Πατερικές αναφορές στο ΠΡΟΣ ΡΩΜΑΙΟΥΣ 1:22

Πράγματι, μωράνθηκε ισχυριζόμενος ότι είναι σοφός, επινοώντας σοφίσματα εναντίον του εαυτού του. Διότι αυτό είναι που προβάλαμε προς απόδειξη του ότι ο Θεός δεν έχει μόνο ουσία, αλλά και ενέργεια: διότι το ανενέργητο είναι και ανύπαρκτο. Επομένως, εάν είναι Θεός, είναι και ενεργός· και εάν ενεργεί, έχει και ενέργεια, διότι δεν είναι δυνατόν να ενεργεί χωρίς ενέργεια. Αυτό όμως δεν το κατενόησε, ότι δηλαδή αναιρεί εντελώς το ότι είναι Θεός, εάν δεν πεισθεί ότι Αυτός έχει και ενέργεια.

Επειδή όμως με τη θέλησή του χλεύασε την αλήθεια της ευσέβειας, την οποία γνώρισε νωρίτερα και περισσότερο από εκείνον, αν και δεν μαθήτευσε κοντά μας μέχρι τέλους, και δεν έκρινε άξιο να έχει την επίγνωση του Θεού, για να μιλήσω κατά τον Παύλο, αλλά, ενώ γνώρισε την αλήθεια των δογμάτων περί του Θεού, δεν την δόξασε ούτε τη σεβάστηκε ως θεία αλήθεια, τον παρέδωσε ο Θεός σε αδόκιμο νου, ώστε να μιλάει και να γράφει όχι μόνο όσα δεν αρμόζουν, αλλά και εκείνα που ούτε μεταξύ τους δεν μπορούν να συμβαδίζουν και να συμφωνούν, παρά μόνο ως προς τη στόχευση προς το πονηρό και τη μανιώδη διάθεση και αντίθεση προς την αλήθεια· διότι αυτό, σαν ένα νήμα, διατρέχει ολόκληρο το ύφασμα των συγγραμμάτων του.

Επομένως, το να διακρίνει κανείς τη διαφορά τέτοιων πραγμάτων στον έναν Θεό αποτελεί γνώρισμα μιας διάνοιας πιο διεισδυτικής, ασφαλούς και τέλειας ως προς τη θεοσέβεια. Ο Ακίνδυνος όμως, έχοντας θεωρήσει τη δική του άγνοια ως σύνεση και τη χαμερπή του γνώση ως ύψος διάνοιας, και έχοντας έτσι μάταια υπερηφανευτεί, μωράνθηκε ακόμη περισσότερο ισχυριζόμενος ότι είναι σοφός, και, καθώς παραδόθηκε τελείως σε αδόκιμο νου, ο άθλιος μεταπηδά διαρκώς και διαδοχικά από τη μία αίρεση στην άλλη. Διότι, λέγοντας εκείνα προς τους πιο απλοϊκούς, όπως αναφέραμε, αν κάποιος του απαντήσει σε αυτά με τον προαναφερθέντα τρόπο, ο ίδιος προθύμως ανταπαντά πάλι γράφοντας και λέγοντας: «Ο Υιός και το Άγιο Πνεύμα είναι άκτιστες και θείες δυνάμεις και ενέργειες του Πατρός».

Ισχυρίζονται δε ότι στον λόγο τους δεν μαρτυρεί απλώς και μόνο η Ρέα, αλλά, για να το πούμε έτσι, ολόκληρη η κτίση. Και διασαφηνίζουν ότι αυτό είναι που λέγεται από τον λόγο της Γραφής: «Διότι τα αόρατα αυτού, από την κτίση του κόσμου, καθοράνται επειδή κατανοούνται μέσω των δημιουργημάτων του, δηλαδή η αΐδια αυτού δύναμη και η θειότητά του, ώστε να είναι αυτοί αναπολόγητοι. Διότι, αν και γνώρισαν τον Θεό, δεν τον δόξασαν ούτε τον ευχαρίστησαν ως Θεό, αλλά ματαιώθηκαν στους διαλογισμούς τους και σκοτίστηκε η ασύνετη καρδιά τους. Ισχυριζόμενοι ότι είναι σοφοί, έγιναν μωροί, και άλλαξαν τη δόξα του άφθαρτου Θεού με ομοιώματα εικόνας φθαρτού ανθρώπου και πετεινών και τετράποδων και ερπετών. Γι' αυτό και τους παρέδωκε ο Θεός σε πάθη ατιμίας. Διότι οι γυναίκες τους μετήλλαξαν τη φυσική χρήση στην παρά φύση» —το τι είναι βέβαια η φυσική χρήση κατά την άποψή τους, θα το πούμε αργότερα—, «ομοίως δε και οι άνδρες, αφήνοντας τη φυσική χρήση της γυναίκας, πυρπολήθηκαν από την επιθυμία τους ο ένας για τον άλλον, άνδρες με άνδρες κατεργαζόμενοι την ασχημοσύνη» —ασχημοσύνη δε είναι, κατ' αυτούς, η πρώτη και μακάρια ασχημάτιστη ουσία, η οποία είναι η αιτία όλων των σχημάτων για όσα σχηματίζονται— «και απολαμβάνοντας στους εαυτούς τους την αντιμισθία που έπρεπε για την πλάνη τους.»

ΣΙΓ΄. ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΠΕΤΡΟ. Πώς ειπώθηκε το: «Ενώ ισχυρίζονταν ότι είναι σοφοί, έγιναν μωροί»; Το «Ενώ ισχυρίζονταν ότι είναι σοφοί, έγιναν μωροί» ειπώθηκε, ω σοφέ, και γι' αυτόν τον λόγο: επειδή σε αυτούς μεν υπήρχε μεγάλος όγκος λόγων που στερούνταν την αλήθεια, ενώ στις Γραφές υπάρχει αλήθεια καθαρή από κομπασμό. Τότε λοιπόν απαιτούνταν ανδρεία και πολλή σύνεση, για να απογυμνώσει κάθε περίτεχνη αληθοφάνεια που παρουσίαζε επιτήδεια το ψέμα ως αλήθεια. Τώρα όμως, η πλάνη τους έχει γίνει εύκολα αντιληπτή ακόμη και στους αγροίκους.

ΤΝ΄. Προς τον γραμματικό Ερμεία. Σχετικά με το, «Ενώ ισχυρίζονταν ότι είναι σοφοί, έγιναν ανόητοι.» Κινδυνεύεις να αγνοείς ότι οι ποιητές, εκείνους που δεν έχουν τα πλεονεκτήματα για να διακρίνονται ως προς την ευγένεια, τους εξύμνησαν με απίστευτες μυθολογίες.

Διότι δεν μπορεί να δώσει προσταγές, παρά μόνον εάν ενωθεί μαζί της και σταθεροποιηθεί σε όλη της την έκταση. Ω, τι αδυναμία! Και ο μεν βασιλιάς, όταν προστάζει, τα κατορθώνει όλα, ενώ ο Θεός δεν μπορεί να προστάξει τα πονηρά; Γενικότερα δε, εάν η ύλη στερούνταν εντελώς κάθε καλού, δεν θα μπορούσε να σταθεί. Διότι η πονηρία δεν έχει από τη φύση της την ικανότητα να υφίσταται, εάν δεν στηριχθεί σε κάτι που ανήκει στην αρετή· ώστε, εάν πριν από αυτό δεν είχε καμία ανάμειξη με την αρετή, θα είχε καταστραφεί από καιρό· διότι αυτόν τον τρόπο ύπαρξης έχουν τα κακά. Ας υποθέσουμε ότι κάποιος είναι ακόλαστος και δεν συγκρατεί καθόλου τον εαυτό του, άραγε θα ζήσει δέκα ημέρες; Ας υποθέσουμε ότι κάποιος είναι ληστής και εντελώς ασυνείδητος προς όλους, ακόμη και προς τους συνεργούς του, άραγε θα μπορέσει να ζήσει καθόλου; Ας υποθέσουμε ότι κάποιος είναι ξεδιάντροπος κλέφτης, και δεν κοκκινίζει από ντροπή, αλλά κλέβει δημόσια, άραγε θα επιβιώσει ένας τέτοιος άνθρωπος; Δεν είναι στη φύση των κακών να υφίστανται, εάν δεν λάβουν έστω και κάτι μικρό από τα αγαθά, επομένως, σύμφωνα με τα λεγόμενά τους, ο Θεός είναι εκείνος που τα συγκρότησε. Ας υποθέσουμε πως υπάρχει μια πόλη πονηρών ανθρώπων, άραγε θα μπορέσει ποτέ να σταθεί; Και ας είναι πονηροί, όχι μόνο απέναντι στους αγαθούς, αλλά και αναμεταξύ τους. Είναι όμως αδύνατον να σταθεί. Πράγματι, λέγοντας ότι είναι σοφοί, έγιναν μωροί.

Μετά δε από τα προειρημένα, παραθέτει και άλλη αιτία της πλάνης τους, λέγοντας: «Ενώ ισχυρίζονταν ότι είναι σοφοί, απομωράνθηκαν». Διότι, επειδή σχημάτισαν μεγάλη ιδέα για τον εαυτό τους και δεν καταδέχθηκαν να ακολουθήσουν την οδό που τους υπέδειξε ο Θεός, βυθίστηκαν στους λογισμούς της ανοησίας. Έπειτα, δείχνοντας και περιγράφοντας τον κλύδωνα, πόσο δεινός είναι και ότι στερείται κάθε συγγνώμης, πρόσθεσε τα εξής: «Και αντάλλαξαν τη δόξα του άφθαρτου Θεού με ομοίωμα εικόνας φθαρτού ανθρώπου, και πτηνών και τετράποδων και ερπετών».

Γʹ. Και μάρτυρες αυτών των λόγων είναι εκείνοι που καυχιούνται για την έξωθεν σοφία, οι οποίοι υπερηφανεύονται για τη γενειάδα, τον τρίβωνα και τη ράβδο τους. Διότι, έπειτα από μακρούς και πολλούς διαύλους λόγων, δεν είδαν τους λίθους που βρίσκονταν μπροστά στα μάτια τους· επειδή, αν τους έβλεπαν ως λίθους, δεν θα τους θεωρούσαν θεούς. Και συγκρούστηκαν μεταξύ τους, και κατακρημνίστηκαν στον βαθύτερο γκρεμό της ασέβειας, από πουθενά αλλού, παρά μόνο επειδή εμπιστεύθηκαν όλα τα ζητήματά τους στους λογισμούς. Και αυτό ακριβώς φανερώνοντας ο Παύλος έλεγε: «Ματαιώθηκαν στους διαλογισμούς τους και σκοτίστηκε η ασύνετη καρδιά τους· διατείνονταν ότι είναι σοφοί και αποδείχθηκαν μωροί».

Αλίμονο σε εκείνους που είναι συνετοί κατά τη δική τους κρίση και γνωστικοί στα δικά τους μάτια. Δεν είναι μικρό ελάττωμα και αυτό, το να νομίζει κάποιος τον εαυτό του σοφό και να εμπιστεύεται τα πάντα στους δικούς του λογισμούς. Διότι από αυτό ακριβώς προκύπτει και εκείνο: [εννοώ δηλαδή το να αποκαλεί κανείς το πονηρό καλό, και το καλό πονηρό, και τα εξής]. Αυτό καταλόγιζε και ο Παύλος στους θύραθεν φιλοσόφους, λέγοντας ότι: «Ενώ ισχυρίζονταν πως είναι σοφοί, έγιναν μωροί».

Διότι το ότι δεν τον θεοποίησαν εξαιτίας της ομορφιάς, αλλά εξαιτίας της δικής τους ανοησίας, διαφαίνεται από το εξής: για ποιον λόγο προσκύνησαν τον πίθηκο, τον κροκόδειλο, τον σκύλο, τα πιο ευτελή από τα ζώα; Πράγματι, ματαιώθηκαν στους διαλογισμούς τους και σκοτίστηκε η ασύνετη καρδιά τους· διότι, ενώ διατείνονταν πως είναι σοφοί, απομωράνθηκαν. Εντούτοις, δεν θα απολογηθούμε μόνο με βάση αυτά, αλλά θα πούμε και κάτι περισσότερο.

Ναι, αδελφέ μου, σε παρακαλώ, έτσι πάντοτε να προσεύχεσαι στον Θεό, ώστε να φωτίσει τον νου σου και να σου φανερώσει τη δύναμη των λόγων του. Διότι πολλοί πλανήθηκαν έχοντας εμπιστοσύνη στη δική τους σύνεση, και ισχυριζόμενοι ότι είναι σοφοί έγιναν μωροί, μη κατανοώντας τα γεγραμμένα, και περιέπεσαν σε βλασφημία και χάθηκαν. Εάν λοιπόν, καθώς διαβάζεις, συναντήσεις κάποιον λόγο δυσνόητο, πρόσεχε μήπως σε διδάξει ο Πονηρός να λες μέσα σου: «Δεν είναι έτσι όπως τα λέει αυτός ο λόγος· διότι πώς είναι δυνατόν να είναι έτσι;» και άλλα παρόμοια· αλλά, εάν πιστεύεις στον Θεό, να πιστεύεις και στους λόγους του, και να λες προς τον Πονηρό: «Ύπαγε οπίσω μου, Σατανά. Διότι εγώ γνωρίζω ότι τα λόγια του Θεού είναι λόγια αγνά, αργύριο πεπυρωμένο επταπλασίως· και δεν υπάρχει σε αυτά τίποτα το σκολιό ούτε το διεστραμμένο, αλλά όλα είναι αγαθά ενώπιον εκείνων που έχουν σύνεση· εγώ όμως είμαι ασύνετος και δεν γνωρίζω· ξέρω λοιπόν ότι είναι γραμμένα πνευματικώς· διότι λέει και ο Απόστολος ότι ο νόμος είναι πνευματικός». Έπειτα, ύψωσε το βλέμμα σου προς τον ουρανό και πες: «Κύριε, πιστεύω στους λόγους σου· δεν αντιλέγω, αλλά εμπιστεύομαι τους λόγους του Αγίου Πνεύματος. Εσύ λοιπόν, Κύριε, σώσε με, ώστε να βρω χάρη ενώπιόν σου. Διότι εγώ δεν ζητώ τίποτε άλλο, παρά μόνον να σωθώ, ώστε να αξιωθώ το έλεός σου, Εύσπλαχνε· διότι δική σου είναι η βασιλεία και το κράτος στους αιώνες, αμήν».

Υπάρχει, λοιπόν, σε αυτό το βιβλίο γνώση σοφίας και παιδείας, κατανόηση λόγων φρονήσεως, στροφές λόγων, κατανόηση της αληθινής δικαιοσύνης, καθοδήγηση κρίσεων, και η υπόσχεση του να γνωρίσει κανείς μέσα από αυτά παραβολές, ρήσεις σοφών, αινίγματα και σκοτεινούς λόγους. Και υπάρχουν γνώσεις σοφίας και παιδείας. Διότι, επειδή οι μεν Έλληνες διατείνονται ότι κατέχουν σοφία, οι δε αιρετικοί νομίζουν ότι έχουν παιδεία, για τον λόγο αυτόν αυτός διδάσκει την αληθινή σοφία και παιδεία, ώστε να μην περιπέσει κάποιος, εξαιτίας της ομωνυμίας της σοφίας, στα σοφίσματα των Ελλήνων και των αιρετικών. Διότι και οι Έλληνες, θεωρώντας ότι είναι σπουδαίοι και ισχυριζόμενοι ότι είναι σοφοί, εμωράνθησαν. Οι δε αιρετικοί, νομίζοντας ότι λαμβάνουν παιδεία, διαστράφηκαν και αμαρτάνουν, όντες αυτοκατάκριτοι. Όμως ο σοφός, αφού ακούσει τους θείους λόγους, θα γίνει σοφότερος. Διότι, αφού ακούσει τα προστάγματα του Θεού και τα τηρήσει, και δεν αδιαφορήσει για την παιδεία του Κυρίου, ούτε παρασυρθεί από την απάτη, θα γίνει σοφός υιός, και έχοντας πλέον παιδευθεί, γρήγορα θα δεχθεί και τη γνώση που προέρχεται από τον Θεό.

Τους φέρνει λοιπόν ενώπιον του θείου δικαστηρίου. «Αυτών που κατακρατούν την αλήθεια με την αδικία, διότι ό,τι είναι γνωστό για τον Θεό είναι φανερό ανάμεσά τους. Διότι ο Θεός τους το φανέρωσε. Επειδή τα αόρατα γνωρίσματά του από την κτίση του κόσμου βλέπονται καθαρά, καθώς κατανοούνται μέσω των δημιουργημάτων του, δηλαδή η αιώνια δύναμή του και η θεότητά του». Και ποιοι είναι αυτοί; Τα τέκνα των Ελλήνων, αυτοί που απέδωσαν την προσκύνηση του Θεού σε ξύλα και λίθους, και που, όσο εξαρτάται από αυτούς, αδικούν τη δόξα του Θεού, έστω κι αν Εκείνος δεν αδικείται. «Ώστε να είναι αυτοί αναπολόγητοι. Διότι, αν και γνώρισαν τον Θεό, δεν τον δόξασαν ως Θεό ούτε τον ευχαρίστησαν, αλλά ματαιοπόνησαν στους συλλογισμούς τους, και σκοτίστηκε η ασύνετη καρδιά τους· ενώ ισχυρίζονταν ότι είναι σοφοί, απομωράνθηκαν». Καίτοι ο Θεός δεν τα δημιούργησε αυτά για αυτόν τον σκοπό, αν και αυτό ήταν το αποτέλεσμα· διότι δεν έθεσε ενώπιόν τους τόση διδασκαλία για να τους στερήσει τη δυνατότητα απολογίας, αλλά για να αποκτήσουν επίγνωση αυτού· επειδή όμως τον αγνόησαν, στέρησαν από τον εαυτό τους κάθε δικαιολογία. «Και αντάλλαξαν τη δόξα του άφθαρτου Θεού». Για να καταδείξει την κατηγορία κατά της προαίρεσής τους· διότι ό,τι κατέχει κάποιος, αυτό και ανταλλάσσει. «Με ομοίωμα εικόνας φθαρτού ανθρώπου και πτηνών και τετραπόδων και ερπετών».

Αφού, λοιπόν, ο βασιλιάς κάθισε σε βήμα ψηλό και υπερυψωμένο, διέταξε τον γιο του να παρακαθήσει μαζί του. Εκείνος, όμως, από σεβασμό και τιμή προς τον πατέρα του δεν θέλησε να το πράξει αυτό, και κάθισε στο έδαφος κοντά του. Παρουσιάστηκαν, λοιπόν, οι γνώστες της σοφίας που μωράνθηκε από τον Θεό, των οποίων η ασύνετη καρδιά πλανήθηκε, όπως ακριβώς λέει ο Απόστολος: «Ενώ νόμιζαν ότι είναι σοφοί, έγιναν μωροί, και αντάλλαξαν τη δόξα του άφθαρτου Θεού με το ομοίωμα θνητών ανθρώπων, τετράποδων και ερπετών». Αυτοί συγκεντρώθηκαν για να αναμετρηθούν δια των λόγων με τον γιο του βασιλιά και με όσους βρίσκονταν γύρω του, και εκπληρωνόταν σε αυτούς η παροιμία, ότι δηλαδή η ζαρκαδιά επιχειρούσε να πολεμήσει με το λιοντάρι. Διότι αυτός μεν είχε θέσει τον Ύψιστο ως καταφύγιό του και είχε εναποθέσει την ελπίδα του στη σκιά των πτερύγων Του· εκείνοι δε είχαν στηρίξει την πεποίθησή τους στους άρχοντες αυτού του αιώνα που καταργούνται, και στον κοσμοκράτορα του σκότους, στον οποίο είχαν υποτάξει τον εαυτό τους ελεεινά και άθλια.

«Στους Μωαβίτες και στους Αμμωνίτες», λέει, «ας μην επιτρέπεται η είσοδος στην Εκκλησία του Θεού», δηλαδή στα διαλεκτικά και κακόβουλα επιχειρήματα, τα οποία, ερευνώντας με περιέργεια τη γέννηση του Θεού και την άρρητη εκπόρευση, επαναστατούν τολμηρά εναντίον της θεότητας. Εμείς όμως, ακολουθώντας τις θείες Γραφές και απομακρύνοντας τα εμπόδια από όσους είναι τυφλοί, ας προσκολληθούμε στη σωτηρία, προτιμώντας να τολμήσουμε οτιδήποτε άλλο, παρά να αυθαδιάσουμε σε κάτι απέναντι στον Θεό». Με αυτά συμφωνεί στη συνέχεια και ο μέγας Βασίλειος, λέγοντας: «Η απλότητα της πίστεως είναι ισχυρότερη από τις λογικές αποδείξεις. Διότι, όπως στα πράγματα που βρίσκονται μπροστά στα μάτια μας η εμπειρία αποδείχθηκε ανώτερη από την αντιλογία, έτσι και στα υπερβατικά δόγματα ας είναι η πίστη ανώτερη από την κατανόηση μέσω των συλλογισμών. Επειδή, αν πρόκειται να μετράμε τα πάντα με την κατανόηση και να θεωρούμε ότι ό,τι είναι ασύλληπτο για τη λογική δεν υπάρχει καθόλου, τότε θα χαθεί ο θεσμός της πίστεως, θα χαθεί και ο μισθός της ελπίδας. Και πάλι, πώς θα ήμασταν άξιοι των μακαρισμών που επιφυλάσσονται για όσους πιστεύουν στα αόρατα, εάν πειθόμαστε μόνο από όσα είναι προφανή μέσω της λογικής; Γιατί ματαιώθηκαν τα έθνη και σκοτίστηκε η ασύνετη καρδιά τους, και ισχυριζόμενοι ότι είναι σοφοί, απομωράνθηκαν; Δεν συνέβη επειδή, ακολουθώντας τα συμπεράσματα των λογικών αναλύσεων, απειθούν στο κήρυγμα του Πνεύματος;»

Τρεις είναι ως προς τις υποστάσεις οι πρώτες ενάδες, οι οποίες διαφέρουν μεταξύ τους μόνο ως προς τούτο: ότι η μία είναι αγέννητη, η άλλη γεννητή και η άλλη εκπορευτή, ενώ ως προς το ότι η καθεμία είναι Θεός και ενάδα δεν διαφέρουν σε τίποτα· γι' αυτό και οι τρεις είναι ομοίως μεθεκτές και αμέθεκτες. Ο δε σοφός ισχυρίζεται ότι καθένας από τους θεούς του είναι και δύο υποστάσεις, χωρίς να φροντίζει πλέον πώς θα διατηρήσει τον Θεό απλό, ούτε να κατανοεί την πασιφανή σε όλους και κοινή παραδοχή ότι δεν είναι αδύνατο να συνέλθουν δύο φύσεις σε μία υπόσταση. Διότι, βέβαια, άλλη είναι η φύση της ψυχής και άλλη του σώματος, και όμως κάθε υπόσταση των έμψυχων όντων συνίσταται από ψυχή και σώμα· αντίθετα, δύο υποστάσεις δεν συνήλθαν ποτέ σε μία φύση. Έτσι, οι σοφοί των Ελλήνων, διατεινόμενοι πως είναι σοφοί, μωράνθηκαν.

ΡΞΕʹ. Κάθε πλήθος ενάδων στις οποίες μετέχει κάποιο αισθητό σώμα είναι εγκόσμιο ... 142,26-144,8. Σε αυτό το κεφάλαιο είναι φανερό ότι ο σοφός αυτός ονομάζει τις ενάδες θεότητες· διότι ούτε, λέγει, η θεότητα, αντί να πει ούτε η ενάδα, συνδέεται αμέσως με την ψυχή, και πάλι, και ο ίδιος ο νους κατά το ακρότατο σημείο του μετέχει της ενάδος, δηλαδή της θεότητος. Ώστε δεν πρεσβεύει μόνο ένα πλήθος θεών αλλά και θεοτήτων, ή μάλλον πλήθη άπειρα και αναρίθμητα, άλλα μεν εγκόσμια, άλλα δε υπερκόσμια, άλλα νοερά, άλλα νοητά, και κάποια άλλα ανώτερα από αυτά. Έτσι καταμερίζει τη μία αρχή με πολλούς τρόπους, και όμως ψευδώς ισχυρίζεται ότι πρεσβεύει το Ένα. Έπειτα προσπαθεί να αναγορεύσει σε θεούς και τα αισθητά σώματα, όπως τα άστρα, τον ουρανό, τα στοιχεία, ολόκληρο τον κόσμο. Έτσι έχει περιπέσει στη ματαιότητα να λατρεύει την κτίση αντί για τον Κτίσαντα. Για εμάς, αντιθέτως, διατηρείται η μία θεότητα αμέριστη και αδιαίρετη, η οποία προσκυνείται ασυγχύτως σε μία Τριάδα υποστάσεων, αλλά και πιστεύεται ότι μία υπόσταση αυτής, ο Υιός του Πατρός, ενώθηκε με τη δική μας φύση με τη μεσολάβηση νοερής ψυχής, ατρέπτως, αφύρτως, ασυγχύτως και αδιαιρέτως· έτσι εμείς πρεσβεύουμε καθαρά το Ένα.

Ρωμ. 1,19-26 «Διότι το γνωστό του Θεού», δηλαδή αυτό που είναι δυνατόν να γνωριστεί για αυτόν, ότι είναι δημιουργός, ότι είναι προνοητής, και τα παρόμοια. «Διότι τα αόρατα αυτού», όπως οι άγγελοι και οι άλλες ασώματες ουσίες, «από την κτίση του κόσμου» κατανοούνται και «γίνονται ορατά». Πώς; Καθώς και αυτά «νοούνται μέσα στα δημιουργήματα» και συναριθμούνται με αυτά. Η σύνταξη λοιπόν είναι με σχήμα υπερβατό: ή «νοούμενα μέσα στα δημιουργήματα», αντί του να ενυπάρχουν στα ίδια τα δημιουργήματα και να υπηρετούν τη βούληση του Θεού και να εκπληρώνουν τα προστάγματά του· ή λέγοντας «τα αόρατα αυτού» εννοεί το ίδιο το αόρατο της ουσίας του. Και πώς είναι δυνατόν, λέει, να δει και να κατανοήσει κανείς το θείο, εφόσον είναι αόρατο; Ναι, είναι δυνατόν, λέει, από τα κτίσματά του να δει κανείς καθαρά τη θεότητά του και τη δύναμή του. «Τόσο η αιώνια δύναμή του όσο και η θεότητά του». Πώς «από την κτίση του κόσμου» γνωρίζεται η θεότητα του Θεού και η «αιώνια δύναμή» του; Είδε κάποιος τον κόσμο και μέσα σε αυτόν τις ομορφιές των άστρων, το μέγεθος και την πορεία της σελήνης, την τάξη του ήλιου και την απαράβατη αλληλουχία τους· δεν κάνει ημέρα η σελήνη, ούτε νύχτα ο ήλιος, οι νύχτες παραχωρούν εύτακτα τη θέση τους στις ημέρες, και οι ημέρες υποχωρούν αναλόγως στις νύχτες. Ο αιθέρας διατηρεί τον οικείο του τόπο, και ο αέρας παραμένει από κάτω του, και ούτε εκείνος εισχωρεί σε ξένη χώρα, ούτε ο αέρας επεκτείνεται σε όσα βρίσκονται πάνω από αυτόν.

Δεν κατανόησαν. Διότι ούτε και επέλεξαν να κατανοήσουν, αλλά, ενώ ισχυρίζονταν ότι είναι σοφοί, έγιναν μωροί και σκοτίστηκε στους διαλογισμούς τους η ασύνετη καρδιά τους. Αυτό έλεγε και ο προφήτης από παλιά, προβλέποντας τα μέλλοντα: θα ακούσουν με τα αυτιά τους και δεν πρόκειται να δουν. Διότι πωρώθηκε η καρδιά του λαού αυτού, και με τα αυτιά τους δυσκολεύτηκαν να ακούσουν και έκλεισαν τα μάτια τους, μήπως τυχόν δουν με τα μάτια τους και ακούσουν με τα αυτιά τους και κατανοήσουν με την καρδιά τους και επιστρέψουν, και εγώ τους θεραπεύσω.

Και με πυρ άσβεστο και με σκουλήκι που ποτέ δεν πεθαίνει εντελώς, θα τιμωρηθούν από τον ίδιο τον Ποιητή τους και Δημιουργό αυτού του σύμπαντος, επειδή δεν θέλησαν να Τον ατενίσουν αναλόγως εδώ, μέσα από το μέγεθος και την ομορφιά των κτισμάτων· ούτε επιθύμησαν να δουν και να κατανοήσουν Αυτόν που είναι αόρατος στα μάτια των ανθρώπων, αλλά από την κτίση του κόσμου καθοράται και νοείται μέσω των δημιουργημάτων Του. Αντιθέτως, σκοτίστηκε η ασύνετη καρδιά τους και, ισχυριζόμενοι ότι είναι σοφοί, έγιναν μωροί και λάτρεψαν την κτίση παρά τον Κτίστη. [6] Ο Νεμεσίων όμως, που είναι η αφορμή για αυτή μας την αφήγηση (διότι σε αυτόν θα στρέψω πάλι την πένα μου), αν και συγκαταλεγόταν στους Χριστιανούς, όπως λέγεται, επειδή ακολούθησε ασυλλόγιστα εκείνους που εισάγουν την ειμαρμένη, γεύτηκε από τότε την κόλαση που είχε ετοιμαστεί για αυτούς. Και δικαίως του αφαιρούνται τα μάτια του σώματος, με τα οποία κακώς παρατηρούσε τα ουράνια, και με περιέργεια παρακολουθούσε την κίνηση του χορού των άστρων, έχοντας λησμονήσει το βάπτισμα και όλα όσα είχε εκεί συμφωνήσει με τον Χριστό. Αφού έπαθε την τύφλωση των ματιών, επιβεβαίωσε αμέσως την αλήθεια της Γραφής, καθώς τιμωρήθηκε μέσω αυτών ακριβώς με τα οποία αμάρτανε. Επειδή όμως αγνοούσε την αιτία της τυφλότητάς του και ότι αυτή ήταν μάστιγα και δεσμός που τον τιμωρούσε και τον εμπόδιζε από την αμαρτωλή παρατήρηση, άρχισε να αναζητά ιατρούς, προσελκύοντας τους καλύτερους από αυτούς με την υπόσχεση γενναιόδωρων αμοιβών.

Πού είναι λοιπόν αυτοί που πλάθουν στο μυαλό τους πολλές μονές έξω από τη βασιλεία των ουρανών, μέσα στη ματαιότητα των λογισμών τους, προς δική τους απώλεια; Πού είναι αυτοί που λένε ότι στη βασιλεία των ουρανών δεν θέλουμε να εισέλθουμε, επειδή αυτό είναι πάρα πολύ, αλλά επιθυμούμε να βρισκόμαστε σε τόπο ανέσεως και αυτό μας αρκεί; Ένα σώμα μαζί με τον Χριστό οφείλουν να είναι όλοι οι απ' αιώνος άγιοι. Και πού αλλού νομίζουν τέτοιου είδους άνθρωποι ότι θα βρεθούν, εάν αποδειχθούν ανάξιοι του σώματός Του και αποκοπούν από αυτό; Ενώ δε ολόκληρος ο κόσμος θα ανακαινίζεται δια του πυρός, σε ποιον τόπο νομίζουν ότι θα βρεθούν, ώστε να μη δοκιμάσουν την πείρα του και να μη δοκιμαστούν από αυτό; Πράγματι, «μάταιοι αποδείχθηκαν οι διαλογισμοί τους και σκοτίστηκε η ασύνετη καρδιά τους· διότι, ενώ ισχυρίζονταν ότι είναι σοφοί, έγιναν μωροί». Αλλά ας προχωρήσουμε και ας ερευνήσουμε ποιος είναι ο μυστικός γάμος του Θεού, και έπειτα ας κατευθύνουμε τον λόγο σε άλλο θέμα. Σε ποιο θέμα δηλαδή; Σε αυτό που ορισμένοι από τους αμύητους ζητούν να μάθουν. Διότι λένε: «Άραγε στον μέλλοντα αιώνα θα γνωρίζουν οι άγιοι ο ένας τον άλλον, όταν θα αποδίδεται από τον Θεό στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του, ή όχι;» Πρέπει, λοιπόν, να ξεκινήσουμε πρώτα από τα ευαγγελικά λόγια, και έτσι, προχωρώντας ο λόγος, θα διασαφηνίσει και αυτά τα ζητήματα.

Διότι τους φανέρωσε ο Θεός τον πλούτο της χάριτός Του, ώστε να είναι αναπολόγητοι· και τους αξίωσε να γευθούν την επουράνια δωρεά και τους έκανε μετόχους του Αγίου Πνεύματος, όπως ακριβώς αναφωνεί και ο θείος Παύλος: «Αυτοί όμως δεν Τον δόξασαν ως Θεό», ούτε Τον αγάπησαν, ούτε σεβάστηκαν την άπειρη αγαθότητά Του, «ούτε Τον ευχαρίστησαν, αλλά έγιναν μάταιοι στους διαλογισμούς τους και σκοτίστηκε η ασύνετη καρδιά τους· διότι, ενώ ισχυρίζονταν ότι είναι σοφοί, έγιναν μωροί». Δεν συμπεριφέρονται όμως έτσι όλοι όσοι φοβούνται τον Κύριο. Αλλά όσοι υπομείνουν με χαρά τις παιδαγωγίες του ίδιου τους του Πατέρα και Δεσπότη ως ευγνώμονες δούλοι και ως γνήσιοι υιοί, λέγοντας: «Θα υπομείνω την παιδαγωγία του Κυρίου, διότι αμάρτησα απέναντί Του», και αλλού: «Τα παρόντα παθήματα δεν είναι άξια να συγκριθούν με τη δόξα που πρόκειται να μας αποκαλυφθεί», και με αυτόν τον τρόπο εμμείνουν στην καθημερινή, όπως είπαμε, παιδαγωγία και στη διαρκή μετάνοια, χωρίς να αποσκιρτούν ή να δυσφορούν γι' αυτήν, παιδαγωγούμενοι με τον προαναφερθέντα τρόπο, αυτοί διαμένουν πάντοτε λαμπρά στολισμένοι στον πατρικό οίκο, καθήμενοι στο ίδιο τραπέζι με τον Πατέρα τους και βλέποντας καθαρά τη δόξα Του και τον πλούτο που πρόκειται να κληρονομήσουν. Όταν δε ανατραφούν σωστά και μέσα από την παιδαγωγία φθάσουν στο μέτρο της ηλικίας του τέλειου άνδρα, τότε και ο πανάγαθος Πατέρας παραδίδει στα χέρια τους όλα τα υπάρχοντά Του.

Διότι, βεβαίως, λίγο-λίγο μέσα από εκείνη τη μικρή οπή ό,τι έχει τοποθετηθεί μέσα θα διαρρεύσει και θα χυθεί ανεπαίσθητα. Πώς λοιπόν εμείς, ακόμη και χωρίς να διαθέτουμε πολλές αρετές, των οποίων τον άφθαρτο και ανεξάντλητο πλούτο δεν έχουμε αποκτήσει από την εφαρμογή των εντολών, έχοντας μόνο λίγα κατορθώματα και αυτά αποκομμένα το ένα από το άλλο εξαιτίας των αμαρτιών, νομίζουμε ότι είμαστε σκεύη τέλεια και ακέραια, και πιστεύουμε πως φέρουμε μέσα μας ως θησαυρό το Άγιο Πνεύμα; Αλλά πράγματι, σύμφωνα με αυτόν που είπε: «Ματαιοπονήσαμε στους διαλογισμούς μας και σκοτίστηκε η ασύνετη καρδιά μας, και ενώ λέγαμε ότι είμαστε σοφοί, γίναμε μωροί». Διότι, αν και ο θείος Παύλος αναφωνεί: «Ο Θεός, ο οποίος είπε να λάμψει φως μέσα από το σκοτάδι, είναι αυτός που έλαμψε στις καρδιές μας, και έχουμε αυτόν τον θησαυρό σε πήλινα σκεύη», εντούτοις, όταν λέει «σκεύη» εννοεί τα σώματά μας, όπως άλλωστε λέει και κάπου αλλού: «Δεν γνωρίζετε ότι τα σώματά σας είναι ναός του Αγίου Πνεύματος που κατοικεί μέσα σας και δεν ανήκετε στον εαυτό σας;». Λέγοντας δε «πήλινα», υπαινίχθηκε την αδυναμία της φύσης μας. Άθραυστα λοιπόν και αδιάρρηκτα είναι τέτοια σώματα εξαιτίας της ακαταμάχητης δύναμης του θησαυρού που υπάρχει μέσα σε αυτά. Γι' αυτό, προσθέτοντας, αναφέρει: «Ώστε η αφθονία της δύναμης να προέρχεται από τον Θεό και όχι από εμάς».

Επειδή, λοιπόν, τα μεν εκούσια είναι ως επί το πλείστον λίγα και ολοφάνερα, και οδηγούν σε μετάνοια, επειδή είναι φανερά, και παρακινούν αυτόν που τα έπραξε σε κατάνυξη, εφόσον του είναι γνωστά, τα δε υπόλοιπα, δηλαδή τα ακούσια, όσα γίνονται εν γνώσει ή εν αγνοία, όχι μόνο είναι πολλά και αμέτρητα, αλλά είναι και αόρατα και λανθάνοντα, και γι' αυτόν τον λόγο δεν παρακινούν καθόλου σε μετάνοια αυτόν που διέπραξε τόσα αναρίθμητα κακά, καθώς δεν τα κατανοεί, εξαιτίας αυτού ακριβώς έχουμε ανάγκη από ακόμη μεγαλύτερη ικεσία προς τον Θεό για αυτά τα σφάλματα, παρά για τα εκούσια και φανερά. Διότι, μέσω της άγνοιας για αυτά, ο διάβολος ωθεί τους περισσότερους στην υπερηφάνεια και την αλαζονεία, ενώ δεν είναι τίποτα και νομίζουν ότι είναι κάτι. Αυτοί, αν και ισχυρίζονταν ότι είναι σοφοί, έγιναν μωροί, αγνοώντας ότι η σωτηρία όλων προέρχεται μόνο από το έλεος του Θεού. Διότι κανένας από τους ανθρώπους δεν έχει το αυτοδίκαιο της σωτηρίας, ούτε δίκαιος ούτε αμαρτωλός. Λέει δε ο Θεός: Θα ελεήσω εκείνον που ελεώ, και θα σπλαχνιστώ εκείνον που σπλαχνίζομαι, και ο Δαβίδ λέει προς τον Θεό: Κύριε της σωτηρίας μου. Τι είναι, λοιπόν, το να σωθεί κανείς; Το να μετάσχει στην αγιότητα του Θεού. Αυτό επαφίεται στην κρίση του Θεού, το να μεταδώσει τη δική Του αγιότητα σε εκείνους που κατευθύνουν τις καρδιές τους προς Αυτόν, και των οποίων το πνεύμα στάθηκε πιστό στον Θεό. Διότι το πρόσωπό Του βλέπει ευθύτητα. Επειδή οι άνθρωποι βλέπουν αυτό που φαίνεται, ο Θεός όμως βλέπει αυτό που κρύβεται.

Σε καμία περίπτωση. Διότι οπωσδήποτε, λίγο-λίγο, μέσα από εκείνη τη μικρή οπή, αυτό που έχει εισαχθεί θα διαρρεύσει ανεπαίσθητα και θα χυθεί. Πώς λοιπόν εμείς, αν και στερούμαστε πολλών αρετών, των οποίων τον άφθαρτο και ακένωτο πλούτο δεν έχουμε αποκτήσει από την εργασία των εντολών, εξαιτίας των λίγων κατορθωμάτων μας, τα οποία μάλιστα είναι διαχωρισμένα το ένα από το άλλο λόγω των αμαρτιών, νομίζουμε για τους εαυτούς μας ότι είμαστε σκεύη τέλεια και ακέραια, και φανταζόμαστε ότι φέρουμε μέσα μας το Άγιο Πνεύμα ως θησαυρό; Αλλά όντως, σύμφωνα με τον λόγο της Γραφής, εματαιωθήκαμε στους διαλογισμούς μας και σκοτίστηκε η ασύνετη καρδιά μας, και λέγοντας πως είμαστε σοφοί, γίναμε μωροί. Διότι, αν και ο θείος Παύλος αναφωνεί: Ο Θεός που είπε να λάμψει φως μέσα από το σκοτάδι, είναι αυτός που έλαμψε στις καρδιές μας, και Έχουμε τον θησαυρό αυτόν σε οστράκινα σκεύη, ονόμασε βέβαια «σκεύη» τα σώματά μας, όπως λέει και αλλού: Δεν γνωρίζετε ότι τα σώματά σας είναι ναός του Αγίου Πνεύματος που κατοικεί μέσα σας και ότι δεν ανήκετε στον εαυτό σας; λέγοντας όμως «οστράκινα», υπονόησε την ασθένεια της φύσεώς μας. Άθραυστα λοιπόν και αδιάρρηκτα είναι τα σώματα αυτά, εξαιτίας της ακαταμάχητης δύναμης του θησαυρού που βρίσκεται μέσα τους. Γι' αυτό και προσθέτοντας αναφέρει: Ώστε το μέγιστο της δυνάμεως να μην προέρχεται από εμάς αλλά από τον Θεό.

Στο μέτρο της ταπεινής δύναμης που διαθέτω, αφού τους γέννησα πνευματικά και τους ανέθρεψα, τους νουθέτησα, τους παρακάλεσα, τους στήριξα, τους εξήγγειλα τον λόγο, τους απείλησα, κάποιες φορές τους επιτίμησα καθώς και έπραξα όλα τα υπόλοιπα, όπως το να τους παρηγορήσω σε καιρό θλίψης, να ανεχθώ τις ημέρες της ολιγωρίας τους, να βαστάξω το φορτίο της εξομολόγησής τους, να τους θεραπεύσω με συμπάθεια, να τους αναθρέψω με φιλοστοργία, να τους εκπαιδεύσω με πατρική αγάπη στην καλλιγραφία, στο εργόχειρο, στην ανάγνωση, στην εμπειρία του λόγου, παραχωρώντας τους το δικαίωμα να πάρουν στα χέρια τους σχεδόν κάθε διαθέσιμο βιβλίο, πράγμα που δύσκολα θα έβρισκε κανείς ακόμη και αν ήταν ηγούμενος· διότι, με τη χάρη του Χριστού, διαθέτουμε μεγάλη περιουσία βιβλίων. Αυτοί όμως δεν κατανόησαν τίποτα από όλα αυτά, και αντί για τα αγαθά που ευεργετήθηκαν, έγιναν για εμάς αιτία πικρίας. Διότι, ενώ έβλεπαν, δεν έβλεπαν την αγαθότητα του Θεού, αλλά και με τα αυτιά τους άκουγαν βαριά κατά τις κατηχήσεις, και τελικά σκοτίστηκε η ασύνετη καρδιά τους, και νομίζοντας πως είναι σοφοί στα μάταια, απομωράνθηκαν και αντάλλαξαν τη δόξα τους με ομοίωμα απώλειας. Αλίμονο στον φθόνο και την απροσεξία, εξαιτίας της οποίας πέφτουν όσοι πέφτουν και γλιστρούν όσοι γλιστρούν!

Λύση σε αυτό. Πράγματι, για να εκφραστούμε αποστολικά, επειδή οι Εικονομάχοι περιέπεσαν σε αδόκιμο νου, σκοτίστηκε η ασύνετη καρδιά τους και, ενώ ισχυρίζονταν ότι είναι σοφοί, μωράνθηκαν. Χωρίς να κατανοούν ούτε αυτά που λένε, ούτε εκείνα για τα οποία διαβεβαιώνουν με βεβαιότητα.

Θλίψη γι' αυτό κατέλαβε τον μέγα· και αφού αναστέναξε βαθιά και βαριά είπε: «Γνωρίζετε, ω πατέρες και αδελφοί, από πού προήλθε η αρχή της πτώσεώς μας και επήλθε τόσο μεγάλο πλήθος κακών στον κόσμο και ο Εωσφόρος γκρεμίστηκε με μεγάλη πτώση; Όντως, βδέλυγμα ενώπιον του Κυρίου είναι κάθε υπερήφανος στην καρδιά. Διότι δεν αποχωρήσατε εγκαταλείποντας τον Θεόδωρο, αλλά τον σωτήριο λόγο, θεωρώντας προτιμότερο να εκπέσετε από την ηδύτατη και σωτηριώδη διδασκαλία παρά να καταστείλετε τη φλεγμαίνουσα υπερηφάνειά σας. Όντως, λέγοντας πως είστε σοφοί, γίνατε μωροί, και η ασύνετη καρδιά σας σκοτίστηκε. Διότι σας λέω στα αλήθεια ότι αποκόμισα τόση μεγάλη ωφέλεια από τη διδασκαλία του νέου, όση ποτέ άλλοτε. Γι' αυτό λοιπόν, εάν δεν επιδείξετε τη μέγιστη από καρδιάς μετάνοια και μεταμέλεια, όλη η άσκησή σας έχει πάει χαμένη εξαιτίας αυτής της πανώλεθρης υπεροψίας». Με τέτοια λόγια λοιπόν, αφού τους νουθέτησε επαρκώς, κατέστειλε εκείνη τη μεγάλη αλαζονεία και έδιωξε το πάθος που φώλιαζε μέσα τους. Και από εκεί και πέρα διάγαν τον βίο τους με πολλή μετριοφροσύνη και αγάπη.