Πατερικές αναφορές στο ΠΡΟΣ ΡΩΜΑΙΟΥΣ 1:20

Τι λοιπόν θα πούμε γι' αυτήν; Διότι δεν είναι κακή, αλλά και ωραία και αποτελεί δείγμα της σοφίας, της δυνάμεως και της φιλανθρωπίας του Θεού. Άκουσε, λοιπόν, πώς τη θαυμάζει ο προφήτης, λέγοντας: «Πόσο μεγαλειώδη είναι τα έργα σου, Κύριε! Τα πάντα τα εποίησες εν σοφία»· δεν αναφέρθηκε στο καθένα ξεχωριστά, αλλά υποχώρησε μπροστά στο ακατάληπτο της σοφίας του Θεού. Και για το ότι σκοπίμως την εποίησε τόσο ωραία και μεγάλη, άκουσε κάποιον να λέει ότι «Από το μέγεθος και την ομορφιά των κτισμάτων, αναλογικά, γίνεται αντιληπτός ο Δημιουργός τους»· άκουσε και τον Παύλο που λέει: «Διότι τα αόρατα γνωρίσματά του, από την κτίση του κόσμου, βλέπονται καθαρά, επειδή γίνονται κατανοητά μέσω των δημιουργημάτων». Διότι ο καθένας από αυτούς υπαινίχθηκε με όσα είπε, ότι αυτή μας καθοδηγεί προς τη θεογνωσία· ότι αυτή μας κάνει να αναγνωρίζουμε τον Δεσπότη.

Με ποιον τρόπο; Ποιον προφήτη έστειλε; Ποιον ευαγγελιστή; Ποιον διδάσκαλο, εφόσον οι Γραφές δεν υπήρχαν ακόμη; «Διότι τα αόρατα γνωρίσματά του», λέγει, «από την κτίση του κόσμου βλέπονται καθαρά, κατανοούμενα μέσω των δημιουργημάτων, δηλαδή και η αιώνια δύναμή του και η θεότητά του». Αυτό δε που λέγει έχει την εξής έννοια: Έθεσε την κτίση φανερά ενώπιον των οφθαλμών όλων, ώστε από τα έργα να συμπεραίνουν τον δημιουργό· όπως ακριβώς έλεγε και κάποιος άλλος: «Διότι από το μέγεθος και την ωραιότητα των κτισμάτων, αναλογικά διακρίνεται καθαρά ο γενεσιουργός τους». Είδες το μέγεθος; Θαύμασε τη δύναμη εκείνου που το εποίησε. Είδες το κάλλος; Μείνε έκθαμβος μπροστά στη σοφία εκείνου που το διακόσμησε· πράγμα το οποίο ακριβώς φανερώνοντας και ο προφήτης, έλεγε: «Οι ουρανοί διηγούνται τη δόξα του Θεού».

2. Τις προηγούμενες τρεις ημέρες, λοιπόν, εξετάσαμε έναν τρόπο θεογνωσίας και τον ολοκληρώσαμε, ερμηνεύοντας πώς «οι ουρανοί διηγούνται τη δόξα του Θεού» και τι ακριβώς σημαίνει ο λόγος του Παύλου ότι «τα αόρατα αυτού από κτίσεως κόσμου βλέπονται καθαρά, κατανοούμενα μέσω των δημιουργημάτων», και αποδείξαμε πώς από την κτίση του κόσμου και πώς μέσα από τον ουρανό, τη γη και τη θάλασσα δοξάζεται ο Δημιουργός. Σήμερα δε, αφού στοχαστούμε πάλι εν συντομία πάνω στο ίδιο αυτό θέμα, θα προχωρήσουμε σε άλλο ζήτημα. Διότι ο Θεός όχι μόνο δημιούργησε την κτίση, αλλά, αφού δημιουργήθηκε, την οργάνωσε ώστε να λειτουργεί, χωρίς να την αφήσει ολόκληρη ακίνητη ούτε να διατάξει να κινείται ολόκληρη. Απεναντίας, ο μεν ουρανός στέκεται ακίνητος, όπως λέει ο προφήτης: «Αυτός που έστησε τον ουρανό σαν καμάρα, και τον άπλωσε σαν σκηνή πάνω στη γη», ο δε ήλιος μαζί με τα υπόλοιπα άστρα περιφέρεται κάθε μέρα· η γη πάλι παραμένει σταθερή, ενώ τα ύδατα κινούνται διαρκώς. Και δεν κινούνται μόνο τα ύδατα, αλλά και τα σύννεφα και οι βροχές, συνεχείς και αλλεπάλληλες, που προσφέρονται στον κατάλληλο καιρό· και ενώ η φύση των βροχών είναι μία, τα όσα προκύπτουν από αυτές είναι διαφορετικά. Διότι η βροχή στο αμπέλι γίνεται κρασί, στην ελιά λάδι, και στα υπόλοιπα φυτά μεταβάλλεται στους δικούς τους χυμούς.

Διότι τα αόρατα αυτού, λέει ο Παύλος, από την κτίση του κόσμου κατανοούνται και γίνονται ορατά μέσω των δημιουργημάτων. Για τον λόγο αυτόν και ο Ίδιος λαμβάνει πολλές φορές αισθητή μορφή, ανάγοντας σταδιακά το γένος των ανθρώπων προς τις ασώματες έννοιες. Και γιατί απορείς, εάν στα δόγματα ενήργησε με αυτή τη θεία οικονομία, από τη στιγμή που και στα παραγγέλματα και στις εντολές πράττει το ίδιο ακριβώς; Γι' αυτό ακριβώς και ο προφήτης κατ' αυτόν τον τρόπο χρησιμοποιεί εδώ τον λόγο, αναβαίνοντας από τη σάρκα προς τη θεότητα (διότι τα χείλη ανήκουν στη σάρκα), και κατεβαίνοντας πάλι από τη θεότητα προς τη σάρκα, χρησιμοποιώντας την ποικιλία του λόγου για τη σωτηρία εκείνων που κατηχούνται. «Ο θρόνος σου, ω Θεέ, παραμένει εις τον αιώνα του αιώνος»· με τη λέξη θρόνο εδώ δεν εννοεί απλώς έναν θρόνο, αλλά τη βασιλεία.

Γι' αυτό και ο Παύλος έλεγε: «Διότι τα αόρατα γνωρίσματά του, δηλαδή η αιώνια δύναμη και η θεότητά του, από τη δημιουργία του κόσμου βλέπονται καθαρά, καθώς κατανοούνται μέσω των δημιουργημάτων». Και πάλι: «Επειδή, στο πλαίσιο της σοφίας του Θεού, ο κόσμος δεν γνώρισε τον Θεό μέσω της σοφίας», δηλαδή, μέσω της σοφίας που φανερώνεται στα κτίσματα, η οποία δεν αποτελεί μια μικρή, αλλά πάρα πολύ μεγάλη και σαφέστατη διδασκαλία. Ακόμη και όσα συμβαίνουν καθημερινά μέσω αυτών, αν και φαίνεται ότι γίνονται σύμφωνα με τη φυσική ακολουθία, εντούτοις και αυτά διακηρύσσουν τον Δημιουργό.

Βʹ. Αίνο, λοιπόν, λέει εννοεί αυτό: το ότι το κάλλος των δημιουργημάτων γεννά υμνολογία προς τον Δημιουργό. Αυτό ακριβώς δηλώνει και ο Παύλος: «Διότι τα αόρατα αυτού, από τη δημιουργία του κόσμου, βλέπονται καθαρά, καθώς κατανοούνται μέσω των δημιουργημάτων, δηλαδή και η αιώνια δύναμή του και η θεότητά του». Και αυτός ο προφήτης, αφού ανέφερε τα δημιουργήματα, και αφού άφησε στην όραση όσων τα βλέπουν να κατανοήσουν το κάλλος, το μέγεθος και τη χρησιμότητά τους, ο ίδιος θέτει μια άλλη αιτία, λέγοντας ότι: «Αυτός είπε, και έγιναν· αυτός έδωσε εντολή, και δημιουργήθηκαν. Τα στερέωσε στον αιώνα, και στον αιώνα του αιώνα. Έθεσε πρόσταγμα, και δεν θα παρέλθει».

Επομένως, όταν φαίνεται ότι γίνεται εμπόδιο ακόμη και για την ασέβεια, η οποία αποτελεί το έσχατο όριο της κακίας, και παρέχει στους αγίους τη δυνατότητα να επιδεικνύουν την ανδρεία της ψυχής τους, ποιας συγγνώμης θα μπορούσαν να τύχουν εκείνοι που το διαβάλλουν και το κακολογούν; Διότι βεβαίως δεν θα είχαμε να πούμε μόνο αυτά για αυτό, αλλά και ότι το ίδιο έχει γίνει για εμάς αιτία θεογνωσίας. Εάν δηλαδή τα αόρατα ιδιώματά Του από την κτίση του κόσμου καθοράνται, καθώς κατανοούνται μέσω των δημιουργημάτων, και η πίστη προέρχεται από την ακοή, είναι ολοφάνερο ότι η ψυχή, αφού καθοδηγήθηκε μέσω των οφθαλμών και των ώτων, γνώρισε τον Θεό που την δημιούργησε. Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο ο Παύλος το αγαπά, και αναφωνεί λέγοντας: Δεν θέλουμε να το απεκδυθούμε, αλλά να επενδυθούμε πάνω του την αθανασία.

Ας κάνουμε, λοιπόν, την αρχή από αυτά ως θεμελιώδη στοιχεία που αρμόζουν σε όσους έχουν ακόμη ανάγκη από γάλα, επικαλούμενοι ως βοηθό τον Χριστό, τον ενυπόστατο Λόγο του Θεού, «από τον οποίο δίνεται κάθε αγαθή παροχή και κάθε τέλειο δώρημα». Ο σκοπός, εξάλλου, για τους αναγνώστες θα είναι να προσορμιστεί ο νους τους στο μακάριο τέλος· και αυτό είναι το να αναχθούν, μέσω των αισθήσεων, προς εκείνον που υπερβαίνει κάθε αίσθηση και κατάληψη, ο οποίος είναι ο αίτιος, ο ποιητής και ο δημιουργός των πάντων. «Διότι από την καλλονή των οικείων κτισμάτων αναλογικά αντικρίζεται ο γενεσιουργός», και «τα αόρατα αυτού από την κτίση του κόσμου καθορώνται, καθώς κατανοούνται μέσω των δημιουργημάτων». Επιδιώκοντας λοιπόν τη γνώση με ακενόδοξο και ταπεινό φρόνημα, θα επιτύχουμε το ποθούμενο· «διότι δεν μπορείτε να πιστεύετε σε εμένα», είπε ο Χριστός, η αλήθεια, «λαμβάνοντας δόξα από τους ανθρώπους», και «καθένας που υψώνει τον εαυτό του θα ταπεινωθεί, ενώ εκείνος που ταπεινώνει τον εαυτό του θα υψωθεί».

Τους φέρνει λοιπόν ενώπιον του θείου δικαστηρίου. «Αυτών που κατακρατούν την αλήθεια με την αδικία, διότι ό,τι είναι γνωστό για τον Θεό είναι φανερό ανάμεσά τους. Διότι ο Θεός τους το φανέρωσε. Επειδή τα αόρατα γνωρίσματά του από την κτίση του κόσμου βλέπονται καθαρά, καθώς κατανοούνται μέσω των δημιουργημάτων του, δηλαδή η αιώνια δύναμή του και η θεότητά του». Και ποιοι είναι αυτοί; Τα τέκνα των Ελλήνων, αυτοί που απέδωσαν την προσκύνηση του Θεού σε ξύλα και λίθους, και που, όσο εξαρτάται από αυτούς, αδικούν τη δόξα του Θεού, έστω κι αν Εκείνος δεν αδικείται. «Ώστε να είναι αυτοί αναπολόγητοι. Διότι, αν και γνώρισαν τον Θεό, δεν τον δόξασαν ως Θεό ούτε τον ευχαρίστησαν, αλλά ματαιοπόνησαν στους συλλογισμούς τους, και σκοτίστηκε η ασύνετη καρδιά τους· ενώ ισχυρίζονταν ότι είναι σοφοί, απομωράνθηκαν». Καίτοι ο Θεός δεν τα δημιούργησε αυτά για αυτόν τον σκοπό, αν και αυτό ήταν το αποτέλεσμα· διότι δεν έθεσε ενώπιόν τους τόση διδασκαλία για να τους στερήσει τη δυνατότητα απολογίας, αλλά για να αποκτήσουν επίγνωση αυτού· επειδή όμως τον αγνόησαν, στέρησαν από τον εαυτό τους κάθε δικαιολογία. «Και αντάλλαξαν τη δόξα του άφθαρτου Θεού». Για να καταδείξει την κατηγορία κατά της προαίρεσής τους· διότι ό,τι κατέχει κάποιος, αυτό και ανταλλάσσει. «Με ομοίωμα εικόνας φθαρτού ανθρώπου και πτηνών και τετραπόδων και ερπετών».

Έτσι θεωρώ ότι ο θείος παράδεισος είναι διπλός. Και αληθινά οι θεοφόροι πατέρες μάς το παρέδωσαν, διδάσκοντας άλλοι με τον έναν τρόπο και άλλοι με τον άλλον. Είναι δε δυνατόν να εννοήσουμε ως «παν ξύλο» (κάθε δέντρο) την επίγνωση της θείας δυνάμεως που προέρχεται από όλα τα κτίσματα, όπως λέει ο θείος απόστολος: «Διότι τα αόρατα αυτού κατανοούνται και καθορώνται από την κτίση του κόσμου μέσω των δημιουργημάτων». —Από όλες δε αυτές τις έννοιες και τις θεωρίες, η υψηλότερη από τη φύση της είναι αυτή που αφορά εμάς, δηλαδή της δικής μας σύστασης, όπως λέει ο θείος Δαβίδ: «Θαυμαστή αναδείχθηκε η γνώση σου από εμένα», δηλαδή από τη δική μου κατασκευή. Αυτή όμως ήταν επισφαλής για τον Αδάμ, ο οποίος ήταν νεοδημιούργητος, για τις αιτίες που προαναφέραμε —ή (να εννοήσουμε) ως μεν ξύλο της ζωής τη θειότερη έννοια που πηγάζει από όλα τα αισθητά και την μέσω αυτών αναγωγή προς τον γενεσιουργό, δημιουργό και αίτιο των πάντων, πράγμα που ονόμασε και «παν ξύλο», ως κάτι πλήρες και αδιαίρετο που προσφέρει τη μέθεξη μόνο του καλού, ως δε ξύλο της γνώσεως του καλού και του πονηρού την αισθητή και ηδονική βρώση, η οποία φαινομενικά μεν είναι γλυκιά, στην πραγματικότητα όμως καθιστά αυτόν που μετέχει σε αυτήν κοινωνό κακών. Διότι λέει ο Θεός: «Από κάθε δέντρο μέσα στον παράδεισο θα τρως ελεύθερα», εννοώντας νομίζω το εξής: μέσω όλων των κτισμάτων ανέβα προς εμένα τον ποιητή, και γεύσου έναν καρπό από όλα, εμένα, την όντως ζωή.

Έπειτα, πάλι, υπάρχουν εικόνες των αοράτων και ατυπώτων, τα οποία αποδίδονται με σωματικές μορφές για την αμυδρή κατανόησή τους. Διότι και η Θεία Γραφή αποδίδει μορφές στον Θεό και στους αγγέλους, και εξηγώντας την αιτία ο ίδιος θείος άνδρας λέει: το ότι δηλαδή προβάλλονται ευλόγως οι μορφές όσων στερούνται μορφής και τα σχήματα των ασχημάτιστων, θα μπορούσε κανείς να πει ότι η αιτία δεν είναι άλλη από τη δική μας αναλογία [φυσική ικανότητα], η οποία αδυνατεί να υψωθεί άμεσα στις νοητές θεωρίες και έχει ανάγκη από οικείες και σύμφυτες με αυτήν αναγωγές. Εάν, λοιπόν, ο θείος Λόγος, προνοώντας για τη δική μας αναλογία και παρέχοντάς μας από παντού τη δυνατότητα της ανάτασης, περιβάλλει με κάποιες μορφές ακόμη και τα απλά και ατύπωτα, πώς να μην απεικονίσει κανείς εκείνα που έχουν μορφοποιηθεί με σχήματα σύμφωνα με την οικεία τους φύση και τα οποία είναι μεν ποθούμενα, αλλά επειδή δεν είναι παρόντα δεν μπορούν να θεαθούν; Διότι, μέσω της αίσθησης, σχηματίζεται κάποια φαντασία (νοερή εικόνα) στην πρόσθια κοιλία του εγκεφάλου, και με αυτόν τον τρόπο παραπέμπεται στο κριτικό μέρος και αποθησαυρίζεται στη μνήμη. Λέει εξάλλου και ο θεορρήμων Γρηγόριος ότι ο νους, παρόλο που κοπιάζει πολύ, αδυνατεί παντελώς να βγει έξω από τα σωματικά· αλλά και «τα αόρατα του Θεού, από την κτίση του κόσμου, καθορώνται καθώς νοούνται μέσω των δημιουργημάτων».

Αν, λοιπόν, ο θείος Λόγος, προνοώντας για τη δική μας αναλογία, εξασφαλίζοντας για εμάς από παντού την πνευματική ανάταση, περιβάλλει με κάποιους τύπους ακόμη και τα απλά και αμόρφωτα, πώς να μην εικονίσει εκείνα που είναι μορφοποιημένα με σχήματα κατά την οικεία τους φύση και τα οποία τα ποθούμε μεν, αλλά αδυνατούμε να τα δούμε επειδή δεν είναι παρόντα; Λέει άλλωστε ο θεορήμων Γρηγόριος ότι ο νους, παρότι κοπιάζει πολύ, αδυνατεί παντελώς να βγει έξω από τα σωματικά: «Αλλά και τα αόρατα του Θεού, από την κτίση του κόσμου, γίνονται καθαρά ορατά, καθώς κατανοούνται μέσω των δημιουργημάτων». Βλέπουμε εξάλλου και μέσα στα κτίσματα εικόνες που μας υποδηλώνουν αμυδρά τις θείες εμφάσεις, όπως όταν λέμε ότι η υπεράρχια Αγία Τριάδα εικονίζεται μέσω του ήλιου, του φωτός και της ακτίνας, ή της πηγής που αναβλύζει, του νάματος που πηγάζει και της προχοής, ή του δικού μας νου, του λόγου και του πνεύματος, ή του φυτού του ρόδου, του άνθους και της ευωδίας.

Σοφά λοιπόν ο Δημιουργός έκανε πάρα πολύ μεγάλη διαφοροποίηση στις φύσεις, δηλαδή στα είδη, για να καταδείξει τον πλούτο της σοφίας και της δύναμής του, ώστε, καθώς θαυμάζεται, να ποθείται περισσότερο, και ποθούμενος να κατανοείται, και κατανοούμενος να καθιστά θεοειδές το νοερό και λογικό ον, για χάρη του οποίου άλλωστε δημιούργησε και τα πλήθη των ειδών. «Διότι τα αόρατα γνωρίσματά του από την κτίση του κόσμου γίνονται καθαρά ορατά, καθώς κατανοούνται μέσω των δημιουργημάτων», και «από την ομορφιά των κτισμάτων αναλογικά κατανοείται ο δημιουργός». Εξάλλου, ως προς τις υποστάσεις του κάθε είδους, δημιούργησε πάλι μεταξύ τους και διαφορά και συνάφεια· αφενός μεν φυσική συνάφεια —επειδή όλες οι υποστάσεις που υπάγονται στο ίδιο είδος ενώνονται κατά τον λόγο της φύσεως—, αφετέρου δε υποστατική διαφορά· διότι διακρίνονται μεταξύ τους με ορισμένα χαρακτηριστικά ιδιώματα, δηλαδή με τα συμβεβηκότα. Επειδή, δηλαδή, ό,τι είναι απολύτως μεμονωμένο είναι ακοινώνητο και σκληρό, ενώ η κοινωνία με τα ομοειδή είναι κάτι το ευχάριστο και γλυκύ —καθώς κάθε ζωντανό ον αγαπά το όμοιό του και τέρπεται με το όμοιό του— γι' αυτό και αυτή πρώτη η μόνη μακάρια, άναρχη και ανώλεθρη φύση θεωρείται ότι υπάρχει σε τρεις υποστάσεις, στον Πατέρα, τον Υιό και το Άγιο Πνεύμα. Λέει άλλωστε η ενυπόστατη Σοφία: «Εγώ είμαι αυτή με την οποία χαιρόταν», δηλαδή ο Θεός και Πατέρας.

Ο δε Ιωάσαφ, νιώθοντας βαθιά κατάνυξη στην καρδιά του, είπε: «Όλα αυτά ακριβώς επιθυμώ να γνωρίσω και εγώ, και σε παρακαλώ: γνώρισέ μου και τον πλούτο της δόξας του Θεού και το υπερβάλλον της δυνάμεώς του». Είπε τότε προς αυτόν ο Βαρλαάμ: «Προσεύχομαι στον Θεό να σε διδάξει αυτά και να ενσταλάξει τη γνώση τέτοιων πραγμάτων στην ψυχή σου· διότι είναι εντελώς αδύνατον να εκφραστεί από ανθρώπους η δόξα και η δύναμή του, ακόμη και αν όλες οι γλώσσες των σημερινών ανθρώπων και εκείνων που υπήρξαν ποτέ ενώνονταν σε μία. Διότι, όπως λέει ο Ευαγγελιστής και Θεολόγος, "κανείς δεν έχει δει ποτέ τον Θεό· ο μονογενής Υιός, ο οποίος βρίσκεται στους κόλπους του Πατρός, εκείνος τον φανέρωσε". Και τη δόξα και τη μεγαλωσύνη του αόρατου και υπεράπειρου Θεού, ποιος από τους θνητούς θα μπορέσει να την κατανοήσει, παρά μόνον εκείνος στον οποίο ο ίδιος θα την αποκαλύψει στον βαθμό που επιθυμεί, όπως ακριβώς την αποκάλυψε στους προφήτες και τους αποστόλους του; Εμείς, όμως, μαθαίνουμε από το κήρυγμά τους και από την ίδια τη φύση των πραγμάτων, στο μέτρο των δυνατοτήτων μας. Διότι λέει η Γραφή: "Οι ουρανοί διηγούνται δόξα Θεού, και το στερέωμα αναγγέλλει το έργο των χεριών του"· και, "Τα αόρατα γνωρίσματά του, δηλαδή η αιώνια δύναμή του και η θεότητά του, βλέπονται καθαρά από την κτίση του κόσμου, κατανοούμενα μέσω των δημιουργημάτων του"».

Εγώ δε θα σας υπενθυμίσω και τις ίδιες τις λέξεις· αλλά αυτά μεν, για όσους αμφιβάλλουν περί της μεσότητος και της ακρότητος του καθενός εκ των προσώπων της Αγίας Τριάδος ως προς τα λοιπά, είναι αρκετά για τους ορθοδόξους. Έτσι είχαν τα λόγια που ειπώθηκαν τότε από εμάς προς το τέλος της θεολογίας· τώρα δε θα αναπτύξουμε τα εξής σε ακολουθία με όσα ειπώθηκαν. Ότι η γνώση της θεοσέβειας κατέχει από μόνη της τη γνωριμία της και επιδεικνύει τον εαυτό της λαμπρότερο από τον ήλιο· γι' αυτό και ο προφήτης Δαβίδ λέει: «οι ουρανοί διηγούνται τη δόξα του Θεού, και το στερέωμα αναγγέλλει τα έργα των χεριών του»· έπειτα προσθέτει: «δεν υπάρχουν λαλιές ούτε λόγια, των οποίων οι φωνές να μην ακούγονται, σε όλη τη γη εξήλθε ο ήχος τους και στα πέρατα της οικουμένης τα λόγια τους». Και ο θείος Παύλος βροντοφωνάζει: «διότι τα αόρατα αυτού γνωρίσματα από την κτίση του κόσμου καθοράνται νοούμενα μέσω των δημιουργημάτων του, τόσο η αιώνια θεότητά του όσο και η δύναμή του· διότι, όπως ακριβώς ο ίδιος ο Θεός είναι υπεράνω όλων, δεν συμβαίνει το ίδιο και με την οδό της θεογνωσίας προς αυτόν, να βρίσκεται δηλαδή μακριά ή έξω από εμάς· αλλά βρίσκεται μέσα μας, και από εμάς είναι δυνατόν να βρούμε αυτή την αρχή», όπως και ο Μωυσής δίδασκε λέγοντας: «ο λόγος της πίστεως βρίσκεται μέσα στην καρδιά σου», και ο Σωτήρας επιβεβαιώνοντας έλεγε: «η βασιλεία του Θεού είναι μέσα μας».

Διότι ολόκληρος ο νοητός κόσμος φαίνεται σε αυτούς που έχουν την ικανότητα να βλέπουν να αποτυπώνεται μυστικά σε ολόκληρο τον αισθητό κόσμο μέσω των συμβολικών μορφών· και ολόκληρος ο αισθητός κόσμος ενυπάρχει σε ολόκληρο τον νοητό, απλοποιούμενος γνωστικά κατά τον νου μέσω των λόγων. Διότι ο αισθητός κόσμος υπάρχει μέσα στον νοητό μέσω των λόγων, και ο νοητός υπάρχει μέσα στον αισθητό μέσω των τύπων. Και το έργο τους είναι ένα, σαν να επρόκειτο για «τροχό μέσα σε τροχό», όπως λέει ο θαυμαστός θεατής των μεγαλείων Ιεζεκιήλ, μιλώντας, νομίζω, για τους δύο αυτούς κόσμους. Και πάλι: «διότι τα αόρατα αυτού από την κτίση του κόσμου καθορώνται, επειδή κατανοούνται μέσω των δημιουργημάτων», λέει ο θείος Απόστολος. Και αν τα μη φαινόμενα καθορώνται μέσω των φαινομένων, καθώς είναι γεγραμμένο, κατά μείζονα λόγο τα φαινόμενα θα κατανοηθούν μέσω των μη φαινομένων από εκείνους που είναι προσηλωμένοι στην πνευματική θεωρία. Διότι η συμβολική θεωρία των νοητών μέσω των ορατών είναι η πνευματική επιστήμη και νόηση των ορατών μέσω των αοράτων.

Διότι ολόκληρος ο νοητός κόσμος φαίνεται σε αυτούς που μπορούν να δουν να αποτυπώνεται μυστικά σε ολόκληρο τον αισθητό μέσω των συμβολικών μορφών, και ολόκληρος ο αισθητός κόσμος ενυπάρχει σε ολόκληρο τον νοητό, απλοποιούμενος γνωστικά στον νου σύμφωνα με τους λόγους. Διότι ο αισθητός υπάρχει μέσα στον νοητό μέσω των λόγων, και ο νοητός μέσα στον αισθητό μέσω των τύπων. Και το έργο τους ήταν σαν να υπήρχε τροχός μέσα σε τροχό, λέει ο θαυμαστός θεατής των μεγάλων μυστηρίων Ιεζεκιήλ, μιλώντας, όπως νομίζω, για τους δύο αυτούς κόσμους. Και πάλι: «Διότι τα αόρατα αυτού, από την κτίση του κόσμου, βλέπονται καθαρά καθώς κατανοούνται μέσω των δημιουργημάτων», λέει ο θείος Απόστολος. Και αν τα μη φαινόμενα βλέπονται καθαρά μέσω των φαινομένων, όπως έχει γραφτεί, τότε πολύ περισσότερο τα φαινόμενα θα κατανοηθούν μέσω των μη φαινομένων από εκείνους που αφοσιώνονται στην πνευματική θεωρία. Διότι η συμβολική θεωρία των νοητών μέσω των ορατών, είναι η πνευματική επιστήμη και κατανόηση των ορωμένων μέσω των αοράτων. Διότι είναι ανάγκη αυτά που φανερώνουν το ένα το άλλο, να έχουν οπωσδήποτε αληθινές και πεντακάθαρες τις αμοιβαίες αντανακλάσεις τους και η μεταξύ τους σχέση να παραμένει αλώβητη.

ιʹ Περί του ότι εκείνος που φοβάται δεν έχει τελειωθεί στην αγάπη ιαʹ Περί του ποια είναι η αρχή των αγγέλων που δεν την τήρησαν ιβʹ Περί του ποιος είναι ο σπιλωμένος από τη σάρκα χιτώνας ιγʹ Περί του ότι τα αόρατα αυτού από τη δημιουργία του κόσμου καθίστανται ορατά, κατανοούμενα μέσω των δημιουργημάτων

ΕΡΩΤΗΣΗ ΙΓʹ Τι σημαίνει το «διότι τα αόρατά του από την κτίση του κόσμου καθορώνται, καθώς κατανοούνται μέσω των δημιουργημάτων, δηλαδή η αιώνια δύναμη και η θεότητά του»; Ποια είναι τα αόρατα του Θεού και ποια η αιώνια δύναμη και η θεότητά Του;

Απόκριση. Οι λόγοι των όντων, που έχουν προκαταρτιστεί προ των αιώνων μέσα στον Θεό, όπως Εκείνος γνωρίζει, αν και είναι αόρατοι —και τους οποίους οι θείοι άνδρες συνηθίζουν να ονομάζουν αγαθά θελήματα— γίνονται καθαρά ορατοί, καθώς κατανοούνται μέσα από τα δημιουργήματα. Διότι όλα τα δημιουργήματα του Θεού, όταν θεωρούνται από εμάς κατά φύση με την πρέπουσα γνώση και επίγνωση, μας αναγγέλλουν μυστικά τους λόγους σύμφωνα με τους οποίους έχουν δημιουργηθεί, και μαζί με τον εαυτό τους φανερώνουν τον θείο σκοπό που υπάρχει σε κάθε δημιούργημα, σύμφωνα με το οποίο και «οι ουρανοί διηγούνται τη δόξα του Θεού, και το στερέωμα αναγγέλλει το έργο των χειρών Του». Αΐδια δε δύναμη και θειότητα είναι η πρόνοια που συνέχει τα όντα και η σύμφωνη με αυτήν θεοποιός ενέργεια για όσα δέχονται την πρόνοια.

Ή ίσως τα αόρατα του Θεού δεν είναι τίποτε άλλο παρά η αιώνια δύναμη και η θειότητά Του, που έχουν ως διαπρύσιους κήρυκες τις υπερφυείς μεγαλοπρέπειες των δημιουργημάτων. Διότι, όπως ακριβώς από τα όντα πιστεύουμε ότι υπάρχει ο κυρίως υπάρχων Θεός, έτσι και από την ουσιώδη κατά είδος διαφορά των όντων διδασκόμαστε την κατ’ ουσίαν έμφυτη σοφία Του, η οποία υφίσταται και συνέχει τα όντα· και πάλι, από την ουσιώδη κατά είδος κίνηση των όντων μαθαίνουμε την κατ’ ουσίαν έμφυτη ζωή Του, η οποία υφίσταται και ολοκληρώνει τα όντα, λαμβάνοντας μέσα από τη σοφή θεωρία της κτίσεως τον λόγο περί της Αγίας Τριάδος, εννοώ του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος· διότι αιώνια δύναμη του Θεού, ως ομοούσιος, είναι ο Λόγος, και αιώνια θειότητα είναι το ομοούσιο Άγιο Πνεύμα.

Κατάκριτοι, λοιπόν, είναι εκείνοι που δεν διδάχθηκαν μέσα από τη θεωρία των όντων την αιτία των όντων και τα φυσικά ιδιώματα της αιτίας, δηλαδή τη δύναμη και τη θειότητα. Βοά, επομένως, η κτίση μέσα από τα δημιουργήματα που υπάρχουν σε αυτήν και τρόπον τινά αναγγέλλει σε όσους μπορούν να ακούσουν νοερά τη δική της αιτία, η οποία υμνείται τριαδικά, δηλαδή τον Θεό και Πατέρα, και την ανέκφραστη δύναμη και θειότητά του, ήτοι τον μονογενή Λόγο και το Άγιο Πνεύμα. Διότι αυτά είναι τα αόρατα του Θεού, τα οποία από την κτίση του κόσμου καθορούνται μέσω της νόησης.

Εκπλαγήκαμε παρατηρώντας τα πλήθη των υδάτων, αλλά ας θαυμάσουμε και πάλι ακόμη περισσότερο το ότι εξίσου άφθονο είναι και το πυρ, έστω κι αν δεν φαίνεται καθόλου, αλλά είναι κρυμμένο μέσα στη γη, στους λίθους, στα ξύλα, στον ήλιο και στον αιθέρα. Ισόμετρα δε προς τα ύδατα και το πυρ είναι η γη και ο αέρας. Και αφού θαυμάσουμε τα μεγέθη των κτισμάτων, ας κατανοήσουμε τη σοφία και τη δύναμη του Κτίστη, όπως ακριβώς έχουμε διδαχθεί: «Από το μέγεθος», λέει, «και την καλλονή των κτισμάτων, κατ' αναλογίαν θεωρείται ο Γενεσιουργός», και ότι: «Τα αόρατα γνωρίσματά του, από τη δημιουργία του κόσμου, γίνονται ορατά καθώς κατανοούνται μέσω των δημιουργημάτων του», δηλαδή η αΐδιος δύναμη και η θεότητα του Θεού.

Διότι η σιωπή διέκοψε αυτόν που μιλούσε, και αυτός που έχει αποκοιμηθεί δεν είναι βεβαίως και ξύπνιος. Και η ηρεμία περιόρισε την κίνηση. Και γενικά, αυτός που πράττει κάτι δεν είναι δυνατόν να πράττει ταυτόχρονα και κάτι άλλο. Ομοίως και η δύναμη είναι διπλή: διότι η μεν θεία είναι αιώνια, αυτοδύναμη και απειροδύναμη, λόγω της υπεροχής της μεγαλειότητας και της δυνάμεως. «Διότι η αιώνια δύναμή Του», λέει, «και η θεότητά Του». Η δε ανθρώπινη είναι περιορισμένη και ασθενής. «Διότι η σάρκα είναι ασθενής, μολονότι το πνεύμα», λέει, «είναι πρόθυμο». Και: «Άνθρωπος που ζει μέσα στις πληγές και γνωρίζει να υπομένει την ασθένεια».

Είναι δε διπλός και αυτός πάλι, στεκόμενος απέναντι σε εμάς που αποτελούμαστε από δύο φύσεις· ποιος είναι όμως αυτός; Ολόκληρη η ορατή κτίση και, εννοώ, η αόρατη που βρίσκεται μέσα μας, για τα οποία ακριβώς μιλάει και ο θείος Παύλος μαζί με τον προφήτη Δαβίδ: «Διότι τα αόρατα αυτού, από την κτίση του κόσμου, βλέπονται καθαρά, καθώς κατανοούνται μέσω των δημιουργημάτων του», και ο Δαβίδ: «Θαυμαστή έγινε η γνώση σου από εμένα, δεν θα μπορέσω να την φτάσω»· δηλαδή, μέσα από τη δική μου κατασκευή και πλάση, η οποία μάλιστα κατέστη επισφαλής τότε, επειδή ο Αδάμ ήταν νεόπλαστος και δεν είχε ακόμη τη δύναμη να φτάσει στη θεωρία και την κατανόησή της.

Έτσι, λοιπόν, φανερώνεται και ο Θεός, όχι από τα όσα αφορούν την ουσία Του, όπως έχει λεχθεί, αλλά από τα όσα βρίσκονται γύρω από Αυτόν, δηλαδή από την παραγωγή των όντων, την πρόνοια και την εύτακτη κοινωνία και διαφορά αυτών των ίδιων μεταξύ τους. Και ομολογείται από τη μία ότι είναι ένας ως προς τη φύση από την κοινωνία και την ταυτότητα που παρατηρείται στα όντα, και τρισυπόστατος από τη διάκριση που υπάρχει σε αυτά. Διότι «τα αόρατα Αυτού», λέει, «από την κτίση του κόσμου καθίστανται ορατά, καθώς νοούνται μέσω των δημιουργημάτων». Και από το πλήθος αυτών, την ποικιλία και το μέγεθος ορισμένων κατανοείται η δύναμή Του, ενώ από την ομορφιά τους κατανοείται η αγαθότητά Του· φανερώνεται δε στην κάθε τάξη και διακόσμηση με τον οικείο τρόπο, περισσότερο σε όσα Τον πλησιάζουν πιο πολύ, και λιγότερο σε όσα βρίσκονται πιο μακριά. Εάν, λοιπόν, ο ένας Θεός δύναται να τα επιτελεί όλα αυτά, η εισαγωγή πολλών είναι περιττή.

Ρωμ. 1,19-26 «Διότι το γνωστό του Θεού», δηλαδή αυτό που είναι δυνατόν να γνωριστεί για αυτόν, ότι είναι δημιουργός, ότι είναι προνοητής, και τα παρόμοια. «Διότι τα αόρατα αυτού», όπως οι άγγελοι και οι άλλες ασώματες ουσίες, «από την κτίση του κόσμου» κατανοούνται και «γίνονται ορατά». Πώς; Καθώς και αυτά «νοούνται μέσα στα δημιουργήματα» και συναριθμούνται με αυτά. Η σύνταξη λοιπόν είναι με σχήμα υπερβατό: ή «νοούμενα μέσα στα δημιουργήματα», αντί του να ενυπάρχουν στα ίδια τα δημιουργήματα και να υπηρετούν τη βούληση του Θεού και να εκπληρώνουν τα προστάγματά του· ή λέγοντας «τα αόρατα αυτού» εννοεί το ίδιο το αόρατο της ουσίας του. Και πώς είναι δυνατόν, λέει, να δει και να κατανοήσει κανείς το θείο, εφόσον είναι αόρατο; Ναι, είναι δυνατόν, λέει, από τα κτίσματά του να δει κανείς καθαρά τη θεότητά του και τη δύναμή του. «Τόσο η αιώνια δύναμή του όσο και η θεότητά του». Πώς «από την κτίση του κόσμου» γνωρίζεται η θεότητα του Θεού και η «αιώνια δύναμή» του; Είδε κάποιος τον κόσμο και μέσα σε αυτόν τις ομορφιές των άστρων, το μέγεθος και την πορεία της σελήνης, την τάξη του ήλιου και την απαράβατη αλληλουχία τους· δεν κάνει ημέρα η σελήνη, ούτε νύχτα ο ήλιος, οι νύχτες παραχωρούν εύτακτα τη θέση τους στις ημέρες, και οι ημέρες υποχωρούν αναλόγως στις νύχτες. Ο αιθέρας διατηρεί τον οικείο του τόπο, και ο αέρας παραμένει από κάτω του, και ούτε εκείνος εισχωρεί σε ξένη χώρα, ούτε ο αέρας επεκτείνεται σε όσα βρίσκονται πάνω από αυτόν.

Έτσι λοιπόν «η θειότητά του και η αιώνια δύναμη καθορώνται στα δημιουργήματα», έτσι «από την κτίση του κόσμου η» γνώση του Θεού εντυπώνεται στους ανθρώπους, έτσι «εκείνο που είναι γνωστό για αυτόν» το «φανέρωσε» στα πάντα· διότι «αυτό που είναι δυνατόν να γίνει γνωστό για τον Θεό» είναι αυτά και τα παρόμοια, η ουσία όμως και η φύση του είναι παντελώς ακατάληπτες σε όλους. Αυτά τα γνώρισαν και οι Έλληνες, αλλά «αν και τον γνώρισαν, δεν τον δόξασαν ως Θεό». Αλλά, ω της απέραντης ματαιότητας και μωρίας! Αυτά που με θεοπρεπή τρόπο συνέλαβαν για τον Θεό, τα απέδωσαν με εξαιρετικά άθλιο και ασεβή τρόπο σε είδωλα και σε δαίμονες και «στα έργα των χεριών του», ανταλλάσσοντας τη δόξα του Θεού με τη δόξα των ειδώλων. Και αντί να λατρεύουν τον Θεό, λάτρεψαν τα είδωλα, και μάλιστα είδωλα φθαρτών —αποκορύφωμα της πώρωσης και της ανοησίας— και, σαν να μην είχε όριο αυτό το κακό, είδωλα «ερπετών και πτηνών και τετραπόδων». Δες μανία, ή μάλλον δες μια πράξη για την οποία δεν μπορεί κανείς να βρει ούτε ένα άξιο όνομα για να την εκφράσει. Αλλά ότι μεν «από την κτίση του κόσμου η αιώνια δύναμη και η θειότητα του Θεού καθορώνται», και «ότι ενώ γνώρισαν τον Θεό δεν τον δόξασαν ως Θεό», είναι προφανές. Πώς όμως «παραδόθηκαν στη ματαιότητα των διαλογισμών τους»; Διότι, από ποιους διαλογισμούς προέρχεται το να προσκυνούν πέτρες και ξύλα; Από ποιους διαλογισμούς το να τα αποκαλούν αυτά δημιουργούς και θεούς και αιώνια όντα και προστάτες; Γιατί λοιπόν απορείς, μήπως επειδή τάχα δεν τα προσκύνησαν ή δεν τα θεοποίησαν; Ή μήπως αυτό μεν είναι προφανές, εσύ όμως αναζητάς με ποιους λογισμούς το έπραξαν;

ε΄ Περί του «εκείνος που έχει γεννηθεί από τον Θεό δεν πράττει αμαρτία». στ΄ Περί του «διότι γι' αυτόν τον λόγο κηρύχθηκε το Ευαγγέλιο και στους νεκρούς». ζ΄ Περί του «ο Θεός είναι φως». η΄ Περί του πώς είμαστε τέκνα του Θεού, και πώς μετά από αυτά θα είμαστε. θ΄ Περί του πώς «εκείνος που φοβάται δεν έχει τελειωθεί μέσα στην αγάπη» και «δεν υπάρχει καμία στέρηση σε εκείνους που τον φοβούνται». ι΄ Περί του ποια είναι η αρχή των αγγέλων που δεν τη διατήρησαν, και όσα τους επιφυλάσσονται. ια΄ Ποιος είναι ο χιτώνας που έχει σπιλωθεί από τη σάρκα. ιβ΄ Τι σημαίνει το «διότι τα αόρατα αυτού από την κτίση του κόσμου καθίστανται ορατά, καθώς κατανοούνται μέσω των δημιουργημάτων». ιγ΄ Τι σημαίνει το «και λάτρευσαν την κτίση αντί για τον Κτίστη». ιδ΄ Περί του «διότι το άφθαρτο πνεύμα σου υπάρχει μέσα σε όλα».

Και με πυρ άσβεστο και με σκουλήκι που ποτέ δεν πεθαίνει εντελώς, θα τιμωρηθούν από τον ίδιο τον Ποιητή τους και Δημιουργό αυτού του σύμπαντος, επειδή δεν θέλησαν να Τον ατενίσουν αναλόγως εδώ, μέσα από το μέγεθος και την ομορφιά των κτισμάτων· ούτε επιθύμησαν να δουν και να κατανοήσουν Αυτόν που είναι αόρατος στα μάτια των ανθρώπων, αλλά από την κτίση του κόσμου καθοράται και νοείται μέσω των δημιουργημάτων Του. Αντιθέτως, σκοτίστηκε η ασύνετη καρδιά τους και, ισχυριζόμενοι ότι είναι σοφοί, έγιναν μωροί και λάτρεψαν την κτίση παρά τον Κτίστη. [6] Ο Νεμεσίων όμως, που είναι η αφορμή για αυτή μας την αφήγηση (διότι σε αυτόν θα στρέψω πάλι την πένα μου), αν και συγκαταλεγόταν στους Χριστιανούς, όπως λέγεται, επειδή ακολούθησε ασυλλόγιστα εκείνους που εισάγουν την ειμαρμένη, γεύτηκε από τότε την κόλαση που είχε ετοιμαστεί για αυτούς. Και δικαίως του αφαιρούνται τα μάτια του σώματος, με τα οποία κακώς παρατηρούσε τα ουράνια, και με περιέργεια παρακολουθούσε την κίνηση του χορού των άστρων, έχοντας λησμονήσει το βάπτισμα και όλα όσα είχε εκεί συμφωνήσει με τον Χριστό. Αφού έπαθε την τύφλωση των ματιών, επιβεβαίωσε αμέσως την αλήθεια της Γραφής, καθώς τιμωρήθηκε μέσω αυτών ακριβώς με τα οποία αμάρτανε. Επειδή όμως αγνοούσε την αιτία της τυφλότητάς του και ότι αυτή ήταν μάστιγα και δεσμός που τον τιμωρούσε και τον εμπόδιζε από την αμαρτωλή παρατήρηση, άρχισε να αναζητά ιατρούς, προσελκύοντας τους καλύτερους από αυτούς με την υπόσχεση γενναιόδωρων αμοιβών.

ΚΑΤΗΧΗΣΗ ΞΗ΄: ΟΤΙ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΑΝΑΚΑΙΝΙΖΟΜΑΣΤΕ ΠΡΟΟΔΕΥΟΝΤΑΣ ΜΕΣΩ ΤΗΣ ΥΠΟΜΟΝΗΣ ΣΤΟΥΣ ΟΡΑΤΟΥΣ ΚΑΙ ΑΟΡΑΤΟΥΣ ΠΕΙΡΑΣΜΟΥΣ ΠΟΥ ΜΑΣ ΒΡΙΣΚΟΥΝ. Αδελφοί και πατέρες, καθώς ο χειμώνας πέρασε και η άνοιξη ήρθε, βλέπουμε την κτίση να αναθάλλει· δηλαδή τα φυτά να ανθίζουν, τη γη να χλοηφορεί, τα πουλιά να κελαηδούν και όλα τα υπόλοιπα να ανανεώνονται· και για αυτά χαιρόμαστε και δοξάζουμε τον αριστοτέχνη Θεό, ο οποίος μεταμορφώνει και ανανεώνει κάθε χρόνο την κτίση, και δικαίως. «Διότι οι αόρατες ιδιότητές Του από την εποχή της δημιουργίας του κόσμου γίνονται καθαρά ορατές, κατανοούμενες μέσω των δημιουργημάτων Του, δηλαδή τόσο η αιώνια δύναμη όσο και η θεότητά Του». Πρέπει, όμως, εμείς να μη σταθούμε μόνο μέχρι αυτό το σημείο, αλλά να προχωρήσουμε παραπέρα και να εξετάσουμε μέσα μας τον λόγο της κτίσεως. Πώς; Βλέποντας ότι αυτή η ανακαίνιση έχει ως αιτία της τον χειμώνα. Διότι δεν θα είχε φτάσει σε τέτοια ακμή, εάν προηγουμένως δεν είχε υποστεί χιόνια, βροχές και ανέμους. Το ίδιο ισχύει και για την ψυχή· εάν προηγουμένως δεν δεχτεί το χιόνι των θλίψεων, των στενοχωριών και των δύσκολων περιστάσεων, δεν θα ανθοφορήσει ούτε θα καρποφορήσει· εάν, όμως, τα υπομείνει όλα αυτά, τότε και καρποφορεί και λαμβάνει ευλογία από τον Θεό, καθώς είναι γεγραμμένο: «Διότι η γη, η οποία ήπιε τη βροχή που πέφτει συχνά πάνω της και η οποία βγάζει βλάστηση χρήσιμη σε εκείνους για τους οποίους και καλλιεργείται, λαμβάνει ευλογία από τον Θεό».

Και μύρια τέτοια παραδείγματα θα βρεις και στον Απόστολο, όπως και αυτό στην προς Ρωμαίους επιστολή: «Διότι ό,τι είναι γνωστό περί του Θεού, είναι φανερό στους Έλληνες, ώστε να είναι αυτοί αναπολόγητοι.» Αν και ο Θεός δεν έδωσε για αυτόν τον λόγο τη γνώση στους Έλληνες, για να είναι αναπολόγητοι όταν σφάλλουν. Διότι Εκείνος μεν την έδωσε για να μη σφάλλουν· έπειτα όμως, επειδή έσφαλαν, εκ του αποτελέσματος η γνώση κατέληξε στο να είναι αναπολόγητοι.

Διότι έχουν παραχθεί από τον Δημιουργό από το μη ον στο είναι, ώστε να υπηρετούν εμάς, και, καθοδηγούμενος από την ομορφιά τους, ανάγομαι προς αυτόν που τα δημιούργησε. Διότι από το μέγεθος και την καλλονή των κτισμάτων αναλογικώς καθοράται ο Δημιουργός. Και η αιώνια αυτού δύναμη και θειότητα φανερώνεται στα δημιουργήματα από την κτίση του κόσμου. Εάν λοιπόν αυτά είναι τόσο ωραία, πόσο μεγαλύτερο είναι το δικό Του κάλλος; Δεν πρόκειται λοιπόν να τα προσκυνήσω, μη γένοιτο, αλλά εκείνον που τα δημιούργησε και θα Τον προσκυνήσω και θα Τον σεβαστώ με κάθε τρόπο, ο οποίος είναι ο Χριστός, που μαζί με τον Πατέρα και το Πνεύμα λατρεύεται από εμάς. Ο δε Ομβριτάγος, μη υπομένοντας αυτά με πραότητα, αλλά γεμάτος από θυμό (διότι τι άλλο θα έκανε η βάρβαρη και αιμοχαρής ψυχή;), διέταξε να τον χτυπούν ανελέητα. Μην περιφρονείς, έλεγε, τους δικούς μας θεούς, μεγάλο σημάδι της δύναμης των οποίων είναι το ότι ολόκληρη η επικράτεια των Ρωμαίων έχει υποταχθεί σε εμάς, που τους προσκυνούμε. Διότι, εάν ο δικός σου Χριστός ήταν αληθινός Θεός, όπως εσύ ισχυρίζεσαι, εξάπαντος θα συμμαχούσε μαζί σας και θα σας διατηρούσε αδούλωτους, εφόσον αγαπάται και λατρεύεται από εσάς. Λέγοντας αυτά, διατάζει να τον παραδώσουν δεμένο με σίδερα στη φυλακή. Παρέμεινε λοιπόν φυλακισμένος ο δούλος του Χριστού μέχρι τον θάνατο του Ομβριτάγου.

{"chunk_id": "", "translation": "Όταν οι αδελφοί ανήγγειλαν αυτά στον Παχώμιο, εκείνος αγανάκτησε και τους είπε: «Πώς είναι δυνατόν, πείτε μου, να καταδεχθείτε να τείνετε ευήκοον ους σε αυτούς; Δεν γνωρίζετε ότι τέτοιου είδους ζητήματα είναι αλλότρια προς τον Θεό και εντελώς ξένα, δεν λέω μόνο για τον δικό μας τρόπο ζωής, αλλά ακόμη και για τους κοσμικούς που σκέφτονται ορθά και είναι αληθινοί χριστιανοί; Διότι ποιος νόμος μας επιτρέπει να κάνουμε ή να προβάλλουμε τέτοια πράγματα; Και τι είναι πραγματικά πιο άθλιο από αυτή την ανοησία, να εγκαταλείψω το πένθος για τις αμαρτίες μου και την προσπάθεια να αποφύγω την αιώνια κόλαση, για να συμπεριφέρομαι σαν νήπιο στο μυαλό και να καταπιάνομαι με τέτοια ζητήματα;» Πάλι λοιπόν οι αδελφοί του είπαν: «Άραγε λοιπόν, επειδή είναι αιρετικοί αυτοί και αποξενωμένοι από τον Θεό, αποτόλμησαν να σε προσκαλέσουν σε αυτό;» Εκείνος αποκρίθηκε και τους είπε: «Ναι, χαρακτηριστικό των αιρετικών είναι αυτή η πρόκληση· δεν διαβάσατε το αποστολικό χωρίο που λέει: Λόγω της σκληρότητας και της αμετανόητης καρδιάς τους, τους παρέδωσε ο Θεός σε αδόκιμο νου, ώστε να είναι αναπολόγητοι; Και τώρα αυτοί, κατά παραχώρηση του Θεού, θα μπορούσαν ίσως να περάσουν τον ποταμό σαν να βάδιζαν σε ξηρά, με τη συνεργεία του διαβόλου, προκειμένου να στερεωθεί η αίρεση της ασέβειάς του σε όσους στηρίζονται σε αυτόν και με το θέαμα αυτής της ενέργειας να ενισχύσει την πεποίθηση σε μερικούς από αυτούς που έχουν ήδη εξαπατηθεί από αυτόν. Σε εμένα όμως τώρα αυτό δεν είναι αναγκαίο.»}