Πατερικές αναφορές στο ΠΡΟΣ ΡΩΜΑΙΟΥΣ 1:20

Διότι, ενώ τους ήταν δυνατόν και από την ίδια την κτίση να γνωρίσουν τον δημιουργό και τεχνίτη των πάντων, παρασύρθηκαν στην ψευδολατρεία και προσκύνησαν ανύπαρκτους θεούς. Είπε δε ως εξής περί του Θεού που κυβερνά τα πάντα: «Διότι οι αόρατες ιδιότητές του από την κτίση του κόσμου καθίστανται ορατές, κατανοούμενες μέσω των δημιουργημάτων, δηλαδή η αιώνια δύναμή του και η θεότητά του, ώστε να είναι αυτοί αναπολόγητοι.

Διότι, ενώ τίποτα δεν τους εμπόδιζε, εκκινώντας από την ωραιότητα των κτισμάτων, να δουν αναλογικά τον Δημιουργό τους· όπως ακριβώς γράφει ο πάνσοφος Παύλος: «Τα αόρατα αυτού από την κτίση του κόσμου, νοούμενα μέσω των δημιουργημάτων, καθορώνται, τόσο η αιώνια δύναμή του όσο και η θεότητά του»· αυτοί κατρακύλησαν σε τέτοιο σημείο αμάθειας, ώστε να λένε στα χωνευτά είδωλα: «Εσείς είστε οι θεοί μας». Διότι το ότι ο λόγος του προφήτη δεν αναφέρεται τώρα στο πλήθος των εθνών, αλλά σε αυτούς που κατάγονται από το αίμα του Ισραήλ, το απέδειξε λέγοντας: «Και ποιος είναι τυφλός, παρά οι δούλοι μου; και κουφοί, παρά εκείνοι που τους εξουσιάζουν;» Διότι έχει τυφλωθεί το υποτελές πλήθος, έχοντας περιπέσει σε αυτή την κατάσταση εξαιτίας της αδιαφορίας των καθοδηγητών του. Διότι αυτοί ακριβώς έγιναν οι υπαίτιοι της αμάθειάς τους και οι διδάσκαλοι της πλάνης.

Γελά λοιπόν ο Παύλος με τους σοφούς των Ελλήνων, διότι, αν και περιβάλλουν τον εαυτό τους με την ψευδαίσθηση της σοφίας, έχουν την καρδιά τους γεμάτη από κάθε είδους ανοησία. «Διότι σεβάστηκαν», λέει, «και λάτρεψαν την κτίση παρά τον Κτίστη.» Επιπλήττει λοιπόν και κάποιους άλλους, επειδή επιστρέφουν πάλι στα ασθενή και φτωχά στοιχεία του κόσμου, και θέλουν να υποδουλωθούν σε αυτά, παρά το ορθό. Διότι το ότι για τους πιο συνετούς η ομορφιά της δημιουργίας δεν θα προκαλούσε αφορμή για πλάνη, αλλά αφορμές αληθινής γνώσης περί του Θεού, το αποσαφήνισε λέγοντας: «Διότι τα αόρατα αυτού από την κτίση του κόσμου καθορώνται, καθώς νοούνται μέσω των δημιουργημάτων του, δηλαδή η αιώνια δύναμη και η θεότητά του.» Επομένως, όταν θαυμάσετε, λέει, τον ουρανό που έχει στερεωθεί και φαίνεται σαν να έχει μορφή καπνού, μάθετε, λέει, ότι αυτά που ήρθαν στην ύπαρξη θα διαλυθούν πάλι. Διότι όσα έχουν αρχή γένεσης θα καταλήξουν πάλι κάποτε στο να μην υπάρχουν. Θα παλιώσει λοιπόν η γη, λέει, δηλαδή θα αφανιστεί, και αυτοί που την κατοικούν θα πεθάνουν, όπως ακριβώς και αυτά. Ονομάζει δε ευφυώς ως θάνατο των στοιχείων τη μεταβολή τους προς το καλύτερο. Διότι, όπως λέει ο Παύλος, «και η ίδια η κτίση θα ελευθερωθεί από τη δουλεία της φθοράς για να εισέλθει στην ελευθερία της δόξας των τέκνων του Θεού.» Και με ποιον τρόπο θα ελευθερωθεί;

«Διότι τα αόρατα αυτού», λέει, «από την κτίση του κόσμου γίνονται καθαρά ορατά, καθώς κατανοούνται μέσω των δημιουργημάτων του, δηλαδή και η αιώνια δύναμή του και η θεότητά του»· αναγνωρίζεται δε τις περισσότερες φορές και μέσω των ευεργεσιών που παρέχει, και φανερώνει την έμφυτη γαληνότητά του, διασώζοντας απροσδόκητα εκείνους που έχουν χάσει κάθε ελπίδα, και απλώνοντας χέρι σωτηρίας σε εκείνους που βρίσκονται κάτω, σαν να είναι πεσμένοι στη γη.

Η φυσική θεωρία δεν αποβαίνει ανώφελη για τους πιο συνετούς, καθώς φανερώνει σε όσους επιθυμούν να δουν τη δόξα του Θεού, μέσα από την ομορφιά και την ευταξία των κτισμάτων· διότι τα αόρατα ιδιώματά Του από την κτίση του κόσμου κατανοούνται και καθορώνται μέσω των δημιουργημάτων.

Γνωρίζεται δε από εμάς, κατά το δυνατόν, τόσο από τη μεγαλουργία του όσο και από την ανέκφραστη δύναμη και την υπέρτατη υπεροχή του. Τον διακηρύττει δε και η κτίση. Ψάλλει λοιπόν ο Δαβίδ: «Οι ουρανοί διηγούνται τη δόξα του Θεού, και το στερέωμα αναγγέλλει το έργο των χεριών του». Βεβαίως και ο πάνσοφος Παύλος έχει γράψει γι' αυτόν: «Διότι τα αόρατα αυτού από την κτίση του κόσμου, νοούμενα μέσω των δημιουργημάτων, καθίστανται ορατά, καθώς και η αιώνια δύναμη και η θεότητά του». Επομένως, από την εξαιρετική και θεοπρεπή ισχύ, η οποία υπερβαίνει κάθε λόγο, είναι δυνατόν κάπως να λαμβάνουμε γνώση περί της άρρητης θεότητας. Φανερώθηκε δε στον κόσμο με σάρκα ο δημιουργός των πάντων Θεός Λόγος, όχι για να αφανίσει την υπάρχουσα γη και να αναδείξει στο παρόν σε εμάς κάποια άλλη καινούργια, ούτε βέβαια για να δημιουργήσει άλλους ουρανούς, αφαιρώντας τους τωρινούς, ή για να επιτελέσει κάτι καινοφανές και απροσδόκητο γύρω από τον κύκλο του ήλιου, και να καινοτομήσει γύρω από την ορατή κτίση, αλλά για να αναπλάσει προς την αφθαρσία εμάς, που κειτόμασταν κάτω από τα πόδια του διαβόλου και είχαμε κατακρημνιστεί στη φθορά εξαιτίας της αμαρτίας, και να μας αναδείξει αγίους και άμωμους, απαλλάσσοντάς μας από κάθε ρύπο με τα νεύματα της αγαθότητάς του, και εισάγοντάς μας στις τρίβους της άμεμπτης ζωής.

ΛΟΓΟΣ Δ΄. Προς εκείνους που τολμούν να λένε ότι «Υπήρξε καιρός που δεν υπήρχε ο Υιός». Επιλογές συλλογισμών και αναπτύξεις νοημάτων μαζί με μαρτυρίες· το δε συμπέρασμα που εξάγεται από όλα αυτά, είναι ότι ο Λόγος του Θεού είναι αΐδιος. Επί του ιδίου θέματος, πειστική επιχειρηματολογία ότι το ρητό που λέει: «Τα αόρατα αυτού από την κτίση του κόσμου, κατανοούνται και καθίστανται ορατά μέσω των δημιουργημάτων, καθώς και η αΐδια αυτού δύναμη και θειότητα», υποδηλώνει τον Υιό.

Μαρτυρίες. Ο Παύλος λέει σχετικά με τους Ιουδαίους: «Στους οποίους ανήκουν οι πατέρες, και από τους οποίους προέρχεται ο Χριστός κατά σάρκα, ο οποίος είναι πάνω από όλα Θεός, ευλογημένος στους αιώνες. Αμήν.» Ο ίδιος λέει για τον Λόγο: «Διότι τα αόρατα αυτού, δηλαδή η αιώνια δύναμή του και η θεότητά του, από την κτίση του κόσμου βλέπονται καθαρά, επειδή κατανοούνται μέσω των δημιουργημάτων.» Εάν πάλι το ρητό αποδοθεί στον Πατέρα, με άλλον τρόπο θα αναχθεί στον Υιό. Διότι για το ποια είναι η δύναμη του Θεού, ο Παύλος διακηρύσσει: «Ο Χριστός, η δύναμη του Θεού και η σοφία του Θεού». Ο Ψαλμωδός λέει το ίδιο: «Δώσε εντολή, Θεέ, στη δύναμή σου. Ενδυνάμωσε, Θεέ, αυτό που κατεργάστηκες σε εμάς.» Και ποιος είναι εκείνος που ενδυνάμωσε αυτό που καταρτίστηκε για εμάς, αν όχι ο Λόγος του Θεού, ο οποίος μας λύτρωσε από τη φθορά και μας ανέστησε στην αφθαρσία;

ΑΛΛΟ. Σχετικά με το ίδιο θέμα υπάρχει μια πιθανή απόδειξη, ότι το ρητό που λέει: «Τα αόρατα αυτού από κτίσεως κόσμου καθορώνται νοούμενα δια των δημιουργημάτων, δηλαδή και η αΐδια αυτού δύναμη και η θειότητα», σημαίνει τον Υιό. Και η λογική αυτής της απόδειξης είναι η εξής: Είναι γραμμένο: «Κανείς δεν γνωρίζει τον Πατέρα παρά μόνο ο Υιός, και σε όποιον ο Υιός αποφασίσει να τον αποκαλύψει». Εάν όμως ο Πατέρας γνωρίζεται μόνο στον Υιό και μόνο μέσω αυτού αποκαλύπτεται στους άλλους, τότε ο Πατέρας δεν καθοράται μέσω της κτίσεως, ούτε κατανοείται από τα δημιουργήματα. Αντίθετα, η μεν κτίση φανερώνει τον δημιουργό της, τον Θεό Λόγο, ο δε Λόγος δείχνει μέσα στον εαυτό του τον Πατέρα. Γι' αυτό, και όταν ο Φίλιππος του είπε: «Δείξε μας τον Πατέρα», δεν του επιτάσσει να τον δει αναλογικά μέσα από την ομορφιά των δημιουργημάτων, αλλά του δείχνει τον εαυτό του, λέγοντας: «Όποιος έχει δει εμένα, έχει δει και τον Πατέρα».

ΑΛΛΟ. «Διότι αποκαλύπτεται», λέει, «η οργή του Θεού από τον ουρανό εναντίον κάθε ασέβειας και αδικίας των ανθρώπων που καταπνίγουν την αλήθεια με την αδικία, επειδή ό,τι είναι γνωστό για τον Θεό είναι φανερό σε αυτούς. Διότι τα αόρατα γνωρίσματά Του από τη δημιουργία του κόσμου βλέπονται καθαρά, καθώς κατανοούνται μέσω των δημιουργημάτων, δηλαδή και η αιώνια δύναμή Του και η θεότητα.» Εάν λοιπόν από το μεγαλείο των δημιουργημάτων γίνεται αναλόγως ορατή η θεότητα Εκείνου που τα δημιούργησε με μεγαλείο, τότε ο Υιός θα βρίσκεται έξω από όλα τα δημιουργήματα.

ΑΛΛΟ. Ο μακάριος Παύλος λέει ότι όσοι μπορούν να δουν τη θειότητα του δημιουργού αναλογικά από τα δημιουργήματα θα είναι αναπολόγητοι, διότι, αν και γνώρισαν τον Θεό, δεν τον δόξασαν ούτε τον ευχαρίστησαν ως Θεό. Επομένως, αν αναγνωρίζουν τον Θεό όσοι βλέπουν τον δημιουργό της κτίσης, και με τον Λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί, άρα ο Υιός είναι Θεός και όχι κτίσμα, αυτός που κάλεσε τα πάντα στην ύπαρξη. Και όσοι αρνούνται να τον δοξάσουν παραμένουν αναπολόγητοι, για τους οποίους γίνεται ο λόγος μας. Αλλά πάλι η δοξολογία οφείλεται και ταιριάζει μόνο στον Θεό, και είναι ξένη προς τη δημιουργημένη φύση. Διδάσκοντάς μας αυτό ο Σωτήρας, λέει προς τους μαθητές του: «Ας λάμψει το φως σας μπροστά στους ανθρώπους, για να δουν τα καλά σας έργα και να δοξάσουν τον Πατέρα σας που είναι στους ουρανούς». Διότι δεν θεώρησε σωστό να αποδίδεται στους μαθητές η δόξα για όσα καλά κάνουν, αλλά μάλλον στον Θεό, καθώς οφείλεται σε αυτόν. Αν όμως πρέπει να δοξάζεται ο Χριστός, όπως έχει αποδειχθεί και όπως λέει ο μάρτυρας της αλήθειας, πώς δεν είναι Θεός αυτός που περιβάλλεται τη δόξα που ταιριάζει στον Θεό;

Και διαλαλεί ότι έχει υποταχθεί σε νόμους και διοικείται από τα νεύματα Εκείνου που έχει τη δύναμη να εξουσιάζει, εννοώ βέβαια του Θεού. Γι' αυτό ακριβώς και ο θεσπέσιος Παύλος λέει: «Διότι τα αόρατα γνωρίσματά Του, δηλαδή η αιώνια δύναμή Του και η θεότητά Του, βλέπονται καθαρά από την εποχή της δημιουργίας του κόσμου, κατανοούμενα μέσω των δημιουργημάτων, ώστε να είναι αυτοί αναπολόγητοι· διότι, αν και γνώρισαν τον Θεό, δεν τον δόξασαν ως Θεό, αλλά παραδόθηκαν στη ματαιότητα των διαλογισμών τους, και σκοτίστηκε η ασύνετη καρδιά τους· ισχυριζόμενοι ότι είναι σοφοί, έγιναν μωροί». Πώς λοιπόν δεν έγιναν μωροί, εφόσον συμβουλεύουν και τους εαυτούς τους και τους άλλους να φρονούν άλλα, αντίθετα προς το ορθό; Και όμως, για ποιο λόγο θα έλεγε κανείς ότι παρασύρονται σε τόσο άθλιους συλλογισμούς, τη στιγμή που αυτός ο μύθος δεν είναι αρεστός ούτε καν στους δικούς σας ποιητές; Διότι θεωρήθηκε σωστό ότι εμείς οι ίδιοι έχουμε αναλάβει τη διαχείριση των πράξεών μας, και όχι κάποιοι άλλοι. Και βέβαια ο Όμηρος, στα δικά του ποιήματα, ανέφερε ότι ο πανάριστος και ύπατος Δίας σας συνομίλησε με τις άλλες θεότητες σχετικά με τη μοιχεία του Αιγίσθου και την ποινή γι' αυτήν λέγοντας: «Αλίμονο, πόσο πια οι θνητοί κατηγορούν τους θεούς!».

Εάν όμως πρέπει να δώσει κανείς προσοχή σε μια διδασκαλία δραστική και μέγιστη, η οποία αρμόζει στον ίδιο τον Θεό, εφόσον κάποιος έχει υγιή τα αισθητήρια της ψυχής του, ας συγκεντρωθεί και ας διεγείρει τον εαυτό του για μια ακρόαση που διακηρύσσει επάξια την απειρομεγέθη δύναμη του Θεού· την οποία εξαγγέλλουν οι ίδιοι οι ουρανοί που περιέχουν τα σύμπαντα, ανυμνώντας τον Κτίστη τους και δημιουργό των όλων Θεό με ωδές και δοξολογίες. Διότι αυτοί οι ανώτατοι από όλους ουρανοί, που υπέρκεινται του κατώτερου στερεώματος και έχουν περιλάβει ολόκληρη την αισθητή και πνευματική κτίση, εκφράζουν τη δόξα του Θεού όχι μιλώντας με την ελληνική γλώσσα, ούτε χρησιμοποιώντας κάποια άλλη διάλεκτο, αλλά έμπρακτα, μέσα από τον ίδιο τους τον διάκοσμο και την εύρυθμη, εναρμόνια και πάνσοφη συγκρότησή τους, διδάσκοντας την απειρομεγέθη δύναμη του Αιτίου αυτής τους της κίνησης. Διότι, αναλόγως προς το μέγεθος και την καλλονή των κτισμάτων, κατανοείται και ο Δημιουργός τους· και, «Τα αόρατα αυτού γνωρίσματα από την κτίση του κόσμου, μέσω των δημιουργημάτων κατανοούνται και καθορώνται, δηλαδή η αιώνια αυτού δύναμη και η θεότητα». Εκείνος, λοιπόν, που νομίζει ότι οι ουρανοί έλαβαν υπόσταση από μόνοι τους, χωρίς κάποιον δημιουργικό λόγο και άνευ θείας δυνάμεως, και αποδίδει στα ίδια τους τα σώματα την αιτία ενός τόσο μεγάλου μεγέθους, ενός τέτοιου σχήματος, καθώς και της ευσταθούς και εύτακτης κίνησής τους, είναι άφρων και ασεβής.

Γι’ αυτό έχει λεχθεί: «Αποδώστε δόξα στην αίνεσή του»· ή, σύμφωνα με τον Ακύλα, «Αποδώστε δόξα στην ύμνησή του»· ή, σύμφωνα με τον Σύμμαχο, «Αφιερώστε προς τιμήν του τον ύμνο». Επιπρόσθετα, το προφητικό Πνεύμα προτρέπει όλους εμάς να ατενίζουμε με πνευματικό στοχασμό τα έργα του Θεού, και να προσηλώνουμε τον νου μας, ώστε να γεμίζει από δέος και έκπληξη μπροστά στα μεγαλουργήματα της σοφίας του. «Διότι από το μέγεθος και την καλλονή των κτισμάτων, αναλογικά κατανοείται ο Δημιουργός»· και: «Τα αόρατα αυτού, από τη δημιουργία του κόσμου, γίνονται καθαρά ορατά καθώς κατανοούνται μέσω των δημιουργημάτων του, δηλαδή και η αιώνια δύναμη και η θειότητά του». Βλέποντας, λοιπόν, αυτά, πρέπει να εκπλησσόμαστε υπερβολικά και να λέμε στον Θεό: «Πόσο φοβερά είναι τα έργα σου». Όμως, σε εμάς που έχουμε φωτιστεί από εσένα, είναι γνωστό και απολύτως κατανοητό ότι τα έργα σου είναι φοβερά· αντίθετα οι εχθροί σου, οι οποίοι κυλιούνται στο σκοτάδι, ακόμη κι αν θελήσουν κάποτε να εξετάσουν λεπτομερώς τα έργα σου και να παραθέσουν εξηγήσεις όσο το δυνατόν φυσικές, πέφτουν πολύ μακριά από το πλήθος της δυνάμεώς σου, μη έχοντας να πουν τίποτε το υγιές ή το αληθινό. Γι' αυτό λέμε: «Εξαιτίας του πλήθους της δυνάμεώς σου, θα υποκριθούν απέναντί σου οι εχθροί σου. Όλη η γη ας σε προσκυνήσει και ας σου ψάλει, ας ψάλει στο όνομά σου. Διάψαλμα».

Με διαφορετικό τρόπο θα μπορούσε να λεχθεί ότι «ποίημα» είναι τα νοητά, λογικά και ασώματα κτίσματα του Θεού, έννοια με την οποία αναγράφεται ότι έχει δημιουργηθεί και η ψυχή, η οποία έχει πλαστεί κατ' εικόνα του Θεού· και «έργα των χειρών του» είναι τα αισθητά και σωματικά δημιουργήματά του, για τα οποία έχει ειπωθεί: «Διότι θα δω τους ουρανούς, τα έργα των δακτύλων σου, τη σελήνη και τα άστρα, τα οποία εσύ θεμελίωσες». Διδάσκει, λοιπόν, η προκείμενη Γραφή ότι, κατά την προσήλωση στις θείες ασκήσεις και την αποχή και την αργία από τα σωματικά και φθαρτά έργα, την οποία ο λόγος ονομάζει Σάββατο και ανάπαυση, καθώς σχολάζουμε στη θεωρία τόσο των νοητών όσο και των αισθητών έργων του Θεού, οφείλουμε να λέμε: «Διότι με εύφρανες, Κύριε, με το ποίημά σου, και στα έργα των χειρών σου θα αγαλλιάσω», διότι από το μέγεθος και την ομορφιά των κτισμάτων αναλόγως κατανοείται θεωρητικά ο Δημιουργός τους. Αλλά και τα νοητά και τα ασώματα και τα υπερκόσμια, όπως και τα ορατά Του από την κτίση του κόσμου, γίνονται κατανοητά και καθορώνται μέσω των δημιουργημάτων, σύμφωνα με τον ιερό Απόστολο.

Διότι χόρτασε ψυχή κενή, και ψυχή πεινασμένη τη γέμισε με αγαθά, εκείνους που κάθονταν στο σκοτάδι και στη σκιά του θανάτου, αλυσοδεμένους μέσα στην πτώχεια και στα σίδερα. Επειδή πίκραναν τα λόγια του Κυρίου, και παρόξυναν τη βουλή του Υψίστου. Δεν θα έκανες λάθος εάν αποκαλούσες σκιά θανάτου την ειδωλολατρία και τις πράξεις της αθεΐας. Διότι αυτές είναι που μας χωρίζουν από την αληθινή ζωή. Και μέσα σε αυτές βρισκόμασταν προηγουμένως, εξαιτίας του ότι πικραίναμε τον Θεό και παροξύναμε τη βουλή του Υψίστου. Διότι, ενώ έπρεπε από το μέγεθος και την ομορφιά των κτισμάτων να θεωρούμε τον δημιουργό των πάντων, και να κατανοούμε την αιώνια δύναμη και τη θειότητά του μέσα από τη δημιουργία του κόσμου· εμείς, αντίθετα, περνώντας τη ζωή μας σαν τυφλοί μέσα στο σκοτάδι και στη σκιά του θανάτου, και έχοντας δεσμευμένες και αναπηρωμένες τις λογικές δυνάμεις της ψυχής μας, ανταλλάξαμε τη δόξα του άφθαρτου Θεού με το ομοίωμα της εικόνας φθαρτού ανθρώπου, καθώς και πτηνών, τετραπόδων και ερπετών.

Οι επιστάτες, όμως, των άλλων εθνών, άγγελοι και ποιμένες, έκριναν σκόπιμο για εκείνους που δεν ήταν ικανοί να ατενίσουν με τον νου τους τον Αόρατο, ούτε να ανέλθουν τόσο ψηλά λόγω της δικής τους αδυναμίας, να στρέφουν την προσοχή τους στα ορατά του ουρανού, στον ήλιο, τη σελήνη και τα άστρα· τα οποία, βεβαίως, καθώς διαπρέπουν στην ορατή φύση του σύμπαντος, ευρισκόμενα ψηλά και όσο το δυνατόν πιο κοντά στον Παμβασιλέα, σαν να βρίσκονται στους προθαλάμους του, προσέλκυαν τα βλέμματα των θεατών, φανερώνοντας αναλογικά τη θεωρία του Δημιουργού των πάντων μέσα από το μέγεθος και την καλλονή των ορατών κτισμάτων. «Διότι τα αόρατα αυτού», όπως λέει ο θείος Απόστολος, «από την αρχή της κτίσεως του κόσμου γίνονται ορατά, καθώς κατανοούνται μέσω των δημιουργημάτων, δηλαδή και η αιώνια δύναμή του και η θειότητά του». Και αυτό πάλι διδάσκει μυσταγωγικά ο μέγας Μωυσής. Διότι, προτρέποντας τον κλήρο του Κυρίου να επιδιώκει τα νοητά και τα ασώματα με διαυγή νου και κεκαθαρμένη ψυχή, τον αποτρέπει από την έκθαμβη προσήλωση προς τα ορατά του ουρανού, προσθέτοντας: ότι αυτά «ο Κύριος ο Θεός σου τα απένειμε σε όλα τα έθνη». Το γιατί, όμως, είπε ότι απονεμήθηκαν, είναι αναγκαίο να το κατανοήσουμε.

Θ΄. ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ ΤΩΝ ΝΟΗΤΩΝ Όμως, και όσον αφορά τη διδασκαλία και τη θεωρία των νοητών και ασώματων όντων, είναι φανερό μέσα από τα ίδια του τα λόγια ότι ο θαυμάσιος Πλάτων ακολούθησε τον πάνσοφο Μωυσή και τους προφήτες των Εβραίων, είτε μαθαίνοντάς το από όσα έφτασαν εις επήκοόν του (διότι επιβεβαιώνεται ότι εκείνη την εποχή διέτριβε στην Αίγυπτο, κατά την περίοδο που οι Εβραίοι, έχοντας εκπέσει για δεύτερη φορά από την πατρίδα τους, κατοικούσαν στην Αίγυπτο υπό την κυριαρχία των Περσών), είτε επειδή ο ίδιος εμβάθυνε στη φύση των πραγμάτων, είτε επειδή με οποιονδήποτε τρόπο αξιώθηκε αυτής της γνώσης από τον Θεό. «Διότι ο Θεός (λέγει) το φανέρωσε σε αυτούς· επειδή τα αόρατα γνωρίσματά Του, δηλαδή η αιώνια δύναμη και η θεότητά Του, βλέπονται καθαρά από την εποχή της δημιουργίας του κόσμου, καθώς κατανοούνται μέσω των δημιουργημάτων, ώστε να είναι αυτοί αναπολόγητοι». Μπορείς δε να κατανοήσεις αυτό που ειπώθηκε, εξετάζοντάς το κάπως έτσι:

Διότι το «δεν είσαι τόσο μικρός ώστε να βυθιστείς στα βάθη της γης, ούτε, αν γίνεις ψηλός, θα πετάξεις στον ουρανό» θα ήταν παρόμοιο με εκείνο του Δαβίδ που έχει ως εξής: «Πού να πορευθώ μακριά από το πνεύμα σου, και από το πρόσωπό σου πού να φύγω; Εάν αναβώ στον ουρανό, εσύ είσαι εκεί· εάν καταβώ στον Άδη, είσαι παρών· εάν πάρω φτερά και κατασκηνώσω στα πέρατα της θάλασσας, και εκεί η χείρα σου θα με οδηγήσει». Αλλά και το «οι ουρανοί διηγούνται τη δόξα του Θεού, και το στερέωμα αναγγέλλει το έργο των χειρών του». Και πάλι, στον Ησαΐα, το «σηκώστε τα μάτια σας ψηλά και δείτε ποιος τα ανέδειξε όλα αυτά». Και το «από το μέγεθος και την ωραιότητα των κτισμάτων αναλογικώς κατανοείται ο δημιουργός». Και το «διότι τα αόρατα αυτού, από την κτίση του κόσμου, καθοράνται νοούμενα μέσω των δημιουργημάτων, δηλαδή η αΐδια αυτού δύναμη και θεότητα». Αλλά και το «ζήλεψα τους ανόμους, βλέποντας την ειρήνη των αμαρτωλών» μου φαίνεται ότι έχει παραφραστεί από τον Πλάτωνα μέσω του: «ο ίδιος λόγος θα ίσχυε για σένα και για εκείνους τους οποίους εσύ, βλέποντάς τους να γίνονται από μικροί μεγάλοι διαπράττοντας ανόσια έργα ή κάνοντας κάτι παρόμοιο, νόμισες ότι έγιναν από άθλιοι ευδαίμονες». Και όλα τα άλλα που έχουν λεχθεί παρομοίως με αυτά στα κείμενα των Εβραίων, προηγήθηκαν της εκτενώς αναπτυγμένης ερμηνείας του Πλάτωνα.

Εφόσον λοιπόν τέθηκε ενώπιόν μας αυτή η διπλή θεώρηση σχετικά με το χέρι, εκ των οποίων η μεν πρώτη υποστηρίζει ότι η θεία φύση, ούσα παντελώς ακατάληπτη και ανείκαστη, γνωρίζεται αποκλειστικά διά της ενέργειας, ενώ η δεύτερη αναφέρει ότι διά των λόγων αυτών προαναγγέλλεται από τη νύμφη η ευαγγελική χάρη, αφήνουμε στην κρίση του ακροατή να επιλέξει, αντί της άλλης, εκείνη που είναι προσφυέστερη και αρμόζει περισσότερο στα υπό εξέταση ζητήματα. Εντούτοις, ό,τι κι αν θεωρηθεί περισσότερο ψυχωφελές, καθεμία από τις προαναφερθείσες εκδοχές συνιστά για εμάς επαρκή καθοδήγηση προς το αγαθό. Διότι, αφενός, από τη γνώση ότι αυτό που είναι δυνατόν να γνωριστεί για τον Θεό, σύμφωνα με τη ρήση του Παύλου, καθίσταται ορατό και κατανοητό μέσω της δημιουργίας του κόσμου, θα αποφύγουμε την πολυπραγμοσύνη γύρω από τα ακατάληπτα, ούτως ώστε να μην αντλήσει η αίρεση υλικό εναντίον της αλήθειας μέσα από την προσπάθεια να εξηγήσει με φυσικούς όρους την απρόσιτη και ανέκφραστη φύση. Αφετέρου, εάν υποθέσουμε ότι το αίνιγμα του χεριού αποβλέπει στο Ευαγγέλιο, κατ' αυτόν τον τρόπο η πίστη μας στα μυστικά δόγματα θα καταστεί πιο σταθερή, αποκτώντας αναμφίβολη βεβαιότητα μέσω της προαναγγελίας των δογμάτων, εν Χριστώ Ιησού, στον οποίο ανήκει η δόξα στους αιώνες. Αμήν.

Διότι όλα αυτά, μέσω των οποίων έγινε η περιγραφή της ωραιότητας, δεν είναι ενδεικτικά των αοράτων και ακαταλήπτων της θεότητας, αλλά εκείνων που φανερώθηκαν κατά τη θεία οικονομία, όταν εμφανίστηκε στη γη και συναναστράφηκε με τους ανθρώπους ενδυόμενος την ανθρώπινη φύση, μέσω των οποίων, σύμφωνα με τον αποστολικό λόγο, και τα αόρατά Του καθορώνται κατανοούμενα από τα δημιουργήματα, καθώς φανερώνονται μέσω της συγκροτήσεως του εκκλησιαστικού κόσμου. Διότι η συγκρότηση της Εκκλησίας αποτελεί δημιουργία κόσμου, στην οποία, σύμφωνα με τη φωνή του προφήτη, και καινός ουρανός κτίζεται (το οποίο είναι το στερέωμα της πίστεως στον Χριστό, καθώς λέει ο Παύλος) και καινή γη κατασκευάζεται, η οποία πίνει τη βροχή που έρχεται επάνω της, και πλάθεται ένας άλλος άνθρωπος, ο οποίος ανακαινίζεται μέσω της άνωθεν γεννήσεως κατ' εικόνα Εκείνου που τον έκτισε, και δημιουργείται μια διαφορετική φύση φωστήρων, για τους οποίους λέει ότι «Εσείς είστε το φως του κόσμου», και «Ανάμεσα στους οποίους φαίνεσθε ως φωστήρες στον κόσμο», και αστέρες πολλοί, οι οποίοι ανατέλλουν στο στερέωμα της πίστεως.

Τι λοιπόν έχουμε θεωρήσει περί αυτών; Διότι ίσως, εάν το κατανοήσουμε αυτό, θα έχουμε κατανοήσει και όσα ειπώθηκαν από τον Μωυσή. Πολλές φορές η Γραφή, για την εναργή κατανόηση του δηλούμενου πράγματος, διατυπώνει με πιο σωματικό τρόπο τη θεωρία των νοητών, όπως ακριβώς είναι και αυτό το δόγμα, το οποίο μου φαίνεται ότι διακηρύσσει ο Δαβίδ, διδάσκοντας μέσα από όσα είπε το εξής: Κανένα από τα όντα δεν αντλεί την υπόστασή του από κάποια αυτόματη συντυχία, όπως νόμισαν μερικοί, ότι δηλαδή τυχαίες και άλογες συμπλοκές των πρώτων στοιχείων κατασκεύασαν ολόκληρο τον κόσμο και όσα υπάρχουν σε αυτόν, χωρίς να διήκει καμία πρόνοια μέσα στα όντα. Αντιθέτως, υπάρχει κάποιο αίτιο για τη σύσταση και τη διοίκηση του σύμπαντος, από το οποίο εξαρτάται όλη η φύση των νοητών, και από εκεί αντλεί τις αρχές και τις αιτίες της, και προς εκείνο ρέπει και επιστρέφει, και μέσα σε αυτό διατηρείται. Και επειδή, όπως λέει ο Απόστολος, η αιώνια δύναμη και η θεότητά Του καθορώνται νοούμενες από την κτίση του κόσμου, για τον λόγο αυτόν όλη η κτίση και προπάντων, όπως λέει ο λόγος, η αρμονική διακόσμηση των ουρανών, μέσω της τέχνης που εμφαίνεται στα δημιουργήματα, καταδεικνύει τη σοφία του Δημιουργού. Και αυτό μου φαίνεται ότι θέλει να παρουσιάσει: τη μαρτυρία που προκύπτει από τα φαινόμενα ότι τα όντα έχουν κατασκευαστεί σοφά και έντεχνα, και ότι διατηρούνται παντοτινά μέσω της δύναμης Εκείνου που κυβερνά το παν.

Αλλά η απάντησή μας σε αυτό είναι έτοιμη και σαφής. Διότι εκείνος που κατακρίνει αυτούς που ομολογούν μία θεότητα, εξ ανάγκης θα συμφωνήσει είτε με αυτόν που υποστηρίζει πολλές είτε με αυτόν που δεν δέχεται καμία· γιατί δεν είναι δυνατόν να επινοήσει κάτι άλλο πέρα από τα λεγόμενα. Αλλά ούτε το να ισχυρίζεται κανείς πολλές θεότητες το επιτρέπει η διδασκαλία της Γραφής, η οποία, όπου κάνει σχετική αναφορά, αναφέρει τη θεότητα ως μία: «Επειδή σε αυτόν κατοικεί όλο το πλήρωμα της θεότητος», και αλλού: «Διότι τα αόρατα αυτού γνωρίσματα από την κτίση του κόσμου βλέπονται καθαρά, νοούμενα μέσω των δημιουργημάτων, καθώς και η αιώνια δύναμη και η θεότητά του». Αν λοιπόν το να επεκτείνει κανείς τον αριθμό των θεοτήτων σε πλήθος χαρακτηρίζει μόνο όσους νοσούν από την πλάνη της πολυθεΐας, και το να αρνείται εντελώς τη θεότητα είναι γνώρισμα των αθέων, ποιος είναι ο λόγος που μας συκοφαντούν επειδή ομολογούμε μία θεότητα; Αλλά αποκαλύπτουν φανερότερα τον σκοπό των ισχυρισμών τους, όταν αποδέχονται ότι ο Πατέρας είναι Θεός και συμφωνούν ότι ο Υιός τιμάται ομοίως με το όνομα της θεότητας, αλλά θεωρούν ότι το Πνεύμα, αν και συναριθμείται με τον Πατέρα και τον Υιό, δεν συμπεριλαμβάνεται πλέον στην έννοια της θεότητας, αλλά πιστεύοντας ότι η δύναμη της θεότητας φτάνει από τον Πατέρα και σταματά στον Υιό, αποκλείουν από τη θεϊκή δόξα τη φύση του Πνεύματος. Επομένως, πρέπει να απολογηθούμε και εμείς, στο μέτρο των δυνατοτήτων μας, με συντομία και απέναντι σε αυτήν την αντίληψη.

Αυτό που μπορεί να γίνει γνωστό για τον Θεό σού είναι φανερό· διότι μελέτησες τους λόγους της φύσεως, από την οποία καθοράται Εκείνος που είναι πάνω από τη φύση. Το αρεστό στον Θεό σού είναι γνωστό· διότι ο Θεός σού το φανέρωσε ώστε να είσαι αναπολόγητος, χαρίζοντάς σου τη σύνεση μέσα από τα θεία λόγια και τα βιβλία. Γνωρίζεις τη σοφία· βρήκες τη φρόνηση· έλαβες τον λόγο ως βοήθεια· σου προστέθηκε οφθαλμός διαγνωστικός του αγαθού και του αντιθέτου του· σου δόθηκε δύναμη ικανή να κρίνει και να απορρίπτει τα φαύλα, καθώς και να προσελκύει και να συγκρατεί το θείο θέλημα. Άραγε λοιπόν δεν είναι πανεύκολο, και ζήτημα μόνο θελήσεως, να κάνεις πράξη αυτή τη δύναμη, για να μη δοκιμάσεις και εσύ τις πληγές, εσύ ο σοφός σαν νήπιο, αλίμονο, εσύ που εξάσκησες την επιστήμη των επιστημών και την παιδεία που θεωρείται ανώτερη από αυτήν, σαν αμαθής, αλίμονο, και απαίδευτος;

Τι λοιπόν κατανοούμε από τα κτίσματα; Ότι ο δημιουργός αυτών είναι ο Θεός. Και αν είναι δημιουργός τέτοιων πραγμάτων, είναι και αγαθός και σοφός και δυνατός· και σύμφωνα με αυτά κατανοούμε τον Θεό από τα κτίσματά του, αλλά όχι ως προς την ουσία του, όπως ακριβώς μας δίδαξε και ο Παύλος, ότι «τα αόρατα του Θεού από την κτίση του κόσμου, κατανοούμενα μέσω των δημιουργημάτων, γίνονται καθαρά ορατά, δηλαδή και η αιώνια δύναμη και η θεότητά του». Άραγε λοιπόν η ουσία του Θεού γίνεται καθαρά ορατή, εφόσον κατανοείται μέσω των δημιουργημάτων; Σε καμία περίπτωση· διότι αυτό είναι γνώρισμα της παραφροσύνης του Βαρλαάμ και του Ακινδύνου, και πριν από αυτούς της παραφοράς του Ευνομίου· επειδή και αυτός πριν από αυτούς, σε συμφωνία με αυτούς, ισχυρίζεται εγγράφως ότι από τα δημιουργήματα δεν κατανοείται τίποτε άλλο, παρά η ίδια η ουσία του Θεού. Ο θείος απόστολος όμως απέχει πολύ από το να διδάσκει τέτοια πράγματα. Διότι, αφού πρώτα δίδαξε ότι «το γνωστό του Θεού είναι φανερό» και έδειξε ότι υπάρχει και κάτι άλλο πέρα από αυτό το γνωστό του Θεού, το οποίο ο ίδιος φανέρωσε σε όλους όσοι έχουν νου, έπειτα πρόσθεσε: «διότι τα αόρατά του από την κτίση του κόσμου, επειδή κατανοούνται μέσω των δημιουργημάτων, φαίνονται καθαρά». Το τι είναι όμως το γνωστό του Θεού, θα το μάθεις ως εξής: Οι θεοφόροι πατέρες ερμηνεύοντας λένε: ως προς τον Θεό το ένα είναι άγνωστο, δηλαδή η ουσία του, και το άλλο είναι γνωστό, δηλαδή όλα όσα βρίσκονται γύρω από την ουσία, τουτέστιν η αγαθότητα, η σοφία, η δύναμη, η θεότητα, ήτοι η μεγαλειότητα, τα οποία ο Παύλος ονομάζει μεν αόρατα, κατανοούνται όμως μέσω των δημιουργημάτων.

Αυτά όμως που κατανοούνται από τα κτίσματα σχετικά με την ουσία του Θεού, πώς θα μπορούσαν πάλι να είναι κτίσματα; Έτσι, λοιπόν, σε μία άκτιστη θεότητα υπάρχει ένας άκτιστος Θεός, ο οποίος δεν είναι άκτιστος μόνο ως προς την ουσία, η οποία είναι από παντού και εντελώς ακατάληπτη, αλλά και ως προς τα όσα αφορούν την ουσία, τα οποία κατανοούνται σύμφωνα με τον θείο Παύλο από τα κτίσματα. Ο Βαρλαάμ όμως και ο Ακίνδυνος αυτά τα αόρατα του Θεού, τα οποία αφορούν την ουσία του Θεού, δηλαδή την αγαθότητα, τη σοφία, τη δύναμη, τη θειότητα, ήτοι τη μεγαλειότητα, και τα παρόμοια με αυτά, τα αποκαλούν κτιστά, επειδή ακριβώς αφορούν την ουσία, αλλά δεν είναι η ίδια η ουσία. Διότι, μη διαθέτοντας τον νου για να κατανοήσουν και να αντιληφθούν μέσα από τα δημιουργήματα του Θεού τα αόρατα που αφορούν την ουσία του Θεού, ισχυρίζονται ότι ο Θεός είναι μόνο ουσία και ότι μόνο η ουσία του Θεού είναι άκτιστη, και με αυτόν τον τρόπο οι άθλιοι διχοτομούν τον Θεό σε κτιστά και άκτιστα, και δογματίζουν παράλογα ότι η άκτιστη ενέργεια δεν διαφέρει από την άκτιστη ουσία.

Αλλά και αν ακόμη κινητοποιούσε όλη του τη δύναμη για το έργο, και έτσι θα ήταν δυνατόν να υπολογιστεί η ισχύς του μέσα από τα έργα, όχι όμως να κατανοηθεί και η ουσία του, όποια και αν είναι αυτή». Αυτό ακριβώς διδάσκει και ο θεσπέσιος Παύλος, γράφοντας: «Τα αόρατα του Θεού από την κτίση του κόσμου, νοούμενα μέσω των δημιουργημάτων, καθοράνται, δηλαδή η αιώνια δύναμη και η θειότητά Του». Επειδή και ο μέγας στα θεία Μάξιμος, εξηγώντας το αυτό, λέει: «Οι λόγοι των όντων, που προκαταρτίστηκαν προ των αιώνων στον Θεό, όπως γνωρίζει ο Ίδιος, αν και είναι αόρατοι, τους οποίους οι θείοι άνδρες έχουν τη συνήθεια να ονομάζουν αγαθά θελήματα, κατανοούνται και καθοράνται από τα δημιουργήματα. Διότι όλα τα δημιουργήματα του Θεού, όταν θεωρούνται γνωστικά από εμάς, σύμφωνα με τη φύση τους και με την πρέπουσα επιστήμη, μας αναγγέλλουν μυστικά τους λόγους σύμφωνα με τους οποίους έχουν γίνει, και φανερώνουν μαζί με τον εαυτό τους τον θείο σκοπό για κάθε δημιούργημα· όπως ακριβώς “οι ουρανοί διηγούνται τη δόξα του Θεού, και το στερέωμα αναγγέλλει το έργο των χειρών Του”. Και αιώνια δύναμη και θειότητα είναι η πρόνοια που συνέχει τα όντα και η σύμφωνα με αυτήν θεοποιός ενέργεια σε αυτά που προνοούνται». Μαθαίνεις λοιπόν και από τον Παύλο ότι η θειότητα του Θεού και η θέωση είναι αιώνια;

Τι λοιπόν; Ούτε από τα δημιουργήματα θα υπάρξει απόδειξη ότι υπάρχει δημιουργός; Ούτε είναι γνωστά ορισμένα από τα αόρατα μέσω εκείνων που βλέπουμε; Ούτε τον θείο Παύλο δέχεσαι που μαρτυρεί ότι «τα αόρατα του Θεού, από την κτίση του κόσμου, γίνονται καθαρά ορατά καθώς νοούνται μέσω των δημιουργημάτων του», αλλά θα ισχυριστείς ότι όλα τα θεία βρίσκονται υπεράνω κάθε επαφής και γνώσης; «Ναι», λέει, «αλλά ο δικός μου λόγος αναφέρεται στους συλλογισμούς που συνθέτουμε κάθε φορά σύμφωνα με τον εξωτερικό λόγο· διότι τέτοια πράγματα ο καθένας τα διανοείται μέσα του». Τι λοιπόν; Αυτά που ο καθένας διανοείται μέσα του, δεν μπορεί άραγε να τα εκφέρει με τη γλώσσα ή το χέρι μέσω του εξωτερικού λόγου, όταν ομιλεί ή όταν συντάσσει συγγράμματα, όπως ακριβώς γίνεται και με τις άμεσες και καθολικές προτάσεις;

Σχετικά με την αφή και τη γνώση, πώς δηλαδή συντελούνται στα θεία, μιλήσαμε στην αρχή. Συκοφαντεί όμως σαφώς τον μέγα Διονύσιο όταν λέει ότι αυτός ισχυρίζεται πως «ούτε και τη σκιά της σκιάς του Θεού δεν συνάντησαν» οι θεόπτες πατέρες, και επαναστατεί αναιδώς εναντίον και αυτών και εκείνου σαν κάποιος ψευδομάρτυρας, και μέσω αυτών πολεμά εμάς, ή μάλλον για να πω το αληθέστερο, πολεμά εμάς μαζί με εκείνους. Διότι ο ίδιος ο μέγας Διονύσιος λέει ότι και η φωτιά και ο αέρας και το νερό και η γη έχουν εμφανείς τύπους της θεαρχικής ιδιότητας, και ο μεγαλύτερος από αυτούς τους μεγάλους, ο Παύλος, λέει ότι «τα αόρατα του Θεού, από την κτίση του κόσμου, καθοράνται και νοούνται μέσω των δημιουργημάτων, όπως και η αιώνια δύναμη και η θεότητά του». Αν όμως αυτά δεν έχουν κάποιο χαρακτήρα από εκεί, πώς θα φαίνονταν εκείνα μέσω των δημιουργημάτων; Και αυτά τα άψυχα από τα κτίσματα έχουν λοιπόν εμφανείς τύπους του Θεού. Από εκείνους όμως που έχουν μέσα τους λογική και νοερή ψυχή, όσοι ξεπέρασαν με τη θεωρία όλους τους ομοφύλους τους, ούτε ‘σκιά σκιάς’ του Θεού δεν έχουν;

Ο μέγας Παύλος, το στόμα του Χριστού, το σκεύος της εκλογής, το ενδοξότατο όχημα του θείου ονόματος, λέει: «τα αόρατα του Θεού, από την κτίση του κόσμου, μέσω των δημιουργημάτων κατανοούνται και καθίστανται ορατά, δηλαδή η αιώνια δύναμη και η θεότητά Του». Άραγε λοιπόν, η ουσία του Θεού είναι αυτή που κατανοείται και καθίσταται ορατή μέσω των δημιουργημάτων; Ασφαλώς όχι. Διότι αυτό ανήκει στην παραφροσύνη του Βαρλαάμ και του Ακινδύνου, και πριν από αυτούς στην παραφορά του Ευνομίου. Επειδή και αυτός, πριν από αυτούς και σύμφωνα με αυτούς, έγραφε υποστηρίζοντας ότι από τα δημιουργήματα δεν κατανοείται τίποτε άλλο παρά η ίδια η ουσία του Θεού. Ο θείος απόστολος όμως απέχει πολύ από το να διδάσκει τέτοια πράγματα. Διότι, αφού δίδαξε προηγουμένως ότι το γνωστό του Θεού είναι φανερό, και αφού έδειξε ότι υπάρχει και κάτι άλλο πάνω από αυτό το γνωστό του Θεού, το οποίο Εκείνος φανέρωσε σε όλους όσοι έχουν νου, στη συνέχεια πρόσθεσε: «διότι τα αόρατα Αυτού από την κτίση του κόσμου κατανοούνται και καθίστανται ορατά μέσω των δημιουργημάτων». Και το τι είναι το γνωστό του Θεού, θα μπορούσες να το μάθεις ως εξής: οι θεοφόροι πατέρες ερμηνεύοντας λένε ότι «από τα του Θεού, το μεν ένα είναι άγνωστο, δηλαδή η ουσία Του, το δε άλλο είναι γνωστό, δηλαδή όλα όσα βρίσκονται γύρω από την ουσία Του, που είναι η αγαθότητα, η σοφία, η δύναμη, η θεότητα, δηλαδή η μεγαλειότητα». Αυτά ακριβώς και ο Παύλος τα ονομάζει αόρατα, τα οποία όμως κατανοούνται μέσω των δημιουργημάτων. Αυτά όμως τα οποία κατανοούνται από τα κτίσματα και βρίσκονται γύρω από την ουσία του Θεού, πώς θα μπορούσαν να είναι πάλι κτίσματα;

Κεφάλαιο 2. Ότι η θεοποιός χάρις και το θείο φως δεν είναι εξαιτίας κάποιου άλλου πράγματος θεία και άκτιστα. Εκείνος όμως που παραποιεί και παρερμηνεύει, ωθεί τόσο τον εαυτό του όσο και εκείνους που πείθονται σε αυτόν στο βάραθρο. Και δεν αντιλαμβάνεται ότι διδάσκει δύο πράγματα εντελώς αντίθετα μεταξύ τους, όταν αποκαλεί τη θεουργό χάρη του Πνεύματος θεία και θεοποιό, θεότητα και αυτοθεότητα και θεαρχία και αγαθαρχία, ή μάλλον όταν το πληροφορείται ξεκάθαρα από τους θεοφόρους που την ονομάζουν έτσι, και ταυτόχρονα αρνείται ότι αυτή είναι άκτιστη. Και τα λέει αυτά, τη στιγμή που ο μέγας Βασίλειος γράφει: «Αν το Πνεύμα είναι κτιστό, δεν είναι θείο· ωστόσο, λέει, ‘γέμισε ο Θεός τον Βεσελεήλ με θείο πνεύμα σοφίας και συνέσεως’. Πού λοιπόν βρίσκεις να προσεγγίζει το θείο, στην κτίση ή στη θεότητα; Διότι, αν μεν στην κτίση, τότε θα αποκαλέσεις κτίσμα και τον Πατέρα· επειδή έχει γραφτεί για αυτόν: ‘η αΐδια δύναμη και θειότητά του’».

Αυτόν λοιπόν τον σύμπαντα κόσμο, για χάρη της συστάσεως του σώματός μας, Εκείνος που μας έπλασε τον παρήγαγε από την ανυπαρξία πριν από τη δική μας πλάση. Και για τη βελτίωση του ήθους και την καθοδήγηση προς την αρετή, τι δεν έπραξε ο φιλάγαθος Δεσπότης; Ολόκληρο αυτόν τον αισθητό κόσμο τον κατασκεύασε σαν ένα είδος κατόπτρου των υπερκόσμιων, ώστε μέσω της πνευματικής θεώρησής του, σαν μέσω μιας θαυμαστής κλίμακας, να φθάνουμε σε εκείνα. Εναπέθεσε μέσα μας έναν έμφυτο νόμο, σαν έναν κανόνα που δεν παρεκκλίνει, έναν κριτή που δεν εξαπατάται και έναν διδάσκαλο που δεν σφάλλει: τη συνείδηση που έχει ο καθένας μέσα του. Εάν συγκεντρωθούμε με τη διάνοιά μας στον εαυτό μας, δεν θα χρειαστούμε άλλον διδάσκαλο για την κατανόηση του αγαθού· αν πάλι κατευθύνουμε ορθά τον νου μας προς τα έξω μέσω των αισθήσεων, «τα αόρατα του Θεού βλέπονται καθαρά, κατανοούμενα μέσω των δημιουργημάτων», όπως λέει ο απόστολος.

Ισχυρίζονται δε ότι στον λόγο τους δεν μαρτυρεί απλώς και μόνο η Ρέα, αλλά, για να το πούμε έτσι, ολόκληρη η κτίση. Και διασαφηνίζουν ότι αυτό είναι που λέγεται από τον λόγο της Γραφής: «Διότι τα αόρατα αυτού, από την κτίση του κόσμου, καθοράνται επειδή κατανοούνται μέσω των δημιουργημάτων του, δηλαδή η αΐδια αυτού δύναμη και η θειότητά του, ώστε να είναι αυτοί αναπολόγητοι. Διότι, αν και γνώρισαν τον Θεό, δεν τον δόξασαν ούτε τον ευχαρίστησαν ως Θεό, αλλά ματαιώθηκαν στους διαλογισμούς τους και σκοτίστηκε η ασύνετη καρδιά τους. Ισχυριζόμενοι ότι είναι σοφοί, έγιναν μωροί, και άλλαξαν τη δόξα του άφθαρτου Θεού με ομοιώματα εικόνας φθαρτού ανθρώπου και πετεινών και τετράποδων και ερπετών. Γι' αυτό και τους παρέδωκε ο Θεός σε πάθη ατιμίας. Διότι οι γυναίκες τους μετήλλαξαν τη φυσική χρήση στην παρά φύση» —το τι είναι βέβαια η φυσική χρήση κατά την άποψή τους, θα το πούμε αργότερα—, «ομοίως δε και οι άνδρες, αφήνοντας τη φυσική χρήση της γυναίκας, πυρπολήθηκαν από την επιθυμία τους ο ένας για τον άλλον, άνδρες με άνδρες κατεργαζόμενοι την ασχημοσύνη» —ασχημοσύνη δε είναι, κατ' αυτούς, η πρώτη και μακάρια ασχημάτιστη ουσία, η οποία είναι η αιτία όλων των σχημάτων για όσα σχηματίζονται— «και απολαμβάνοντας στους εαυτούς τους την αντιμισθία που έπρεπε για την πλάνη τους.»

472. ΣΤΟΝ ΘΕΩΝΑ. Ότι μεγαλύτερη τιμωρία θα υποστούν, σε σχέση με όσους αμάρτησαν παλαιότερα, εκείνοι που παροργίζουν τον Θεό μετά την έλευση της χάριτος. Ότι ούτε εκείνοι που πριν από τον νόμο απέρριψαν τη γνώση του Θεού θα έχουν δικαιολογία, ότι δήθεν δεν διδάχθηκαν γι' αυτήν μέσω του νόμου, σε διδάσκει ο σοφός Παύλος, λέγοντας ότι τα αόρατα του Θεού από την κτίση του κόσμου γίνονται καθαρά ορατά καθώς κατανοούνται μέσω των δημιουργημάτων. Αν όμως εκείνοι είναι ασυγχώρητοι, ποια συγγνώμη θα έχουν όσοι αμαρτάνουν τώρα εις βάρος του Θεού;

Αναζήτησε από πού προέρχονται τα κακά, και μη βλασφημείς τον Θεό. Και πώς βλασφημώ, ρωτάει; Τι λες; Δεν βλασφημείς όταν εισάγεις την αντίληψη ότι το κακό είναι αγένητο; Όταν παραδέχεσαι ότι έχει δύναμη ίση με τον Θεό; Όταν εισάγεις μια ισοδύναμη δύναμη των κακών; Όταν το θεωρείς αγένητο; Διότι, δες τι λέει ο Παύλος: «Επειδή τα αόρατα γνωρίσματά του, από την κτίση του κόσμου, βλέπονται καθαρά, καθώς κατανοούνται μέσω των δημιουργημάτων». Ο διάβολος, όμως, ισχυρίστηκε ότι και τα δύο προέρχονται από την ύλη, ώστε να μην μπορέσουμε πλέον να επιγνώσουμε τον Θεό από πουθενά. Διότι τι είναι δυσκολότερο; Πες μου: το να κάνεις καλό εκείνο που από τη φύση του είναι κακό (αν βέβαια υπάρχει τέτοιο πράγμα· διότι μιλώ σύμφωνα με τις δικές σας αντιλήψεις· καθώς από τη φύση του κανένα κακό δεν είναι δυνατόν να γίνει συνεργό του καλού), ή το να δημιουργήσεις κάτι εκ του μηδενός; Τι είναι ευκολότερο (για να μιλήσω με όρους ποιότητας), να εισαγάγεις μια ποιότητα που δεν υπάρχει, ή να μεταβάλεις την υπάρχουσα στο αντίθετό της; Τι είναι ευκολότερο, να χτίσεις ένα σπίτι που δεν υπάρχει, ή να ανοικοδομήσεις από την αρχή ένα που είναι ερειπωμένο;

ΣΤ'. Κρατώντας, λοιπόν, όλα αυτά βαθιά χαραγμένα στην καρδιά μας και αποτινάζοντας κάθε ραθυμία, ας διακρατούμε με ακρίβεια τα υγιή δόγματα, και εκείνους που έχουν κυριευθεί από την ελληνική πλάνη ας τους διδάσκουμε με κάθε επιείκεια να μην συγχέουν την τάξη, ούτε, εγκαταλείποντας τον Δημιουργό, να προσκυνούν τα δημιουργήματα, τα οποία έγιναν για τη δική μας σωτηρία και εξυπηρέτηση των αναγκών μας. Διότι, έστω κι αν μυριάδες φορές σκάσουν από τον θυμό τους οι Έλληνες, εγώ με λαμπρή φωνή διακηρύσσω ότι όλα αυτά δημιουργήθηκαν για την ανθρώπινη φύση, επειδή ο Δημιουργός, όντας ανενδεής, δεν είχε ανάγκη από κανένα από αυτά· αλλά τα παρήγαγε όλα για να επιδείξει τη φιλανθρωπία Του προς εμάς, αποδεικνύοντας πόσο τιμά το ανθρώπινο γένος, και για να Του αποδώσουμε, καθοδηγούμενοι από αυτά, την πρέπουσα προσκύνηση. Διότι πόση παράνοια δεν θα ήταν να σκοντάφτει κανείς στο κάλλος των δημιουργημάτων και να μένει προσκολλημένος σε αυτά, και να μην υψώνει το βλέμμα της διανοίας του προς Εκείνον που τα παρήγαγε, και να μην πείθεται στον μακάριο Παύλο που λέει: «Διότι τα αόρατα γνωρίσματά Του, από την κτίση του κόσμου, γίνονται ορατά, καθώς κατανοούνται μέσω των δημιουργημάτων»; Τι λες, άνθρωπε; Βλέποντας τον ουρανό, θαυμάζεις το κάλλος του, την ποικιλία των άστρων, την υπερβολή της λαμπρότητάς του;

Εάν όμως επιθυμείς να ονομάζεις κατορθώματα όσα επιτελούνται μέσω αυτής, κατάργησε νοερά τις αισθήσεις, και θα δεις την ψυχή στερημένη από κάθε γνώση, να μη γνωρίζει τίποτα από όσα γνωρίζει. Διότι, εάν η δύναμη του Θεού από την κτίση του κόσμου κατανοείται και γίνεται ορατή μέσω των δημιουργημάτων, πώς θα μπορούσαμε να δούμε χωρίς οφθαλμούς; Και εάν η πίστη προέρχεται από την ακοή, πώς θα ακούσουμε χωρίς ώτα; Αλλά και το να κηρύττει κανείς και να περιοδεύει, επιτελείται μέσω της γλώσσας και των ποδών.

Σε καμία περίπτωση· αλλά έπραξε αυτό που μπορούσε να τους ελκύσει περισσότερο από κάθε φωνή, προβάλλοντας ενώπιόν τους την κτίση, ώστε και ο σοφός και ο αμαθής, και ο Σκύθης και ο βάρβαρος, κατανοώντας μέσω της οράσεως την ομορφιά των ορωμένων, να ανυψωθούν προς τον Θεό. Γι' αυτό λέει: «Διότι τα αόρατα αυτού, από την κτίση του κόσμου, γίνονται καθαρά ορατά καθώς κατανοούνται μέσω των δημιουργημάτων»· όπερ άλλωστε έλεγε και ο προφήτης: «Οι ουρανοί διηγούνται τη δόξα του Θεού». Διότι τι θα πουν εκείνη την ημέρα οι Έλληνες; Ότι «σε αγνοήσαμε»; Έπειτα, δεν ακούσατε τον ουρανό που εκπέμπει φωνή μέσω της οράσεως, και την εύτακτη αρμονία των πάντων να βοά λαμπρότερα από σάλπιγγα; Τους νόμους της νύχτας και της ημέρας δεν τους είδατε να παραμένουν στο διηνεκές αμετάβλητοι; Την ευταξία του χειμώνα, της άνοιξης και των άλλων εποχών, που είναι σταθερή και αμετάβλητη; Την ευπείθεια της θάλασσας μέσα σε τόση ταραχή και κύματα; Τα πάντα να παραμένουν σε τάξη, και διά της ομορφιάς και διά του μεγέθους τους να ανακηρύττουν τον Δημιουργό; Διότι όλα αυτά, και ακόμη περισσότερα από αυτά, συνοψίζοντας ο Παύλος έλεγε: «Διότι τα αόρατα αυτού, από την κτίση του κόσμου, γίνονται καθαρά ορατά καθώς κατανοούνται μέσω των δημιουργημάτων, όπως και η αΐδια αυτού δύναμη και θειότητα, ώστε να είναι αυτοί αναπολόγητοι». Καίτοι βέβαια δεν τα δημιούργησε γι' αυτό τον σκοπό ο Θεός, έστω κι αν αυτό προέκυψε. Διότι δεν προέβαλε ενώπιόν τους μια τόσο μεγάλη διδασκαλία για να τους στερήσει την απολογία, αλλά για να αποκτήσουν επίγνωση αυτού· επειδή όμως φάνηκαν αγνώμονες, στέρησαν από τον εαυτό τους κάθε δικαιολογία.

Βεβαίως δεν ειπώθηκε αυτό, ότι δηλαδή δεν υπήρχε· διότι υπήρχε· αλλά για να φανερωθεί και σε αυτόν. Τι λοιπόν, λέγει; Αδικήθηκε για τη δόξα του Θεού; Ποια αδικία; Πες μου· διότι, τι θα γινόταν αν δεν ήθελε καθόλου να τον φέρει στην ύπαρξη; Εγώ μάλιστα λέγω ότι έχει ευεργετηθεί από την τύφλωση. Διότι ανέβλεψε με τους εσωτερικούς οφθαλμούς. Διότι, τι όφελος έχουν οι Ιουδαίοι από τα μάτια τους; Επειδή υπέστησαν μεγαλύτερη τιμωρία, καθώς τυφλώθηκαν ενώ έβλεπαν. Και ποια βλάβη υπέστη αυτός από την τύφλωση; Διότι μέσω αυτής ανέβλεψε. Όπως λοιπόν τα κακά της παρούσας ζωής δεν είναι πραγματικά κακά, έτσι ούτε τα αγαθά είναι πραγματικά αγαθά· αλλά μόνο η αμαρτία είναι κακό, ενώ η τύφλωση δεν είναι κακό. Εκείνος δε που τον έφερε από την ανυπαρξία στην ύπαρξη, είχε την εξουσία να τον αφήσει και σε αυτήν την κατάσταση. Μερικοί μάλιστα υποστηρίζουν ότι αυτό το επίρρημα δεν είναι αιτιολογικό, αλλά δηλώνει την έκβαση· όπως για παράδειγμα όταν λέγει: «Για κρίση ήλθα εγώ σε αυτόν τον κόσμο, ώστε εκείνοι που δεν βλέπουν να δουν, και εκείνοι που βλέπουν να γίνουν τυφλοί». Και όμως, δεν ήλθε για αυτόν τον λόγο, για να γίνουν τυφλοί όσοι βλέπουν. Και πάλι ο Παύλος λέγει: «Διότι ό,τι είναι γνωστό για τον Θεό είναι φανερό ανάμεσά τους, ώστε να είναι αναπολόγητοι». Καίτοι δεν τους το φανέρωσε γι' αυτόν τον λόγο, για να στερηθούν την απολογία, αλλά για να επιτύχουν σωτηρία μέσω της απολογίας. Και πάλι αλλού: «Ο νόμος δε εισήλθε, για να πλεονάσει το παράπτωμα». Καίτοι δεν εισήλθε γι' αυτόν τον λόγο, αλλά για να εμποδιστεί η αμαρτία.

Διότι, ό,τι είναι ο ήλιος για την οικουμένη, το ίδιο είναι και ο οφθαλμός για το σώμα. Εάν σβήσεις τον ήλιο, τα κατέστρεψες όλα και τα αναστάτωσες· εάν σβήσεις τους οφθαλμούς, γίνονται άχρηστα και τα πόδια, και τα χέρια, και η ψυχή. Διότι χάνεται η γνώση, όταν αυτοί τυφλωθούν· επειδή μέσω αυτών γνωρίσαμε τον Θεό. Διότι τα αόρατα αυτού, από την κτίση του κόσμου, καθοράνται νοούμενα μέσω των δημιουργημάτων. Άρα, ο οφθαλμός δεν είναι λύχνος μόνο για το σώμα, αλλά, πριν από το σώμα, είναι και για την ψυχή. Γι' αυτόν τον λόγο έχει εγκατασταθεί σαν σε κάποιον βασιλικό χώρο, έχοντας λάβει την ανώτερη θέση και προεδρεύοντας των υπολοίπων αισθήσεων.