ταράζουν τους εαυτούς τους· διότι εγώ έχω γίνει αδύναμος. Δεν διάβασαν ότι «του εχθρού οι ρομφαίες εξέλιπαν ολοκληρωτικά, και τις πόλεις τις κατέστρεψες»; 4. Δεν έχω πλέον τόπο, ούτε βέλος, ούτε πόλη. Παντού έχουν γίνει χριστιανοί· πλέον και η έρημος έχει γεμίσει από μοναχούς. Ας προσέχουν τους εαυτούς τους και ας μην με καταρώνται μάταια. 5. Τότε εγώ, θαυμάζοντας τη χάρη του Κυρίου, του είπα: Αν και είσαι πάντοτε ψεύτης και ποτέ δεν λες την αλήθεια, εντούτοις τώρα αυτό, έστω και χωρίς να το θέλεις, το είπες αληθινά· διότι ο Χριστός, με τον ερχομό Του, σε έκανε αδύναμο και, αφού σε κατέβαλε, σε απογύμνωσε. 6. Εκείνος δε, ακούγοντας το όνομα του Σωτήρος και μην αντέχοντας την καύση που προερχόταν από αυτό, έγινε άφαντος. 1. Εάν λοιπόν και ο ίδιος ο διάβολος ομολογεί ότι δεν μπορεί να κάνει τίποτα, οφείλουμε να καταφρονούμε απόλυτα και αυτόν και τους δαίμονές του. Ο μεν λοιπόν εχθρός μαζί με τους κύνες του έχει τέτοιου είδους πανουργίες· εμείς δε, έχοντας μάθει την αδυναμία τους, μπορούμε να τους περιφρονούμε. 2. Με αυτόν τον τρόπο, ας μην καταπίπτουμε εκ των προτέρων στη διάνοια, ούτε να βάζουμε στην ψυχή μας δειλίες, ούτε να πλάθουμε στους εαυτούς μας φόβους, λέγοντας: Μήπως τυχόν έρθει κάποιος δαίμονας και με ανατρέψει· μήπως τυχόν με σηκώσει και με ρίξει κάτω ή, εμφανιζόμενος ξαφνικά, με κατατρομάξει. 3. Ας μην σκεφτόμαστε καθόλου τέτοια πράγματα, ούτε να λυπόμαστε σαν να οδηγούμαστε στην απώλεια· αντίθετα, ας έχουμε θάρρος και ας χαιρόμαστε πάντοτε ως άνθρωποι που σώζονται. 4. Και ας συλλογιζόμαστε στην ψυχή μας ότι ο Κύριος είναι μαζί μας, Εκείνος που τους κατετρόπωσε και τους κατήργησε.

Πώς έπεσε ο εωσφόρος, που ανέτειλε το πρωί, και συνετρίβη πάνω στη γη; Σε όποιον το ακούσει, θα ηχήσουν και τα δύο του αυτιά. Πώς ο Ναζηραίος, που έλαμπε περισσότερο από τον χρυσό, σκοτείνιασε περισσότερο από την αιθάλη; Ο τίμιος Υιός της Σιών πώς έγινε σκεύος άχρηστο; Εκείνου, του οποίου η φήμη για τις θείες Γραφές ήταν στο στόμα όλων, σήμερα η μνήμη του χάθηκε με πάταγο. Ο οξύνοος χάθηκε ταχύτατα. Ο πολύνους διέπραξε πολύπλοκη αμαρτία. Διότι εκείνοι που ωφελήθηκαν από τη διδασκαλία σου, βλάφτηκαν από την απώλειά σου. Εκείνοι που προσέφεραν την ακοή τους στην ομιλία σου, έφραξαν τα αυτιά τους στο άκουσμα της απώλειάς σου. Εγώ δε, θρηνώντας και σκυθρωπάζοντας και όντας παραλυμένος από παντού, τρώγοντας στάχτη σαν ψωμί και έχοντας ρίξει πένθιμο σάκο πάνω στην πληγή μου, τέτοια εγκώμια εκφωνώ για σένα· ή μάλλον, συντάσσοντας επιτάφιους λόγους, παραμένω απαρηγόρητος και αθεράπευτος, διότι η παρηγοριά έχει κρυφτεί από τα μάτια μου και δεν υπάρχει μαλακτική αλοιφή για να επιθέσω, ούτε λάδι, ούτε επίδεσμοι. Διότι η πληγή μου είναι οδυνηρή. Από πού θα ιαθώ;

Λέγεται δε ότι ο Χριστός έκανε και τα δύο ένα, και κατέλυσε το μεσότοιχο του φραγμού, και κατάργησε τον νόμο των εντολών με τα δόγματα. Με την ανάδειξη δε του ευαγγελικού κηρύγματος, το οποίο είναι γεμάτο από αληθινά δόγματα, έπαυσε η δύναμη της σκιάς του νόμου, δηλαδή η λατρεία και η προσαγωγή (στον Θεό) μέσω των αιμάτων (των θυσιών). Ως Σιών, λοιπόν, πρέπει να νοήσουμε την Εκκλησία, όπως είπα, την οποία ο ίδιος ο Χριστός παρέστησε στον εαυτό Του, χωρίς να έχει σπίλο ή ρυτίδα, αλλά μάλλον αγία και άμωμη. Αυτής έκανε ακουστή τη σωτηρία, δηλαδή ξακουστή. Διότι σε κανέναν απολύτως πάνω στη γη δεν έμεινε κρυφή η δύναμη των ευαγγελικών κηρυγμάτων· αλλά ούτε παρέμεινε κανείς που να μην έχει ακούσει για τη σωτηρία μέσω του Χριστού. Διότι είπε και μέσω της λύρας του Ψαλμωδού: «Ακούστε τα αυτά, όλα τα έθνη, δώστε προσοχή, όλοι οι κατοικούντες την οικουμένη». Και όπως ακριβώς το μνημόσυνο των δαιμόνων χάθηκε με ήχο, δηλαδή επίσημα και παταγωδώς, και κανείς δεν αγνόησε την καταστροφή της τυραννίας των δαιμόνων· έτσι και το θείο και ουράνιο κήρυγμα έγινε ακουστό παντού, φέρνοντας τη σωτηρία σε όσους αναγνώρισαν την επιφάνεια του Χριστού. Ποια είναι όμως η δύναμη του κηρύγματος; «Σιών, θα βασιλεύσει ο Θεός σου». Διότι παλαιότερα, δηλαδή πριν από την έλευση του Σωτήρα μας, ο Σατανάς είχε βασιλεύσει επάνω μας μέσω της αμαρτίας, και είχε επιβληθεί ζυγός τυραννικής βαναυσότητας στους ανθρώπους σε ολόκληρη τη γη.

<Και επέστρεψε ο Ιησούς με τη δύναμη του Πνεύματος στη Γαλιλαία.> (A f. 77, H f. 234 b) Αφήνοντας τη διαμονή στις πόλεις, διέμενε στις ερήμους· εκεί νήστευσε πειραζόμενος από τον Σατανά, εκεί νίκησε για χάρη μας, εκεί συνέτριψε τα κεφάλια των δρακόντων, εκεί, όπως λέει ο μακάριος Δαβίδ, οι ρομφαίες του εχθρού εξέλιπαν τελείως, και γκρεμίστηκαν πόλεις, δηλαδή αυτοί που ήταν σαν πύργοι και πόλεις. Αφού λοιπόν υπερίσχυσε του Σατανά και στεφάνωσε στον εαυτό Του την ανθρώπινη φύση με τα βραβεία της νίκης εναντίον του, επέστρεψε στη Γαλιλαία, με τη δύναμη του Πνεύματος, χρησιμοποιώντας ενέργεια και δύναμη, επιτελώντας πάρα πολλά θεία σημεία και προκαλώντας μεγάλο θαυμασμό. Εργαζόταν δε τα θεία σημεία, όχι λαμβάνοντας απ' έξω και πορισμένη τη χάρη του Πνεύματος, όπως ακριβώς ο χορός των αγίων, αλλά μάλλον υπάρχοντας κατά φύση και αληθώς Υιός του Θεού και Πατρός, και έχοντας ως δικό Του κλήρο τα δικά Του· διότι είπε προς Αυτόν ότι «Όλα τα δικά μου είναι δικά σου, και τα δικά σου δικά μου, και έχω δοξαστεί σε αυτά.»

Διότι, όταν έλαμψε σε εμάς ο Εμμανουήλ, η προσδοκία των εθνών, τότε ακριβώς εξαλείφθηκε η βασιλεία του Ισραήλ. Και μάλιστα, ο Ηρώδης, ο γιος του Αντιπάτρου, ο Ασκαλωνίτης, κυβερνούσε τη χώρα των Ιουδαίων όταν γεννήθηκε ο Χριστός. Υπόσχεται δε ότι θα συντρίψει και το ίδιο το τόξο του Ισραήλ κατά την ημέρα εκείνη, δηλαδή κατά την εποχή εκείνη. Διότι «το τόξο των δυνατών εξασθένησε», σύμφωνα με τα γεγραμμένα, παρόλο που υπέθεσαν ότι θα επικρατούσαν του Εμμανουήλ. Και «οι ρομφαίες του εχθρού εξέλιπαν τελείως»· και παρέλυσαν τα νεύρα των βραχιόνων τους· διότι δεν νίκησαν τον ανίκητο. Και προετοιμάζοντας τρόπον τινά το βάθος της πνευματικής θεωρίας, κατέρχεται αμέσως στα ιστορικά γεγονότα, λέγοντας ότι θα συντρίψω το τόξο του Ισραήλ στην κοιλάδα του Ιεζράελ. Διότι εκεί ο Αζαήλ, ο βασιλιάς της Συρίας, νίκησε τον Ισραήλ που παρατάχθηκε εναντίον του. Επειδή όμως θεωρώ ότι πρέπει να μην απομακρύνουμε τον λόγο από την αναγκαία και πνευματική θεωρία, λέγω το εξής: δεν υπάρχει τίποτα το επιλήψιμο, όπως νομίζω, στο να νοηθεί ως κοιλάδα του Ιεζράελ, δηλαδή της σποράς του Θεού, ήτοι του Χριστού, το μνημείο μέσα στον κήπο, στο οποίο και η ανάσταση, ακολουθώντας το πάθος, νίκησε με κάθε τρόπο τα ιουδαϊκά τολμήματα. Διότι διαλύθηκαν μέσω της ανάστασης τα δύστροπα, θεομίσητα και μιαιφόνα τολμήματά τους. Διότι νόμιζαν ότι θα μπορούσαν να βγάλουν από τη μέση τον Υιό, ώστε να αποκτήσουν ως δική τους κληρονομιά τον αμπελώνα Του.

Για να μάθεις δε τη δύναμη του Θεού, άκουσε τα εξής: <Εξάλειψας το όνομά τους στον αιώνα.> (B f. 35) Όχι μόνο, λέει, ασθένησαν και χάθηκαν όταν επιτιμήθηκαν οι εχθροί, αλλά εξαλείφθηκε και το όνομά τους. Και με το όνομα εδώ δεν εννοεί απλώς την ονομασία, επειδή ούτε αυτό συνέβη (διότι μέχρι σήμερα θυμόμαστε και τον Σατανά και τα ακάθαρτα δαιμόνια που είναι μαζί του)· αλλά δηλώνει τη δόξα. <Του εχθρού εξέλιπαν οι ρομφαίες μέχρι τέλους.> (A f. 61 b) Εξέλιπαν και οι ρομφαίες του διαβόλου μέχρι τέλους, δηλαδή ολοκληρωτικά. Και αυτές θα μπορούσαν να είναι είτε οι αντίπαλες δυνάμεις, μέσω των οποίων ήταν ισχυρός, είτε τα πάθη που μας τυραννούν, μέσω των οποίων υπέτασσε τους ανθρώπους πάνω στη γη και, αναδεικνύοντάς τους τραυματίες, τους έβαζε κάτω από τους δικούς του ζυγούς, είτε οι εφευρέσεις της διεστραμμένης του φύσης και οι πολύτροπες μηχανουργίες, τις οποίες δημιούργησε για τον όλεθρο των ανθρώπινων ψυχών. Διότι κάθε είδος αισχρής ηδονής και των άλλων αμαρτιών, λέμε ότι είναι διαβολικά μαχαίρια, δηλαδή βέλη των ακάθαρτων πνευμάτων, με τα οποία κατατοξεύουν την καρδιά και τη νεκρώνουν οδηγώντας την στην αμαρτία. Αλλά έχουν εξαλειφθεί οι ρομφαίες· διότι ενδυθήκαμε και εμείς την πανοπλία του Θεού, μέσω της οποίας τις αμβλύναμε. <Ετοίμασε με κρίση τον θρόνο του.> (B f. 35. b) Επομένως, ο αιώνιος βασιλιάς Χριστός, ως Θεός, βασίλευσε και επί των εθνών, υποτάσσοντάς τα και αυτά στα ευαγγελικά θεσπίσματα.

Και τώρα πλέον οι θεομίσητοι αυτοί δεν υπάρχουν, διότι ποτέ δεν υπήρξαν ουσιαστικά, αλλά αφού για λίγο καιρό προκάλεσαν ταραχές και ταράχτηκαν και οι ίδιοι, υπομένοντας στη συνέχεια μια απολύτως δίκαιη τιμωρία, κατέστρεψαν ολοσχερώς τον εαυτό τους, τους φίλους τους και τους οίκους τους, με αποτέλεσμα οι προφητείες που είχαν καταγραφεί παλαιότερα στις ιερές στήλες να επιβεβαιώνονται ως αληθινές από τα ίδια τα γεγονότα. Μέσω αυτών, ο θείος λόγος επαληθεύει και τα υπόλοιπα, διακηρύσσοντας για εκείνους τα εξής: «Οι αμαρτωλοί γύμνωσαν τη ρομφαία, τέντωσαν το τόξο τους για να καταβάλουν τον φτωχό και τον πένητα, για να σφάξουν τους ευθείς στην καρδιά· η ρομφαία τους ας εισέλθει στις δικές τους καρδιές και τα τόξα τους ας συντριβούν». Και πάλι: «Χάθηκε η μνήμη τους με πάταγο, και το όνομά τους» έχει εξαλειφθεί «εις τον αιώνα και εις τον αιώνα του αιώνος, διότι, όταν βρέθηκαν σε συμφορές, έκκραξαν, και δεν υπήρχε κανείς για να τους σώσει· φώναξαν προς τον Κύριο, και δεν τους εισάκουσε, αλλά εκείνοι μεν εμποδίστηκαν και έπεσαν, ενώ εμείς αναστηθήκαμε και ανορθωθήκαμε». Και η προφητεία που περιλαμβάνεται σε αυτά, «Κύριε, μέσα στην πόλη σου θα εξουθενώσεις την εικόνα τους», έχει αποδειχθεί αληθινή μπροστά στα μάτια όλων.

Ποιος εδογμάτισε να θεωρείται ο Πατέρας αίτιος του Πνεύματος, όχι κατά τον λόγο της υποστάσεως, αλλά κατά τον λόγο της φύσεως; Και τούτο ακριβώς δεν το απένειμε ως ιδίωμα που τον ξεχωρίζει από τις άλλες δύο υποστάσεις; Ποιος υποστήριξε τα υπόλοιπα, τα οποία αυτός, ψευδόμενος προς ύβριν των Πατέρων, ισχυρίζεται ότι ανήκουν στους Πατέρες; Μη διστάζοντας να διαπράξει και τα δύο κακά. Διότι ενίοτε διαστρέφει και αυτά τα ίδια τα λόγια τους. Και αν ακόμη χρησιμοποιήσει τα λόγια απαραποίητα, εντούτοις δεν ασπάζεται πλέον το γνήσιο νόημά τους. Ούτε αποβλέπει στον σκοπό προς τον οποίο απέβλεπε και ο Πατέρας που τα διατύπωσε, αλλά, παρακάμπτοντας υπερήφανα την πρόθεση και τη χρησιμότητα, και το ίδιο το βούλημα της Γραφής, προσκολλάται σφοδρώς στη λέξη, και έχοντας αποκομίσει τη σκιά αντί για το σώμα, συγγράφει βιβλία. Είναι το ίδιο με το να πούμε ότι πλέκει σχοινιά από άμμο και οικοδομεί εξ αυτών οικίες. Δεν γνωρίζω τι άλλο θα μπορούσαν να είναι αυτές, εκτός αν τις ονόμαζε κανείς στήλη και τρόπαιο, η μεν για να κηρύττει την αφροσύνη του, το δε για να φανερώνει τον αγώνα που διεξήγαγε εναντίον της ίδιας του της σωτηρίας. Γι' αυτόν τον λόγο, συγκαταδικάζοντας τα ίδια τα δόγματα μαζί με τους δικούς τους πατέρες, κρίνουμε ότι, όπως εκείνων, έτσι και αυτών πρέπει να απολεσθεί το μνημόσυνό τους από την Εκκλησία μετά ήχου.

Έστω ότι ταλαιπωρήθηκες εδώ, παλεύοντας με τον πηλό, με τούτο το μοχθηρό και ρυπαρό σώμα, και οικοδομώντας πόλεις ξένες και ασταθείς, των οποίων το μνημόσυνο θα χαθεί με πάταγο. Τι λοιπόν; Θα εξέλθεις χωρίς αντάλλαγμα και αμισθί; Τι λοιπόν; Θα εγκαταλείψεις στους Αιγυπτίους και στις αντίθετες δυνάμεις εκείνα που απέκτησαν με κακό τρόπο και θα τα καταναλώσουν με χειρότερο; Δεν ανήκουν σε εκείνους· τα λεηλάτησαν, τα άρπαξαν από Εκείνον που είπε: «Δικό μου είναι το αργύριο, και δικό μου είναι το χρυσίο, και θα το δώσω σε όποιον θέλω». Χθες ήταν δικά τους· διότι τους είχε παραχωρηθεί. Σήμερα τα προσφέρει και τα δίνει σε εσένα ο Δεσπότης, επειδή πρόκειται να τα χρησιμοποιήσεις με τρόπο καλό και σωτήριο. Ας αποκτήσουμε, λοιπόν, για τους εαυτούς μας φίλους από τον μαμωνά της αδικίας, ώστε, όταν εκλείψουμε, να βρούμε βοήθεια στον καιρό της κρίσεως.

Ϛʹ. Αυτά μεν προήλθαν από τα ουράνια και τα άνω, τα οποία συμπάσχουν με τα δικά μας, σύμφωνα με τη μεγάλη αρμονία και οικείωση του σύμπαντος· τα δε εξής ας μου τα συμπληρώσει ο ψαλμός: ότι «Και πόλεις κατέστρεψες» (όπως εκείνες τις παλαιές για τα ίδια ασεβήματα), κατά τη διάρκεια ακριβώς των εναντίον μας παρανομιών, άλλες μεν αφού κατακλύστηκαν από τα πελάγη, άλλες δε αφού κατέρρευσαν από σεισμό, ώστε παρ' ολίγον να μπορεί κανείς να προσθέσει και το υπόλοιπο, ότι «χάθηκε η μνήμη τους με θόρυβο» και με περιβόητη την καταστροφή. Διότι τόσο μεγάλη ήταν η πτώση τους και τέτοια η συντριβή, τόσο αυτών όσο και των γειτονικών τους, και μάλιστα εκείνων που χαίρονταν υπερβολικά με την ασέβεια, ώστε να χρειάζονται πολύ χρόνο, εάν τυχόν και τολμήσει κάποιος να επιχειρήσει την επανόρθωσή τους.

Με βάση τα ορατά διεξάγει τον αγώνα του αυτός που φέρνει αντιρρήσεις· διότι και ο θάνατος ανήκει στα φαινόμενα. Τι ακριβώς λέγει; Μήπως σε αυτό δεν έγκειται η διάκριση μεταξύ του ενάρετου και του πονηρού βίου, στο ότι δηλαδή θα έπρεπε μόνο ο πονηρός να πεθαίνει σωματικά, ενώ ο αγαθός να παραμένει απαλλαγμένος από τον σωματικό θάνατο; Αυτά τα λέγει επειδή αγνοεί σε τι συνίσταται η αθανασία της αρετής και ποιος είναι ο θάνατος όσων ζουν μέσα στην κακία. Διότι η μνήμη του σοφού, λέγει, ζει παντοτινά και συμπαρατείνεται με ολόκληρο τον αιώνα, ενώ για τον άφρονα έσβησε μαζί του και η ενθύμησή του. Επειδή για αυτούς λέγει και ο προφήτης ότι: «Χάθηκε η μνήμη τους» ολοφάνερα και ξεκάθαρα· διότι αυτό ακριβώς υποδηλώνει η προσθήκη της λέξεως «Ήχου». Δεν υπάρχει, λοιπόν, λέγει, κοινή μνήμη του σοφού και του άφρονος αιωνίως, αλλά του μεν σοφού η ζωή διαιωνίζεται μέσω της μνήμης, ενώ τον άφρονα τον διαδέχεται η λήθη. Διότι στις επερχόμενες ημέρες τα πάντα που αφορούν τον άφρονα περιέρχονται στη λήθη, όπως αναφέρει στο εξής χωρίο: «Διότι ήδη οι επερχόμενες ημέρες τα λησμόνησαν όλα». Εάν λοιπόν ο μεν σοφός ζει χάρη στη σοφία, ενώ ο άφρων εξαφανίστηκε από τον θάνατο της λήθης, πώς, λέγει, ισχυρίζεσαι ότι θα πεθάνει ο σοφός μαζί με τον άφρονα;

«Εις το τέλος υπέρ των κρυφίων του υιού» Εν τελειότητι πίστεως, υπέρ των κρυφών αμαρτημάτων εκείνων που προβαίνουν σε εξομολόγηση μέσα στην ψυχή τους, ο προφήτης προσέφερε στον Θεό μέσω της ψαλμωδίας. «Εξομολογήσομαί σοι» Δηλαδή, προσφέρω την εξομολόγηση από καρδιάς και με όλη μου τη δύναμη. «Διηγήσομαι» Δηλαδή, θα εξαγγείλω όλα όσα πρόκειται να κάνεις για εμένα· πώς κλίνεις τον ουρανό, πώς γίνεσαι σύμμορφος, για να σώσεις τον άνθρωπο. «Ευφρανθήσομαι» Στον θάνατό σου και στην ανάστασή σου, λέει ο άνθρωπος. «Ψαλώ» Για τη χαρά της παρουσίας σου· διότι όσοι χαίρονται πάντοτε ψάλλουν. «Εν τω αποστραφήναι» Διότι σε όσα επιχείρησε, συνελήφθη· επειδή όταν πέφτει ο εχθρός, οι αιχμάλωτοι χαίρονται. «Ασθενήσουσιν» Όσοι επαναστάτησαν εναντίον του Σωτήρα· διότι έχασαν τη δύναμή τους μέσα στη ματαιότητά τους. «Ότι εποίησας» Επειδή κατήργησες τους δαίμονες και ελευθέρωσες τον άνθρωπο. «Εκάθισας» Επάνω στον θρόνο εκάθισες τον κυριακό άνθρωπο, έχοντας νικήσει τον διάβολο. «Επετίμησας» Διότι, αφότου καταργήθηκαν τα έθνη των δαιμόνων, ο διάβολος έχασε την ισχύ του. «Το όνομα αυτών» Διότι έχασε και τον τόπο και το όνομα του αρχαγγέλου εις τον αιώνα· επειδή είναι αδύνατον να ονομαστεί έτσι πλέον. «Του εχθρού εξέλιπον» Διότι αφότου φανερώθηκε ο Χριστός, καταργήθηκαν οι δυνάμεις του διαβόλου· επειδή ως ρομφαία ερμηνεύεται η δύναμη. «Και πόλεις καθείλες» Τα βασίλεια του θανάτου και του άδη.

Τους κατέστρεψες σύρριζα, τους ξερίζωσες, τους εξαφάνισες με τέτοιον τρόπο, ώστε να χαθεί ακόμη και η μνήμη τους. «Του εχθρού τα ξίφη εξέλιπαν οριστικά». Άλλος λέει, «Τα ερείπια». Και το εβραϊκό κείμενο, «Αρβώθ». «Και πόλεις κατέστρεψες». Τι σημαίνει αυτό; Ότι, αφού εξουδετέρωσες τις ραδιουργίες και τα σχέδιά του, λέει, τον άφησες στερημένο από τα ίδια του τα όπλα. Διότι τέτοια είναι η οργή του Θεού· τα πάντα εξαφανίζει και καταστρέφει. Ή, όπως διδάσκει ένας άλλος ερμηνευτής, λέγοντας «Έρημα»· ότι δηλαδή δεν εξαφάνισες μόνο τις πόλεις τους, αλλά και τις ερήμους, και πόλεις γκρέμισες. Διότι έτσι πολεμούσε ο δίκαιος, έτσι κατατρόπωνε τους αντιπάλους, όχι χρησιμοποιώντας όπλα και δόρατα, αλλά έχοντας την ενίσχυση από τον Θεό. Γι' αυτόν τον λόγο και ο πόλεμος γι' αυτόν ήταν λαμπρός και περίδοξος, και η νίκη ολοκληρωτική. «Χάθηκε η μνήμη του με πάταγο». Άλλος λέει, «Μαζί τους».

Έτσι και εδώ, δεν θα έσφαλλε κανείς εάν εξελάμβανε τα λεγόμενα ως αναφερόμενα στα ιουδαϊκά γεγονότα. «Κάθισες σε θρόνο εσύ που κρίνεις με δικαιοσύνη. Επιτίμησες τα έθνη και καταστράφηκε ο ασεβής· το όνομά του το εξάλειψες στον αιώνα και στον αιώνα του αιώνα. Οι ρομφαίες του εχθρού εξέλιπαν ολοκληρωτικά και κατέστρεψες πόλεις. Χάθηκε η μνήμη του με πάταγο». Διότι και η συμφορά αυτών που σταύρωσαν τον Χριστό είναι πασιφανής παντού στην οικουμένη, και οι πόλεις τους καταστράφηκαν, και τα τεχνάσματα του διαβόλου εξέλιπαν, καθώς η πρόνοια του Χριστού κυριάρχησε στα πάντα. Αλλά, αφήνοντας στους φιλομαθείς την προσπάθεια να τα συνταιριάξουν αυτά, ας παραμείνουμε στα προκείμενα. «Ετοίμασε με κρίση τον θρόνο του». Άλλος μεταφραστής λέει, «Εδραίωσε για κρίση». «Και αυτός θα κρίνει την οικουμένη με δικαιοσύνη, θα κρίνει λαούς με ευθύτητα». Είδες πώς σταδιακά εξυψώνει τον λόγο; Διότι, επειδή μνημόνευσε θρόνο, φανερώνει τη φύση του θρόνου, ότι δεν είναι κατασκευασμένος από ξύλα, ούτε από κάποια ύλη, αλλά από δικαιοσύνη. Διότι, λέει, στη δικαιοσύνη είναι εδραιωμένος. «Θα κρίνει την οικουμένη με δικαιοσύνη». Προαναγγέλλει τόσο τα παρόντα όσο και τα μέλλοντα. Διότι η μεν καθολική κρίση έχει ταμιευθεί για εκείνη τη ζωή, η δε μερική κρίση συντελείται και εδώ. Επειδή και τώρα ο Θεός επιτελεί πολλά, ώστε να μην νομίζουν οι αναίσθητοι ότι τα όντα στερούνται θείας πρόνοιας. Εάν, πάλι, δεν λαμβάνουν όλοι εδώ τους στεφάνους τους, μην απορείς.

Αλίμονο, πόση ανοησία, πόση παραφροσύνη είναι το να συμμαχούμε με τους εχθρούς εναντίον του εαυτού μας και να δίνουμε αφορμή να χαίρονται και να αγαλλιούν εκείνοι που λυπούν και θλίβουν την ψυχή μας! Δες πόσα άτοπα συμβαίνουν. Ενώ έπρεπε να νικούμε τον εχθρό (διότι «εξασθένησαν οι ρομφαίες του ολοκληρωτικά και χάθηκε ο ασεβής»), ενώ έπρεπε να νικούμε, εμείς ηττώμαστε· και όχι μόνο αυτό, αλλά τον καθιστούμε κραταιό και ισχυρό. Και η μανία μας και η έσχατη αρρώστια μας δεν σταματούν καν έως εδώ, αλλά επιπλέον του παρέχουμε και τα μέσα για την ευφροσύνη και την αγαλλίασή του. Όντως, η αμαρτία είναι έσχατη μέθη και έσχατο κακό. «Θα αγαλλιάσουν, εάν σαλευθώ». Τρία επιχειρήματα προβάλλει ο Προφήτης για να συγκινήσει τον Δεσπότη, ώστε να επιβλέψει και να στρέψει το πρόσωπό Του σε αυτόν και να εισακούσει τη δέησή του: την κυριαρχία και τη δύναμη των εχθρών, και πριν από αυτό την υπεροψία και την έπαρσή τους, και τρίτον, την ευφροσύνη και την αγαλλίασή τους, σαν να έλεγε: «Αν, Κύριε, δεν στρέψεις το πρόσωπό Σου σε εμένα εξαιτίας της δέησής μου και εξαιτίας της ταλαιπωρίας μου, κάνε το τουλάχιστον εξαιτίας της αλαζονείας των εχθρών, διότι υπερηφανεύονται για τη δύναμή τους· διότι χαίρονται με τις συμφορές μου και περιγελούν την πτώση μου».

Διατάζεις, λοιπόν, να μεταφέρουν δώδεκα λίθους· έχοντας ανοικοδομήσει μέσα τους είτε τον αποστολικό βαθμό, είτε υπονοώντας τη νίκη εναντίον των οκτώ εθνών και παθών, καθώς και την προκαταβολική πρόσκτηση των τεσσάρων γενικότατων αρετών, άφησες, λοιπόν, ολοκληρωτικά πίσω σου τη Νεκρή και άγονη θάλασσα· έρχεσαι προς την πόλη του εχθρού· σαλπίζεις με την προσευχή μέσω αυτού του έβδομου αιώνιου κύκλου, την συνέτριψες και νίκησες, ώστε πλέον και εσύ να ψάλλεις προς τον άυλο σύμμαχο: Του εχθρού μου εξέλιπαν οι ρομφαίες οριστικά· και τις πόλεις των παθών μου κατέστρεψες.

«Και εκείνοι που τον είδαν θα πουν: Πού είναι;» «Οργή θα επιπέσει στους αμαρτωλούς, και τότε θα γνωρίσουν πού βρίσκεται η ύλη τους.» «Εκείνοι που σπέρνουν άτοπες πράξεις, θα θερίσουν οδύνες. Από το πρόσταγμα του Κυρίου θα εξολοθρευθούν, και από την πνοή της οργής του θα αφανιστούν.» «Ποιος στάθηκε σταθερός μπροστά στο πρόσωπο του ασεβούς; Το φως των ασεβών θα σβήσει.» «Τα πρόσωπα των ασεβών θα γεμίσουν με ατιμία.» «Όλη η ζωή του ασεβούς περνά μέσα σε αγωνία· όταν νομίζει ότι ειρηνεύει, θα έρθει η καταστροφή του.» «Η ελπίδα του ασεβούς θα χαθεί· διότι το σπίτι του θα μείνει ακατοίκητο. Και η σκηνή του θα μεταβληθεί σε ιστό αράχνης.» «Ημέρα οργής θα επέλθει σε αυτόν.» «Το λυχνάρι των ασεβών θα σβήσει. Θα έρθει σε αυτούς η καταστροφή, και θα γίνουν σαν το άχυρο μπροστά στον άνεμο.» «Τα μάτια των ασεβών θα λιώσουν. Διότι η ελπίδα τους είναι η απώλεια.» «Εκείνος που αγαπά την αδικία, μισεί τη δική του ψυχή.» «Οι αμαρτίες ελαττώνουν τις φυλές.» «Οι παρανομίες αιχμαλωτίζουν τον άνθρωπο, και ο καθένας σφίγγεται με τα δεσμά των δικών του αμαρτιών.» «Δεν θα κατοικήσει μαζί σου αυτός που πονηρεύεται, ούτε θα παραμείνουν.» «Θα λάβει τέλος, λοιπόν, η πονηρία των αμαρτωλών, και εσύ θα κατευθύνεις.» «Σύντριψε τον βραχίονα του αμαρτωλού και του πονηρού.» «Η ανάμνησή του χάθηκε με πάταγο.» «Θα βρέξει πάνω στους αμαρτωλούς παγίδες, φωτιά και θειάφι.» «Πολλές είναι οι μάστιγες του αμαρτωλού» «Το δε πρόσωπο του Κυρίου στρέφεται εναντίον εκείνων που πράττουν το κακό, για να τους εξολοθρεύσει.» «Ο θάνατος των αμαρτωλών είναι κακός, και εκείνοι που μισούν τον δίκαιο.» «

Νθ΄. Και ο μάρτυρας: Άκουσα ότι θεόσταλτη οργή και πυρ που κατήλθε από τον ουρανό κατέφαγε τον θεό σου, και κατέκαψε ολόκληρο τον ναό του και τον κατεδάφισε· εάν λοιπόν ήταν θεός, γιατί δεν έσωσε τον εαυτό του από το πυρ; Και ο παραβάτης: Φαίνεται, ανοσιώτατε, ότι και εσύ με χλευάζεις και με περιγελάς για αυτά, σαν να έλαβες κάποιου είδους εκδίκηση από τον Θεό σου. Και ο μάρτυρας: Εγώ πάντοτε, δυσσεβέστατε, για την πτώση των δαιμόνων που εσύ τιμάς καυχιέμαι, χαίρομαι και αγαλλιώ· και για όλα τα θαυμαστά που εργάζεται ο Χριστός μου, τέρπομαι και ευφραίνομαι· εκδίκηση όμως για όσα πράττονται εις βάρος μου από εσένα, θα λάβω εκεί, όταν θα σε καταλάβει το ακοίμητο εκείνο πυρ και η αιώνια κόλαση· αλλά και εδώ δεν θα περάσει πολύς χρόνος, και η μνήμη σου θα αφανιστεί με πάταγο.

Μετά από σαράντα ημέρες αναλήφθηκε στους ουρανούς, και έτσι κάθεται στα δεξιά του Πατρός, ο οποίος πρόκειται πάλι να έλθει για να κρίνει ζωντανούς και νεκρούς, και να αποδώσει στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του. Μετά δε την ένδοξη ανάληψή του στους ουρανούς, έστειλε το Πανάγιο Πνεύμα στους αγίους του μαθητές με μορφή φωτιάς, και άρχισαν να μιλούν σε ξένες γλώσσες, καθώς το Πνεύμα τους έδινε την ικανότητα να εκφωνούν. Από εκεί λοιπόν, με τη χάρη του, διασκορπίστηκαν σε όλα τα έθνη και κήρυξαν την ορθόδοξη πίστη, βαπτίζοντάς τους στο όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος, διδάσκοντάς τους να τηρούν όλες τις εντολές του Σωτήρα. Φώτισαν, επομένως, τα πλανημένα έθνη και κατήργησαν τη δεισιδαιμονική πλάνη των ειδώλων, και έστω κι αν ο εχθρός, μη αντέχοντας την ήττα, εγείρει και τώρα πολέμους εναντίον ημών των πιστών, πείθοντας τους άφρονες και ασύνετους να προσκολλώνται ακόμη στην ειδωλολατρία, η δύναμή του έχει πλέον καταστεί αδύναμη, και οι ρομφαίες του εξαλείφθηκαν ολοκληρωτικά με τη δύναμη του Χριστού. Ιδού, σου γνώρισα τον Δεσπότη και Θεό και Σωτήρα μου με λίγα λόγια· θα τον γνωρίσεις όμως τελειότερα, εάν δεχθείς τη χάρη του στην ψυχή σου και αξιωθείς να γίνεις δούλος του.

«Δεν υπάρχει μαλακτική αλοιφή για να επιτεθεί ούτε λάδι ούτε επίδεσμοι»—, όχι αυτούς που χώλαναν και στα δύο τους γόνατα και αποστράφηκαν την αλήθεια και εκβλήθηκαν από τη θεία κληρονομιά, όπως ο Κάιν και ο Ισμαήλ και ο Ησαύ και ο Ρουβήμ και ο Ηρ και ο Αυνάν και ο Μανασσής και ο Ελιάφ και ο Αμνών, τους πρωτοτόκους των πατριαρχών και των προφητών που έχουν εκδιωχθεί και αποδοκιμαστεί —διότι λέει: πρωτότοκος γιος μου είναι ο Ισραήλ· όχι όμως μονογενής· διότι υπήρχε η ελπίδα της εισαγωγής προς υιοθεσία ενός άλλου, θεσπέσιου και ευσεβούς λαού, ο οποίος κτίζεται κατά Θεόν και προσάγεται στην εν χάριτι υιοθεσία μέσω της αποβολής του πρωτοτόκου και άπιστου Ισραήλ, ο οποίος επαναστάτησε εναντίον του νοητού Άβελ από φθόνο και τον σκότωσε όπως ο Κάιν, και ενέπαιξε τον θείο τρόπο του νοητού Ισαάκ όπως ο Ισμαήλ, και μάνηκε εναντίον του νοητού Ιακώβ όπως ο Ησαύ, και έχυσε το σπέρμα της πίστεως και της κατ' αυτήν δικαιοσύνης στη γη της πλάνης και των παθών όπως ο Ηρ και ο Αυνάν, και αρνήθηκε την εκκλησία του Θεού, όπως εκείνοι την Θάμαρ, και οικειώθηκε τη λήθη των αρετών όπως ο Μανασσής, και αγανάκτησε από υπερηφάνεια εναντίον του νοητού Δαβίδ που έλαβε τη βασιλεία και για τον λόγο αυτό εξουθενώθηκε όπως ο Ελιάφ, και έγινε δημιουργός πρωτοφανούς παρανομίας όπως ο Αμνών—, όχι αυτούς τους αλλότριους γιους που χώλαναν μακριά από τα μονοπάτια τους, αυτούς που πνέουν μανία και φόνο, τους όντως σαρκικούς και γιους μόνο των σαρκών, τους ξένους προς τη χάρη, των οποίων θεός είναι η κοιλιά και η δόξα τους βρίσκεται στην αισχύνη τους, των οποίων η μνήμη της απιστίας είθε να καταστραφεί με πάταγο, αλλά, όπως είπα, τον πιστό και πνευματικό Ισραήλ και αυτόν που βλέπει τον Θεό μέσω της πίστεως, τον λαό που έχει συγκεντρωθεί από όλα τα έθνη κατά την εκλογή της χάριτος ως περιουσία και άγιο έθνος και βασίλειο ιεράτευμα, υποσχέθηκε ο Θεός, ομιλώντας στην παρθένο μέσω του αγγέλου, να δώσει στον Σωτήρα των πάντων που επρόκειτο να γεννηθεί από αυτήν· πράγμα το οποίο έλαβε την οικεία επιβεβαίωση από την ίδια την έκβαση των πραγμάτων, καθώς ο Κύριος εκπλήρωσε τις υποσχέσεις προς τους πατέρες, και ευλόγησε όλα τα έθνη στο πρόσωπο του νοητού Αβραάμ και τα υιοθέτησε, και κατέστησε τον Αβραάμ πνευματικό πατέρα όλων των εθνών μέσω της πίστεως, και κάθισε στον πνευματικό θρόνο του Δαβίδ, βασιλεύοντας στον πιστό οίκο του Ιακώβ εις τους αιώνας με μια βασιλεία που δεν έχει τέλος.

«Το όνομά του εξάλειψας στον αιώνα και στον αιώνα του αιώνος», επειδή υπερηφανεύθηκε πέρα από την αξία του και αποτόλμησε να στραφεί εναντίον του πλάσματός σου· του οποίου και «οι ρομφαίες εξέλιπαν τελειωτικά», επειδή συντρίφτηκαν από εσένα, «και τις πόλεις του κατέστρεψες», ανεγείροντας την ορθοδοξία. «Χάθηκε η μνήμη του με πάταγο» δια του σταυρού και του εκούσιου θανάτου του Χριστού, «και ο Κύριος μένει στον αιώνα», αν και γεύτηκε τον θάνατο. «Ετοίμασε για κρίση τον θρόνο του, και αυτός θα κρίνει την οικουμένη με δικαιοσύνη», ζωντανούς και νεκρούς, «θα κρίνει λαούς με ευθύτητα», αποδίδοντας στον καθένα τα όσα του αξίζουν. «Και έγινε ο Κύριος καταφύγιο για τον φτωχό» Αδάμ, «βοηθός στους κατάλληλους καιρούς», κατεβαίνοντας στον άδη για όσους κρατούνταν εκεί σε θλίψεις. «Και ας ελπίζουν σε σένα όσοι γνωρίζουν το όνομά σου», το διπλό, δηλαδή Θεό και άνθρωπο, «διότι δεν εγκατέλειψες αυτούς που σε αναζητούν, Κύριε», με αγαθά έργα. «Ψάλτε στον Κύριο, που κατοικεί στη Σιών» σωματικά· διότι η θεότητά του δεν βρίσκεται μόνο στη Σιών, αλλά παντού γεμίζει τα πάντα. «

Στέλνει μυστικά έναν από τους ταξιάρχους του στη χώρα εκείνων των αιχμαλώτων, σε μια παρθένο αμόλυντη και τελείως άφθορη, η οποία είχε ασύλληπτη ομορφιά και αξιοθαύμαστη αρετή, για να της αναγγείλει το κρυμμένο μυστήριο, ότι δηλαδή μέσω αυτής επέρχεται πλέον η λύτρωση των αιχμαλώτων και η ανάκληση του γένους. Η παρθένος απορεί με το μεγαλείο του γεγονότος· ο ταξιάρχης τής λύνει σαφέστατα την απορία· η παρθένος συγκατατίθεται να διακονήσει το θαύμα· ο βασιλιάς καταφθάνει με άρρητο τρόπο μέσω της παρθένου στη χώρα εκείνη, περιβάλλεται μορφή δούλου, συναναστρέφεται τους αιχμαλώτους, εξομοιώνεται με αυτούς στα πάντα «χωρίς αμαρτία»· αρχίζει αυτός που δελέασε (τον άνθρωπο) να δελεάζεται, προσπαθεί να πάρει τον λυτρωτή ως αιχμάλωτο, αγωνίζεται να τον συγκαταλέξει στους αιχμαλώτους· και ο βασιλιάς εκουσίως έρχεται στη φυλακή και συγκαταλέγεται με αυτούς, και γίνεται για τους αιχμαλώτους λύτρωση και για τους τυφλούς ανάβλεψη, όπως αποφάνθηκε για αυτόν κάποιος από τους δικούς του· έπειτα αποκαλύπτει τη δύναμη της εξουσίας του εκεί, χωρίς να χρησιμοποιήσει πλήθος στρατευμάτων για συμμαχία· αλλά, όπως ακριβώς πάτησε το πατητήρι ολομόναχος, έτσι ολομόναχος συντρίβει και την τυραννία του εχθρού. Υποτάσσει τον τύραννο και το στρατόπεδό του, αφανίζει με πάταγο τη μνήμη του, συντρίβει τα τόξα των δυναστών και κομματιάζει «σιδερένιους μοχλούς», και καταστρέφει εύκολα τα ταμεία και τα τυραννικά βασίλεια.

Και πάλι ο άγιος επί τρεις ολόκληρους μήνες διωκόταν ανελέητα για να φτάσει στα Κόμανα. Λίγες ημέρες όμως πριν φτάσει στην Πιτυούντα, η οποία βρίσκεται κοντά στα Κόμανα, μια νύχτα που ο άγιος προσευχόταν όπως συνήθιζε, και ενώ αγρυπνούσαν μαζί του οι δύο πρεσβύτεροι με τον διάκονο, ιδού, ο Πέτρος και ο Ιωάννης, οι κορυφαίοι των αποστόλων, εμφανίστηκαν και πάλι σε αυτόν, όπως ακριβώς παλαιότερα στην Αντιόχεια, όταν του είχαν παραδώσει τα κλειδιά της βασιλείας των ουρανών και το θείο ευαγγέλιο, και τώρα ερχόμενοι πάλι του λένε: «Ιδού, σταλμένοι από τον κοινό Δεσπότη όλων μας και Κύριο Ιησού Χριστό, σου φέρνουμε το χαρμόσυνο άγγελμα μεγάλης χαράς· γι' αυτό, χαίρε και αγαλλία. Διότι, αφού περάσουν ακόμη λίγες ημέρες, μεγάλη χαρά θα διαδεχθεί τις θλίψεις σου, και θα αναχωρήσεις από τα εδώ και θα μεταβείς προς τον Κύριο τον Θεό σου και θα αναπαύεσαι μαζί με εμάς στη βασιλεία των ουρανών, επειδή ποίμανες καλά το ποίμνιο του Χριστού και αγωνίστηκες υπέρ αυτού. "Οι εχθροί σου" δε "θα αφανιστούν με πάταγο" και η βασίλισσα Ευδοξία θα γίνει βορά σκωλήκων και μέσα σε πολύ πόνο και δυσωδία θα παραδώσει την ψυχή της. Εσύ όμως να έχεις θάρρος και ανδρεία, καρτερώντας τον Κύριο».

Διότι δεν θα μπορούσε ποτέ να αδιαφορήσει εντελώς, θεωρώντας ως μηδαμινή την επίθεση του κακού που απέβλεπε στην καταστροφή και τη βλάβη των υπηκόων του. Πώς άλλωστε εκείνος, για τον οποίο μαρτυρείται επαρκώς από τον συγγραφέα ότι αγωνίστηκε πάρα πολύ σθεναρά κατά της προτέρας ειδωλολατρίας, θα μπορούσε να εφησυχάσει έστω και ελάχιστα, μέχρι να χαθεί η μνήμη τους με πάταγο και να εξαπλωθεί σε όλη τη γη ο ήχος από την καθαίρεση του πονηρού; Πώς λοιπόν έπρεπε να ολοκληρωθούν και να φτάσουν στο πέρας τους αυτά; Ότι δηλαδή διεξήχθησαν μέσα από πάρα πολλές ταραχές και κόπους, είναι μάλλον προφανές σε όλους, καθώς σε όλη την επικράτεια περιφερόταν και εξαπλωνόταν η σχετική έρευνα και ανάκριση. Πού είναι λοιπόν τα βασιλικά διατάγματα και οι προκηρύξεις; Πού είναι τα δημόσια θεσπίσματα και τα κηρύγματα, τα οποία επαπειλούνται και εκδίδονται εναντίον όσων έχουν διολισθήσει σε τέτοια πλάνη και δυσσέβεια; Πού είναι εκείνοι που προτρέχουν και συνοδεύουν; Πού είναι οι πολιτικές και στρατιωτικές συγκεντρώσεις και τα τάγματα; Πού είναι όλοι οι νόμοι, τόσο οι θείοι, όσο και οι πολιτικοί και ανθρώπινοι, εκ των οποίων άλλοι μεν εφαρμόζουν την πραότητα και την οικονομία, άλλοι δε απειλούν με αυστηρότητα και σκληρότητα; Πού είναι εκείνοι στους οποίους έχουν ανατεθεί οι νόμοι, οι οποίοι άλλους μεν από τους υπόλογους νουθετούν και επαναφέρουν, άλλους δε επιτιμούν και τιμωρούν με δίκαιη ποινή; Και πού είναι τα δεσμωτήρια, και ποια είναι τα δικαστήρια και τα βασανιστήρια; Ποιοι είναι οι κατήγοροι; Ποιοι είναι οι συνήγοροι και ποιοι οι υπαίτιοι των καταγγελλομένων εγκλημάτων;

Και εσύ, βασιλιά που αψήφησες τους μεγαλύτερους κινδύνους, ανδραγαθώντας σαν άλλος Αλέξανδρος, χτυπήθηκες κάπως και καταβλήθηκες, καθώς χιλιάδες περικύκλωσαν εσένα τον έναν. Αλλά αμέσως ανασηκώθηκες, σαν να υποβασταζόσουν από στρατιές αγγέλων ή σαν να είχες δίπλα σου τον ίδιο τον Χριστό να σε ανορθώνει και να σε σηκώνει. Και αφού καλύφθηκες κάτω από την ασπίδα, με τρόπο ασύλληπτο και πάλι ως οπλίτης, με δική σου πρωτοβουλία και θέληση, όρμησες εναντίον του αρχηγού των Περσών. Και εμφανίστηκες ως πεζομάχος εσύ ο ιππομάχος, χτυπώντας στα πόδια το άλογο με την πυκνή χαίτη και καταρρίπτοντας τον αναβάτη και σκοτώνοντάς τον, πολύ πιο γενναίος από τον Βρασίδα, ο οποίος, αφού έβγαλε το δόρυ από το σώμα του, με αυτό το ίδιο αμύνθηκε εναντίον εκείνου που τον είχε χτυπήσει. Γι' αυτό οι ρομφαίες του εχθρού εξέλιπαν οριστικά και η μνήμη του χάθηκε με πάταγο. Και νικήθηκε ο νικητής και κατατροπώθηκε ο μαχητής και αλώθηκε ο δυσάλωτος, και ο πολεμοχαρής κατακρημνίστηκε, και είδε ο ήλιος ένα θέαμα που μέχρι τις μέρες μας ήταν αθέατο, να πέφτει στη γη πτώμα βαρύ και αμετακίνητο και να του αποκόβουν το κεφάλι, αυτού που καυχιόταν ότι θα υποτάξει όλη την οικουμένη κάτω από τον ήλιο και που με αλαζονεία απειλούσε να ισοπεδώσει τις πόλεις μας στο χώμα, και φανταζόταν ότι θα μαζέψει τους κατοίκους τους σαν εγκαταλελειμμένα αυγά και σαν έρημη φωλιά.

Γ΄. Θεραπεία των κακών λογισμών, η καταφρόνηση. Τρίτον και τελευταίον, σε εκείνους που έλαβαν όπλα και άρματα από τη χάρη του Θεού, για να νικούν στον νοητό και αόρατο πόλεμο, λέγε Πνευματικέ, να καταφρονούν τους κακούς λογισμούς, που τους σπέρνει κρυφά ο διάβολος, σαν γαυγίσματα μικρών σκυλιών, σαν έντομα και ζωύφια, και σαν ένα τίποτα· και ούτε από τις απειλές που τους προβάλλουν να φοβούνται, ούτε από τις ηδονές που τους προτείνουν να ελκύονται και να προσκολλούνται. Α΄. πιστεύοντας ολοκληρωτικά, και ελπίζοντας στην άπειρη δύναμη του Παντοκράτορος Θεού, και στην απροσμάχητη βοήθεια του μεγάλου Αρχιστρατήγου μας Ιησού Χριστού «Ποιος είναι αυτός που νικάει τον κόσμο, παρά αυτός που πιστεύει ότι ο Ιησούς είναι ο Υιός του Θεού, και αυτή είναι η νίκη που νίκησε τον κόσμο, η πίστη μας»· Β΄. πιστεύοντας και έχοντας το φρόνημα ότι μετά τον Σταυρό και τον θάνατο του Κυρίου μας καμία δύναμη δεν έχει ο διάβολος εναντίον μας, αλλά έμεινε αδυναμότατος και ανίσχυρος, σύμφωνα με το γεγραμμένο «Του εχθρού οι ρομφαίες εξέλιπαν τελείως». Ευτυχισμένος είναι αληθινά όποιος απέκτησε νου ηγεμόνα, και οπλίστηκε, και αρματώθηκε από τη χάρη, και όντας αρματωμένος καταφρονεί ως ένα τίποτα όλους τους αισχρούς και βλάσφημους και πονηρούς λογισμούς.

Εάν δε κάποιος θεωρήσει ότι το ευαγγέλιο είναι η ίδια η ευσεβής πράξη της γυναίκας, ούτε και έτσι θα μπορούσε με κανέναν τρόπο να τους αποδοθεί η μομφή της φλυαρίας. Διότι δεν είπε απλώς «όπου και αν κηρυχθεί, θα αναφερθεί», αλλά «όπου και αν κηρυχθεί, θα αναφερθεί εις μνημόσυνόν της», δηλαδή, θα εγείρει για αυτήν αλησμόνητη δόξα και θα κάνει τη φιλοθεΐα της να αντηχεί παντού προκαλώντας τον θαυμασμό. Διότι τα ιερά λόγια συνηθίζουν να χρησιμοποιούν τη λέξη «μνημόσυνο» προκειμένου για λαμπρά εγκώμια και για να υποδηλώσουν δόξα η οποία ανθεί και συμπορεύεται ακμαία με το πέρασμα του χρόνου· όπως το «εις μνημόσυνον αιώνιον έσται δίκαιος» και το «απώλετο το μνημόσυνον αυτού μετ' ήχου», και πολλά παρόμοια.

Πέσαμε, ανορθωθήκαμε· διότι τα του προπάτορα είναι κοινά και σε όλους μεταβιβάζεται η πτώση, όπως ακριβώς και η ανόρθωση· πέσαμε πάλι μετά τη χάρη, μετά την ανόρθωση, πτώση ελεεινή, πτώση βαριά, ασυγχώρητη, αδικαιολόγητη, πτώση άξια πολλών δακρύων· ο μεν εχθρός είναι άοπλος, διότι του εχθρού οι ρομφαίες αφανίστηκαν εντελώς, εμείς δε είμαστε εξοπλισμένοι με τα όπλα της χάριτος· και αυτός μεν αποθρασύνεται, εμείς δε κρυβόμαστε· αυτός μεν επιτίθεται, εμείς δε καταπίπτουμε, σαν να είχαμε εξοπλιστεί γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο, για να του αποδώσουμε πιο περίτρανη τη νίκη εναντίον μας.

Διότι, όταν ο Χριστός, κρεμάμενος πάνω στον σταυρό, συμμαχεί μαζί μου, ή μάλλον μου προσφέρει ως βραβείο τη λαμπρή νίκη, και ο εχθρός του γένους κείτεται κάτω και αδυνατεί να δράσει, ενώ εγώ όχι μόνο δεν συνεχίζω τον αγώνα εναντίον του που είναι πεσμένος, αλλά παραδίδω ολοκληρωτικά τον εαυτό μου σε ραθυμίες που γεννούν πάθη, ακυρώνοντας έτσι μέσω της παραβάσεως τις συμφωνίες μου με τον Θεό και παραχωρώντας οικειοθελώς τη δύναμη εναντίον μου στον εχθρό, τότε ποια καταφυγή απολογίας μου απομένει πλέον; Και ποιο μέσο θα βρεθεί για να μην υποστώ ανήκεστα και φοβερά δεινά; Διότι, αν όσοι καταφρονούν τα βασιλικά προστάγματα, όταν δίνουν λόγο για όσα θεσπίστηκαν γι' αυτούς, εισπράττουν αμείλικτη την τιμωρία, τότε αυτοί που όχι μόνο αθετούν και παραβλέπουν τις εντολές του Βασιλέως των βασιλευόντων και Κυρίου των κυριευόντων και Δημιουργού των πάντων, αλλά και τις συμφωνίες που συνήψαν μαζί Του τις καταπατούν και τις περιφρονούν ολότελα, πώς δεν θα υποστούν την έσχατη και ανυπέρβλητη τιμωρία; Πες μου λοιπόν, ω άνθρωπε, ο Χριστός κρεμασμένος στο ξύλο σταυρώνεται για εσένα και υπομένει τον θάνατο των κακούργων· η χάρις και η νίκη κατά του εχθρού παρέχονται αμέσως από εκεί· ο εχθρός εξαφανίζεται· διότι τα ξίφη του εχθρού εξέλιπαν οριστικά· το αυτεξούσιό μας απαλλάχθηκε από εκείνα με τα οποία ασθενούσε εξαιτίας της παραβάσεως· οι συμφωνίες μας με τον Θεό βρίσκονται ενώπιόν μας· πώς λοιπόν εμείς δεν εκπληρώνουμε την υπόσχεση;

Αθετεί κάποιος τους ιερούς λόγους για τα ζητήματα αυτά και δεν θεωρεί ανώτερους από κάθε αμφισβήτηση αυτούς με τους οποίους εκδιώκεται κάθε ψεύδος; Αυτός έχει ήδη από πολύ νωρίτερα πέσει στην πλάνη να χλευάζει τον σεβασμό προς τα σεπτά εικονίσματα. Αλλά μήπως τα τιμά αυτά και τα μεγαλύνει με τον προσήκοντα σεβασμό; Τότε θα έχει την ίδια διάθεση και για τους λόγους· διότι σε όποιο από τα δύο κι αν αποδώσει κανείς τιμή ή περιφρόνηση, είναι ανάγκη να αποδώσει το ίδιο και στο άλλο, εκτός εάν κάποιος, μαζί με την ασέβεια, έχει χάσει εντελώς και τη λογική του, όχι μόνο ασεβώντας, αλλά και πρεσβεύοντας απόψεις που αντιφάσκουν μεταξύ τους. Με αυτόν τον τρόπο, όσοι ολίσθησαν στο να προσκρούουν εναντίον των ιερών εικόνων, αποδεικνύονται ότι δεν διαφυλάττουν ούτε την ορθότητα των δογμάτων, αλλά αρνούνται μαζί με το ένα και το άλλο· και δεν έχουν το θάρρος να ομολογήσουν αυτό που πιστεύουν, καθώς φυλάγονται όχι από το να ασεβούν, αλλά από το να γίνονται αντιληπτοί· και αποφεύγουν την ονομασία εκείνου του οποίου την πράξη επιδιώκουν με προθυμία· είναι βδελυροί για την κακουργία τους, και ακόμη πιο βδελυροί για την ασέβειά τους· η παραφυάδα τους καταστράφηκε μαζί με τους κλάδους και με όλες τις ίδιες τις ρίζες, όπως ακριβώς ψάλλει ο θεσπέσιος Δαβίδ στους ψαλμούς, ότι το μνημόσυνο των ασεβών χάνεται με πάταγο, αφού Εκείνος, τον Οποίον οι ίδιοι εξουθένωσαν μέσω της εικόνας, επιφέρει δικαίως την κρίση εναντίον τους.

Διότι, πατέρες, η υπεράσπιση της αγίας Του εικόνας αποτελεί ομολογία του Χριστού, όπως αντίστροφα, αυτός που την αρνείται, αθετεί τον Χριστό. Διότι, όπως αναφέρει ο Μέγας Βασίλειος, η τιμή προς την εικόνα διαβαίνει στο πρωτότυπο, και στο καθένα από τα δύο βλέπεται και προσκυνείται το άλλο, έστω κι αν ο Λέων, που φέρει όνομα θηρίου και είναι υπηρέτης του σατανά, παρακινημένος από τον ζήλο της ασέβειας του παλαιού Κωνσταντίνου, εξεμάνη εναντίον του Χριστού, της αγίας μητέρας Του και κάθε αγίου. Είθε η μνήμη του να χαθεί με τον ήχο αιώνιου αναθέματος. Εσείς όμως είθε να διαφυλαχθείτε για την Εκκλησία του Θεού ως στύλοι και εδραιώματα, και για εμάς τους ταπεινούς ως υπερασπιστές και μεσολαβητές προς τον αγαθό Θεό, ώστε, έχοντας την πίστη που ενεργείται μέσω της αγάπης, να σωθούμε από τον πονηρό.

Αυτό λοιπόν είναι η ενοίκηση του Θεού· και όπου είναι ο Θεός, εκεί βρίσκεται η πηγή των αγαθών, η ειρήνη, η χαρά, η αγάπη. Σας παρακαλώ λοιπόν εγώ ο ταπεινός να μην αποβλέπετε στα παραδείγματα των πλησίον και μάλιστα της επίπλαστης πολιτείας που επιδεικνύεται από τις περισσότερες μοναχές, η οποία είναι χλιαρή, για να το πω έτσι, και συγκεχυμένη, αλλά στα αρχέτυπα κάλλη, των οποίων οι βίοι βρίσκονται στα χέρια σας, αστράφτοντας από τους θείους έρωτες· επειδή και ο ζωγράφος δεν αντιγράφει εικόνα από κακότεχνες, αλλά από ωραίες και διακεκριμένες για την αρχαιότητά τους εικόνες. Τι ήταν γνωστό σε εσάς σε εκείνες; Η λύση των δεσμών της προσκόλλησης, η φυγή από την ανδρική όψη όσο είναι δυνατόν, το ταπεινωμένο φρόνημα, το φτωχικό ένδυμα, το βλέμμα που γέρνει προς τα κάτω, το αυτί που αποφεύγει τα ανωφελή ακούσματα, το στόμα που μιλά ένθεα λόγια, η καταπόνηση του σώματος· διότι έτσι κατανίκησαν το σαρκικό φρόνημα, επειδή η σάρκα επιθυμεί ενάντια στο πνεύμα, όπως έχει γραφτεί, και το πνεύμα ενάντια στη σάρκα, και αυτά αντιτίθενται το ένα στο άλλο, και ο πόλεμος είναι ακήρυχτος. Και πρέπει εμείς κάθε μέρα, για να μην πω και κάθε ώρα, να οπλιζόμαστε ενάντια στα πάθη ανδρικά με τη βοήθεια του Θεού και μαζί με τον Θεό, νικώντας με πολύν αγώνα τον εχθρό, αυτόν που πάντοτε διψά για την απώλειά μας, του οποίου οι ρομφαίες έχουν εξαλειφθεί οριστικά για εκείνους που προσέχουν με ασφάλεια.

Μία, λοιπόν, και πρώτη βοήθεια είναι η ασφάλεια που παρέχεται μέσω της εξομολογήσεως, μαζί με τη βοήθεια και την προστασία του Θεού. Ας μην αμελήσουμε, λοιπόν, ούτε ας καταπέσουμε ψυχικά, ακόμη κι αν ο διάβολος είναι μεγάλος στην εξουσία της ανομίας, ακόμη κι αν είναι δόλιος στους τρόπους της κακίας, ακόμη κι αν είναι διεφθαρμένος στη φύση του και έχει ως μοναδικό του έργο την απώλειά μας. Ας μην τον φοβηθούμε. Αφότου ο Χριστός, ο Θεός μας, ανέλαβε τη σάρκα μας και ενανθρώπησε, εκείνος αποδυναμώθηκε και εξευτελίστηκε· «του εχθρού εξέλιπον αι ρομφαίαι εις τέλος» ψάλλουμε· μας έδωσε εξουσία να πατάμε επάνω στο κεφάλι του ο Κύριος που τον νίκησε. Παίρνοντας θάρρος μέσω της πίστεως, θα τον λογαριάσουμε σαν σπουργίτι, σαν ερπετό που καταπατείται με τη δύναμη του ίδιου του Χριστού, του Θεού μας, στον οποίο ανήκει η δόξα και το κράτος, μαζί με τον Πατέρα και το Άγιο Πνεύμα, νυν και αεί και εις τους αιώνας των αιώνων. Αμήν.