Πατερικές αναφορές στο ΠΡΟΣ ΡΩΜΑΙΟΥΣ 1:20

Ο Αθ. είπε: Λοιπόν, αναλογίσου τη φράση που ανέφερες, ότι ο Θεός Λόγος κτίσθηκε. Από πού να κάνουμε την αρχή; Δεν τολμώ να μιλώ τόσο άφοβα κατά της αΐδιας θεότητας του Υιού Του. Ο Αρ. είπε: Εγώ βέβαια το λέω αυτό από τις Γραφές· εσύ από πού λες ότι ο Υιός είναι αΐδιος; Ο Αθ. είπε: Από τις θεόπνευστες Γραφές έμαθα ότι ο Υιός του Θεού είναι αΐδιος. Ο Αρ. είπε: Ποιες είναι οι Γραφές που ισχυρίζονται ότι ο Υιός είναι αΐδιος; Ο Αθ. είπε: Ας έλθει ο αοίδιμος Παύλος να μαρτυρήσει την αλήθεια: «Διότι τα αόρατα αυτού», λέει, «από την κτίση του κόσμου, νοούμενα μέσω των δημιουργημάτων, βλέπονται καθαρά, δηλαδή και η αΐδια δύναμη και η θειότητά του, ώστε αυτοί να είναι αναπολόγητοι, διότι αν και γνώρισαν τον Θεό, δεν τον δόξασαν ούτε τον ευχαρίστησαν ως Θεό». Ο Αρ. είπε: Για τον Πατέρα το λέει αυτό η Γραφή. Ο Αθ. είπε: Επομένως, ο μακάριος απόστολος Παύλος κατηγορεί εκείνους που δεν αναγνώρισαν την αΐδια θεότητα του εμφανισθέντος με σώμα Θεού Υιού του Θεού, εκείνου που διακόσμησε τα πάντα; Διότι, από το μέγεθος και την ωραιότητα των κτισμάτων, πρέπει αναλογικά ο δημιουργός, αφού γνωρισθεί, να λαμβάνει ευχαριστία.

Του ιδίου Αθανασίου, αρχιεπισκόπου Αλεξανδρείας, στο: «ενώ δε αυτός πορευόταν, έστρωναν τα ιμάτιά τους στον δρόμο»· «το δε περισσότερο πλήθος» χαιρόταν «με χαρά μεγάλη» και έκραζε: «ωσαννά εν τοις υψίστοις». Εάν εξετάσουμε το καθένα από τα γεγονότα που συνέβησαν από την αρχή, είναι άπειρα. Εάν, λοιπόν, κανείς δεν μπορεί να συγκρατήσει στη μνήμη του όσα βλέπονται και όσα έγιναν από τον Θεό, πώς θα μπορούσε κάποιος να κατανοήσει τα κρυμμένα Του; «Διότι τα περισσότερα», λέει, «από τα έργα του Θεού είναι απόκρυφα». Επομένως, υπάρχουν έργα του Θεού αόρατα τα οποία τυγχάνουν «απόκρυφα», για τα οποία και ο θεσπέσιος Απόστολος συμμαρτυρεί λέγοντας: «διότι τα αόρατα αυτού γνωρίσματα από την κτίση του κόσμου βλέπονται καθαρά, επειδή κατανοούνται μέσω των δημιουργημάτων». Διότι, αληθώς, «πόσο ανεξερεύνητα είναι τα κρίματά του και ανεξιχνίαστες οι οδοί του». Γι' αυτό, άλλωστε, και ο προφήτης, συμμεριζόμενος την ίδια γνώμη, έλεγε: «κατενόησα τα έργα σου και έμεινα έκθαμβος». Ας ζητήσουμε, λοιπόν, και εμείς «πρώτα τη βασιλεία του, και» έτσι «όλα αυτά θα μας προστεθούν»· διότι έτσι διδάσκει και ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός στα Ευαγγέλια, λέγοντας: «ζητείτε και θα βρείτε».

Οι ουρανοί διηγούνται τη δόξα του Θεού. Παρόμοιο είναι και το λεχθέν: Διότι τα αόρατα αυτού, από την κτίση του κόσμου, βλέπονται καθαρά καθώς κατανοούνται μέσω των δημιουργημάτων, δηλαδή η αιώνια δύναμή του και η θεότητά του. Η ημέρα στην ημέρα αναβλύζει λόγο και η νύχτα... Η ημέρα, λέγει, και η νύχτα, παραχωρώντας η μία στην άλλη τις πορείες τους με ευταξία και αρμονία, διακηρύσσουν τον δημιουργό τους μέσα από αυτά τα ίδια τα γεγονότα.

Και την πεινασμένη ψυχή την ενέπλησε με αγαθά. Με τον νοητό άρτο δηλαδή. Εκείνους που κάθονταν στο σκοτάδι και στη σκιά του θανάτου. Σκιά θανάτου δεν θα έσφαλλες αν ονόμαζες την ειδωλολατρία και τις πράξεις της αθεΐας· διότι αυτές είναι που μας χωρίζουν από την αληθινή ζωή. Μέσα σε αυτές βρισκόμασταν πρωτύτερα, επειδή πικραίναμε τον Θεό και εξοργίζαμε τη βουλή του Υψίστου. Διότι, ενώ έπρεπε από το μέγεθος και την ωραιότητα των κτισμάτων να ατενίζουμε τον δημιουργό των πάντων, και να κατανοούμε την αιώνια δύναμη και τη θεότητά του από την κτίση του κόσμου, εμείς, σαν τυφλοί, ζώντας στο σκοτάδι και στη σκιά του θανάτου, και έχοντας δεσμευμένες και τυφλωμένες τις λογικές δυνάμεις της ψυχής, ανταλλάσσαμε τη δόξα του άφθαρτου Θεού με ομοίωμα εικόνας φθαρτού ανθρώπου, καθώς και πτηνών και τετράποδων. Δεσμευμένους μέσα στη φτώχεια και στα σίδερα. Με τα δεσμά των δικών του αμαρτιών ο καθένας σφίγγεται, στερούμενος κάθε αγαθό και καλό.

Εάν όμως λέτε ότι ο Υιός υπήρχε κάποτε, κατά τον χρόνο που ο ίδιος δεν υπήρχε, η απάντηση είναι μωρή και ανόητη. Διότι πώς είναι δυνατόν να υπήρχε ο ίδιος και ταυτόχρονα να μην υπήρχε; Επομένως, εφόσον βρεθείτε σε αδιέξοδο με αυτά, είστε αναγκασμένοι πλέον να πείτε: «Υπήρξε κάποτε χρόνος που δεν υπήρχε ο Λόγος»· διότι αυτό ακριβώς σημαίνει από τη φύση του και το δικό σας επίρρημα «κάποτε». Και εκείνο πάλι που γράψατε και είπατε, «Δεν υπήρχε ο Υιός πριν γεννηθεί», είναι το ίδιο με το να λέτε «Υπήρξε κάποτε καιρός που δεν υπήρχε»· διότι και η μία και η άλλη φράση σημαίνουν ότι υπήρχε χρόνος πριν από τον Λόγο. Από πού λοιπόν εφεύρατε αυτά τα πράγματα; Γιατί και εσείς, όπως τα έθνη, φρυάξατε και μηχανεύεστε κενές λέξεις κατά του Κυρίου και κατά του Χριστού Του; Διότι καμία από τις άγιες Γραφές δεν ανέφερε κάτι τέτοιο για τον Σωτήρα, αλλά μάλλον διακηρύσσουν το «αεί», το αΐδιο, και το ότι συνυπάρχει πάντοτε με τον Πατέρα. Διότι «Στην αρχή ήταν ο Λόγος, και ο Λόγος ήταν προς τον Θεό, και Θεός ήταν ο Λόγος». Και στην Αποκάλυψη λέει τα εξής: «Ο ων και ο ην και ο ερχόμενος». Και ποιος θα μπορούσε να αφαιρέσει την αϊδιότητα από το «ο ων» και το «ο ην»; Διότι αυτό ακριβώς και ο Παύλος στην προς Ρωμαίους επιστολή, ελέγχοντας τους Ιουδαίους, έγραφε: «Από τους οποίους προέρχεται ο Χριστός κατά σάρκα, ο οποίος είναι Θεός πάνω από όλους, ευλογητός στους αιώνες»· ενώ προς ντροπή των Ελλήνων έλεγε: «Διότι τα αόρατα ιδιώματά Του από την κτίση του κόσμου βλέπονται καθαρά, κατανοούμενα μέσω των δημιουργημάτων Του, δηλαδή η αΐδια δύναμη και η θειότητά Του». Και ποια είναι η δύναμη του Θεού, ο ίδιος πάλι το διδάσκει λέγοντας: «Χριστός, Θεού δύναμις και Θεού σοφία».

Διότι, κάνοντας μνεία περί της κτίσεως, γράφει ακολούθως και περί της δυνάμεως του δημιουργού που βρίσκεται μέσα στην κτίση, η οποία είναι ο Λόγος του Θεού, διά του οποίου δημιουργήθηκαν τα πάντα. Εάν, λοιπόν, είναι αυτάρκης η κτίση από μόνη της, χωρίς τον Υιό, στο να κάνει γνωστό τον Θεό, προσέξτε μήπως πέσετε σε πλάνη, νομίζοντας ότι η κτίση δημιουργήθηκε και χωρίς τον Υιό· εάν όμως δημιουργήθηκε διά του Υιού, και σε αυτόν τα πάντα συνιστώνται, κατ' ανάγκην αυτός που θεωρεί ορθά την κτίση θεωρεί και τον Λόγο που την δημιούργησε, και δι' αυτού αρχίζει να κατανοεί τον Πατέρα. Εάν, επίσης, σύμφωνα με τον Σωτήρα, «Κανείς δεν γνωρίζει τον Πατέρα παρά μόνον ο Υιός, και σε όποιον ο Υιός αποκαλύψει», και στον Φίλιππο που έλεγε, «Δείξε μας τον Πατέρα», δεν του έλεγε «βλέπε την κτίση», αλλά «Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα»· ευλόγως ο Παύλος, κατηγορώντας τους Έλληνες ότι, θεωρώντας την αρμονία και την τάξη της κτίσεως δεν συλλογίζονται περί του δημιουργού Λόγου που βρίσκεται μέσα σε αυτήν (διότι τα κτίσματα φανερώνουν τον δημιουργό τους) προκειμένου δι' αυτών να κατανοήσουν και τον αληθινό Θεό και να παύσουν τη λατρεία προς τα κτίσματα, είπε: «τόσο η αΐδιος δύναμη αυτού όσο και η θειότης», ώστε να υποδηλώσει τον Υιό. Λέγοντας δε οι άγιοι, «Αυτός που υπάρχει προ των αιώνων, και διά του οποίου εποίησε τους αιώνες», ουδέν ήττον ευαγγελίζονται και πάλι το αΐδιο και το αιώνιο του Υιού, με το οποίο υποδηλώνουν και τον ίδιο τον Θεό.

Και όλη η ορατή κτίση δημιουργήθηκε σε έξι ημέρες· και την μεν πρώτη το φως, το οποίο ονόμασε ημέρα· τη δε δεύτερη το στερέωμα· και την τρίτη, αφού συνήγαγε τα ύδατα, φανέρωσε την ξηρά, και παρήγαγε τους ποικίλους καρπούς σε αυτήν· και την μεν τέταρτη δημιούργησε τον ήλιο και τη σελήνη, και όλο τον χορό των αστέρων· τη δε πέμπτη έδωσε γένεση στα ζώα της θάλασσας και στα πτηνά του αέρα· τη δε έκτη δημιούργησε τα τετράποδα πάνω στη γη, και τέλος τον άνθρωπο. Επίσης, τα αόρατα ιδιώματά Του από τη δημιουργία του κόσμου, επειδή κατανοούνται διά μέσου των δημιουργημάτων, γίνονται ορατά· και ούτε το φως είναι σαν τη νύχτα, ούτε ο ήλιος σαν τη σελήνη, ούτε τα άλογα όντα είναι σαν τον λογικό άνθρωπο· ούτε οι άγγελοι σαν τους θρόνους, ούτε οι θρόνοι σαν τις εξουσίες· αλλά το καθένα σύμφωνα με το γένος του και την ιδιαίτερη ουσία του, όπως δημιουργήθηκε, έτσι ακριβώς είναι. Ή λοιπόν ας εξαιρεθεί ο Λόγος από τα δημιουργήματα, και ως Κτίστης ας αποδοθεί στον Πατέρα, και ας ομολογηθεί ως Υιός εκ φύσεως· ή, εάν είναι εξ ολοκλήρου κτίσμα, ας ομολογηθεί ότι έχει την ίδια τάξη την οποία έχουν και τα υπόλοιπα (κτίσματα) μεταξύ τους· ας λέγεται δε και το καθένα από εκείνα κτίσμα, αλλά όχι ως ένα από τα κτίσματα, γέννημα ή δημιούργημα, ούτε ως ένα από τα δημιουργήματα ή τα γεννήματα.

Γι' αυτό και απορώ πώς, ενώ ο Θεός είναι ένας, αυτοί, σύμφωνα με τις δικές τους επινοήσεις, εισάγουν πολλές εικόνες και σοφίες και λόγους, και λένε αφενός ότι άλλος είναι ο ίδιος και εκ φύσεως Λόγος του Πατρός, εντός του οποίου δημιούργησε και τον Υιό, και αφετέρου ότι ο αληθινός Υιός ονομάζεται Λόγος μόνο κατ' επίνοιαν, όπως ακριβώς ονομάζεται άμπελος, και οδός, και θύρα, και ξύλο ζωής. Ισχυρίζονται επίσης ότι αυτός ονομάζεται Σοφία μόνο κατ' όνομα, ενώ άλλη είναι η ιδιαίτερη και αληθινή σοφία του Πατρός, η οποία συνυπάρχει αγεννήτως μαζί Του, εντός της οποίας, αφού δημιούργησε και τον Υιό, τον ονόμασε σοφία κατά μετουσίαν εκείνης. Αυτά δε δεν έμειναν σε αυτούς μόνο στα λόγια, αλλά αφενός ο Άρειος τα συνέθεσε στη δική του «Θάλεια», αφετέρου δε ο σοφιστής Αστέριος τα έγραψε, όπως ακριβώς αναφέραμε και στα προηγούμενα, ως εξής: «Δεν είπε ο μακάριος Παύλος ότι κηρύττει τον Χριστό ως την δύναμη του Θεού ή την σοφία του Θεού, αλλά χωρίς την προσθήκη του άρθρου, δύναμη Θεού και Θεού σοφία· κηρύττοντας έτσι ότι άλλη είναι η ιδιαίτερη δύναμη του ίδιου του Θεού, η οποία είναι έμφυτη σε Αυτόν και συνυπάρχει αγεννήτως μαζί Του, η οποία είναι προφανώς γεννητική του Χριστού και δημιουργική όλου του κόσμου, για την οποία, διδάσκοντας στην προς Ρωμαίους Επιστολή, λέει: Διότι τα αόρατα αυτού από την κτίση του κόσμου βλέπονται καθαρά, καθώς νοούνται μέσω των δημιουργημάτων του, δηλαδή η αΐδια αυτού δύναμη και θειότητα».

Διότι, όπως ακριβώς τη θεότητα που αναφέρεται εδώ κανείς δεν θα υποστήριζε ότι είναι ο Χριστός, αλλά ότι είναι ο ίδιος ο Πατέρας· έτσι νομίζω και η αιώνια δύναμη και θεότητά Του δεν είναι ο Μονογενής Υιός, αλλά ο Πατέρας που γέννησε. Διδάσκει δε ότι υπάρχει άλλη δύναμη και σοφία του Θεού, η οποία φανερώνεται μέσω του Χριστού.» Και μετά από λίγο ο ίδιος ο Αστέριος λέει: «Αν και βεβαίως η αιώνια δύναμη και σοφία Του, την οποία οι συλλογισμοί της αλήθειας αποφαίνονται ότι είναι άναρχη και αγέννητη, θα ήταν ασφαλώς μία και η αυτή· πολλές όμως είναι εκείνες που κτίσθηκαν από Αυτόν η καθεμία χωριστά, των οποίων πρωτότοκος και Μονογενής είναι ο Χριστός. Όλες όμως ανεξαιρέτως εξαρτώνται από Εκείνον που τις κατέχει· και όλες δικαίως ονομάζονται δυνάμεις Αυτού που τις έκτισε και τις χρησιμοποιεί. Όπως, για παράδειγμα, ο προφήτης λέει ότι η ακρίδα, η οποία ενσκήπτει ως θεόσταλτη τιμωρία για τα ανθρώπινα αμαρτήματα, δεν αποκαλείται από τον ίδιο τον Θεό απλώς δύναμη, αλλά μεγάλη δύναμη· ο δε μακάριος Δαβίδ σε αρκετούς από τους ψαλμούς προτρέπει όχι μόνο τους αγγέλους, αλλά και τις δυνάμεις να υμνήσουν τον Θεό.» Και μόνο που ξεστόμισαν αυτά, πώς δεν είναι άξιοι κάθε αποτροπιασμού;

Από την ορατή κτίση του κόσμου βλέπουμε καθαρά τα αόρατά του, κατανοώντας τα μέσω των δημιουργημάτων, ότι δηλαδή και εκεί δεν βλέπουμε το καθένα ξεχωριστά· ούτε το ένα να είναι πρώτο και το άλλο δεύτερο, αλλά όλα μαζί ανά γένος συστάθηκαν. Διότι ο Απόστολος δεν τα απαρίθμησε ένα προς ένα, ώστε να πει, είτε άγγελος, είτε θρόνος, είτε κυριότητα και εξουσία, αλλά τα αναφέρει όλα μαζί ανάλογα με την τάξη τους: Είτε άγγελοι, είτε αρχάγγελοι, είτε αρχές· διότι τέτοια είναι η γένεση των κτισμάτων. Εάν λοιπόν, όπως προείπα, ο Λόγος ήταν κτίσμα, θα έπρεπε να μη δημιουργηθεί πρώτος από αυτά, αλλά ταυτόχρονα με τις άλλες δυνάμεις, έστω και αν υπερέχει κατά πολύ των άλλων ως προς τη δόξα· διότι αυτό διαπιστώνουμε ότι ισχύει και για τα υπόλοιπα, ότι δηλαδή δημιουργήθηκαν όλα μαζί, και δεν υπάρχει πρώτος ή δεύτερος, αλλά διαφέρουν μεταξύ τους ως προς τη δόξα, και άλλοι βρίσκονται εκ δεξιών, άλλοι γύρω, και άλλοι εξ αριστερών, και όλοι μαζί υμνούν και παρίστανται λειτουργώντας στον Κύριο. Επομένως, εάν ο Λόγος είναι κτίσμα, δεν θα ήταν πρώτος, ούτε αρχή των άλλων· εάν όμως υπάρχει προ πάντων, όπως ακριβώς και είναι, και αυτός μόνος είναι πρώτος και Υιός, άρα δεν είναι ούτε αρχή των πάντων κατά την ουσία· διότι μαζί με όλα συναριθμείται και η αρχή των πάντων. Εάν όμως δεν είναι αρχή, δεν είναι ούτε κτίσμα, αλλά γίνεται απολύτως φανερό ότι κατά την ουσία και τη φύση έχει απόσταση από τα κτίσματα, και είναι διαφορετικός από αυτά· αποτελεί δε ομοίωση και εικόνα του μόνου και αληθινού Θεού, υπάρχοντας και ο ίδιος μοναδικός.

Έτσι λοιπόν δημιουργήθηκε ο τύπος της σοφίας μέσα στα έργα, ώστε, όπως προείπα, ο κόσμος να γνωρίζει μέσω αυτής τον δημιουργό του, τον Λόγο, και μέσω αυτού τον Πατέρα. Και αυτό είναι εκείνο που έλεγε ο Παύλος: «Διότι ό,τι είναι γνωστό για τον Θεό είναι φανερό σε αυτούς, επειδή ο Θεός τους το φανέρωσε. Διότι τα αόρατα αυτού, από την κτίση του κόσμου, διακρίνονται καθαρά, καθώς γίνονται κατανοητά μέσω των δημιουργημάτων».

Επειδή όμως προσθέτει λέγοντας, «όταν ετοίμαζε τον ουρανό, ήμουν μαζί του», πρέπει να γνωρίζουμε ότι δεν τα λέει αυτά με την έννοια ότι ο Πατέρας δεν ετοίμαζε τον ουρανό ή τα άνω νέφη δι' αυτής· διότι δεν υπάρχει αμφιβολία ότι τα πάντα κτίστηκαν εν Σοφία και χωρίς αυτήν δεν έγινε ούτε ένα. Αλλά αυτό είναι που εννοεί: Τα πάντα δημιουργήθηκαν μέσα σε μένα και μέσω εμού· επειδή όμως υπήρχε ανάγκη να εγκτιστεί η σοφία στα έργα, ως προς μεν την ουσία βρισκόμουν μαζί με τον Πατέρα, ως προς δε τη συγκατάβαση προς τα δημιουργήματα, εναρμόνιζα τον δικό μου τύπο με τα έργα, ώστε ολόκληρος ο κόσμος, σαν ένα σώμα, να μην στασιάζει, αλλά να ομονοεί με τον εαυτό του. Όσοι, λοιπόν, με ορθή διάνοια και σύμφωνα με τη σοφία που τους έχει δοθεί, γίνονται θεωροί των κτισμάτων, μπορούν να πουν και αυτοί: «Με τη διάταξή σου διατηρούνται τα πάντα»· όσοι όμως αδιαφόρησαν γι' αυτό θα ακούσουν: «Ενώ ισχυρίζονταν ότι είναι σοφοί, έγιναν μωροί· διότι αυτό που είναι γνωστό για τον Θεό είναι φανερό ανάμεσά τους». Ο Θεός δηλαδή το φανέρωσε σε αυτούς. Διότι τα αόρατα γνωρίσματά του από την κτίση του κόσμου βλέπονται καθαρά, καθώς κατανοούνται μέσω των δημιουργημάτων του, δηλαδή τόσο η αιώνια δύναμή του όσο και η θεότητά του, ώστε αυτοί να είναι αναπολόγητοι, επειδή, αν και γνώρισαν τον Θεό, δεν τον δόξασαν ως Θεό, αλλά λάτρευσαν την κτίση αντί για τον Κτίστη των πάντων, ο οποίος είναι ευλογητός στους αιώνες, αμήν.

Από το «ο ων» όμως και το «ην» ποιος θα μπορούσε να αφαιρέσει την αϊδιότητα; Διότι αυτό έγραφε και ο Παύλος στην Προς Ρωμαίους επιστολή, ελέγχοντας μεν τους Ιουδαίους: «από τους οποίους προέρχεται ο Χριστός κατά σάρκα, ο ων επί πάντων Θεός ευλογητός εις τους αιώνας»· ενώ προς τους Έλληνες, θέλοντας να τους συνετίσει, έλεγε: «διότι τα αόρατα αυτού γνωρίσματα από την κτίση του κόσμου βλέπονται καθαρά, καθώς νοούνται μέσω των δημιουργημάτων του, δηλαδή και η αΐδιος αυτού δύναμη και η θειότητα». Το ποια είναι δε η δύναμη του Θεού, το διδάσκει ο Παύλος λέγοντας: «Χριστός, Θεού δύναμη και Θεού σοφία». Διότι, λέγοντας αυτό, δεν εννοεί βεβαίως τον Πατέρα, όπως πολλές φορές ψιθυρίσατε μεταξύ σας λέγοντας: «Ο Πατέρας είναι η αΐδια δύναμή του». Αλλά δεν έχουν έτσι τα πράγματα· διότι δεν είπε: «ο ίδιος ο Θεός είναι η δύναμη», αλλά «αυτού» είναι η δύναμη. Είναι δε ολοφάνερο σε όλους, ότι το «αυτού» δεν σημαίνει «ο ίδιος», ούτε όμως κάτι ξένο, αλλά μάλλον αποτελεί το ίδιον αυτού. Διαβάστε δε και τη συνέχεια των ρητών, και «επιστρέψτε προς τον Κύριο»· «ο δε Κύριος είναι το Πνεύμα»· και θα δείτε ότι τα λεγόμενα αναφέρονται στον Υιό.

Διότι, κάνοντας μνεία για την κτίση, γράφει ακολούθως και για τη δύναμη του δημιουργού μέσα στην κτίση, η οποία είναι ο Λόγος του Θεού, «μέσω του οποίου» δημιουργήθηκαν «τα πάντα». Εάν λοιπόν η κτίση είναι από μόνη της αυτάρκης, χωρίς τον Υιό, στο να γνωρίσει κάποιος τον Θεό, προσέξτε μήπως πέσετε στο σφάλμα να νομίζετε ότι και η κτίση δημιουργήθηκε χωρίς τον Υιό. Εάν όμως δημιουργήθηκε μέσω του Υιού «και σε αυτόν τα πάντα συγκρατούνται», κατ' ανάγκην αυτός που θεωρεί ορθά την κτίση θεωρεί και τον Λόγο που τη δημιούργησε, και μέσω αυτού αρχίζει να κατανοεί τον Πατέρα. Εάν πάλι, σύμφωνα με τον Σωτήρα, «κανείς δεν γνωρίζει τον Πατέρα παρά μόνο ο Υιός και σε όποιον ο Υιός τον αποκαλύψει», και στον Φίλιππο, ο οποίος έλεγε «δείξε μας τον Πατέρα», δεν είπε «κοίτα την κτίση», αλλά «όποιος έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα», εύλογα ο Παύλος, επικρίνοντας τους Έλληνες διότι, ενώ παρατηρούν την αρμονία και την τάξη της κτίσης, δεν συλλογίζονται τον δημιουργό Λόγο που βρίσκεται μέσα σε αυτήν —αφού τα κτίσματα φανερώνουν τον δημιουργό τους, ώστε μέσω αυτών να κατανοήσουν και τον αληθινό Θεό και να παύσουν τη λατρεία προς τα κτίσματα— είπε: «η αΐδια δύναμή του και η θειότητα», προκειμένου να υποδηλώσει τον Υιό. Λέγοντας δε οι άγιοι «ο υπάρχων προ των αιώνων» και «μέσω του οποίου εποίησε τους αιώνες», ουδόλως λιγότερο διακηρύσσουν και πάλι το αΐδιο και το αιώνιο του Υιού, στο οποίο υποδηλώνουν και τον ίδιο τον Θεό.

Διότι, ακόμη και αν λέτε «όχι σαν ένα από τα κτίσματα», αυτό το σόφισμά σας θα αποδειχθεί ανόητο· διότι και πάλι τον χαρακτηρίζετε ως ένα από τα κτίσματα. Και όσα θα μπορούσε να πει κανείς για τα υπόλοιπα κτίσματα, τα ίδια ακριβώς φρονείτε και για τον Υιό, ως αληθινά «μωροί και τυφλοί». Διότι ποιο άλλο από τα κτίσματα είναι πανομοιότυπο με ένα άλλο, ώστε να το λέτε αυτό για τον Υιό ως κάτι το εξαιρετικό; Όλη η ορατή κτίση δημιουργήθηκε σε έξι ημέρες· και την μεν πρώτη δημιουργήθηκε το φως, το οποίο ονόμασε ημέρα· τη δε δεύτερη το στερέωμα· και την τρίτη, αφού συγκέντρωσε τα ύδατα, φανέρωσε την ξηρά και έκανε να βλαστήσουν σε αυτήν ποικίλοι καρποί· και την τέταρτη έφτιαξε τον ήλιο και τη σελήνη και ολόκληρο τον χορό των αστέρων· τη δε πέμπτη δημιούργησε τα ζώα της θάλασσας και τα πτηνά του αέρα· και την έκτη έφτιαξε τα τετράποδα πάνω στη γη, και τελικά τον άνθρωπο. Έτσι, «τα αόρατά Του, από την κτίση του κόσμου, κατανοούμενα μέσα από τα δημιουργήματα, γίνονται καθαρά ορατά», και ούτε το φως είναι όπως η νύχτα, ούτε ο ήλιος όπως η σελήνη, ούτε τα άλογα ζώα είναι όπως ο λογικός άνθρωπος· ούτε οι άγγελοι είναι όπως οι θρόνοι, ούτε αυτοί όπως οι εξουσίες, αλλά όλα μεν είναι κτίσματα, το δε καθένα από τα δημιουργήματα, «σύμφωνα με το γένος του» και με την ιδιαίτερη ουσία του όπως ακριβώς πλάστηκε, έτσι είναι και παραμένει.

Διότι πότε είδε κανείς φως χωρίς το απαύγασμα; Ή ποιος τολμά να πει ότι ο χαρακτήρας της υποστάσεως είναι κάτι το ξένο; Ή πώς δεν παραφρονεί εντελώς εκείνος που έστω και διανοείται ότι ο Θεός υπήρξε κάποτε άλογος και άσοφος; Διότι τέτοια παραδείγματα και τέτοιες εικόνες έθεσε η Γραφή, ώστε, επειδή είναι αδύνατον για την ανθρώπινη φύση να κατανοήσει πλήρως τα περί του Θεού, έστω και μέσα από αυτά, κάπως λίγο και αμυδρά, όσο είναι εφικτό, να μπορέσουμε να τα διανοηθούμε. Και όπως ακριβώς, σχετικά με το ότι υπάρχει Θεός και πρόνοια, η κτίση είναι επαρκής για τη γνώση· «διότι από το μέγεθος και την καλλονή» και «από την κτίση του κόσμου» «αναλογικά θεωρείται ο γενεσιουργός»· και δεν μαθαίνουμε απαιτώντας από αυτά τα κτίσματα να βγάλουν φωνή, αλλά αφενός ακούγοντας τις Γραφές πιστεύουμε, και αφετέρου παρατηρώντας την ίδια την τάξη και την αρμονία των πάντων αναγνωρίζουμε ότι όλων αυτών υπάρχει Ποιητής, Δεσπότης και Θεός, και κατανοούμε τη θαυμαστή πρόνοια και κυριαρχία Του στα πάντα. Με τον ίδιο τρόπο, εφόσον τα προαναφερθέντα ρητά είναι επαρκή όσον αφορά τη θεότητα του Υιού, είναι περιττό, ή μάλλον αποτελεί δείγμα μεγαλύτερης παραφροσύνης, το να αμφιβάλλει κανείς και να ρωτά αιρετικά: «Πώς λοιπόν μπορεί να υπάρχει αϊδίως ο Υιός; Ή πώς είναι δυνατόν να προέρχεται από την ουσία του Πατρός και να μην αποτελεί μέρος της; Διότι αυτό για το οποίο λέγεται ότι προέρχεται από κάτι, αποτελεί μέρος του· και ό,τι μερίζεται δεν είναι πλέον ολόκληρο».

Γι' αυτό και απορώ πώς, ενώ ο Θεός είναι ένας, αυτοί σύμφωνα με τις δικές τους επινοήσεις εισάγουν πολλές εικόνες και σοφίες και λόγους, και λένε ότι άλλος μεν είναι ο ίδιος και κατά φύση Λόγος του Πατέρα, με τον οποίο και δημιούργησε τον Υιό, ενώ ο αληθινός Υιός ονομάζεται Λόγος μόνο κατ' επίνοια, όπως ονομάζεται «άμπελος» και «οδός» και «θύρα» και «ξύλο ζωής». Λένε επίσης ότι ονομάζεται σοφία μόνο κατ' όνομα, ενώ άλλη είναι η ίδια και αληθινή σοφία του Πατέρα που συνυπάρχει αγεννήτως με αυτόν, μέσω της οποίας, αφού δημιούργησε τον Υιό, τον ονόμασε σοφία κατά μετοχή εκείνης. Αυτά δε δεν έμειναν γι' αυτούς μόνο στα λόγια, αλλά ο μεν Άρειος τα συνέθεσε στη «Θάλειά» του, ο δε σοφιστής Αστέριος τα έγραψε, όπως είπαμε και προηγουμένως, ως εξής: «Δεν είπε ο μακάριος Παύλος ότι κηρύττει τον Χριστό ως την δύναμη του Θεού ή την σοφία του Θεού, αλλά χωρίς την προσθήκη του άρθρου είπε "δύναμη Θεού και Θεού σοφία"· κηρύσσοντας δηλαδή ότι άλλη είναι η ιδιαίτερη δύναμη του ίδιου του Θεού, η οποία είναι έμφυτη σε αυτόν και συνυπάρχει με αυτόν αγεννήτως, ούσα γεννητική μεν του Χριστού, δημιουργική δε ολόκληρου του κόσμου, για την οποία, διδάσκοντας στην προς Ρωμαίους επιστολή, λέει: "διότι τα αόρατα αυτού από την κτίση του κόσμου βλέπονται καθαρά, καθώς κατανοούνται μέσω των δημιουργημάτων του, δηλαδή η αΐδια δύναμή του και η θειότητά του"».

Διότι, όπως ακριβώς δεν θα μπορούσε κανείς να πει ότι η αναφερόμενη εδώ θεότητα είναι ο Χριστός, αλλά ότι είναι ο ίδιος ο Πατέρας, έτσι νομίζω, και «η αΐδια αυτού δύναμις» και θεότητα «δεν είναι ο μονογενής Θεός, αλλά ο Πατέρας που γέννησε. Διδάσκει δε ότι άλλη είναι η δύναμη και η σοφία του Θεού που φανερώνεται διά του Χριστού». Και λίγο πιο κάτω ο ίδιος ο Αστέριος αναφέρει: «Καίτοι βεβαίως “η μεν αΐδια αυτού δύναμη και σοφία”, την οποία οι λογισμοί της αλήθειας αποφαίνονται ως άναρχη και αγέννητη, θα ήταν ασφαλώς μία και η αυτή, πολλές όμως είναι αυτές που κτίστηκαν καθεμία ξεχωριστά από αυτόν, των οποίων πρωτότοκος και μονογενής είναι ο Χριστός· και βεβαίως όλες εξίσου εξαρτώνται από εκείνον που τις κατέχει· και όλες δικαίως ονομάζονται δυνάμεις αυτού που τις έκτισε και τις χρησιμοποιεί· όπως, για παράδειγμα, ο μεν προφήτης λέει ότι “η ακρίδα”, η οποία στάλθηκε από τον Θεό ως τιμωρία για τα ανθρώπινα αμαρτήματα, προσαγορεύεται από τον ίδιο τον Θεό όχι απλώς “δύναμη”, αλλά και “μεγάλη”, ο δε μακάριος Δαβίδ σε πολλούς από τους ψαλμούς προτρέπει όχι μόνο τους αγγέλους, αλλά και τις “δυνάμεις” να αινέσουν τον Θεό».

Πώς όμως γενικά, εάν κατά τη γνώμη σας είναι κτίσμα, μπορεί να κτίζεται μόνος και πρώτος, ώστε να είναι και η αρχή των πάντων, ενώ είναι φανερό από τα προλεχθέντα ότι μεταξύ των κτισμάτων δεν υπάρχει κανένα που να δημιουργήθηκε εντελώς μόνο του και πρώτο, αλλά λαμβάνει τη γένεση μαζί με όλα τα υπόλοιπα, έστω κι αν «διαφέρει κατά τη δόξα» από τα άλλα; Διότι κανένα από τα άστρα ούτε από τους μεγάλους φωστήρες δεν εμφανίστηκε το μεν πρώτο, το δε δεύτερο, αλλά την ίδια ημέρα και με το ίδιο πρόσταγμα κλήθηκαν όλα στην ύπαρξη. Έτσι δημιουργήθηκαν τα τετράποδα, τα πτηνά, τα ψάρια, τα κτήνη και τα φυτά· έτσι έγινε και το «κατ' εικόνα» γένος των ανθρώπων. Διότι, κι αν ακόμη ο Αδάμ πλάστηκε μόνος του από τη γη, μέσα του όμως υπήρχαν οι λόγοι της διαδοχής ολόκληρου του γένους. «Από δε την ορατή κτίση του κόσμου, βλέπουμε καθαρά τα αόρατά του, τα οποία κατανοούνται μέσω των δημιουργημάτων του», διότι και εκεί δεν δημιουργήθηκε το καθένα χωριστά, ούτε το ένα πρώτο και το άλλο δεύτερο, αλλά όλα μαζί συστάθηκαν κατά γένος. Διότι ο απόστολος δεν απαρίθμησε το καθένα ξεχωριστά, ώστε να πει «είτε άγγελος είτε θρόνος είτε κυριότητα και εξουσία», αλλά τα ανέφερε όλα μαζί κατά τάξη: «είτε άγγελοι είτε αρχάγγελοι είτε αρχές»· διότι τέτοια είναι η γένεση των κτισμάτων.

Και όπως ακριβώς είπε ο ίδιος ο Κύριος: «Εκείνος που δέχεται εσάς, δέχεται εμένα», επειδή ο τύπος Του υπάρχει μέσα μας, έτσι, αν και δεν συγκαταλέγεται στα κτίσματα, εντούτοις, επειδή η εικόνα και ο τύπος Του κτίζονται μέσα στα έργα, ομιλεί σαν να πρόκειται για τον Ίδιο και λέει: «Ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών Του για τα έργα Του». Έτσι δημιουργήθηκε ο τύπος της σοφίας μέσα στα έργα, ώστε, όπως προείπα, να γνωρίζει ο κόσμος μέσω αυτής τον δημιουργό του, τον Λόγο, και μέσω Αυτού τον Πατέρα. Και αυτό είναι που έλεγε ο Παύλος: «Διότι το γνωστό του Θεού είναι φανερό σε αυτούς· επειδή ο Θεός τους το φανέρωσε. Διότι τα αόρατα Αυτού, από την εποχή της κτίσεως του κόσμου, βλέπονται καθαρά, καθώς κατανοούνται μέσω των δημιουργημάτων». Επομένως, ο Λόγος δεν είναι κτίσμα ως προς την ουσία, αλλά το ρητό των Παροιμιών αναφέρεται στη σοφία που υπάρχει μέσα μας και αποκαλείται έτσι.

Επειδή δε συνεχίζει λέγοντας: «όταν ετοίμαζε τον ουρανό, ήμουν παρούσα μαζί του», πρέπει να γνωρίζουμε ότι δεν τα λέει αυτά με την έννοια ότι ο Πατέρας δεν «ετοίμαζε τον ουρανό» ή «τα άνω νέφη» μέσω αυτής· διότι δεν υπάρχει καμία αμφιβολία ότι τα πάντα κτίστηκαν εν σοφία, και «χωρίς αυτήν δεν έγινε απολύτως τίποτα». Αλλά αυτό είναι που εννοεί: τα πάντα μεν έγιναν εν εμοί και δι' εμού· επειδή όμως υπήρχε ανάγκη να ενκτιστεί η σοφία στα έργα, κατά μεν την ουσία βρισκόμουν εντός του Πατρός, κατά δε τη συγκατάβαση προς τα δημιουργήματα προσάρμοζα τον τύπο που βρισκόταν σε εμένα στα έργα, ώστε όλος ο κόσμος, σαν ένα σώμα, να μην βρίσκεται σε διχόνοια, αλλά να έχει ομόνοια προς τον εαυτό του. Όσοι, λοιπόν, με ορθή διάνοια και σύμφωνα με τη σοφία που τους έχει δοθεί, γίνονται θεωροί των κτισμάτων, μπορούν να πουν και οι ίδιοι: «με τη διάταξή σου διαμένουν» τα πάντα· όσοι όμως αδιαφόρησαν για αυτό, θα ακούσουν: «ισχυριζόμενοι ότι είναι σοφοί, έγιναν μωροί· διότι αυτό που είναι γνωστό για τον Θεό είναι φανερό σε αυτούς. Επειδή ο Θεός τους το φανέρωσε· διότι τα αόρατα αυτού γνωρίσματα από την κτίση του κόσμου, μέσω της κατανόησης των δημιουργημάτων, γίνονται καθαρά ορατά, καθώς και η αιώνια αυτού δύναμη και θειότητα, ώστε να είναι αναπολόγητοι, διότι ενώ γνώρισαν τον Θεό, δεν τον δόξασαν ως Θεό, αλλά» «λάτρευσαν την κτίση παρά τον Κτίσαντα τα πάντα, ο οποίος είναι ευλογητός εις τους αιώνας, αμήν».

Διότι ο Θεός, επειδή είναι αγαθός και φιλάνθρωπος και φροντίζει τις ψυχές που δημιουργήθηκαν από αυτόν, όντας αόρατος και ακατάληπτος ως προς τη φύση του, υπάρχοντας πέρα από κάθε κτιστή ουσία, το ανθρώπινο γένος επρόκειτο εξαιτίας αυτού να στερηθεί τη γνώση γι' αυτόν, επειδή τα μεν πλάσματα προέρχονται από την ανυπαρξία, ενώ Εκείνος είναι αγένητος· για τον λόγο αυτόν ο Θεός διακόσμησε την κτίση με τέτοιον τρόπο μέσω του δικού Του Λόγου, ώστε, αν και είναι αόρατος ως προς τη φύση, να μπορέσει να γίνει γνωστός στους ανθρώπους έστω και από τα έργα του. Διότι πολλές φορές μέσα από τα έργα γίνεται γνωστός ο τεχνίτης, ακόμη και αν δεν είναι ορατός· και όπως ακριβώς λένε για τον αγαλματοποιό Φειδία, ότι δηλαδή τα δημιουργήματά του, μέσα από τη συμμετρία και την αναλογία των μερών τους μεταξύ τους, φανερώνουν σε αυτούς που τα βλέπουν τον Φειδία, ακόμη και όταν αυτός δεν είναι παρών· έτσι ακριβώς πρέπει να κατανοούμε μέσα από την τάξη του κόσμου τον ποιητή και δημιουργό του Θεό, έστω και αν δεν μπορεί να θεαθεί με τα σωματικά μάτια. Διότι ο Θεός δεν χρησιμοποίησε καταχρηστικά την αόρατη φύση Του –ας μην προβάλλει κανείς αυτή τη δικαιολογία– ούτε άφησε τον εαυτό του εντελώς άγνωστο στους ανθρώπους· αντιθέτως, όπως προείπα, με τέτοιον τρόπο διακόσμησε την κτίση, ώστε, παρόλο που δεν είναι ορατός ως προς τη φύση του, εντούτοις να γίνεται γνωστός μέσα από τα έργα. Και αυτό δεν το ισχυρίζομαι από τον εαυτό μου, αλλά από όσα έμαθα από τους θεοφόρους άνδρες, ένας από τους οποίους είναι ο Παύλος, ο οποίος, γράφοντας προς τους Ρωμαίους, αναφέρει τα εξής: «Διότι τα αόρατα αυτού γνωρίσματα από την κτίση του κόσμου βλέπονται καθαρά, επειδή κατανοούνται μέσω των δημιουργημάτων».

Και το μεν συνταγμάτιο είναι γραμμένο εκτενώς, μέρη του όμως είναι τα εξής: «Διότι δεν είπε ο μακάριος Παύλος ότι κηρύττει τον Χριστό ως τη δική Του δύναμη ή τη δική Του σοφία, δηλαδή του Θεού, αλλά χωρίς την προσθήκη, ‹δύναμη Θεού και Θεού σοφία›, κηρύττοντας ότι άλλο πράγμα είναι η ιδιαίτερη δύναμη του ίδιου του Θεού, η οποία είναι έμφυτη σε Αυτόν και συνυπάρχει μαζί Του αγεννήτως, η οποία αφενός είναι γεννητική του Χριστού, προφανώς, και αφετέρου δημιουργική ολόκληρου του κόσμου. Γι' αυτήν διδάσκοντας στην προς Ρωμαίους επιστολή έλεγε: ‹Διότι τα αόρατα γνωρίσματά Του από την κτίση του κόσμου καθοράνται, καθώς κατανοούνται μέσω των δημιουργημάτων, δηλαδή και η αιώνια δύναμή Του και η θεότητά Του›. Διότι, όπως ακριβώς δεν θα έλεγε κανείς ότι η αναφερόμενη εδώ θεότητα είναι ο Χριστός, αλλά ότι είναι ο ίδιος ο Πατέρας, έτσι, νομίζω, και η αιώνια δύναμή Του δεν είναι ο μονογενής Θεός, αλλά είναι ο Πατέρας που γέννησε. Διδάσκει δε άλλη δύναμη και σοφία του Θεού, αυτήν που φανερώνεται προφανώς μέσω του Χριστού και γνωρίζεται μέσω των ίδιων των έργων της διακονίας Του».

Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο κατέχει την ισοτιμία προς τον Πατέρα μέσα από τις εκφράσεις που δηλώνουν την ενότητά τους, και όσα λέγονται για τον Πατέρα, αυτά οι Γραφές τα αναφέρουν και για τον Υιό, με μόνη εξαίρεση το να ονομάζεται ο ίδιος Πατέρας. Διότι ο ίδιος ο Υιός είπε: «όλα όσα έχει ο Πατέρας είναι δικά μου», και προς τον Πατέρα έλεγε: «όλα τα δικά μου είναι δικά σου και τα δικά σου δικά μου», όπως η ονομασία Θεός: «διότι Θεός ήταν ο Λόγος», η ονομασία Παντοκράτωρ: «αυτά λέει ο Ων και ο Ην και ο Ερχόμενος, ο Παντοκράτωρ», το ότι είναι φως: «εγώ είμαι», λέει, «το φως», το ότι αποτελεί τη δημιουργική αιτία: «διότι τα πάντα έγιναν δι' αυτού» και «όσα βλέπω να κάνει ο Πατέρας, αυτά κάνω κι εγώ», το ότι είναι αΐδιος: «διότι η αΐδια αυτού δύναμη και θειότητα» και «στην αρχή ήταν ο Λόγος» και «ήταν το φως το αληθινό, το οποίο φωτίζει κάθε άνθρωπο που έρχεται στον κόσμο», το ότι είναι Κύριος: «διότι έβρεξε ο Κύριος θειάφι και πυρ παρά του Κυρίου». Και από τη μια ο Πατέρας λέει: «Εγώ είμαι ο Κύριος» και «αυτά λέει Κύριος ο Θεός ο Παντοκράτωρ», ενώ για τον Υιό ο Παύλος λέει: «ένας Κύριος, ο Ιησούς Χριστός, μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα». Και από τη μια τον Πατέρα τον υπηρετούν οι άγγελοι, ενώ ο Υιός προσκυνείται από αυτούς: «διότι ας τον προσκυνήσουν όλοι οι άγγελοι του Θεού».

Αυτήν την επιστολή προς τους Ρωμαίους την αποστέλλει από την Κόρινθο, χωρίς να έχει δει ακόμη τους Ρωμαίους, έχοντας όμως ακούσει για αυτούς και επιθυμώντας διακαώς να τους δει. Και πρώτα επαινεί την πίστη τους, βλέποντας ότι αυτή διακηρύσσεται παντού· έπειτα σημειώνει ότι πολλές φορές προτίθετο να τους επισκεφθεί εξαιτίας του πόθου του για αυτούς, αλλά έως τότε δεν είχε μπορέσει. Εν συνεχεία, προσδίδει στην Επιστολή διδακτικό χαρακτήρα σχετικά με την κλήση των εθνών, εξηγώντας ότι η περιτομή ίσχυε για ορισμένο καιρό και τώρα έχει παύσει· και ότι διά του Χριστού έχει λυθεί το παράπτωμα του Αδάμ, και η σκιά του νόμου παρήλθε. Το ότι η κλήση των εθνών έγινε κατά συνέπεια απολύτως εύλογα, το αποδεικνύει με τον εξής τρόπο: καταδεικνύοντας ότι ο νόμος είναι έμφυτος σε όλους τους ανθρώπους, και ότι όλοι, διά της αδίδακτης φύσης και από αυτήν την ίδια την κτίση, δύνανται να γνωρίσουν τον Θεό. Γι' αυτό άλλωστε, δικαιολογημένα κατηγορεί πρώτα τους Έλληνες, επειδή, μολονότι ο Θεός τούς φανέρωσε μέσα από τα δημιουργήματα του κόσμου τη γνώση για τον Εαυτό του και την αιώνια δύναμή του, η οποία είναι ο Λόγος του, διά του οποίου και εντός του οποίου τα πάντα εποίησε, εκείνοι δεν κατανόησαν μέσα από τα κτίσματα ότι ο δημιουργός αυτών είναι ο Θεός· απεναντίας, θεοποίησαν τα ίδια τα δημιουργήματα και λάτρευσαν την κτίση μάλλον παρά τον Κτίστη. Κατηγορεί όμως και τους Ιουδαίους, επειδή δεν τήρησαν τον νόμο, αλλά τουναντίον, με την παράβαση του νόμου ατίμασαν τον Θεό.

Διότι τα αόρατα αυτού, από την εποχή της δημιουργίας του κόσμου, γίνονται καθαρά ορατά, καθώς κατανοούνται μέσω των δημιουργημάτων. Μας καθοδηγεί δε στην έννοια περί του Θεού, μέσα από όσα λέει: «Ο Θεός με τη σοφία εθεμελίωσε τη γη»· και το «Όταν ετοίμαζε τον ουρανό, εγώ συμπαρευρισκόμουν μαζί του»· και το «Ήμουν δίπλα του συναρμόζοντας τα πάντα· και εγώ ήμουν εκείνη με την οποία αυτός χαιρόταν». Διότι όλα αυτά τα λέει εξ ονόματός της, προσωποποιώντας σε εμάς τη σοφία, προκειμένου να μας παρουσιάσει ολοκάθαρα τη γνώση της. Και γενικά το «Ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του», το αναφέρει για τη σοφία που εμφαίνεται μέσα στον κόσμο, η οποία σχεδόν εκπέμπει φωνή μέσα από τα ορατά πράγματα, διακηρύσσοντας ότι προέρχεται από τον Θεό και ότι δεν είναι τυχαίο που μια τόσο μεγάλη σοφία διαπρέπει μέσα στα δημιουργήματα. Διότι, όπως «Οι ουρανοί διηγούνται τη δόξα του Θεού, και το στερέωμα αναγγέλλει το έργο των χειρών του» (και βέβαια διηγούνται χωρίς φωνή)· αφού «δεν υπάρχουν λαλιές, ούτε λόγια, των οποίων οι φωνές να μην ακούγονται»· έτσι ακριβώς υπάρχουν και κάποιοι λόγοι της αρχέγονης σοφίας, αυτής που πριν από οτιδήποτε άλλο κατά τη δημιουργία συγκαταβλήθηκε με την κτίση.

Εφόσον λοιπόν η λέξη «αρχή» έχει τόσες πολλές σημασίες, εξέτασε μήπως η παρούσα λέξη εφαρμόζει σε όλες αυτές τις έννοιες. Διότι μπορείς να μάθεις από ποια χρονική στιγμή ξεκίνησε η σύσταση αυτού του κόσμου, εάν, ανατρέχοντας από το παρόν προς τα πίσω, προσπαθήσεις επίμονα να βρεις την πρώτη ημέρα της γενέσεως του κόσμου. Έτσι θα βρεις από πού ξεκίνησε η πρώτη κίνηση του χρόνου, και έπειτα ότι ο ουρανός και η γη τέθηκαν προκαταβολικά σαν κάποια θεμέλια και βάσεις. Έπειτα, ότι υπάρχει κάποιος δημιουργικός λόγος που καθοδήγησε την αρμονική τάξη των ορατών, όπως σου υποδεικνύει η λέξη «αρχή»· και ότι ο κόσμος δεν σχεδιάστηκε τυχαία ούτε μάταια, αλλά με σκοπό κάποιο ωφέλιμο τέλος που συνεισφέρει μεγάλη χρησιμότητα στα όντα, εφόσον πράγματι αποτελεί διδασκαλείο των λογικών ψυχών και εκπαιδευτήριο θεογνωσίας, παρέχοντας στον νου καθοδήγηση μέσω των ορατών και αισθητών προς τη θεωρία των αοράτων, όπως ακριβώς λέει ο απόστολος, ότι τα αόρατα Αυτού από την κτίση του κόσμου γίνονται ορατά, κατανοούμενα μέσω των δημιουργημάτων. Ή ίσως το «Εν αρχή εποίησεν» να ειπώθηκε εξαιτίας του ακαριαίου και άχρονου της δημιουργίας, επειδή η αρχή είναι κάτι το αμερές και αδιάστατο. Διότι, όπως η αρχή της οδού δεν είναι ακόμη οδός, και η αρχή της οικίας δεν είναι οικία, έτσι και η αρχή του χρόνου δεν είναι ακόμη χρόνος, ούτε καν το ελάχιστο μέρος του.

Διότι τα αόρατα αυτού, από την κτίση του κόσμου, γίνονται καθαρά ορατά καθώς κατανοούνται μέσω των δημιουργημάτων, δηλαδή και η αιώνια δύναμη και η θεότητά του, ώστε και στη γη, και στον αέρα, και στον ουρανό, και στο νερό, και τη νύχτα, και την ημέρα, και σε όλα τα ορατά να λαμβάνουμε σαφείς τις υπενθυμίσεις του Ευεργέτη. Διότι ούτε στις αμαρτίες θα δώσουμε κάποια ευκαιρία, ούτε στον εχθρό θα αφήσουμε χώρο στις καρδιές μας, έχοντας, δια της συνεχούς μνήμης, ένοικο μέσα μας τον Θεό· στον οποίο ανήκει κάθε δόξα και προσκύνηση, τώρα και πάντοτε, και στους αιώνες των αιώνων.

Και εξαιτίας αυτού τι συμβαίνει; Το να μην εμβλέπουν στα έργα του Κυρίου και να μην κατανοούν τα έργα των χειρών Του. Όμως, το μεν εμβλέπειν υποδηλώνει την αντίληψη των ορατών μέσω των οφθαλμών, ενώ το κατανοείν φανερώνει τη θεωρία των αοράτων μέσω του νου. Επειδή, λοιπόν, τα αόρατα του Θεού καθορώνται από την κτίση του κόσμου, καθώς κατανοούνται μέσα από τα δημιουργήματά Του, εκείνος που δεν εμβλέπει στα έργα δεν οδηγείται ούτε στη δια του νου νόησή τους.

Αλλά και επί Ναβουχοδονόσορα, κατά τα εγκαίνια της εικόνας, όταν ηχούσαν ταυτόχρονα η σάλπιγγα και η σύριγγα και η κιθάρα και η σαμβύκη και το ψαλτήριο, η συμφωνία και κάθε είδους μουσικά όργανα, οι μεν λαοί και οι φυλές και οι γλώσσες έπεφταν στο έδαφος· εκείνοι όμως που από την αρχή δεν ανέχθηκαν να πίνουν τον βαβυλωνιακό οίνο και βδελύχθηκαν την τρυφή της βασιλικής τράπεζας, ούτε έπεσαν να προσκυνήσουν και περιφρόνησαν κάθε ανθρώπινη δυναστεία και κατέσβεσαν ακόμη και αυτήν τη δύναμη του πυρός. —Εάν δε είναι αμάρτημα το να μη βλέπει κανείς τα έργα του Κυρίου και να μην κατανοεί τα έργα των χειρών Του, ας υψώσουμε τους οφθαλμούς της διανοίας μας και ας δούμε τους δημιουργικούς λόγους των έργων του Θεού, αντικρίζοντας τον γενεσιουργό των ποιημάτων αναλόγως προς τα δημιουργήματα, μέσα από το μέγεθος της καλλονής των κτισμάτων. Και επειδή «τα αόρατα του Θεού, από κτίσεως κόσμου, καθοράνται νοούμενα μέσω των δημιουργημάτων», η μεν αισθητή αντίληψη των δημιουργημάτων έχει ίσως ονομαστεί όραση, η δε νοητή κατάληψη των υπερκόσμιων πραγμάτων έχει προσαγορευθεί νόηση.

Διότι δεν είναι δυνατόν να επινοήσει κανείς κάτι άλλο πέρα από αυτό που έχει ειπωθεί. Αλλά ούτε και η θεόπνευστη διδασκαλία επιτρέπει να κάνουμε λόγο για πολλές θεότητες, διότι, όπου κάνει μνεία, μνημονεύει τη θεότητα ως μία: «Διότι σε αυτόν κατοικεί όλο το πλήρωμα της θεότητος.» Και αλλού: «Διότι τα αόρατα αυτού γνωρίσματα από την κτίση του κόσμου γίνονται καθαρά ορατά καθώς νοούνται μέσω των δημιουργημάτων, δηλαδή και η αιώνια δύναμη και η θειότητά του.» Εάν λοιπόν το να επεκτείνουμε τον αριθμό των θεοτήτων σε πλήθος αποτελεί γνώρισμα μόνο εκείνων που νοσούν από την πολύθεη πλάνη, ενώ το να αρνείται κανείς εντελώς τη θεότητα θα ήταν γνώρισμα των αθέων, ποιος είναι ο λόγος που μας διαβάλλουν επειδή ομολογούμε μία θεότητα; Αλλά αποκαλύπτουν φανερότερα τον σκοπό των λόγων τους: για μεν τον Πατέρα αποδέχονται ότι είναι Θεός, και συμφωνούν στο να τιμάται ομοίως και ο Υιός με το όνομα της θεότητος· το Πνεύμα όμως, αν και συναριθμείται με τον Πατέρα και τον Υιό, δεν το συμπεριλαμβάνουν πλέον στην έννοια της θεότητος, αλλά, θεωρώντας ότι η δύναμη της θεότητος φτάνει από τον Πατέρα μέχρι τον Υιό και εκεί σταματά, αποκόπτουν τη φύση του Πνεύματος από τη θεϊκή δόξα. Επομένως, πρέπει να δώσουμε τη δική μας απάντηση, όσο μπορούμε με συντομία, και απέναντι σε αυτήν την αντίληψη.

Στην πίστη περί Θεού προηγείται η έννοια ότι υπάρχει Θεός, την οποία συνάγουμε από τα δημιουργήματα. Διότι τον αναγνωρίζουμε ως σοφό, δυνατό και αγαθό, συλλαμβάνοντας με τον νου όλα τα αόρατα αυτού γνωρίσματα από την κτίση του κόσμου. Έτσι, λοιπόν, τον αποδεχόμαστε και ως Δεσπότη μας.

Διότι, βεβαίως, από τον θείο λόγο έχουμε διδαχθεί ότι το μεν πρώτο είναι πρέπον να λέγεται για τον Θεό και Πατέρα· ενώ, το ότι το άλλο δεν αρμόζει στον Μονογενή, το υπέδειξε το Άγιο Πνεύμα μέσω εκείνων που αποσιώπησε. Πώς, λοιπόν, είναι ασφαλές, παραφράζοντας το ρήμα «Εποίησε», να ονομάζει κανείς ποίημα τον Ποιητή των πάντων; Διότι, εάν του άρμοζε μια τέτοια ονομασία, δεν θα την είχε αποσιωπήσει το Πνεύμα. Αλλά, ενώ για την κτίση βρίσκουμε ότι από το «Εποίησε» έχει προέλθει η ονομασία του ποιήματος, για τον Υιό του Θεού κάτι τέτοιο δεν συμβαίνει. Διότι λέγει: «Εν αρχή εποίησεν ο Θεός τον ουρανόν και την γην»· και πάλι: «Εν τοις ποιήμασι των χειρών σου εμελέτων»· και, «Τα γαρ αόρατα αυτού από κτίσεως κόσμου τοις ποιήμασι νοούμενα καθοράται». Έτσι η Γραφή, ενώ χρησιμοποιεί την ονομασία αυτή για εκείνα στα οποία αρμόζει, προκειμένου για τον Κύριο ημών και Σωτήρα Ιησού Χριστό, επειδή δεν ταιριάζει στο μεγαλείο της δόξας Του, την αποσιώπησε.

Εκείνος που αθετεί εσάς, εμένα αθετεί. Γιατί; Προφανώς εξαιτίας του Πνεύματος που ενοικεί σε αυτούς. Ώστε, όποιος δεν τιμά το Πνεύμα, δεν τιμά τον Υιό· και όποιος δεν τιμά τον Υιό, δεν τιμά τον Πατέρα. Έτσι λοιπόν, η αγνωμοσύνη απέναντι σε ένα από αυτά τα οποία πιστεύουμε, αποτελεί άρνηση ολόκληρης της θεότητας. Εάν το Πνεύμα είναι κτιστό, δεν είναι θείο. Αλλά όμως η Γραφή λέει: «Πνεύμα θείο είναι αυτό που με εποίησε». Και προσθέτει: «Ο Θεός ενέπλησε τον Βεσελεήλ με Πνεύμα θείο, σοφίας και συνέσεως». Πού λοιπόν βρίσκεις να προσεγγίζει το θείο; Στην κτίση ή στη θεότητα; Διότι, εάν μεν προσεγγίζει στην κτίση, τότε θα αποκαλέσεις κτίσμα και τον Πατέρα του Κυρίου μας Ιησού Χριστού· διότι έχει γραφτεί για Αυτόν: «Η αΐδια αυτού δύναμη και θειότητα»· εάν όμως προσεγγίζει στη θεότητα, τότε, αφού σταματήσεις τη βλασφημία, αναγνώρισε την αξία του Πνεύματος.

Και αυτό, έχοντάς το κατανοήσει πάρα πολύ καλά, μας το γράφει ο θείος Παύλος: «Διότι τα αόρατα αυτού από την κτίση του κόσμου καθοράνται νοούμενα μέσω των δημιουργημάτων, δηλαδή και η αΐδιος αυτού δύναμη και η θειότητα». Άραγε, με το να νοείται ως γενητός ο γενεσιουργός Λόγος των πάντων, γνωρίζεται η θειότητά του και η δύναμή του που υπάρχει πάντοτε και κατά τον ίδιο τρόπο; Διότι αυτό ακριβώς σημαίνει το αΐδιο. Αλλά νομίζω πως δεν υπάρχει τίποτα απολύτως που να εμποδίζει το να καυχάται πλέον και η ίδια η κτίση με την προσωνυμία της θειότητας. Και τι προκύπτει από αυτό; Τα ορώμενα θα υποδείξουν τη δική μας θειότητα, και όχι πλέον του Θεού. Β. Τι γίνεται λοιπόν αν ισχυριστούν ότι η θειότητα και η αΐδιος δύναμη του Πατρός φανερώνονται μέσω της μεγαλουργίας των δημιουργημάτων; Α. Οι ίδιοι καταδικάζουν τα δικά τους λόγια, και θα μπορούσε πολύ εύκολα να αποδειχθεί ότι αντιτίθενται στις ίδιες τους τις αντιλήψεις. Β. Πώς το εννοείς αυτό; Α. Διότι, ενώ περιορίζουν και καθορίζουν τη δημιουργική ενέργεια του Πατρός μέχρι την παραγωγή του Υιού, ισχυρίζονται ότι αυτός καθοράται από την κτίση του κόσμου, παρόλο που η αγία Γραφή αποδίδει τη δημιουργία του κόσμου στον Υιό. Διότι έχει γραφτεί ότι «Με τον λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί, και με το πνεύμα του στόματός του όλη η δύναμή τους». Επομένως, ο κόσμος διακηρύττει σε εμάς ως Δημιουργό τον Λόγο, και καθιστά εναργή τη δική του δύναμη και θειότητα.

Διότι βέβαια το να συγκρατεί τα όντα με καλό τρόπο, και να στερεώνει ώστε να διαμένει αυτό που από τη φύση του φθείρεται, και που από μόνο του πάσχει από την τάση να επιστρέψει στο μηδέν, αποτελεί απόδειξη της ουσίας που κυβερνά αυτό εδώ το σύμπαν. Και βέβαια ο θεσπέσιος Παύλος μας πείθει να φανταζόμαστε και να κατανοούμε αμυδρά από τα αποτελέσματά της, ποια ακριβώς είναι η φύση του Θεού, λέγοντας: «Διότι τα αόρατα γνωρίσματα αυτού, από την κτίση του κόσμου, βλέπονται καθαρά καθώς κατανοούνται μέσω των δημιουργημάτων, δηλαδή και η αιώνια δύναμή του και η θειότητά του, ώστε αυτοί να είναι αναπολόγητοι, διότι, αν και γνώρισαν τον Θεό, δεν τον δόξασαν ούτε τον ευχαρίστησαν ως Θεό, αλλά ματαιώθηκαν στους διαλογισμούς τους.» Θα φέρει λοιπόν στο φως την ομορφιά της θείας φύσης με μια πιο ξεκάθαρη μορφή, η αιώνια δύναμή του και η θεότητά του. Η δύναμη, λοιπόν, οπωσδήποτε δυναμώνει και το Πνεύμα στερεώνει τους ουρανούς, όχι ως ένα από τα κτίσματα που παραλήφθηκε από κάποιον για βοήθεια —διότι είναι παραφροσύνη να το σκέφτεται κανείς ή να το λέει αυτό— αλλά ως Πνεύμα που είναι ίδιον του Θεού που δημιουργεί και δυναμώνει τα πάντα. Ή, εάν πουν ότι δεν έχουν έτσι τα πράγματα, ας απαντήσουν οι ίδιοι και ας μας υποδείξουν την αιτία για την οποία ο Δημιουργός των πάντων επινοεί και χορηγεί στα κτίσματα το να βρίσκονται σε καλή κατάσταση και να αποκτούν τέλεια ευκοσμία μέσω της μετοχής τους στο Άγιο Πνεύμα.

ΚΥΡΙΛΛΟΥ ΑΡΧΙΕΠΙΣΚΟΠΟΥ ΑΛΕΞΑΝΔΡΕΙΑΣ, ΤΑ ΣΩΖΟΜΕΝΑ ΑΠΟΣΠΑΣΜΑΤΑ ΕΙΣ ΤΗΝ ΠΡΟΣ ΡΩΜΑΙΟΥΣ ΕΠΙΣΤΟΛΗΝ. <Περί του Υιού του, ο οποίος προήλθε από το σπέρμα του Δαβίδ κατά σάρκα.> Για αυτόν, βεβαίως, που γεννήθηκε από το σπέρμα του Δαβίδ κατά τη σάρκα, λέγει ότι ορίστηκε Υιός Θεού με δύναμη, κατά το Πνεύμα της αγιοσύνης, μέσω της αναστάσεως εκ νεκρών. Διότι και εμείς οριστήκαμε ως υιοί, αλλά όχι με δύναμη, παρά μάλλον ως μερίδιο χάριτος, αξιούμενοι αυτής της κλήσεως και αποκτώντας αυτό το δώρο αποκλειστικά μέσω του θελήματος του Θεού και Πατρός. Ο Εμμανουήλ όμως δεν θα μπορούσε να είναι έτσι· κάθε άλλο. Αλλά, αν και γεννήθηκε από το σπέρμα του Δαβίδ κατά σάρκα, και λογίζεται ως ένας από εμάς Υιός του Θεού λόγω της ανθρώπινης φύσης του, εντούτοις είναι με δύναμη και με αλήθεια κατά φύσιν Υιός, μέσω του οποίου και εμείς υιοθετούμαστε· εάν βεβαίως είναι αληθές να πούμε ότι, έχοντας πλουτίσει με το Πνεύμα του μέσω του αγίου βαπτίσματος, τότε και μόνο τότε μπορούμε να λέμε ακατάκριτα «Αββά, ο Πατέρας». Επομένως, όπως σχετίζονται οι εικόνες προς το αρχέτυπο, έτσι σχετιζόμαστε και εμείς, οι κατά θέσιν υιοί, προς Εκείνον που μαρτυρείται ως ο κατά φύσιν, εν δυνάμει και αληθώς Υιός από τον Πατέρα. <Και η αΐδια αυτού δύναμη και θειότητα.> Πώς όμως γνωρίζεται μέσω της δημιουργίας η αΐδια δύναμή του;

Αυτό δε αποτελεί ύβρη και προς τον ίδιο τον Θεό και προς την ανθρώπινη φύση. Διότι, ενώ είναι δυνατόν από την ομορφιά των κτισμάτων να δει κανείς αναλογικά τον Δημιουργό τους· «επειδή τα αόρατα ιδιώματά του από την κτίση του κόσμου βλέπονται καθαρά, καθώς κατανοούνται μέσω των δημιουργημάτων», δηλαδή «η αιώνια δύναμη και η θεότητά του»· αυτοί, λοιπόν, δεν το έπραξαν αυτό. Αλλά, αποδίδοντας σεβασμό στους λίθους και προσκυνώντας την πέτρα, οι άθλιοι, προσέβαλαν τον κατά φύση Δεσπότη και Θεό και δημιουργό των πάντων. Και δεν αντιλήφθηκαν, όπως είναι επόμενο, ότι οι ίδιοι εξυβρίζουν και την ίδια τους τη φύση, εφόσον ο άνθρωπος είναι ανώτερος από τα ξύλα και τους λίθους.

Δες, λοιπόν, πόση υπήρξε κατά καιρούς η εκτροπή των Ιουδαίων προς την τρυφηλή ζωή. Διότι, όπου υπάρχει ο ήχος της κιθάρας και ο κτύπος των τυμπάνων, και η συμφωνία αυτών που παίζουν αυλό, με ρυθμό και χειροκροτήματα, εκεί οπωσδήποτε υπάρχει και κάθε είδος ακαθαρσίας, και όσα γίνονται από αυτούς κρυφά, τα οποία είναι αισχρό και να λέγονται. Αυτό έχει ως ζημία για εκείνους το να μην μπορούν να δουν καθαρά τη δόξα του Θεού, ούτε βέβαια να ατενίσουν τα έργα Του. Διότι, όπως ακριβώς ο σωματικός οφθαλμός δεν μπορεί να δει καθαρά, είτε επειδή έπεσε μέσα σκόνη, είτε επειδή γέμισε με λήμη, είτε επειδή τον ενοχλεί κάποιο τραύμα, έτσι και ο ανθρώπινος νους, εάν βαρύνει από τις σαρκικές απολαύσεις, δεν μπορεί να αναβλέψει προς τον Θεό, ούτε να προσηλώσει το βλέμμα του με ακρίβεια στα δημιουργήματά Του. Μέσω αυτών είναι απολύτως δυνατόν να κατανοήσει κανείς με πολλή σαφήνεια ποιος και πόσο μεγαλειώδης είναι ο Δημιουργός. Διότι ο Θεός γνωρίζεται από την ωραιότητα των κτισμάτων, και θα Τον θαύμαζε πάρα πολύ εκείνος που αποδίδει τον θαυμασμό στα έργα που Εκείνος έφτιαξε. Όπως άλλωστε γράφει ο μακάριος Παύλος: «Τα αόρατα γνωρίσματα Αυτού βλέπονται καθαρά από την κτίση του κόσμου, καθώς κατανοούνται μέσω των δημιουργημάτων, δηλαδή και η αιώνια δύναμη και η θεότητά Του.»

Αλλά ιδού, λέει, ο Θεός, δηλαδή δεν είναι μακριά ο Σωτήρας, ο οποίος θα αποδώσει δικαιοσύνη. Διότι θα καταδικάσει τον άρχοντα τούτου του αιώνα, και θα απαλλάξει από τη δουλεία σε αυτόν όσους έχουν καταδυναστευτεί. Διότι θα έρθει, θα έρθει και θα μας σώσει. Τι ακολουθεί λοιπόν; Όταν θα έρθει τότε σε αυτούς που βρίσκονται πάνω στη γη, θα ανοιχτούν τα μάτια των τυφλών. Διότι εκείνοι που παλαιότερα λάτρευαν την κτίση αντί για τον Κτίστη, θα χρησιμοποιήσουν την ίδια την κτίση που κάποτε τους πλάνησε σαν έναν καθοδηγητή, ο οποίος θα τους οδηγήσει ορθά προς την επίγνωση του Δημιουργού. Επειδή από την ομορφιά των δημιουργημάτων, αναλογικά κατανοείται και ο δημιουργός τους. Και όπως λέει ο Παύλος, «Τα αόρατα γνωρίσματά του, από την εποχή της δημιουργίας του κόσμου, γίνονται ορατά, καθώς κατανοούνται μέσω των δημιουργημάτων του, δηλαδή και η αιώνια δύναμή του και η θεότητά του». Θα ανοιχτούν, λοιπόν, τα μάτια των άλλοτε τυφλών και θα ακούσουν τα αυτιά των κωφών. Διότι εκείνοι που παλαιότερα απέρριπταν τους λόγους περί του Θεού, και επιδίωκαν να καταστήσουν απαράδεκτη τη μυσταγωγία των αγίων, τώρα θα την αποδεχθούν με χαρά.