Πατερικές αναφορές στο ΠΡΟΣ ΡΩΜΑΙΟΥΣ 1:21

Επειδή, δηλαδή, είναι δυνατόν κάποιος που βρίσκεται στο σκοτάδι να πράξει κάτι, εφόσον ανάψει λύχνο, εκείνος, θέλοντας να δείξει με έμφαση την υπερβολή των κακών, μεγαλοποίησε την τραγωδία με τον χαρακτηρισμό των νεκρών. Τέτοιοι είναι και εκείνοι που ζουν μέσα στις αμαρτίες. Διότι, όπως ακριβώς οι νεκροί στο σκοτάδι, έτσι είναι και αυτοί· κι αν λοιπόν περιφέρουν χιλιάδες φώτα, κι αν βλέπουν προς τον ήλιο, κι αν δείχνουν λαμπροί από τα ενδύματα και τις άλλες περιποιήσεις, δεν βρίσκονται σε καθόλου καλύτερη κατάσταση από εκείνους που έχουν ήδη πεθάνει και βρίσκονται στο σκοτάδι, αλλά μάλιστα σε πολύ χειρότερη, στον βαθμό που το ένα είναι ζήτημα της φύσης, ενώ το άλλο είναι καταδίκη της ελεύθερης προαίρεσης. Υπάρχει ως σκοτάδι και το μελλοντικό, για το οποίο λέει: «Πάρτε τον και ρίξτε τον στο εξώτερο σκοτάδι». Υπάρχει και το σκοτάδι της κακίας. «Αυτούς που κάθονται στο σκοτάδι», λέει, «και στη σκιά του θανάτου». Και ο Παύλος λέει: «Δεν είμαστε υιοί του σκότους». Και πάλι: «Ματαιώθηκαν στους διαλογισμούς τους και σκοτίστηκε η ασύνετη καρδιά τους».

Τους φέρνει λοιπόν ενώπιον του θείου δικαστηρίου. «Αυτών που κατακρατούν την αλήθεια με την αδικία, διότι ό,τι είναι γνωστό για τον Θεό είναι φανερό ανάμεσά τους. Διότι ο Θεός τους το φανέρωσε. Επειδή τα αόρατα γνωρίσματά του από την κτίση του κόσμου βλέπονται καθαρά, καθώς κατανοούνται μέσω των δημιουργημάτων του, δηλαδή η αιώνια δύναμή του και η θεότητά του». Και ποιοι είναι αυτοί; Τα τέκνα των Ελλήνων, αυτοί που απέδωσαν την προσκύνηση του Θεού σε ξύλα και λίθους, και που, όσο εξαρτάται από αυτούς, αδικούν τη δόξα του Θεού, έστω κι αν Εκείνος δεν αδικείται. «Ώστε να είναι αυτοί αναπολόγητοι. Διότι, αν και γνώρισαν τον Θεό, δεν τον δόξασαν ως Θεό ούτε τον ευχαρίστησαν, αλλά ματαιοπόνησαν στους συλλογισμούς τους, και σκοτίστηκε η ασύνετη καρδιά τους· ενώ ισχυρίζονταν ότι είναι σοφοί, απομωράνθηκαν». Καίτοι ο Θεός δεν τα δημιούργησε αυτά για αυτόν τον σκοπό, αν και αυτό ήταν το αποτέλεσμα· διότι δεν έθεσε ενώπιόν τους τόση διδασκαλία για να τους στερήσει τη δυνατότητα απολογίας, αλλά για να αποκτήσουν επίγνωση αυτού· επειδή όμως τον αγνόησαν, στέρησαν από τον εαυτό τους κάθε δικαιολογία. «Και αντάλλαξαν τη δόξα του άφθαρτου Θεού». Για να καταδείξει την κατηγορία κατά της προαίρεσής τους· διότι ό,τι κατέχει κάποιος, αυτό και ανταλλάσσει. «Με ομοίωμα εικόνας φθαρτού ανθρώπου και πτηνών και τετραπόδων και ερπετών».

«Στους Μωαβίτες και στους Αμμωνίτες», λέει, «ας μην επιτρέπεται η είσοδος στην Εκκλησία του Θεού», δηλαδή στα διαλεκτικά και κακόβουλα επιχειρήματα, τα οποία, ερευνώντας με περιέργεια τη γέννηση του Θεού και την άρρητη εκπόρευση, επαναστατούν τολμηρά εναντίον της θεότητας. Εμείς όμως, ακολουθώντας τις θείες Γραφές και απομακρύνοντας τα εμπόδια από όσους είναι τυφλοί, ας προσκολληθούμε στη σωτηρία, προτιμώντας να τολμήσουμε οτιδήποτε άλλο, παρά να αυθαδιάσουμε σε κάτι απέναντι στον Θεό». Με αυτά συμφωνεί στη συνέχεια και ο μέγας Βασίλειος, λέγοντας: «Η απλότητα της πίστεως είναι ισχυρότερη από τις λογικές αποδείξεις. Διότι, όπως στα πράγματα που βρίσκονται μπροστά στα μάτια μας η εμπειρία αποδείχθηκε ανώτερη από την αντιλογία, έτσι και στα υπερβατικά δόγματα ας είναι η πίστη ανώτερη από την κατανόηση μέσω των συλλογισμών. Επειδή, αν πρόκειται να μετράμε τα πάντα με την κατανόηση και να θεωρούμε ότι ό,τι είναι ασύλληπτο για τη λογική δεν υπάρχει καθόλου, τότε θα χαθεί ο θεσμός της πίστεως, θα χαθεί και ο μισθός της ελπίδας. Και πάλι, πώς θα ήμασταν άξιοι των μακαρισμών που επιφυλάσσονται για όσους πιστεύουν στα αόρατα, εάν πειθόμαστε μόνο από όσα είναι προφανή μέσω της λογικής; Γιατί ματαιώθηκαν τα έθνη και σκοτίστηκε η ασύνετη καρδιά τους, και ισχυριζόμενοι ότι είναι σοφοί, απομωράνθηκαν; Δεν συνέβη επειδή, ακολουθώντας τα συμπεράσματα των λογικών αναλύσεων, απειθούν στο κήρυγμα του Πνεύματος;»

Διότι στην Ιερουσαλήμ πρέπει να προσκυνούν, όπως είχε καθιερωθεί από παλιά· γι' αυτό ακριβώς και εκείνοι που κάποτε οδηγήθηκαν αιχμάλωτοι στη Βαβυλώνα, έλεγαν: «Πώς να ψάλουμε την ωδή του Κυρίου σε ξένη γη», ενώ τα μουσικά τους όργανα κρέμονταν σιωπηλά στις ιτιές; Εάν, από την άλλη πλευρά, από άγνοια υποθέσουν ότι πρέπει να αποδώσουν τη δόξα στους Έλληνες, «Εματαιώθηκαν όμως στους διαλογισμούς τους και σκοτίστηκε η ασύνετη καρδιά τους· διότι, αν και γνώρισαν τον Θεό, δεν τον δόξασαν ούτε τον ευχαρίστησαν ως Θεό»· αλλά, ταπεινωμένοι, υποτάχθηκαν στα έργα των χεριών τους, και απέδωσαν το σέβας που ταιριάζει στον Θεό στην κτίση μέσω ακάθαρτων δαιμόνων, ή θα καυχηθούν για αυτά σε άλλα έθνη. Αλλά τα είδωλα των εθνών είναι αργύριο και χρυσίο, έργα χεριών ανθρώπων· τα οποία ούτε θα μιλήσουν, ούτε θα δουν, ούτε θα κινηθούν με οποιονδήποτε τρόπο.

ΡΞΕʹ. Κάθε πλήθος ενάδων στις οποίες μετέχει κάποιο αισθητό σώμα είναι εγκόσμιο ... 142,26-144,8. Σε αυτό το κεφάλαιο είναι φανερό ότι ο σοφός αυτός ονομάζει τις ενάδες θεότητες· διότι ούτε, λέγει, η θεότητα, αντί να πει ούτε η ενάδα, συνδέεται αμέσως με την ψυχή, και πάλι, και ο ίδιος ο νους κατά το ακρότατο σημείο του μετέχει της ενάδος, δηλαδή της θεότητος. Ώστε δεν πρεσβεύει μόνο ένα πλήθος θεών αλλά και θεοτήτων, ή μάλλον πλήθη άπειρα και αναρίθμητα, άλλα μεν εγκόσμια, άλλα δε υπερκόσμια, άλλα νοερά, άλλα νοητά, και κάποια άλλα ανώτερα από αυτά. Έτσι καταμερίζει τη μία αρχή με πολλούς τρόπους, και όμως ψευδώς ισχυρίζεται ότι πρεσβεύει το Ένα. Έπειτα προσπαθεί να αναγορεύσει σε θεούς και τα αισθητά σώματα, όπως τα άστρα, τον ουρανό, τα στοιχεία, ολόκληρο τον κόσμο. Έτσι έχει περιπέσει στη ματαιότητα να λατρεύει την κτίση αντί για τον Κτίσαντα. Για εμάς, αντιθέτως, διατηρείται η μία θεότητα αμέριστη και αδιαίρετη, η οποία προσκυνείται ασυγχύτως σε μία Τριάδα υποστάσεων, αλλά και πιστεύεται ότι μία υπόσταση αυτής, ο Υιός του Πατρός, ενώθηκε με τη δική μας φύση με τη μεσολάβηση νοερής ψυχής, ατρέπτως, αφύρτως, ασυγχύτως και αδιαιρέτως· έτσι εμείς πρεσβεύουμε καθαρά το Ένα.

Ρωμ. 1,19-26 «Διότι το γνωστό του Θεού», δηλαδή αυτό που είναι δυνατόν να γνωριστεί για αυτόν, ότι είναι δημιουργός, ότι είναι προνοητής, και τα παρόμοια. «Διότι τα αόρατα αυτού», όπως οι άγγελοι και οι άλλες ασώματες ουσίες, «από την κτίση του κόσμου» κατανοούνται και «γίνονται ορατά». Πώς; Καθώς και αυτά «νοούνται μέσα στα δημιουργήματα» και συναριθμούνται με αυτά. Η σύνταξη λοιπόν είναι με σχήμα υπερβατό: ή «νοούμενα μέσα στα δημιουργήματα», αντί του να ενυπάρχουν στα ίδια τα δημιουργήματα και να υπηρετούν τη βούληση του Θεού και να εκπληρώνουν τα προστάγματά του· ή λέγοντας «τα αόρατα αυτού» εννοεί το ίδιο το αόρατο της ουσίας του. Και πώς είναι δυνατόν, λέει, να δει και να κατανοήσει κανείς το θείο, εφόσον είναι αόρατο; Ναι, είναι δυνατόν, λέει, από τα κτίσματά του να δει κανείς καθαρά τη θεότητά του και τη δύναμή του. «Τόσο η αιώνια δύναμή του όσο και η θεότητά του». Πώς «από την κτίση του κόσμου» γνωρίζεται η θεότητα του Θεού και η «αιώνια δύναμή» του; Είδε κάποιος τον κόσμο και μέσα σε αυτόν τις ομορφιές των άστρων, το μέγεθος και την πορεία της σελήνης, την τάξη του ήλιου και την απαράβατη αλληλουχία τους· δεν κάνει ημέρα η σελήνη, ούτε νύχτα ο ήλιος, οι νύχτες παραχωρούν εύτακτα τη θέση τους στις ημέρες, και οι ημέρες υποχωρούν αναλόγως στις νύχτες. Ο αιθέρας διατηρεί τον οικείο του τόπο, και ο αέρας παραμένει από κάτω του, και ούτε εκείνος εισχωρεί σε ξένη χώρα, ούτε ο αέρας επεκτείνεται σε όσα βρίσκονται πάνω από αυτόν.

Έτσι λοιπόν «η θειότητά του και η αιώνια δύναμη καθορώνται στα δημιουργήματα», έτσι «από την κτίση του κόσμου η» γνώση του Θεού εντυπώνεται στους ανθρώπους, έτσι «εκείνο που είναι γνωστό για αυτόν» το «φανέρωσε» στα πάντα· διότι «αυτό που είναι δυνατόν να γίνει γνωστό για τον Θεό» είναι αυτά και τα παρόμοια, η ουσία όμως και η φύση του είναι παντελώς ακατάληπτες σε όλους. Αυτά τα γνώρισαν και οι Έλληνες, αλλά «αν και τον γνώρισαν, δεν τον δόξασαν ως Θεό». Αλλά, ω της απέραντης ματαιότητας και μωρίας! Αυτά που με θεοπρεπή τρόπο συνέλαβαν για τον Θεό, τα απέδωσαν με εξαιρετικά άθλιο και ασεβή τρόπο σε είδωλα και σε δαίμονες και «στα έργα των χεριών του», ανταλλάσσοντας τη δόξα του Θεού με τη δόξα των ειδώλων. Και αντί να λατρεύουν τον Θεό, λάτρεψαν τα είδωλα, και μάλιστα είδωλα φθαρτών —αποκορύφωμα της πώρωσης και της ανοησίας— και, σαν να μην είχε όριο αυτό το κακό, είδωλα «ερπετών και πτηνών και τετραπόδων». Δες μανία, ή μάλλον δες μια πράξη για την οποία δεν μπορεί κανείς να βρει ούτε ένα άξιο όνομα για να την εκφράσει. Αλλά ότι μεν «από την κτίση του κόσμου η αιώνια δύναμη και η θειότητα του Θεού καθορώνται», και «ότι ενώ γνώρισαν τον Θεό δεν τον δόξασαν ως Θεό», είναι προφανές. Πώς όμως «παραδόθηκαν στη ματαιότητα των διαλογισμών τους»; Διότι, από ποιους διαλογισμούς προέρχεται το να προσκυνούν πέτρες και ξύλα; Από ποιους διαλογισμούς το να τα αποκαλούν αυτά δημιουργούς και θεούς και αιώνια όντα και προστάτες; Γιατί λοιπόν απορείς, μήπως επειδή τάχα δεν τα προσκύνησαν ή δεν τα θεοποίησαν; Ή μήπως αυτό μεν είναι προφανές, εσύ όμως αναζητάς με ποιους λογισμούς το έπραξαν;

Αλλά έχεις και τούτο: διότι πρόκειται για ανθρώπους μάταιους και σκοτισμένους και μωρούς. <Μολονότι γνώρισαν τον Θεό>, δηλαδή: τι άραγε είναι ο Θεός; πώς πρέπει να εννοείται ο Θεός; ενώ το γνώρισαν αυτό, στη συνέχεια έσφαλαν εκουσίως.

Αλλιώς: «Διότι γνωρίζοντας τον Θεό», τουτέστιν έχοντας τη δυνατότητα να τον γνωρίσουν, εάν το ήθελαν. Λέει δε «γνωρίζοντας», επειδή, όσον αφορά αυτό που γνώρισαν από τη διδασκαλία των ορατών πραγμάτων, η γνώση τους είχε ολοκληρωθεί. Ή λέει «γνωρίζοντας», με την κυριολεκτική έννοια, διότι πράγματι γνώρισαν τον Θεό στον βαθμό που αυτός είναι γνωστός στους ανθρώπους· γι' αυτό και έλεγε ότι «το γνωστόν του Θεού είναι φανερόν σε αυτούς». Τι είναι λοιπόν «το γνωστόν του»; Ότι είναι προνοητής, ότι είναι δημιουργός, ότι είναι αγαθός, ότι είναι δεσπότης, ότι είναι εξουσιαστής· αυτοί γνώρισαν ότι αυτά τα γνωρίσματα πρέπει να ανήκουν στον Θεό, και ότι πρέπει να τον σέβονται. Αν και γνώρισαν κατ' αυτόν τον τρόπο τον Θεό και προχώρησαν ορθά μέχρι αυτό το σημείο, στη συνέχεια εξετράπησαν και απομακρύνθηκαν από την αλήθεια· διότι, ενώ συνέλαβαν αυτά τα υψηλά και θεοπρεπή νοήματα περί του Θεού, στη συνέχεια δεν τον αντελήφθησαν ούτε τον δόξασαν όπως αρμόζει στον Θεό, ούτε ως Θεό, αλλά κατέπεσαν σε εντελώς παράλογες και μάταιες αντιλήψεις, φανταζόμενοι και αναπαριστώντας τον Θεό ως είδωλο φθαρτού ανθρώπου και άλογων ζώων. Τους συνέβη δε αυτό το πάθος και η έσχατη απώλεια, επειδή εμπιστεύθηκαν στους ανθρώπινους λογισμούς όλη την ικανότητα κατανόησης του Θεού. Σε αυτή την κατάσταση περιήλθαν πάλι επειδή νόμιζαν ότι είναι «σοφοί» και ικανοί να αναζητήσουν καθετί που είναι καταληπτό στους ανθρώπους. Ω, πόσο μεγάλο κακό είναι η οίηση!

Γι' αυτό και, αφού μωράνθηκαν τελείως, πήραν τις θεοπρεπείς έννοιες και ονομασίες, όπως αυτές που προαναφέρθηκαν: δηλαδή το δημιουργικός, αγαθός, προνοητικός, δεσποτικός, εξουσιαστής, σεβαστός και τα παρόμοια, και τις απέδωσαν στα έργα των χεριών τους, ανταλλάσσοντας τη δόξα του Θεού με ομοίωμα και τα εξής. Αλλά δες την τιμωρία, παρατήρησε την ανταπόδοση: εγκαταλείφθηκαν από τον Θεό και παραδόθηκαν σε πάθη ατιμίας, προετοιμάζοντας με αυτά για τον εαυτό τους το προοίμιο της εκεί ατελεύτητης κολάσεως. Το ότι «τους παρέδωσε ο Θεός», αυτό συνιστά το σφάλμα και την ασέβεια προς τον Θεό. Διότι και για το αντίθετο συνηθίζουμε να λέμε ότι τον κατέστρεψε το χρήμα, αν και δεν τον καταστρέφει το χρήμα αλλά η άσωτη και κακή χρήση του. Και ότι τον διέφθειρε το πλήθος των κολάκων, αν και δεν τον διαφθείρουν εκείνοι αλλά το να τους δίνει προσοχή και να πείθεται σε αυτούς. Διότι το να υπάρχουν κόλακες ή όχι δεν εξαρτάται από εμένα, αλλά το να πείθομαι σε αυτούς ή όχι εναπόκειται στη δική μου βούληση. Και υπάρχει αμέτρητη τέτοια χρήση του λόγου, τόσο στις μεταξύ μας συζητήσεις όσο και στην ερμηνεία των συγγραμμάτων, όχι μόνο των δικών μας, αλλά και εκείνων που βρίσκονται έξω από τη δική μας αυλή. «Αλλά ματαιώθηκαν στους διαλογισμούς τους». Μέσα από τα ορατά και τα νοητά, λέει, τα οποία έκτισε ο Θεός, μπορούσαν να διακρίνουν και να επιγνώσουν τη δύναμή Του και τη θειότητά Του, αλλά δεν το θέλησαν.

Δεν κατανόησαν. Διότι ούτε και επέλεξαν να κατανοήσουν, αλλά, ενώ ισχυρίζονταν ότι είναι σοφοί, έγιναν μωροί και σκοτίστηκε στους διαλογισμούς τους η ασύνετη καρδιά τους. Αυτό έλεγε και ο προφήτης από παλιά, προβλέποντας τα μέλλοντα: θα ακούσουν με τα αυτιά τους και δεν πρόκειται να δουν. Διότι πωρώθηκε η καρδιά του λαού αυτού, και με τα αυτιά τους δυσκολεύτηκαν να ακούσουν και έκλεισαν τα μάτια τους, μήπως τυχόν δουν με τα μάτια τους και ακούσουν με τα αυτιά τους και κατανοήσουν με την καρδιά τους και επιστρέψουν, και εγώ τους θεραπεύσω.

Καθώς όλα αυτά τα αισθανόταν ο Απόστολος να λέει για μερικούς: «Επειδή δεν δοκίμασαν να έχουν τον Θεό σε επίγνωση, τους παρέδωσε ο Θεός σε αδόκιμο νου, ώστε να κάνουν τα μη πρέποντα». Ενώ, μνημονεύοντας κάποιους άλλους, οι οποίοι φαίνονταν μεν να έχουν επίγνωση του Θεού, αλλά με διεφθαρμένη διάνοια, λέει τα εξής: «Οι οποίοι, αν και γνώρισαν τον Θεό, δεν τον δόξασαν ούτε τον ευχαρίστησαν ως Θεό, αλλά σκοτίστηκε η ασύνετη καρδιά τους». Ώστε εξ αυτού να γνωρίζουμε ότι είναι αδύνατον να περιπέσει σε πτώση αυτός που ζει με ευσέβεια, εκτός εάν αποστερηθεί από την πρόνοια του Θεού. Έλεγε επίσης και τούτο: ότι ο νους που απομακρύνεται από τη μνήμη του Θεού, περιπίπτει είτε στον θυμό είτε στην επιθυμία. Και τη μεν επιθυμία την ονόμαζε κτηνώδη, τον δε θυμό δαιμονιώδη. Και όταν εγώ αντιλέγοντας απορούσα εάν είναι δυνατόν ο ανθρώπινος νους να βρίσκεται αδιαλείπτως με τον Θεό, εκείνος έλεγε ότι σε όποιο θεϊκό νόημα ή πράγμα ασκεί η ψυχή την ευσέβεια, βρίσκεται μαζί με τον Θεό. Έλεγε επίσης και κάποιος άλλος από τους αγίους ότι κάθε ορθή ψυχή θεωρεί πιο ωφέλιμους εκείνους που τη λοιδορούν και τη θλίβουν, παρά εκείνους που την κολακεύουν και τη δοξάζουν. Διότι, κατά κάποιον τρόπο, η ακολασία αγαπά την ησυχία, την υγεία, την ειρήνη και την ευημερία. Γι' αυτό, όντας τέτοια, μπροστά στα λυπηρά συστέλλεται σαν βδέλλα. Δόξα τω Θεώ, αμήν.

Και με πυρ άσβεστο και με σκουλήκι που ποτέ δεν πεθαίνει εντελώς, θα τιμωρηθούν από τον ίδιο τον Ποιητή τους και Δημιουργό αυτού του σύμπαντος, επειδή δεν θέλησαν να Τον ατενίσουν αναλόγως εδώ, μέσα από το μέγεθος και την ομορφιά των κτισμάτων· ούτε επιθύμησαν να δουν και να κατανοήσουν Αυτόν που είναι αόρατος στα μάτια των ανθρώπων, αλλά από την κτίση του κόσμου καθοράται και νοείται μέσω των δημιουργημάτων Του. Αντιθέτως, σκοτίστηκε η ασύνετη καρδιά τους και, ισχυριζόμενοι ότι είναι σοφοί, έγιναν μωροί και λάτρεψαν την κτίση παρά τον Κτίστη. [6] Ο Νεμεσίων όμως, που είναι η αφορμή για αυτή μας την αφήγηση (διότι σε αυτόν θα στρέψω πάλι την πένα μου), αν και συγκαταλεγόταν στους Χριστιανούς, όπως λέγεται, επειδή ακολούθησε ασυλλόγιστα εκείνους που εισάγουν την ειμαρμένη, γεύτηκε από τότε την κόλαση που είχε ετοιμαστεί για αυτούς. Και δικαίως του αφαιρούνται τα μάτια του σώματος, με τα οποία κακώς παρατηρούσε τα ουράνια, και με περιέργεια παρακολουθούσε την κίνηση του χορού των άστρων, έχοντας λησμονήσει το βάπτισμα και όλα όσα είχε εκεί συμφωνήσει με τον Χριστό. Αφού έπαθε την τύφλωση των ματιών, επιβεβαίωσε αμέσως την αλήθεια της Γραφής, καθώς τιμωρήθηκε μέσω αυτών ακριβώς με τα οποία αμάρτανε. Επειδή όμως αγνοούσε την αιτία της τυφλότητάς του και ότι αυτή ήταν μάστιγα και δεσμός που τον τιμωρούσε και τον εμπόδιζε από την αμαρτωλή παρατήρηση, άρχισε να αναζητά ιατρούς, προσελκύοντας τους καλύτερους από αυτούς με την υπόσχεση γενναιόδωρων αμοιβών.

Πού είναι λοιπόν αυτοί που πλάθουν στο μυαλό τους πολλές μονές έξω από τη βασιλεία των ουρανών, μέσα στη ματαιότητα των λογισμών τους, προς δική τους απώλεια; Πού είναι αυτοί που λένε ότι στη βασιλεία των ουρανών δεν θέλουμε να εισέλθουμε, επειδή αυτό είναι πάρα πολύ, αλλά επιθυμούμε να βρισκόμαστε σε τόπο ανέσεως και αυτό μας αρκεί; Ένα σώμα μαζί με τον Χριστό οφείλουν να είναι όλοι οι απ' αιώνος άγιοι. Και πού αλλού νομίζουν τέτοιου είδους άνθρωποι ότι θα βρεθούν, εάν αποδειχθούν ανάξιοι του σώματός Του και αποκοπούν από αυτό; Ενώ δε ολόκληρος ο κόσμος θα ανακαινίζεται δια του πυρός, σε ποιον τόπο νομίζουν ότι θα βρεθούν, ώστε να μη δοκιμάσουν την πείρα του και να μη δοκιμαστούν από αυτό; Πράγματι, «μάταιοι αποδείχθηκαν οι διαλογισμοί τους και σκοτίστηκε η ασύνετη καρδιά τους· διότι, ενώ ισχυρίζονταν ότι είναι σοφοί, έγιναν μωροί». Αλλά ας προχωρήσουμε και ας ερευνήσουμε ποιος είναι ο μυστικός γάμος του Θεού, και έπειτα ας κατευθύνουμε τον λόγο σε άλλο θέμα. Σε ποιο θέμα δηλαδή; Σε αυτό που ορισμένοι από τους αμύητους ζητούν να μάθουν. Διότι λένε: «Άραγε στον μέλλοντα αιώνα θα γνωρίζουν οι άγιοι ο ένας τον άλλον, όταν θα αποδίδεται από τον Θεό στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του, ή όχι;» Πρέπει, λοιπόν, να ξεκινήσουμε πρώτα από τα ευαγγελικά λόγια, και έτσι, προχωρώντας ο λόγος, θα διασαφηνίσει και αυτά τα ζητήματα.

Διότι τους φανέρωσε ο Θεός τον πλούτο της χάριτός Του, ώστε να είναι αναπολόγητοι· και τους αξίωσε να γευθούν την επουράνια δωρεά και τους έκανε μετόχους του Αγίου Πνεύματος, όπως ακριβώς αναφωνεί και ο θείος Παύλος: «Αυτοί όμως δεν Τον δόξασαν ως Θεό», ούτε Τον αγάπησαν, ούτε σεβάστηκαν την άπειρη αγαθότητά Του, «ούτε Τον ευχαρίστησαν, αλλά έγιναν μάταιοι στους διαλογισμούς τους και σκοτίστηκε η ασύνετη καρδιά τους· διότι, ενώ ισχυρίζονταν ότι είναι σοφοί, έγιναν μωροί». Δεν συμπεριφέρονται όμως έτσι όλοι όσοι φοβούνται τον Κύριο. Αλλά όσοι υπομείνουν με χαρά τις παιδαγωγίες του ίδιου τους του Πατέρα και Δεσπότη ως ευγνώμονες δούλοι και ως γνήσιοι υιοί, λέγοντας: «Θα υπομείνω την παιδαγωγία του Κυρίου, διότι αμάρτησα απέναντί Του», και αλλού: «Τα παρόντα παθήματα δεν είναι άξια να συγκριθούν με τη δόξα που πρόκειται να μας αποκαλυφθεί», και με αυτόν τον τρόπο εμμείνουν στην καθημερινή, όπως είπαμε, παιδαγωγία και στη διαρκή μετάνοια, χωρίς να αποσκιρτούν ή να δυσφορούν γι' αυτήν, παιδαγωγούμενοι με τον προαναφερθέντα τρόπο, αυτοί διαμένουν πάντοτε λαμπρά στολισμένοι στον πατρικό οίκο, καθήμενοι στο ίδιο τραπέζι με τον Πατέρα τους και βλέποντας καθαρά τη δόξα Του και τον πλούτο που πρόκειται να κληρονομήσουν. Όταν δε ανατραφούν σωστά και μέσα από την παιδαγωγία φθάσουν στο μέτρο της ηλικίας του τέλειου άνδρα, τότε και ο πανάγαθος Πατέρας παραδίδει στα χέρια τους όλα τα υπάρχοντά Του.

Απορώ, λοιπόν, πώς αυτοί που ούτε αξιώθηκαν ποτέ να λάβουν ή να δουν καθόλου αυτή τη δόξα, ισχυρίζονται ότι την έχουν ολόκληρη μέσα τους. Αλλά, ω της πωρώσεως, ω του σκοτασμού, ω της άγνοιας και της μάταιης οιήσεως, πού άραγε ή από ποιες Γραφές το έμαθαν αυτό; Όντως ματαιώθηκαν στους διαλογισμούς τους και σκοτίστηκε η ασύνετη καρδιά τους και έμειναν στην Αίγυπτο, δηλαδή στο σκοτάδι των παθών και των ηδονών τους.

Διότι, βεβαίως, λίγο-λίγο μέσα από εκείνη τη μικρή οπή ό,τι έχει τοποθετηθεί μέσα θα διαρρεύσει και θα χυθεί ανεπαίσθητα. Πώς λοιπόν εμείς, ακόμη και χωρίς να διαθέτουμε πολλές αρετές, των οποίων τον άφθαρτο και ανεξάντλητο πλούτο δεν έχουμε αποκτήσει από την εφαρμογή των εντολών, έχοντας μόνο λίγα κατορθώματα και αυτά αποκομμένα το ένα από το άλλο εξαιτίας των αμαρτιών, νομίζουμε ότι είμαστε σκεύη τέλεια και ακέραια, και πιστεύουμε πως φέρουμε μέσα μας ως θησαυρό το Άγιο Πνεύμα; Αλλά πράγματι, σύμφωνα με αυτόν που είπε: «Ματαιοπονήσαμε στους διαλογισμούς μας και σκοτίστηκε η ασύνετη καρδιά μας, και ενώ λέγαμε ότι είμαστε σοφοί, γίναμε μωροί». Διότι, αν και ο θείος Παύλος αναφωνεί: «Ο Θεός, ο οποίος είπε να λάμψει φως μέσα από το σκοτάδι, είναι αυτός που έλαμψε στις καρδιές μας, και έχουμε αυτόν τον θησαυρό σε πήλινα σκεύη», εντούτοις, όταν λέει «σκεύη» εννοεί τα σώματά μας, όπως άλλωστε λέει και κάπου αλλού: «Δεν γνωρίζετε ότι τα σώματά σας είναι ναός του Αγίου Πνεύματος που κατοικεί μέσα σας και δεν ανήκετε στον εαυτό σας;». Λέγοντας δε «πήλινα», υπαινίχθηκε την αδυναμία της φύσης μας. Άθραυστα λοιπόν και αδιάρρηκτα είναι τέτοια σώματα εξαιτίας της ακαταμάχητης δύναμης του θησαυρού που υπάρχει μέσα σε αυτά. Γι' αυτό, προσθέτοντας, αναφέρει: «Ώστε η αφθονία της δύναμης να προέρχεται από τον Θεό και όχι από εμάς».

Βλέπεις ότι ο άνθρωπος αυτός λησμόνησε τον Θεό; Διότι εκείνος που θυμάται τον Θεό είναι αυτός που ελευθερώθηκε από τα έργα του διαβόλου, και όχι εκείνος που διηγείται τα θεία ενώ παραμένει ακόμη δέσμιος στα έργα του διαβόλου. Διότι ένας τέτοιος άνθρωπος είναι άξιος κολάσεως βαρύτερης και από αυτήν των αθέων, επειδή, μολονότι γνώρισε τον Θεό, όπως αποδεικνύουν τα όσα λέγει, δεν Τον δοξάζει ως Θεό, αλλά Τον υβρίζει με τα έργα του διαβόλου. Διότι ο άνθρωπος αυτός είναι εχθρός του Θεού, ακόμη κι αν φαίνεται ότι είναι ακριβής στα δόγματα και διδάσκαλος της ορθόδοξης θεολογίας, αν και αυτό είναι αδύνατον. Πώς, άλλωστε, θα μπορέσει να δει ορθά ένας νους θολωμένος από μια μολυσμένη συνείδηση;

Σε καμία περίπτωση. Διότι οπωσδήποτε, λίγο-λίγο, μέσα από εκείνη τη μικρή οπή, αυτό που έχει εισαχθεί θα διαρρεύσει ανεπαίσθητα και θα χυθεί. Πώς λοιπόν εμείς, αν και στερούμαστε πολλών αρετών, των οποίων τον άφθαρτο και ακένωτο πλούτο δεν έχουμε αποκτήσει από την εργασία των εντολών, εξαιτίας των λίγων κατορθωμάτων μας, τα οποία μάλιστα είναι διαχωρισμένα το ένα από το άλλο λόγω των αμαρτιών, νομίζουμε για τους εαυτούς μας ότι είμαστε σκεύη τέλεια και ακέραια, και φανταζόμαστε ότι φέρουμε μέσα μας το Άγιο Πνεύμα ως θησαυρό; Αλλά όντως, σύμφωνα με τον λόγο της Γραφής, εματαιωθήκαμε στους διαλογισμούς μας και σκοτίστηκε η ασύνετη καρδιά μας, και λέγοντας πως είμαστε σοφοί, γίναμε μωροί. Διότι, αν και ο θείος Παύλος αναφωνεί: Ο Θεός που είπε να λάμψει φως μέσα από το σκοτάδι, είναι αυτός που έλαμψε στις καρδιές μας, και Έχουμε τον θησαυρό αυτόν σε οστράκινα σκεύη, ονόμασε βέβαια «σκεύη» τα σώματά μας, όπως λέει και αλλού: Δεν γνωρίζετε ότι τα σώματά σας είναι ναός του Αγίου Πνεύματος που κατοικεί μέσα σας και ότι δεν ανήκετε στον εαυτό σας; λέγοντας όμως «οστράκινα», υπονόησε την ασθένεια της φύσεώς μας. Άθραυστα λοιπόν και αδιάρρηκτα είναι τα σώματα αυτά, εξαιτίας της ακαταμάχητης δύναμης του θησαυρού που βρίσκεται μέσα τους. Γι' αυτό και προσθέτοντας αναφέρει: Ώστε το μέγιστο της δυνάμεως να μην προέρχεται από εμάς αλλά από τον Θεό.

Και με αυτό αποδεικνύεται ότι έγινε μεσίτης Θεού και ανθρώπων, ενώνοντας τα άκρα στο πρόσωπό του και καθιστώντας μας μέσω αυτού κοινωνούς της θείας φύσεως και υιούς του Θεού, πράγμα θαυμαστό και υπέρτατα αξιέπαινο, που και κατανοείται και λέγεται. Εκείνος, λοιπόν, που υποστηρίζει ότι δεν περιγράφεται κατά σάρκα σύμφωνα με τη δική μας ομοιότητα, αρνείται, ευλογημένε μου αδελφέ, ότι ο Θεός φανερώθηκε με σάρκα, εναντιωνόμενος στο ευαγγέλιο του Χριστού, και εξισώνεται με τους Ιουδαίους· διότι πού θα αληθεύει το ότι έγινε όμοιος με εμάς σε όλα, αν δεν απεικονιζόταν όπως εμείς; Πού δε το «ψηλαφήστε με και δείτε ότι το πνεύμα δεν έχει σάρκα και οστά, όπως βλέπετε ότι έχω εγώ»; Και πού το «γιατί θέλετε να με σκοτώσετε, έναν άνθρωπο που σας έχω πει την αλήθεια, την οποία άκουσα από τον Πατέρα»; Αυτός, λοιπόν, που δεν περιγράφεται, ούτε όμοιος με εμάς είναι, και είναι φανερό ότι ούτε ψηλαφείται ούτε, βέβαια, σκοτώνεται. Όμως, πράγματι θανατώθηκε και ψηλαφήθηκε μετά την ανάσταση· επομένως, είναι και περιγραπτός σύμφωνα με την καθ' ημάς απεικόνιση. Αλλά οι εικονομάχοι παραδόθηκαν στη ματαιότητα των διαλογισμών τους και σκοτίστηκε η ασύνετη καρδιά τους, διότι, αρνούμενοι την εικόνα του Χριστού, μαζί με της Θεοτόκου και όλων των αγίων, αρνούνται τη σωτήρια οικονομία, και, ενώ ομολογούν τον Χριστό όπως τα δαιμόνια, τον αρνούνται με τα έργα τους· διότι ο Χριστός δεν είναι Χριστός, αν δεν περιγράφεται, ούτε προσκυνείται, αν δεν υπάρχει η πίστη ότι προσκυνείται μέσω της εικόνας του.

Στο μέτρο της ταπεινής δύναμης που διαθέτω, αφού τους γέννησα πνευματικά και τους ανέθρεψα, τους νουθέτησα, τους παρακάλεσα, τους στήριξα, τους εξήγγειλα τον λόγο, τους απείλησα, κάποιες φορές τους επιτίμησα καθώς και έπραξα όλα τα υπόλοιπα, όπως το να τους παρηγορήσω σε καιρό θλίψης, να ανεχθώ τις ημέρες της ολιγωρίας τους, να βαστάξω το φορτίο της εξομολόγησής τους, να τους θεραπεύσω με συμπάθεια, να τους αναθρέψω με φιλοστοργία, να τους εκπαιδεύσω με πατρική αγάπη στην καλλιγραφία, στο εργόχειρο, στην ανάγνωση, στην εμπειρία του λόγου, παραχωρώντας τους το δικαίωμα να πάρουν στα χέρια τους σχεδόν κάθε διαθέσιμο βιβλίο, πράγμα που δύσκολα θα έβρισκε κανείς ακόμη και αν ήταν ηγούμενος· διότι, με τη χάρη του Χριστού, διαθέτουμε μεγάλη περιουσία βιβλίων. Αυτοί όμως δεν κατανόησαν τίποτα από όλα αυτά, και αντί για τα αγαθά που ευεργετήθηκαν, έγιναν για εμάς αιτία πικρίας. Διότι, ενώ έβλεπαν, δεν έβλεπαν την αγαθότητα του Θεού, αλλά και με τα αυτιά τους άκουγαν βαριά κατά τις κατηχήσεις, και τελικά σκοτίστηκε η ασύνετη καρδιά τους, και νομίζοντας πως είναι σοφοί στα μάταια, απομωράνθηκαν και αντάλλαξαν τη δόξα τους με ομοίωμα απώλειας. Αλίμονο στον φθόνο και την απροσεξία, εξαιτίας της οποίας πέφτουν όσοι πέφτουν και γλιστρούν όσοι γλιστρούν!

Λύση σε αυτό. Πράγματι, για να εκφραστούμε αποστολικά, επειδή οι Εικονομάχοι περιέπεσαν σε αδόκιμο νου, σκοτίστηκε η ασύνετη καρδιά τους και, ενώ ισχυρίζονταν ότι είναι σοφοί, μωράνθηκαν. Χωρίς να κατανοούν ούτε αυτά που λένε, ούτε εκείνα για τα οποία διαβεβαιώνουν με βεβαιότητα.

Διότι αυτά τα δύο υπονοεί λέγοντας: «Πολλά έχω να σας πω και να κρίνω [για εσάς]»· με το «να πω», υποδηλώνει τον έλεγχο· με το «να κρίνω», την κατάκριση και την καταδίκη. «Αλλά Εκείνος που με έστειλε», λέει, «δεν με έστειλε γι' αυτό, για να κρίνω και να ελέγχω. Διότι δεν απέστειλε ο Θεός τον Υιό του για να κρίνει τον κόσμο, αλλά για να σώσει τον κόσμο.» Επειδή λοιπόν ο Πατέρας μου με απέστειλε για να σώσω, και είναι αληθινός· εύλογα δεν κρίνω κανέναν τώρα, αλλά μόνο λέω όσα άκουσα από τον Πατέρα μου, δηλαδή εκείνα που οδηγούν στη σωτηρία, όχι εκείνα που σκοπεύουν στον έλεγχο. Αυτά δε τα έλεγε, για να μην νομίσουν ότι δεν τους τιμωρεί επειδή τάχα είναι ανίσχυρος· δείχνει, λοιπόν, ότι δεν είναι ανίσχυρος, αλλά ότι δεν θέλει να τους τιμωρήσει, εφόσον βεβαίως δεν ήλθε για να τιμωρήσει, αλλά για να σώσει. Και ενώ ο ίδιος έλεγε αυτά, τόσο ανόητοι ήταν, ώστε «δεν κατάλαβαν», λέει το κείμενο, «ότι τους μιλούσε για τον Πατέρα του». Καίτοι, πόσα πράγματα τους είπε για τον Πατέρα; Αλλά όντως σκοτίστηκε η ασύνετη καρδιά τους. Μερικοί δε κατανοούν με αυτόν τον τρόπο το εξής: «Αλλά Εκείνος που με έστειλε, είναι αληθινός»: Θα μπορούσα, λέει, και τώρα να σας κρίνω, αλλά αυτό το κρατώ για τον μελλοντικό αιώνα. Εσείς όμως απιστείτε, και δεν υπολογίζετε τον καιρό της ανταπόδοσης.

Διότι τυφλός ήταν, είτε γενικώς κάθε άνθρωπος εκ γενετής, δηλαδή εξαιτίας της υποταγής του στη γένεση, με την οποία είναι απόλυτα συνυφασμένη και η φθορά (διότι αφότου καταδικαστήκαμε στη θνητότητα και κατακριθήκαμε να πολλαπλασιαζόμαστε μέσω της εμπαθούς γενέσεως, από τότε ένα παχύ νέφος και, τρόπον τινά, ο δερμάτινος χιτώνας, όπως λένε τα ιερά Λόγια, κάλυψε τα νοερά μας μάτια)· είτε ήταν ο λαός των εθνικών. Διότι και αυτός είναι εκ γενετής τυφλός, όπως οι Έλληνες, οι οποίοι τυφλώθηκαν επειδή θεοποίησαν τα υποκείμενα σε γένεση και φθορά, σύμφωνα με το χωρίο: «Εσκοτίσθη η ασύνετος αυτών καρδία». Τέτοιοι ήταν και οι μάγοι των Περσών, που σπατάλησαν τη ζωή τους στη μελέτη των γενέσεων και στη γενεθλιαλογία (αστρολογία). Αυτόν λοιπόν τον τυφλό (είτε γενικά κάθε άνθρωπο είτε τον εθνικό λαό) είδε ο Ιησούς. Επειδή, δηλαδή, εκείνος δεν μπορούσε να δει τον Δημιουργό, Εκείνος «διά σπλάγχνα ελέους επεσκέψατο ημάς ανατολή εξ ύψους». Και πώς είδε; «Παράγων» (καθώς περνούσε), δηλαδή όχι όντας στον ουρανό, αλλά ερχόμενος με τους όρους της κενώσεως, και σκύβοντας από τον ουρανό, κατά τον προφήτη, και βλέποντας όλους τους υιούς των ανθρώπων. Ή και με άλλη έννοια: Καθώς περνούσε, είδε τον εθνικό λαό, που σημαίνει ότι δεν ήλθε πρωτίστως για αυτόν. Διότι ήλθε για τα απολωλότα πρόβατα του οίκου του Ισραήλ· έπειτα, σαν πάρεργο στην πορεία του, επισκέφθηκε τον λαό που καθόταν στο σκοτάδι της απόλυτης άγνοιας. Και πώς θεραπεύει την τύφλωση; Φτύνοντας χάμω και φτιάχνοντας πηλό.

Όταν δε αυτό το έθνος απομακρύνθηκε, εισέβαλε ένα άλλο, εξαιρετικά άνομο και σκληρό, οι λεγόμενοι Βούλγαροι από τα μέρη της Σκυθίας, οι οποίοι διέσχισαν τον ονομαζόμενο ποταμό Ίστρο, και αφέθηκαν από τον Θεό ως βαριά μάστιγα στα μέρη της Δύσεως. Αυτοί ούτε το όνομα του Χριστού δεν γνώριζαν, αλλά όντας υποδουλωμένοι στη σκυθική αφροσύνη, λάτρευαν τον ήλιο και τη σελήνη και τα υπόλοιπα άστρα· υπήρχαν δε και κάποιοι που προσέφεραν θυσίες στους σκύλους. Τόσο πολύ σκοτίστηκε η ασύνετη καρδιά τους, και λάτρεψαν την κτίση αντί για τον Κτίσαντα. Αφού δε καθυπέταξαν όλη τη χώρα της Ιλλυρίας, και την παλαιά Μακεδονία μέχρι την πόλη των Θεσσαλονικέων, και τα μέρη της παλαιάς Θράκης, δηλαδή γύρω από τη Βέροια και τη Φιλιππούπολη, καθώς και τις βορειότερες περιοχές, κατέλαβαν μεν τις χώρες ως μόνιμοι κάτοικοι· αντάλλασσαν όμως τους κατοίκους της καθεμιάς, μετοικώντας άλλους από αυτές τις πόλεις προς τα βορειότερα, και μεταφέροντας πάλι τους δικούς τους σε αυτές· μεταχειρίζονταν δε όλους ανεξαιρέτως σαν δούλους, αυτοί που ήταν δούλοι κάθε παραφροσύνης και αποστάτες του αληθινού Δεσπότη. Όμως οι Χριστιανοί που βρίσκονταν υπό την εξουσία τους, κρατώντας την πατροπαράδοτη καθαρότατη πίστη, στις εκάστοτε συνομιλίες μαζί τους εισήγαγαν το χριστιανικό δόγμα και τους αποκάλυπταν, όσο ήταν δυνατόν, το φως του Ευαγγελίου.

Θλίψη γι' αυτό κατέλαβε τον μέγα· και αφού αναστέναξε βαθιά και βαριά είπε: «Γνωρίζετε, ω πατέρες και αδελφοί, από πού προήλθε η αρχή της πτώσεώς μας και επήλθε τόσο μεγάλο πλήθος κακών στον κόσμο και ο Εωσφόρος γκρεμίστηκε με μεγάλη πτώση; Όντως, βδέλυγμα ενώπιον του Κυρίου είναι κάθε υπερήφανος στην καρδιά. Διότι δεν αποχωρήσατε εγκαταλείποντας τον Θεόδωρο, αλλά τον σωτήριο λόγο, θεωρώντας προτιμότερο να εκπέσετε από την ηδύτατη και σωτηριώδη διδασκαλία παρά να καταστείλετε τη φλεγμαίνουσα υπερηφάνειά σας. Όντως, λέγοντας πως είστε σοφοί, γίνατε μωροί, και η ασύνετη καρδιά σας σκοτίστηκε. Διότι σας λέω στα αλήθεια ότι αποκόμισα τόση μεγάλη ωφέλεια από τη διδασκαλία του νέου, όση ποτέ άλλοτε. Γι' αυτό λοιπόν, εάν δεν επιδείξετε τη μέγιστη από καρδιάς μετάνοια και μεταμέλεια, όλη η άσκησή σας έχει πάει χαμένη εξαιτίας αυτής της πανώλεθρης υπεροψίας». Με τέτοια λόγια λοιπόν, αφού τους νουθέτησε επαρκώς, κατέστειλε εκείνη τη μεγάλη αλαζονεία και έδιωξε το πάθος που φώλιαζε μέσα τους. Και από εκεί και πέρα διάγαν τον βίο τους με πολλή μετριοφροσύνη και αγάπη.