Πατερικές αναφορές στο ΠΡΟΣ ΡΩΜΑΙΟΥΣ 1:23

Δίδαξε τους Ιουδαίους να γίνουν κυριοκτόνοι, επειδή τους έπεισε ότι ο Ιησούς δεν είναι Θεός· «Αυτόν δεν γνωρίζουμε από πού είναι». Επειδή, λοιπόν, αφού επιδίωξαν ακατόρθωτα πράγματα, παραδόθηκαν στη φθορά, λέει ο προφήτης πενθώντας: «Διεφθάρησαν και έγιναν βδελυροί με τα έργα τους». Διότι, αφού έγιναν μαθητές του διαβόλου, έπεσαν με την πτώση του διαβόλου· όπως εκείνος από τους ουρανούς, έτσι και αυτοί από τους βασιλικούς θρόνους. Διότι όποιον κάποιος ακολουθεί, αυτού την τύχη και συμμερίζεται. «Διεφθάρησαν και έγιναν βδελυροί με τα έργα» τους. «Διεφθάρησαν», διότι εκστράτευσαν φέρνοντας φθορά εναντίον του αφθάρτου· «Και άλλαξαν τη δόξα του άφθαρτου Θεού με ομοίωμα εικόνας φθαρτού ανθρώπου». Άνθρωποι διεφθαρμένοι στον νου «διεφθάρησαν», αλλά «και έγιναν βδελυροί». Γιατί; Διότι έστησαν την ασέβεια ως βδέλυγμα της ερημώσεως μέσα στον ναό της καρδιάς τους. «Με τα έργα». Γιατί; Διότι όσα η φύση αρνήθηκε, αυτά τα επινόησε η κακή διάθεση. «Διεφθάρησαν», όπως ο Φαραώ και ο Ναβουχοδονόσορ. «Διεφθάρησαν», διότι, αν και τραυματισμένοι και σε κατάσταση σήψης, αναδίδοντας δυσοσμία και διαλυόμενοι σε πύον, δεν αναζήτησαν τον ιατρό. «Έγιναν βδελυροί», διότι, κυλιόμενοι σαν χοίροι στον βούρκο των αμαρτιών και επιστρέφοντας σαν σκύλοι στον δικό τους εμετό, έγιναν μισητοί.

Και την πεινασμένη ψυχή την ενέπλησε με αγαθά. Με τον νοητό άρτο δηλαδή. Εκείνους που κάθονταν στο σκοτάδι και στη σκιά του θανάτου. Σκιά θανάτου δεν θα έσφαλλες αν ονόμαζες την ειδωλολατρία και τις πράξεις της αθεΐας· διότι αυτές είναι που μας χωρίζουν από την αληθινή ζωή. Μέσα σε αυτές βρισκόμασταν πρωτύτερα, επειδή πικραίναμε τον Θεό και εξοργίζαμε τη βουλή του Υψίστου. Διότι, ενώ έπρεπε από το μέγεθος και την ωραιότητα των κτισμάτων να ατενίζουμε τον δημιουργό των πάντων, και να κατανοούμε την αιώνια δύναμη και τη θεότητά του από την κτίση του κόσμου, εμείς, σαν τυφλοί, ζώντας στο σκοτάδι και στη σκιά του θανάτου, και έχοντας δεσμευμένες και τυφλωμένες τις λογικές δυνάμεις της ψυχής, ανταλλάσσαμε τη δόξα του άφθαρτου Θεού με ομοίωμα εικόνας φθαρτού ανθρώπου, καθώς και πτηνών και τετράποδων. Δεσμευμένους μέσα στη φτώχεια και στα σίδερα. Με τα δεσμά των δικών του αμαρτιών ο καθένας σφίγγεται, στερούμενος κάθε αγαθό και καλό.

Διότι, τι το παρόμοιο είδαν μεταξύ της αιρέσεως και της ευσεβούς πίστεως, ώστε να φλυαρούν πως εκείνοι δεν λένε τίποτα το κακό; Αυτό ισοδυναμεί πραγματικά με το να αποκαλούν και τον Καϊάφα χριστιανό, και να συγκαταλέγουν ακόμη τον προδότη Ιούδα στους αποστόλους, και να λένε για εκείνους που ζήτησαν τον Βαραββά αντί για τον Σωτήρα ότι δεν έπραξαν κανένα κακό· επίσης, με το να συνιστούν τον Υμέναιο και τον Αλέξανδρο ως ορθά σκεπτόμενους, και να ισχυρίζονται ότι ο Απόστολος ψεύδεται εναντίον τους. Αλλά ούτε ένας χριστιανός θα ανεχόταν να τα ακούσει αυτά, ούτε θα θεωρούσε κανείς ότι όποιος τολμά να τα λέει αυτά έχει σώο τον νου του. Διότι σε αυτούς, αντί για τον Χριστό υπάρχει ο Άρειος, όπως στους Μανιχαίους ο Μάνης· και αντί για τον Μωυσή και τους άλλους αγίους, έχει βρεθεί ανάμεσά τους κάποιος Σωτάδης, ο οποίος περιγελάται ακόμη και από τους Έλληνες, καθώς και η κόρη της Ηρωδιάδας. Του μεν πρώτου το μαλθακό και θηλυπρεπές ήθος μιμήθηκε ο Άρειος, γράφοντας και ο ίδιος «Θάλειες»· της δε δεύτερης ζήλεψε τον χορό, χορεύοντας άσεμνα και χλευάζοντας μέσα από τις βλασφημίες του κατά του Σωτήρα, με αποτέλεσμα όσοι περιπίπτουν στην αίρεση, αφενός να διαστρέφεται ο νους τους και να παραφρονούν, αφετέρου να ανταλλάσσουν το όνομα του Κυρίου της δόξης με ομοίωμα εικόνας φθαρτού ανθρώπου, και αντί για Χριστιανοί να ονομάζονται πλέον Αρειανοί, φέροντας αυτό ακριβώς ως γνώρισμα της ασέβειάς τους.

«Όπως ακριβώς εσύ δεν είχες, έτσι και ο Υιός του Θεού δεν υπήρχε, πριν γεννηθεί». Με τέτοια λόγια χλευάζουν και εμπαίζουν οι ασεβείς, και παρομοιάζουν τον Θεό με τους ανθρώπους· και ενώ ισχυρίζονται ότι είναι Χριστιανοί, ανταλλάσσουν τη δόξα του Θεού με ομοίωμα εικόνας φθαρτού ανθρώπου. Έπρεπε βέβαια να μην απαντήσουμε καθόλου σε τέτοια πράγματα, επειδή είναι τόσο ανόητα και παράλογα· για να μη φανεί όμως ότι η αίρεσή τους έχει κάτι το στέρεο, αρμόζει, έστω και παρεμπιπτόντως, να τους ελέγξουμε και σε αυτά, κυρίως εξαιτίας των γυναικαρίων που εύκολα εξαπατώνται από αυτούς. Θα έπρεπε λοιπόν, εφόσον λένε αυτά, να ρωτήσουν και κάποιον αρχιτέκτονα: «Μπορείς να οικοδομήσεις χωρίς να υπάρχει υποκείμενη ύλη; Όπως ακριβώς εσύ δεν μπορείς, έτσι και ο Θεός δεν θα μπορούσε να δημιουργήσει τα πάντα χωρίς υποκείμενη ύλη». Θα έπρεπε επίσης να ρωτούν τον κάθε άνθρωπο: «Μπορείς να υπάρξεις χωρίς τόπο; Όπως ακριβώς εσύ δεν μπορείς, έτσι και ο Θεός βρίσκεται μέσα σε τόπο»· ώστε με αυτόν τον τρόπο να μπορέσουν να ντροπιαστούν τουλάχιστον από όσους τους ακούν. Ή για ποιο λόγο, αν μεν ακούν ότι ο Θεός έχει Υιό, κρίνοντας με βάση τους εαυτούς τους Τον αρνούνται, ενώ αν ακούν ότι κτίζει και δημιουργεί, δεν προβάλλουν πλέον ως αντίρρηση τα ανθρώπινα μέτρα; Θα έπρεπε όμως και στο θέμα της δημιουργίας να σκέφτονται ανθρώπινα και να προϋποθέτουν ύλη για τον Θεό, ώστε να αρνηθούν και το ότι ο Θεός είναι κτίστης, και τελικά να κυλίονται μαζί με τους Μανιχαίους.

Διότι, τι το παρόμοιο έχουν δει ανάμεσα στην αίρεση και την ευσεβή πίστη, ώστε να φλυαρούν ισχυριζόμενοι ότι εκείνοι δεν λένε τίποτα το κακό; Αυτό στ' αλήθεια ισοδυναμεί με το να αποκαλούν οι ίδιοι τον Καϊάφα Χριστιανό και να συγκαταλέγουν ακόμη τον προδότη Ιούδα στους αποστόλους, καθώς και να λένε ότι εκείνοι που ζήτησαν τον Βαραββά αντί για τον Σωτήρα δεν έκαναν τίποτα το κακό· σημαίνει ακόμη να συνιστούν τον Υμέναιο και τον Αλέξανδρο ως ορθώς σκεπτόμενους και να λένε ότι ο Απόστολος ψεύδεται εναντίον τους. Αλλά κάτι τέτοιο ούτε να το ακούσει δεν θα ανεχόταν ένας Χριστιανός, ούτε θα μπορούσε κανείς να υποθέσει ότι αυτός που τολμά να τα λέει αυτά έχει σώας τας φρένας. Διότι, αντί του Χριστού σε αυτούς υπάρχει ο Άρειος, όπως ακριβώς στους Μανιχαίους ο Μανιχαίος, και αντί του Μωυσή και των άλλων αγίων έχει επινοηθεί σε αυτούς κάποιος Σωτάδης, ο οποίος περιγελάται ακόμη και από τους Έλληνες, καθώς και η θυγατέρα της Ηρωδιάδας. Του μεν πρώτου το εκθηλυσμένο και θηλυπρεπές ήθος μιμήθηκε ο Άρειος, γράφοντας και ο ίδιος «Θάλειες», της δε δεύτερης ζήλεψε τον χορό, χορεύοντας έξαλλα και εμπαίζοντας μέσα από τις βλασφημίες του κατά του Σωτήρα, με αποτέλεσμα όσοι εμπίπτουν στην αίρεση να διαστρέφονται ως προς τον νου και να φρονούν «παρά ό,τι πρέπει να φρονούν», να «μεταλλάσσουν» το όνομα του «Κυρίου της δόξης» «σε ομοίωμα εικόνας φθαρτού ανθρώπου», και, επομένως, αντί για Χριστιανοί να ονομάζονται Αρειανοί και να φέρουν αυτό το γνώρισμα της ασέβειας.

Κατατάσσοντάς Τον, λοιπόν, ανάμεσα σε αυτά οι οπαδοί του Αρείου, με βάση τη διδασκαλία του Ευσεβίου, και θεωρώντας ότι είναι και Αυτός τέτοιας φύσεως όπως ακριβώς και όσα δημιουργήθηκαν δι’ Αυτού, αποσκίρτησαν από την αλήθεια. Και αφού συγκέντρωσαν για τον εαυτό τους λόγια πανουργίας, περιφέρονταν κατά την αρχή, όταν έπλαθαν αυτήν την αίρεση, και μέχρι σήμερα ακόμη, κάποιοι από αυτούς, συναντώντας παιδιά στην αγορά, τα ρωτούν, όχι βέβαια αντλώντας από τις θείες Γραφές, αλλά εξεμέοντας «το περίσσευμα της καρδιάς» τους, και λένε: «Ο Ων (Αυτός που υπάρχει) δημιούργησε εκ του μη όντος (από το μηδέν) αυτόν που δεν υπήρχε, ή αυτόν που υπήρχε; Τον έκανε λοιπόν ενώ υπήρχε ή ενώ δεν υπήρχε;». Και πάλι ρωτούν: «Ένα είναι το αγένητο ή δύο; Και είναι αυτεξούσιος και με τη δική του προαίρεση δεν τρέπεται, αν και είναι τρεπτής φύσεως; Διότι δεν είναι σαν την πέτρα που μένει από μόνη της ακίνητη». Έπειτα, εισερχόμενοι σε γυναικάρια, ξεστομίζουν πάλι μπροστά τους εκθηλυσμένα λογάκια: «Είχες άραγε υιό πριν γεννήσεις; Όπως ακριβώς λοιπόν δεν είχες, έτσι και ο Υιός του Θεού δεν υπήρχε πριν γεννηθεί». Με τέτοια λόγια χλευάζουν και εμπαίζουν οι άτιμοι και εξομοιώνουν τον Θεό με τους ανθρώπους· «ενώ ισχυρίζονται ότι είναι Χριστιανοί, αλλάσσουν την εικόνα του Θεού με ομοίωμα εικόνας φθαρτών ανθρώπων».

Διότι, ποια άλλη μορφή τούς προσδίδουν καθώς τα σκαλίζουν, παρά εκείνη ανδρών και γυναικών, καθώς και εκείνων που βρίσκονται ακόμη πιο κάτω από αυτούς και είναι άλογα ως προς τη φύση τους, δηλαδή παντοειδών πτηνών, τετράποδων ήμερων και άγριων, και ερπετών, και όσων παράγει η γη και η θάλασσα και ολόκληρη η φύση των υδάτων; Διότι οι άνθρωποι, αφού εξέπεσαν στην αλογία των παθών και των ηδονών, και μη βλέποντας πλέον τίποτε άλλο παρά μόνον ηδονές και σαρκικές επιθυμίες, έχοντας τον νου τους στραμμένο σε αυτά τα άλογα, έπλασαν και το Θείο με τη μορφή αλόγων όντων, σύμφωνα με την ποικιλία των δικών τους παθών, σκαλίζοντας τόσους πολλούς θεούς. Διότι υπάρχουν ανάμεσά τους εικόνες τετράποδων και ερπετών και πτηνών, όπως ακριβώς αναφέρει και ο ερμηνευτής της θείας και αληθινής ευσέβειας: «Ματαιώθηκαν στους διαλογισμούς τους και σκοτίστηκε η ασύνετη καρδιά τους· διατείνονταν ότι είναι σοφοί, μα έγιναν μωροί, και αντάλλαξαν τη δόξα του άφθαρτου Θεού με το ομοίωμα εικόνας φθαρτού ανθρώπου, και πτηνών και τετράποδων και ερπετών· γι' αυτό και τους παρέδωσε ο Θεός σε πάθη ατιμίας». Διότι, αφού προηγουμένως η ψυχή τους έπαθε από την αλογία των ηδονών, όπως προείπα, ξέπεσαν σε αυτού του είδους τη θεοπλαστία· και έχοντας πλέον ξεπέσει, παραδομένοι καθώς τους αποστράφηκε ο Θεός, κυλιούνται κατ' αυτόν τον τρόπο μέσα σε αυτά, και απεικονίζουν μέσω αλόγων όντων τον Θεό, τον Πατέρα του Λόγου.

Εισαχθήκαμε, λοιπόν, οι άνθρωποι σε αυτόν τον κόσμο σαν σε ένα κοινό σχολείο, και λάβαμε την εντολή, αφού προικιστήκαμε με νου και έχοντας οφθαλμούς για να κατανοούμε, να αναγνώσουμε τον Θεό μέσα από την οικονομία και τη διοίκηση του σύμπαντος σαν μέσα από κάποια γράμματα, ώστε εκείνοι που θέλουν να καταγίνονται με την αναζήτηση της αλήθειας, προετοιμασμένοι επαρκώς από τις αφορμές που έλαβαν, να αξιωθούν να δουν πρόσωπο με πρόσωπο τα όσα ορθώς αναζήτησαν, ή, αν έχουν παρεκκλίνει κατά πολύ από την αλήθεια, να ντροπιαστούν μπροστά στην ίδια την αλήθεια για το ψεύδος τους· διότι, «αν και γνώρισαν τον Θεό, δεν τον δόξασαν ούτε τον ευχαρίστησαν ως Θεό». Διότι ο νους των Αγίων όχι μόνο βλέπει, αλλά και ακούει την κτίση να διηγείται τη δόξα του Θεού· διότι λέει: «Οι ουρανοί διηγούνται τη δόξα του Θεού»· εκείνοι όμως, που δεν κατανοούν τίποτε περισσότερο από τα φαινόμενα, παραδόθηκαν στη ματαιότητα και σεβάστηκαν και λάτρευσαν την κτίση παρά τον Κτίστη.

Και πάλι ο Απόστολος αναφέρει: «Διά της παραβάσεως του νόμου ατιμάζεις τον Θεό». Διότι είναι ύβρις για τον νομοθέτη η υπεροψία και η περιφρόνηση των νόμων. Και σε μία οικία που διοικείται κακώς, στην οποία κυριαρχεί θυμός και κραυγή, ύβρις και γέλιο, τρυφή και ασωτία, ακαθαρσία και ασέλγεια, η ατιμία και η αισχύνη για όσα γίνονται επιστρέφει σε εκείνον που την κυβερνά. Είναι, συνεπώς, λογικό να κατανοήσουμε ότι, όπως ακριβώς στα αγαθά έργα δοξάζεται ο Θεός, έτσι και στα πονηρά δοξάζεται ο εχθρός. Διότι όταν, παίρνοντας τα μέλη του Χριστού, τα κάνω μέλη πόρνης, έχω μεταθέσει τη δόξα σε εκείνον που με οδηγεί στην απώλεια, αφαιρώντας την από εκείνον που με σώζει. Και ο άπιστος ανταλλάσσει τη δόξα του άφθαρτου Θεού με ομοίωμα εικόνας φθαρτού ανθρώπου, καθώς και πετεινών, και τετράποδων και ερπετών της γης. Και εκείνος που σέβεται και λατρεύει την κτίση αντί για τον Κτίστη, δεν προσφέρει δόξα στον Θεό, αλλά στα κτίσματα. Ώστε, όποιος αποκαλεί κάτι κτίσμα και έπειτα το προσκυνά, ας γνωρίζει τη μερίδα με την οποία θα καταταχθεί. Ας φοβηθούμε λοιπόν, μήπως, προσφέροντας δόξα και καύχημα στον διάβολο μέσω της αμαρτίας μας, παραδοθούμε μαζί του στην αιώνια αισχύνη. Το ότι, πράγματι, η αμαρτία μας γίνεται δόξα σε εκείνον που την ενεργεί μέσα μας, κατανόησέ το μέσα από ένα παράδειγμα. Όταν δύο στρατηγοί συγκρούονται μεταξύ τους, όταν νικά το ένα τάγμα, ο στρατοπεδάρχης του αποκομίζει τη δόξα· όταν όμως επικρατεί το αντίπαλο, η τιμή μεταβαίνει και πάλι στον άλλον.

Μήπως δεν συνέβη επειδή άλλαξαν τη δόξα του άφθαρτου Θεού με ομοίωμα κτηνών και τετράποδων και ερπετών; Άφρων λοιπόν, ως αληθινά στερημένος από νου και φρόνηση, είναι αυτός που λέει ότι δεν υπάρχει Θεός. Παρόμοιος δε με αυτόν, και καθόλου υπολειπόμενος ως προς την αφροσύνη, είναι και εκείνος που λέει ότι ο Θεός είναι ο αίτιος των κακών. Διότι θεωρώ ισότιμη την αμαρτία τους, επειδή και οι δύο αρνούνται ομοίως τον Αγαθό· ο μεν λέγοντας ότι δεν υπάρχει καθόλου, ο δε αποφαινόμενος ότι δεν είναι αγαθός. Διότι, εάν είναι αίτιος των κακών, προφανώς δεν είναι αγαθός· επομένως, και από τις δύο πλευρές υπάρχει άρνηση του Θεού. Από πού λοιπόν, λέει κάποιος, προέρχονται οι ασθένειες; Από πού οι πρόωροι θάνατοι; Από πού οι πανωλεθρίες των πόλεων, τα ναυάγια, οι πόλεμοι, οι λοιμοί; Διότι αυτά, ισχυρίζεται, είναι κακά, και είναι όλα έργα του Θεού. Ώστε ποιον άλλον έχουμε να κατηγορήσουμε για όσα συμβαίνουν, εάν όχι τον Θεό; Ελάτε λοιπόν, επειδή περιπέσαμε στο πολυθρύλητο αυτό ζήτημα, αφού αναγάγουμε τον λόγο μας σε κάποια κοινώς ομολογούμενη αρχή, και εξετάσουμε με μεγαλύτερη φιλοπονία το πρόβλημα, ας προσπαθήσουμε να διατυπώσουμε μια σαφή και ασύγχυτη εξήγηση περί αυτού.

Για ποιον λόγο; Ο θεσπέσιος Παύλος θα μας το αποσαφηνίσει γράφοντας: «Ισχυριζόμενοι ότι είναι σοφοί, έγιναν ανόητοι. Και αντάλλαξαν τη δόξα του άφθαρτου Θεού με ομοίωμα εικόνας φθαρτού ανθρώπου, πτηνών, ερπετών και τετράποδων. Γι' αυτό», λέει, «τους παρέδωσε ο Θεός σε αδόκιμο νου και σε πάθη ατιμίας, ώστε να πράττουν τα μη πρέποντα». Διότι εκείνοι που παραχάραξαν τη θεία δόξα και απέδωσαν το εξαίρετο κάλλος της ανώτατης φύσης σε τόσο οικτρά κτίσματα, πώς να μην υποβληθούν, και πολύ δικαιολογημένα, στις συνέπειες της θείας οργής; Επειδή όμως, λέει, απέστρεψες τον θυμό σου, με ελέησες (διότι έχω κληθεί σε επίγνωση μέσω της πίστης, όχι σύμφωνα με τα έργα που πράξαμε εμείς, όπως έχει γραφτεί, αλλά σύμφωνα με το πολύ Του έλεος)· γι' αυτό, λέει, έχοντας αντιληφθεί βαθιά αυτή τη μεγαλοδωρία, θα σου προσφέρω ακατάπαυστη δοξολογία, και μάλιστα θα πω: Ιδού ο Θεός μου, ο Κύριος ο Σωτήρας μου, σε αυτόν θα έχω πεποίθηση και μέσω αυτού θα σωθώ. Διότι παλαιότερα, αφού προσέπιπταν σε ξύλα και λίθους, και προσέφεραν θυσίες στα αναίσθητα αγάλματα, παρακαλούσαν να σωθούν μέσω αυτών.

«Διότι, ενώ γνώρισαν τον Θεό, δεν τον δόξασαν ούτε τον ευχαρίστησαν ως Θεό, αλλά ματαιώθηκαν στους διαλογισμούς τους, και σκοτίστηκε η ασύνετη καρδιά τους· και ενώ ισχυρίζονταν ότι είναι σοφοί, απομωράνθηκαν, και αντάλλαξαν τη δόξα του άφθαρτου Θεού με ομοίωμα εικόνας φθαρτού, και πτηνών, και τετράποδων, και ερπετών.» Επομένως, εφόσον, λέγει, εγώ κατέχω τον γύρο της γης, και έχω απλώσει τον ουρανό σαν σκηνή, και καθιστώ τους άρχοντες σαν να μην εξουσιάζουν τίποτα, και παρομοιάζω με ακρίδες αυτούς που βρίσκονται πάνω στη γη, με ποιον με ομοιάσατε; Αντί του: Με ποιον παρομοιάζοντάς με δεν θα βρεθείτε έξω από το πρέπον και δεν θα αστοχήσετε ως προς την αλήθεια;

Λέγω δε για την Καινή, η οποία αναμορφώνει τον άνθρωπο σε μια καινούργια άγια ζωή, και μέσω του ευαγγελικού τρόπου ζωής τον αναδεικνύει ευάρεστο και αληθινό προσκυνητή· «Διότι ο Θεός, λέει, είναι Πνεύμα, και εκείνοι που τον προσκυνούν πρέπει να τον προσκυνούν με πνεύμα και αλήθεια.» Επομένως, έχει τεθεί ως διαθήκη του γένους, και ως φως των εθνών, για να ανοίξει τα μάτια των τυφλών, και να βγάλει από τα δεσμά τους δεσμώτες. Διότι ο αρχέκακος Σατανάς σκοτείνιασε τις καρδιές των εθνών· «Διότι ματαιοπόνησαν στους συλλογισμούς τους, και ενώ ισχυρίζονταν ότι είναι σοφοί έγιναν ανόητοι, και αντάλλαξαν τη δόξα του άφθαρτου Θεού με ομοίωμα εικόνας φθαρτού ανθρώπου, και πτηνών, και τετράποδων, και ερπετών.» Το αληθινό φως όμως, δηλαδή ο Χριστός, ανέτειλε για εμάς ως νοητός εωσφόρος, και ως ήλιος της δικαιοσύνης, απλώνοντας την ακτίνα της αληθινής θεογνωσίας, και διέλυσε το σκοτάδι που είχε επιπέσει στους ανθρώπους της γης από τη διαβολική απάτη· ελευθέρωσε από τα δεσμά εκείνους που είχαν εγκλωβιστεί αναπόδραστα στις αλυσίδες των δικών τους αμαρτημάτων.

«Διότι ισχυριζόμενοι ότι είναι σοφοί, έγιναν μωροί», σύμφωνα με τα λόγια του μακαρίου και θεσπεσίου Παύλου: «Και αντάλλαξαν τη δόξα του άφθαρτου Θεού με ομοίωμα εικόνας φθαρτού ανθρώπου, και πετεινών, και τετράποδων, και ερπετών». Αφού λοιπόν αναδείχθηκε οδός στην έρημο, λέει, και αφού η άνυδρη γη δέχθηκε ποταμούς, θα με ευλογήσουν τα θηρία του αγρού, οι σειρήνες, και οι θυγατέρες των στρουθών, διότι έδωσα νερό στην έρημο, και ποταμούς σε άνυδρη γη, για να ποτίσω το εκλεκτό μου γένος, τον λαό που απέκτησα για να διηγείται τις αρετές μου. Και τα μεν θηρία του αγρού φαίνεται να υποδηλώνουν εκείνους που εξαιτίας της πάρα πολύ μεγάλης αμάθειάς τους έχουν κατά κάποιον τρόπο εξαγριωθεί και ζουν άγρια. Έτσι ακριβώς ζούσαν τα έθνη. Ως σειρήνες δε και θυγατέρες στρουθών εννοεί εκείνους ανάμεσά τους που γνώριζαν την ευγλωττία και ήταν εξασκημένοι στην καλλιέπεια. Αποτελεί άλλωστε συνήθεια της θεόπνευστης Γραφής να αποκαλεί σειρήνες τα πιο λαλίστατα από τα πτηνά, τα οποία συνηθίζουν να βγάζουν μελωδικές και εύρυθμες φωνές. Και τέτοιοι περίπου υπήρξαν οι δάσκαλοι της δεισιδαιμονίας των Ελλήνων, ποιητές και λογογράφοι. Διότι υπάρχει σε αυτούς το ευχάριστο και το πομπώδες, όσον αφορά τουλάχιστον τους λόγους. Δεν διδάσκουν ωστόσο τίποτα από τα αναγκαία. Όλοι αυτοί όμως θα με δοξολογήσουν, λέει, ως αυτόν που έδωσε το νοητό ύδωρ, και που φανέρωσε ποταμούς στην άνυδρη γη. Προκειμένου να ποτίσουν το εκλεκτό μου γένος· και ποιο είναι αυτό, παρά οπωσδήποτε εκείνοι στους οποίους...

Και όμως, πριν από εμάς, υπήρξαν πάρα πολλοί, αναρίθμητοι άνδρες σε αυτόν τον βίο, οι οποίοι ήταν σοφοί όσον αφορά τους λόγους. Αλλά όπως λέει ο Παύλος: «Εματαιώθηκαν στους διαλογισμούς τους και σκοτίστηκε η ασύνετη καρδιά τους· υποστηρίζοντας ότι είναι σοφοί, έγιναν μωροί, και άλλαξαν τη δόξα του άφθαρτου Θεού με ομοίωμα εικόνας φθαρτού ανθρώπου, και πτηνών, και τετράποδων, και ερπετών· εξαιτίας αυτής της αιτίας παραδόθηκαν σε αδόκιμο νου, και δεν τους φανέρωσε το μυστήριο». Έχει δε γραφτεί και για εμάς: «Αν κάποιος νομίζει ότι είναι σοφός στον κόσμο, ας γίνει μωρός, για να γίνει σοφός· διότι η σοφία αυτού του κόσμου είναι μωρία ενώπιον του Θεού». Επομένως, είναι αληθινό να πούμε ότι εκείνος που έχει την ψιλή και μόνη σοφία του κόσμου, είναι μωρός και ασύνετος ενώπιον του Θεού· ενώ εκείνος που θεωρείται μωρός από τους σοφούς του κόσμου, αλλά έχει στον νου και την καρδιά του το φως της αληθινής θεοπτίας, αυτός είναι σοφός ενώπιον του Θεού. Άρα λοιπόν, σε αυτούς που θεωρούνται μωροί, δηλαδή σε εκείνους που είναι άκακοι και έχουν διάνοια νηπίου ως προς την κακία, ο Πατέρας αποκάλυψε τον Υιό, επειδή ακριβώς ήταν προεγνωσμένοι και προορισμένοι για υιοθεσία.

Εξάλλου (διότι νομίζω πως πρέπει να εξετάσουμε και τούτο), εάν κάποιοι από τους πλανεμένους κατηγορούνται και κατακρίνονται σφοδρά «επειδή αντάλλαξαν τη δόξα του άφθαρτου Θεού με το ομοίωμα της εικόνας φθαρτού ανθρώπου»· πρέπει και εμείς οι ίδιοι να αποφύγουμε εντελώς το να θεωρούμε τον Χριστό με βάση μόνο την απλή και δική μας φύση· αντίθετα, διαφυλάσσουμε αδιάσπαστη την ένωση της ανθρώπινης φύσης με τον Λόγο, εννοώ, που προέρχεται από τον Θεό Πατέρα, ώστε πλέον να προσκυνείται ως Θεός τόσο από εμάς τους ίδιους όσο και από τα άνω πνεύματα. Και αν είναι πράγματι βαρύτατο σφάλμα να λατρεύει κανείς την κτίση παρά τον Κτίστη, και εμείς έχουμε ταχθεί να λατρεύουμε τον Χριστό, τότε πρέπει να νοείται ανώτερος από την κτιστή φύση ως Θεός, έστω κι αν νοείται ως κτιστός εξαιτίας του ανθρώπινου στοιχείου. Εδραιώνοντας αυτή τη δόξα για τον εαυτό Του, απευθυνόταν κάποτε σε εκείνους που προτιμούσαν να απειθούν, εγκαλώντας τους σχεδόν και για πνευματική νωθρότητα: «Αν δεν κάνω τα έργα του Πατέρα μου, μην με πιστεύετε. Αν όμως τα κάνω, κι αν σε μένα δεν πιστεύετε, να πιστεύετε στα έργα μου». Διότι υπήρχαν πράγματι μερικοί από τους ασύνετους που είχαν ταπεινά φρονήματα γι' αυτόν εξαιτίας της σάρκας, και ξεσηκώνονταν εναντίον του με φλυαρίες, και του επιτίθονταν σαν σκυλιά, προφασιζόμενοι αμαρτωλές προφάσεις, και κατηγορώντας τον έλεγαν: «Για καλό έργο δεν σε λιθοβολούμε, αλλά για βλασφημία, επειδή εσύ, ενώ είσαι άνθρωπος, κάνεις τον εαυτό σου Θεό».

ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΚΥΡΙΛΛΟΥ ΟΤΙ ΕΙΝΑΙ ΕΝΑΣ Ο ΧΡΙΣΤΟΣ Α— Για τα ιερά μαθήματα δεν θα μπορούσε να υπάρξει απολύτως κανένας κορεσμός, τουλάχιστον για εκείνους που είναι αληθινά συνετοί και έχουν συγκεντρώσει στον νου τους τη ζωοποιό γνώση. Διότι είναι γεγραμμένο: «Δεν θα ζήσει ο άνθρωπος μόνο με άρτο, αλλά με κάθε λόγο που εκπορεύεται από το στόμα του Θεού». Διότι τροφή του νου είναι ο λόγος που προέρχεται από τον Θεό και ο πνευματικός άρτος που στηρίζει την καρδιά του ανθρώπου, σύμφωνα με αυτό που υμνείται στο βιβλίο των Ψαλμών. Β— Ορθώς ομιλείς. Α— Οι σοφοί και οι εκλεκτοί των Ελλήνων θαύμασαν την καλλιέπεια, και από τα πλέον σπουδαία για αυτούς είναι η ευγλωττία, και υπερηφανεύονται για τις κενές κομψότητες των λέξεων, και καυχώνται για τον στόμφο των φράσεων. Και υλικό των ποιητών είναι το ψεύδος, σμιλεμένο με ρυθμούς και μέτρα για να γίνει χαριτωμένο και μελωδικό, ενώ υπάρχει απολύτως ελάχιστη φροντίδα για την αλήθεια, και νοσούν από έλλειψη ορθής και ωφέλιμης πίστης, εκείνης δηλαδή προς τον κατά φύσιν και αληθινό Θεό, ή μάλλον, όπως λέει ο ιερότατος Παύλος: «Εματαιώθηκαν στους διαλογισμούς τους, και σκοτίστηκε η ασύνετη καρδιά τους. Υποστηρίζοντας πως είναι σοφοί, έγιναν μωροί, και άλλαξαν τη δόξα του άφθαρτου Θεού με ομοίωμα εικόνας φθαρτού ανθρώπου και πτηνών και τετραπόδων και ερπετών». Β— Αλήθεια. Γι' αυτό ο Θεός είπε για αυτούς δια της φωνής του Ησαΐα: «Μάθετε ότι η καρδιά τους είναι στάχτη, και πλανώνται». Α— Αλλά έτσι έχουν λοιπόν τα δικά τους.

Διότι το μυστήριο του Χριστού ήταν ακόμη δυσδιάκριτο και σε αυτούς, όμως το Πνεύμα το αποκάλυπτε σε αυτούς, και δεν άφηνε τους αγιασμένους να ασεβούν. Γι' αυτόν τον λόγο λέει ο θεσπέσιος Παύλος: «Όταν δε εισαγάγει τον Πρωτότοκο στην οικουμένη, λέει: Και ας τον προσκυνήσουν όλοι οι άγγελοι του Θεού.» Διότι εκείνος που υπερείχε ολόκληρης της οικουμένης κατά τη φυσική του ιδιότητα, και βρισκόταν έξω από αυτήν ως Θεός, εισήλθε σε αυτήν, έχοντας φανερωθεί ως μέρος του κόσμου ως άνθρωπος, όμως δεν εξέπεσε εξαιτίας αυτού από τη θεία δόξα. Διότι προσκυνείται ως Μονογενής, ακόμη κι αν ονομάζεται πρωτότοκος, πράγμα που είναι ολοφάνερα στο έπακρο ταιριαστό στα μέτρα της ανθρωπότητας. Β— Άραγε, λοιπόν, θα προσκυνήσουμε τον Εμμανουήλ ως άνθρωπο; Α— Μη γένοιτο. Αυτό θα ήταν πλέον ανοησία, απάτη και πλάνη. Και δεν θα διαφέρουμε σε τίποτα από εκείνους που λάτρευσαν την κτίση αντί για τον Κτίστη και Ποιητή, «οι οποίοι αντάλλαξαν την αλήθεια του Θεού με το ψέμα», σύμφωνα με τα γεγραμμένα, και αν έχουμε τα ίδια φρονήματα με αυτούς, θα ακούσουμε οπωσδήποτε μαζί τους τα εξής: «Ενώ υποστήριζαν ότι είναι σοφοί, έγιναν μωροί και αντάλλαξαν τη δόξα του άφθαρτου Θεού με ομοίωμα εικόνας φθαρτού ανθρώπου και πτηνών και τετραπόδων και ερπετών.»

Διότι, εάν ο προσκυνητός Θεός δημιούργησε τον ένα και ευδόκησε να προσκυνείται αυτός, ενώ για όλα τα άλλα ο ίδιος ο Κτίστης δεν επιθυμεί να προσκυνούνται, αλλά μάλιστα επικρίνει αυτούς που προσκυνούν την κτίση, διδάσκοντας μέσω του νόμου: «δεν θα φτιάξεις για τον εαυτό σου κανένα ομοίωμα και δεν θα το προσκυνήσεις, ούτε από όσα βρίσκονται στον ουρανό, ούτε από όσα βρίσκονται στη γη, ούτε από όσα βρίσκονται στα ύδατα», και ο απόστολος λέει: «λάτρευσαν την κτίση αντί για τον Κτίστη, και απομωράνθηκαν», πώς λοιπόν για όλα τα άλλα προστάζει να μην προσκυνούνται, ενώ για αυτόν ευδόκησε να προσκυνείται; Άραγε «υπάρχει προσωποληψία εκ μέρους του Θεού»; Μη γένοιτο. Διότι, με το να προσκυνείται ο ένας, έδειξε ότι αυτός που προσκυνείται είναι εντελώς διαφορετικός από την κτίση και ότι είναι διαφορετική η προσκυνούμενη κτίση από τον προσκυνητό Κύριο, ο οποίος είναι Υιός του Θεού γεννημένος από τον Πατέρα. Διότι ακριβώς επειδή έχει γεννηθεί από Αυτόν, είναι όμοιος με Αυτόν και είναι Υιός. Γι' αυτόν τον λόγο άλλωστε είναι και προσκυνητός από όλους. «Δι' αυτού δημιούργησε τα πάντα, και χωρίς αυτόν δεν έγινε ούτε ένα». Διότι μέσω αυτού και του Αγίου Πνεύματός του, το οποίο «εκπορεύεται από Αυτόν και λαμβάνει από τον Υιό», δημιούργησε και στερέωσε τα πάντα. «Διότι με τον λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί, και με το πνεύμα του στόματός του όλη η δύναμή τους».

Διότι ποια άλλη αδικία θα μπορούσε να είναι χειρότερη από αυτήν, κατά την οποία «ενώ ισχυρίζονταν ότι είναι σοφοί, έγιναν μωροί, και αντάλλαξαν τη δόξα του άφθαρτου Θεού με ομοίωμα εικόνας φθαρτού ανθρώπου, και πτηνών, και τετραπόδων, και ερπετών», σύμφωνα με τον ιερό Απόστολο;

Διότι χόρτασε ψυχή κενή, και ψυχή πεινασμένη τη γέμισε με αγαθά, εκείνους που κάθονταν στο σκοτάδι και στη σκιά του θανάτου, αλυσοδεμένους μέσα στην πτώχεια και στα σίδερα. Επειδή πίκραναν τα λόγια του Κυρίου, και παρόξυναν τη βουλή του Υψίστου. Δεν θα έκανες λάθος εάν αποκαλούσες σκιά θανάτου την ειδωλολατρία και τις πράξεις της αθεΐας. Διότι αυτές είναι που μας χωρίζουν από την αληθινή ζωή. Και μέσα σε αυτές βρισκόμασταν προηγουμένως, εξαιτίας του ότι πικραίναμε τον Θεό και παροξύναμε τη βουλή του Υψίστου. Διότι, ενώ έπρεπε από το μέγεθος και την ομορφιά των κτισμάτων να θεωρούμε τον δημιουργό των πάντων, και να κατανοούμε την αιώνια δύναμη και τη θειότητά του μέσα από τη δημιουργία του κόσμου· εμείς, αντίθετα, περνώντας τη ζωή μας σαν τυφλοί μέσα στο σκοτάδι και στη σκιά του θανάτου, και έχοντας δεσμευμένες και αναπηρωμένες τις λογικές δυνάμεις της ψυχής μας, ανταλλάξαμε τη δόξα του άφθαρτου Θεού με το ομοίωμα της εικόνας φθαρτού ανθρώπου, καθώς και πτηνών, τετραπόδων και ερπετών.

Με αυτόν τον τρόπο, αφού κυρίευσε και υπέταξε ολόκληρη την οικουμένη, την κρατούσε υπό την εξουσία του και εξαφάνιζε τα σύνορα των εθνών, πράγμα το οποίο ακριβώς απειλούσε ότι θα έκανε λέγοντας: «Θα αφαιρέσω τα σύνορα των εθνών και θα λεηλατήσω την ισχύ τους, θα συγκλονίσω κατοικημένες πόλεις και θα καταλάβω με το χέρι μου ολόκληρη την οικουμένη σαν να ήταν φωλιά πουλιών». Έτσι, από τότε πλέον, κυριαρχούσε σε όλους τους ανθρώπους μέσω της πλάνης, και πονηροί δαίμονες παρατάσσονταν σε κάθε τόπο, πόλη και χώρα κάτω από τον δικό τους άρχοντα. Και πράγματι, ολόκληρος ο βίος των ανθρώπων είχε υποδουλωθεί σε χθόνιες δυνάμεις και πονηρά πνεύματα, αντί για τους προηγούμενους λειτουργούς του Θεού, καθώς όλοι μαζικά και με επιρρέπεια είχαν παραδοθεί στα ολισθήματα της ηδονής. Σε τέτοιο βαθμό, ώστε πλέον να υπερβαίνουν και τα όρια της φύσης, και άλλοτε μεν να αλληλοκαταστρέφονται, άλλοτε δε να διαπράττουν ανείπωτα έργα, και εκείνα τα οποία δεν είναι θεμιτό ούτε καν ως σκέψη να τα συλλάβει ο νους, αυτά όχι μόνο να τα πράττουν, αλλά και να τα αποδίδουν στις δοξασίες για τους δικούς τους θεούς, και επιπλέον να διαπράττουν τα ακόλαστα έργα με ακόμη μεγαλύτερη άνεση, θεωρώντας τα ως αρεστά στους θεούς. Εξαιτίας αυτού, πλέον, σύμφωνα με τον ιερό απόστολο, μη στεκόμενοι πια ούτε στα λαμπρά δημιουργήματα του Θεού στον ουρανό, «ματαιώθηκαν στους διαλογισμούς τους και σκοτίστηκε η ασύνετη καρδιά τους. Ενώ ισχυρίζονταν ότι είναι σοφοί, έγιναν μωροί και αντάλλαξαν τη δόξα του άφθαρτου Θεού [παραμένοντας στα δημιουργήματα] με ομοίωμα εικόνας φθαρτού ανθρώπου, πτηνών, τετράποδων και ερπετών».

Παλαιότερα, μεγάλος ζόφος αφροσύνης και ασέβειας σκοτείνιαζε τις ψυχές των ανθρώπων, και μια φοβερή αθεΐα κυριαρχούσε σε όλο τον ανθρώπινο βίο, σε σημείο που να φαίνεται πως δεν διέφεραν σε τίποτα από τα άγρια και ατίθασα θηρία· εφόσον δεν γνώριζαν ούτε πόλεις ούτε πολιτεύματα ούτε νόμους ούτε κάτι σεμνό και επωφελές για τη ζωή, ούτε βέβαια είχαν κατά νου τις επιστήμες και τις τέχνες, χωρίς να φτάνουν ούτε καν στην έννοια της αρετής και της φιλοσοφίας, αλλά περνούσαν τον χρόνο τους μόνο στις ερημιές, στα βουνά, στα σπήλαια και στους οικισμούς, επιτιθέμενοι σαν ληστές σε όσους τους πλησίαζαν, εξασφαλίζοντας τα προς το ζην από πουθενά αλλού παρά μόνο από την καταδυνάστευση των πιο αδύναμων. Επιπλέον, δεν γνώριζαν ούτε τον Θεό που βρίσκεται πάνω από όλα ούτε τον τρόπο της αληθινής ευσέβειας, αλλά, παρακινούμενοι από φυσικές έννοιες, συμφωνούσαν χάρη στην έμφυτη διδασκαλία ότι υπάρχει στα όντα κάποια θεία δύναμη, η οποία και είναι και ονομάζεται Θεός, και ότι η προσηγορία αυτή τυγχάνει σωτήρια και ευεργετική· το να θεωρήσουν όμως ότι Αυτός δεν είναι τίποτε άλλο παρά Εκείνος που βρίσκεται πέρα από κάθε ορατή ουσία, δεν ήταν πλέον σε θέση να το αποδεχθούν. Γι' αυτό, άλλοι μεν από αυτούς «σεβάστηκαν και λάτρεψαν την κτίση παρά τον Κτίσαντα», άλλοι δε «έγιναν μάταιοι στους διαλογισμούς τους, και σκοτίστηκε η ασύνετη καρδιά τους», ώστε να ανταλλάξουν «τη δόξα του άφθαρτου Θεού με ομοίωμα εικόνας φθαρτού ανθρώπου και πτηνών και τετράποδων και ερπετών».

Επομένως, βέβηλοι δεν είμαστε εμείς, αλλά εκείνοι που αποφάνθηκαν ότι τέτοιες αισχρές και απρεπείς μυθολογίες περί σκαραβαίων και άλογων θηρίων αποτελούν νοήματα θεολογικής σοφίας· οι οποίοι, σύμφωνα με τον θαυμάσιο Απόστολο, «ενώ διατείνονταν ότι είναι σοφοί, έγιναν μωροί· διότι αντάλλαξαν τη δόξα του άφθαρτου Θεού με ομοίωμα εικόνας φθαρτού ανθρώπου και πτηνών και τετραπόδων και ερπετών». Αλλά επειδή ανήγαγαν μεταφορικά όλον τον απόρρητο και πιο μυστικό λόγο περί αυτών σε ασώματες δυνάμεις, ώστε να φαίνεται ότι η θεοποίησή τους δεν κατατείνει πλέον στα ορατά μέρη του κόσμου, αλλά σε κάποιες αόρατες και ασώματες δυνάμεις, ας εξετάσουμε μήπως, ακόμη και έτσι, πρέπει να θαυμάζουμε μία θεία δύναμη, και να μη θεωρούμε ότι υπάρχουν πολλές. Διότι, επειδή ακριβώς έχουν δημιουργηθεί πολλά σχήματα, μέρη και μέλη σε ένα σώμα, δεν θα έπρεπε να θεωρούμε ότι έχουμε αντίστοιχα τόσες πολλές ψυχές, ούτε να νομίζουμε ότι υπάρχουν τόσοι πολλοί ποιητές και δημιουργοί του σώματος, αλλά ότι μία ψυχή κινεί ολόκληρο το σώμα και μία δημιουργική δύναμη κατασκεύασε ολόκληρο το ζωντανό ον.

ΛΓʹ. Αλλά αυτοί μεν, όπως είπα, ας παραμεριστούν, επειδή ο λόγος (της Γραφής) τους απέκρουσε ορθώς εκ των προτέρων· διότι, όπως λέει: «Ματαιώθηκε η ασύνετη καρδιά τους· ισχυριζόμενοι ότι είναι σοφοί, έγιναν μωροί, και αντάλλαξαν τη δόξα του άφθαρτου Θεού», καθυβρίζοντας την Πρόνοια που κυβερνά τα πάντα με κάποιους μύθους και σκιές.

Επειδή όμως με τη θέλησή του χλεύασε την αλήθεια της ευσέβειας, την οποία γνώρισε νωρίτερα και περισσότερο από εκείνον, αν και δεν μαθήτευσε κοντά μας μέχρι τέλους, και δεν έκρινε άξιο να έχει την επίγνωση του Θεού, για να μιλήσω κατά τον Παύλο, αλλά, ενώ γνώρισε την αλήθεια των δογμάτων περί του Θεού, δεν την δόξασε ούτε τη σεβάστηκε ως θεία αλήθεια, τον παρέδωσε ο Θεός σε αδόκιμο νου, ώστε να μιλάει και να γράφει όχι μόνο όσα δεν αρμόζουν, αλλά και εκείνα που ούτε μεταξύ τους δεν μπορούν να συμβαδίζουν και να συμφωνούν, παρά μόνο ως προς τη στόχευση προς το πονηρό και τη μανιώδη διάθεση και αντίθεση προς την αλήθεια· διότι αυτό, σαν ένα νήμα, διατρέχει ολόκληρο το ύφασμα των συγγραμμάτων του.

Ισχυρίζονται δε ότι στον λόγο τους δεν μαρτυρεί απλώς και μόνο η Ρέα, αλλά, για να το πούμε έτσι, ολόκληρη η κτίση. Και διασαφηνίζουν ότι αυτό είναι που λέγεται από τον λόγο της Γραφής: «Διότι τα αόρατα αυτού, από την κτίση του κόσμου, καθοράνται επειδή κατανοούνται μέσω των δημιουργημάτων του, δηλαδή η αΐδια αυτού δύναμη και η θειότητά του, ώστε να είναι αυτοί αναπολόγητοι. Διότι, αν και γνώρισαν τον Θεό, δεν τον δόξασαν ούτε τον ευχαρίστησαν ως Θεό, αλλά ματαιώθηκαν στους διαλογισμούς τους και σκοτίστηκε η ασύνετη καρδιά τους. Ισχυριζόμενοι ότι είναι σοφοί, έγιναν μωροί, και άλλαξαν τη δόξα του άφθαρτου Θεού με ομοιώματα εικόνας φθαρτού ανθρώπου και πετεινών και τετράποδων και ερπετών. Γι' αυτό και τους παρέδωκε ο Θεός σε πάθη ατιμίας. Διότι οι γυναίκες τους μετήλλαξαν τη φυσική χρήση στην παρά φύση» —το τι είναι βέβαια η φυσική χρήση κατά την άποψή τους, θα το πούμε αργότερα—, «ομοίως δε και οι άνδρες, αφήνοντας τη φυσική χρήση της γυναίκας, πυρπολήθηκαν από την επιθυμία τους ο ένας για τον άλλον, άνδρες με άνδρες κατεργαζόμενοι την ασχημοσύνη» —ασχημοσύνη δε είναι, κατ' αυτούς, η πρώτη και μακάρια ασχημάτιστη ουσία, η οποία είναι η αιτία όλων των σχημάτων για όσα σχηματίζονται— «και απολαμβάνοντας στους εαυτούς τους την αντιμισθία που έπρεπε για την πλάνη τους.»

Μετά δε από τα προειρημένα, παραθέτει και άλλη αιτία της πλάνης τους, λέγοντας: «Ενώ ισχυρίζονταν ότι είναι σοφοί, απομωράνθηκαν». Διότι, επειδή σχημάτισαν μεγάλη ιδέα για τον εαυτό τους και δεν καταδέχθηκαν να ακολουθήσουν την οδό που τους υπέδειξε ο Θεός, βυθίστηκαν στους λογισμούς της ανοησίας. Έπειτα, δείχνοντας και περιγράφοντας τον κλύδωνα, πόσο δεινός είναι και ότι στερείται κάθε συγγνώμης, πρόσθεσε τα εξής: «Και αντάλλαξαν τη δόξα του άφθαρτου Θεού με ομοίωμα εικόνας φθαρτού ανθρώπου, και πτηνών και τετράποδων και ερπετών».

Διότι τέτοια είναι όλα τα των Ελλήνων. Γι' αυτόν τον λόγο μάλιστα στράφηκαν και ο ένας εναντίον του άλλου, και ο μεν Αριστοτέλης αντιτάχθηκε στον Πλάτωνα, οι δε Στωικοί εξανέστησαν εναντίον του, και ο καθένας έγινε εχθρός με τον άλλον· ώστε δεν πρέπει τόσο να τους θαυμάζουμε για τη σοφία τους, όσο να τους αποστρεφόμαστε και να τους μισούμε, επειδή εξαιτίας αυτού ακριβώς του πράγματος έγιναν μωροί. Διότι, εάν δεν είχαν εναποθέσει τα ζητήματά τους σε λογισμούς, συλλογισμούς και σοφίσματα, δεν θα είχαν πάθει αυτό που έπαθαν. Έπειτα, εντείνοντας την κατηγορία εναντίον τους, διακωμωδεί ολόκληρη την ειδωλολατρία τους. Βεβαίως λοιπόν, ακόμη και το ότι αντάλλαξαν τη δόξα του Θεού είναι καταγέλαστο· το ότι όμως την αντάλλαξαν με τέτοια πράγματα, είναι πέραν κάθε απολογίας. Με τι την αντάλλαξαν λοιπόν, και σε ποια πράγματα απέδωσαν τη δόξα; Πρόσεξε: Έπρεπε να σχηματίσουν την ορθή αντίληψη γι' Αυτόν, δηλαδή ότι είναι Θεός, ότι είναι Κύριος των πάντων, ότι δημιούργησε αυτούς που δεν υπήρχαν, ότι προνοεί, ότι φροντίζει· διότι αυτά αποτελούν τη δόξα του Θεού. Σε ποιους λοιπόν απέδωσαν αυτήν τη δόξα; Όχι σε ανθρώπους, αλλά σε ομοίωμα εικόνας φθαρτού ανθρώπου. Και δεν σταμάτησαν ούτε εκεί, αλλά κατέπεσαν και σε άγρια ζώα, ή μάλλον και στις εικόνες αυτών. Εσύ όμως παρατήρησε τη σοφία του Παύλου, πώς έθεσε τα δύο άκρα: τον Θεό στο ανώτατο σημείο, και τα ερπετά στο κατώτατο· μάλλον δε ούτε καν τα ερπετά, αλλά τα ομοιώματά τους, για να καταδείξει σαφώς την ολοφάνερη παραφροσύνη τους. Διότι τη γνώση που έπρεπε να έχουν για Εκείνον ο οποίος ασυγκρίτως υπερέχει των πάντων, αυτήν την απέδωσαν στο ασυγκρίτως πιο ευτελές απ' όλα.

Έπειτα, εκθέτοντας την απόδειξη του σκότους και της μωρίας, πρόσθεσε: «Αντάλλαξαν τη δόξα του άφθαρτου Θεού με ομοίωμα εικόνας φθαρτού ανθρώπου, και πτηνών, και τετράποδων, και ερπετών». Αλλά όλο αυτό το σκότος η πίστη, όταν εισήλθε, το διέλυσε από την ψυχή εκείνου που την υποδέχθηκε. Και όπως ακριβώς ένα πλοίο, που κλυδωνίζεται από την ορμή των ανέμων και κατακλύζεται από την έγερση των κυμάτων, μία άγκυρα που ρίχνεται το σταθεροποιεί από παντού και το ριζώνει στη μέση του πελάγους, έτσι ακριβώς και τον δικό μας νου, όταν τον κλυδωνίζουν οι λογισμοί που προσπίπτουν από έξω, η πίστη, εισερχόμενη πιο ασφαλής από άγκυρα, τον απαλλάσσει από το ναυάγιο, αγκυροβολώντας το σκάφος με την πλήρη βεβαιότητα της συνειδήσεως σαν σε γαλήνιο λιμάνι. Και αυτό ακριβώς δηλώνοντας πάλι ο Παύλος έλεγε, ότι για αυτόν τον λόγο έδωσε ο Θεός αποστόλους προς καταρτισμό των αγίων, μέχρι να φτάσουμε όλοι στην ενότητα της πίστεως και της επιγνώσεως του Υιού του Θεού· ώστε να μην είμαστε πλέον νήπια, που κλυδωνίζονται και παρασύρονται από κάθε άνεμο. Βλέπεις το κατόρθωμα της πίστεως, ότι όπως μία ασφαλής άγκυρα, έτσι διώχνει την τρικυμία; Αυτό λοιπόν γράφει και ο ίδιος πάλι σε επιστολή του προς τους Εβραίους, λέγοντας τα εξής για την πίστη: «Αυτήν την έχουμε ως άγκυρα της ψυχής, ασφαλή και βεβαία, η οποία εισέρχεται στο εσωτερικό του καταπετάσματος».

Διότι, ενώ οφείλαμε από το μέγεθος και την ωραιότητα των κτισμάτων να θεωρούμε τον δημιουργό των πάντων και να κατανοούμε την αιώνια δύναμη και τη θεότητά του από την κτίση του κόσμου, εμείς, διάγοντας τον βίο μας σαν τυφλοί στο σκοτάδι και στη σκιά του θανάτου, και έχοντας τις λογικές δυνάμεις της ψυχής δεσμευμένες και πωρωμένες, ανταλλάξαμε τη δόξα του άφθαρτου Θεού με ομοίωμα εικόνας φθαρτού ανθρώπου και πτηνών και τετράποδων και ερπετών. Επειδή παραπίκραναν τα λόγια του Θεού και εξόργισαν τη βουλή του Υψίστου. Και ταπεινώθηκε μέσα στους κόπους η καρδιά τους· ασθένησαν, και δεν υπήρχε κανείς να τους βοηθήσει. Η αιτία δε όλων αυτών των οδυνηρών δεινών, και για τους Ιουδαίους και για όλους τους ανθρώπους, είναι η αμαρτία. Διότι και εκείνοι, εκτίοντας ποινή, παραδόθηκαν στη δουλεία των Βαβυλωνίων, και όλοι οι άνθρωποι μετά την παράβαση της εντολής υποβλήθηκαν στην ταλαιπωρία των πόνων. Διότι μετά από αυτά ο Αδάμ άκουσε: Επικατάρατη θα είναι η γη εξαιτίας των έργων σου· αγκάθια και τριβόλια θα σου αναβλαστήσει· με λύπη θα τρως από αυτήν όλες τις ημέρες της ζωής σου. Με τον ιδρώτα του προσώπου σου θα τρως τον άρτο σου, έως ότου επιστρέψεις στη γη, από την οποία πάρθηκες, διότι γη είσαι, και στη γη θα επιστρέψεις. Περιστοιχισμένοι δε από τόσες συμφορές, δεν βρήκαν καμία λύτρωση από τα δεινά που τους βάραιναν· αλλά Εκείνος που τους όρισε αυτή τη μοίρα, ο Ίδιος τους δώρισε και την απαλλαγή από αυτά.

Τους φέρνει λοιπόν ενώπιον του θείου δικαστηρίου. «Αυτών που κατακρατούν την αλήθεια με την αδικία, διότι ό,τι είναι γνωστό για τον Θεό είναι φανερό ανάμεσά τους. Διότι ο Θεός τους το φανέρωσε. Επειδή τα αόρατα γνωρίσματά του από την κτίση του κόσμου βλέπονται καθαρά, καθώς κατανοούνται μέσω των δημιουργημάτων του, δηλαδή η αιώνια δύναμή του και η θεότητά του». Και ποιοι είναι αυτοί; Τα τέκνα των Ελλήνων, αυτοί που απέδωσαν την προσκύνηση του Θεού σε ξύλα και λίθους, και που, όσο εξαρτάται από αυτούς, αδικούν τη δόξα του Θεού, έστω κι αν Εκείνος δεν αδικείται. «Ώστε να είναι αυτοί αναπολόγητοι. Διότι, αν και γνώρισαν τον Θεό, δεν τον δόξασαν ως Θεό ούτε τον ευχαρίστησαν, αλλά ματαιοπόνησαν στους συλλογισμούς τους, και σκοτίστηκε η ασύνετη καρδιά τους· ενώ ισχυρίζονταν ότι είναι σοφοί, απομωράνθηκαν». Καίτοι ο Θεός δεν τα δημιούργησε αυτά για αυτόν τον σκοπό, αν και αυτό ήταν το αποτέλεσμα· διότι δεν έθεσε ενώπιόν τους τόση διδασκαλία για να τους στερήσει τη δυνατότητα απολογίας, αλλά για να αποκτήσουν επίγνωση αυτού· επειδή όμως τον αγνόησαν, στέρησαν από τον εαυτό τους κάθε δικαιολογία. «Και αντάλλαξαν τη δόξα του άφθαρτου Θεού». Για να καταδείξει την κατηγορία κατά της προαίρεσής τους· διότι ό,τι κατέχει κάποιος, αυτό και ανταλλάσσει. «Με ομοίωμα εικόνας φθαρτού ανθρώπου και πτηνών και τετραπόδων και ερπετών».

Και για το ότι προσκυνούσαν τα είδωλα ως θεούς, άκουσε τι λέει η Γραφή κατά την έξοδο των υιών Ισραήλ, όταν ανέβηκε ο Μωυσής στο όρος Σινά και καθυστέρησε παραμένοντας κοντά στον Θεό για να λάβει τον νόμο, όταν επαναστάτησε ο αγνώμων λαός εναντίον του Ααρών, του θεράποντος του Θεού, λέγοντας: «Κατασκεύασέ μας θεούς, οι οποίοι θα προπορεύονται από εμάς· διότι αυτόν τον άνθρωπο, τον Μωυσή, δεν γνωρίζουμε τι απέγινε.» Έπειτα, όταν αφαίρεσαν τα κοσμήματα των γυναικών τους και τα έχυσαν στο χωνευτήρι, έφαγαν και ήπιαν και μέθυσαν τόσο από το κρασί όσο και από την πλάνη και άρχισαν να διασκεδάζουν μέσα στην αφροσύνη τους λέγοντας: «Αυτοί είναι οι θεοί σου, Ισραήλ.» Βλέπεις, ότι είχαν τα είδωλα για θεούς· διότι δεν έφτιαξαν είδωλο του Δία ή του τάδε ή του δείνα, αλλά, όπως έτυχε, έδωσαν τον χρυσό για να φτιαχτεί ένα είδωλο, όποιο κι αν προέκυπτε, και βγήκε ομοίωμα κεφαλής βοδιού. Ώστε αυτά τα χωνευτά κατασκευάσματα τα είχαν για θεούς και αυτά προσκυνούσαν ως θεούς, τα οποία δεν ήταν παρά κατοικητήρια δαιμόνων. Και το ότι λάτρευαν την κτίση αντί για τον Κτίστη, το λέει και ο θείος απόστολος: «Οι οποίοι αντάλλαξαν τη δόξα του άφθαρτου Θεού με ομοίωμα φθαρτού ανθρώπου και πτηνών και τετραπόδων και ερπετών, και λάτρευσαν την κτίση αντί του Κτίσαντος.»

Έτσι και στο ζήτημα των εικόνων πρέπει να ερευνάται τόσο η αλήθεια όσο και ο σκοπός εκείνων που τις κατασκευάζουν και, εάν μεν είναι αληθής και ορθός και οι εικόνες γίνονται προς δόξαν του Θεού και των αγίων Του, καθώς και για την παρακίνηση του ζήλου της αρετής, την αποφυγή της κακίας και τη σωτηρία των ψυχών, οφείλουμε να τις αποδεχόμαστε και να τις τιμούμε ως εικόνες, μιμήματα, ομοιώματα και βιβλία των αγράμματων, και να τις προσκυνούμε, να τις καταφιλούμε και να τις ασπαζόμαστε με τα μάτια, τα χείλη και την καρδιά ως ομοίωμα του σαρκωθέντος Θεού ή της Μητέρας Του ή των αγίων που έγιναν κοινωνοί των παθημάτων και της δόξας του Χριστού και οι οποίοι αναδείχθηκαν νικητές και καθαιρέτες του διαβόλου, των δαιμόνων και της πλάνης τους. Εάν όμως κάποιος τολμήσει να κατασκευάσει εικόνα της άυλης, ασώματης, αόρατης, ασχημάτιστης και αχρωμάτιστης θεότητας, την απορρίπτουμε ως ψευδή· και εάν κάποιος φτιάξει εικόνα προς δόξα, προσκύνηση και τιμή του διαβόλου ή των δαιμόνων, την καταπτύουμε και την κατακαίμε στη φωτιά. Και εάν κάποιος θεοποιήσει την εικόνα ανθρώπων, πτηνών, ερπετών ή οποιουδήποτε άλλου κτίσματος, αυτόν τον αναθεματίζουμε. Διότι, όπως ακριβώς οι άγιοι Πατέρες κατεδάφισαν τα ιερά και τους ναούς των δαιμόνων και στη θέση τους ανήγειραν ναούς στο όνομα των αγίων, τους οποίους και σεβόμαστε, έτσι καθαίρεσαν και τις εικόνες των δαιμόνων και αντί για αυτές ανύψωσαν τις εικόνες του Χριστού, της Θεοτόκου και των αγίων.

Έτσι και στο ζήτημα των εικόνων πρέπει να ερευνούμε και την αλήθεια και τον σκοπό εκείνων που τις κατασκευάζουν, και, εάν μεν είναι αληθής και ορθός και γίνονται προς δόξαν του Θεού και των αγίων του και για ζήλο της αρετής και αποφυγή της κακίας και σωτηρία των ψυχών, να τις αποδεχόμαστε και να τις τιμούμε ως εικόνες και μιμήματα και ομοιώματα και βιβλία των αγράμματων και υπόμνηση, και να τις προσκυνούμε και να τις καταφιλούμε και να τις ασπαζόμαστε με τα μάτια και τα χείλη και την καρδιά ως ομοίωμα του σαρκωθέντος Θεού ή της μητέρας αυτού ή των αγίων που έγιναν κοινωνοί των παθημάτων του και της δόξας του Χριστού και νικητών και καθαιρετών του διαβόλου και των δαιμόνων και της πλάνης τους. Εάν όμως κάποιος τολμήσει να φτιάξει εικόνα της άυλης και ασώματης θεότητας, την απορρίπτουμε ως ψευδή· και εάν κάποιος φτιάξει εικόνα για δόξα και τιμή και προσκύνηση του διαβόλου ή των δαιμόνων, την βδελυσσόμαστε και την καίμε στη φωτιά. Και εάν κάποιος θεοποιήσει εικόνα ανθρώπων ή κτηνών ή πτηνών ή ερπετών ή οποιουδήποτε άλλου κτίσματος, αυτόν τον αναθεματίζουμε. Διότι, όπως ακριβώς οι άγιοι πατέρες κατεδάφισαν τα ιερά και τους ναούς των δαιμόνων και στις θέσεις τους ανήγειραν ναούς στο όνομα του Θεού και των αγίων, και αυτούς τους σεβόμαστε, έτσι καθαίρεσαν και τις εικόνες των δαιμόνων και αντί γι' αυτές έστησαν εικόνες του Χριστού και της μητέρας του και των αγίων, και αυτές τις σεβόμαστε.

Εάν όμως ο θεοφόρος πατέρας λέει ότι «οι άνω (άγγελοι) έψαλλαν αναγγέλλοντας τη σωτηρία πάνω στη γη», αυτό το διατυπώνει με τρόπο εξαιρετικά άριστο και θεόπνευστο. Διότι γνωρίζουμε ότι ο ουρανός και η γη ήσαν ανέκαθεν πλήρεις από τη θεία δόξα. Επειδή όλα τα έργα του Κυρίου ευλογούν τον Κύριο και διηγούνται τη δόξα Του. Αλλά, επειδή στους μεν ουρανούς οι άγγελοι γνώριζαν τη δόξα του αληθινού Θεού, ενώ η ανθρώπινη φύση, η οποία έλαβε ως κατοικία της τη γη, εξώκειλε και αντάλλαξε τη δόξα του άφθαρτου Θεού με ομοίωμα εικόνας φθαρτού ανθρώπου και πτηνών και τετράποδων, ο θεοφόρος άνδρας λέει ότι η γη έχει πληρωθεί από θεία δόξα ως προς την επίγνωσή της από τους κατοίκους της γης, πράγμα το οποίο —και ουδέν άλλο— έχει γίνει σωτηρία για τους επί της γης. Είναι δε φανερό ότι η θεία δόξα ανήκει στον Πατέρα και στον Υιό και στο Άγιο Πνεύμα. Διότι έτσι ακριβώς είπε και ο αψευδής Κύριος προς τον Πατέρα: «Πατέρα, το έργο που μου έδωσες, το ολοκλήρωσα· φανέρωσα το όνομά Σου», και πάλι: «Αυτή είναι η αιώνιος ζωή, το να γνωρίζουν Εσένα τον μόνο αληθινό Θεό και εκείνον που απέστειλες, τον Ιησού Χριστό». Κατ' αυτόν τον τρόπο, όπως ακριβώς η φύση, έτσι και η δόξα είναι κοινή στις τρεις υποστάσεις της θεότητας.

Αφού, λοιπόν, ο βασιλιάς κάθισε σε βήμα ψηλό και υπερυψωμένο, διέταξε τον γιο του να παρακαθήσει μαζί του. Εκείνος, όμως, από σεβασμό και τιμή προς τον πατέρα του δεν θέλησε να το πράξει αυτό, και κάθισε στο έδαφος κοντά του. Παρουσιάστηκαν, λοιπόν, οι γνώστες της σοφίας που μωράνθηκε από τον Θεό, των οποίων η ασύνετη καρδιά πλανήθηκε, όπως ακριβώς λέει ο Απόστολος: «Ενώ νόμιζαν ότι είναι σοφοί, έγιναν μωροί, και αντάλλαξαν τη δόξα του άφθαρτου Θεού με το ομοίωμα θνητών ανθρώπων, τετράποδων και ερπετών». Αυτοί συγκεντρώθηκαν για να αναμετρηθούν δια των λόγων με τον γιο του βασιλιά και με όσους βρίσκονταν γύρω του, και εκπληρωνόταν σε αυτούς η παροιμία, ότι δηλαδή η ζαρκαδιά επιχειρούσε να πολεμήσει με το λιοντάρι. Διότι αυτός μεν είχε θέσει τον Ύψιστο ως καταφύγιό του και είχε εναποθέσει την ελπίδα του στη σκιά των πτερύγων Του· εκείνοι δε είχαν στηρίξει την πεποίθησή τους στους άρχοντες αυτού του αιώνα που καταργούνται, και στον κοσμοκράτορα του σκότους, στον οποίο είχαν υποτάξει τον εαυτό τους ελεεινά και άθλια.

ΡΞΕʹ. Κάθε πλήθος ενάδων στις οποίες μετέχει κάποιο αισθητό σώμα είναι εγκόσμιο ... 142,26-144,8. Σε αυτό το κεφάλαιο είναι φανερό ότι ο σοφός αυτός ονομάζει τις ενάδες θεότητες· διότι ούτε, λέγει, η θεότητα, αντί να πει ούτε η ενάδα, συνδέεται αμέσως με την ψυχή, και πάλι, και ο ίδιος ο νους κατά το ακρότατο σημείο του μετέχει της ενάδος, δηλαδή της θεότητος. Ώστε δεν πρεσβεύει μόνο ένα πλήθος θεών αλλά και θεοτήτων, ή μάλλον πλήθη άπειρα και αναρίθμητα, άλλα μεν εγκόσμια, άλλα δε υπερκόσμια, άλλα νοερά, άλλα νοητά, και κάποια άλλα ανώτερα από αυτά. Έτσι καταμερίζει τη μία αρχή με πολλούς τρόπους, και όμως ψευδώς ισχυρίζεται ότι πρεσβεύει το Ένα. Έπειτα προσπαθεί να αναγορεύσει σε θεούς και τα αισθητά σώματα, όπως τα άστρα, τον ουρανό, τα στοιχεία, ολόκληρο τον κόσμο. Έτσι έχει περιπέσει στη ματαιότητα να λατρεύει την κτίση αντί για τον Κτίσαντα. Για εμάς, αντιθέτως, διατηρείται η μία θεότητα αμέριστη και αδιαίρετη, η οποία προσκυνείται ασυγχύτως σε μία Τριάδα υποστάσεων, αλλά και πιστεύεται ότι μία υπόσταση αυτής, ο Υιός του Πατρός, ενώθηκε με τη δική μας φύση με τη μεσολάβηση νοερής ψυχής, ατρέπτως, αφύρτως, ασυγχύτως και αδιαιρέτως· έτσι εμείς πρεσβεύουμε καθαρά το Ένα.

Ρωμ. 1,19-26 «Διότι το γνωστό του Θεού», δηλαδή αυτό που είναι δυνατόν να γνωριστεί για αυτόν, ότι είναι δημιουργός, ότι είναι προνοητής, και τα παρόμοια. «Διότι τα αόρατα αυτού», όπως οι άγγελοι και οι άλλες ασώματες ουσίες, «από την κτίση του κόσμου» κατανοούνται και «γίνονται ορατά». Πώς; Καθώς και αυτά «νοούνται μέσα στα δημιουργήματα» και συναριθμούνται με αυτά. Η σύνταξη λοιπόν είναι με σχήμα υπερβατό: ή «νοούμενα μέσα στα δημιουργήματα», αντί του να ενυπάρχουν στα ίδια τα δημιουργήματα και να υπηρετούν τη βούληση του Θεού και να εκπληρώνουν τα προστάγματά του· ή λέγοντας «τα αόρατα αυτού» εννοεί το ίδιο το αόρατο της ουσίας του. Και πώς είναι δυνατόν, λέει, να δει και να κατανοήσει κανείς το θείο, εφόσον είναι αόρατο; Ναι, είναι δυνατόν, λέει, από τα κτίσματά του να δει κανείς καθαρά τη θεότητά του και τη δύναμή του. «Τόσο η αιώνια δύναμή του όσο και η θεότητά του». Πώς «από την κτίση του κόσμου» γνωρίζεται η θεότητα του Θεού και η «αιώνια δύναμή» του; Είδε κάποιος τον κόσμο και μέσα σε αυτόν τις ομορφιές των άστρων, το μέγεθος και την πορεία της σελήνης, την τάξη του ήλιου και την απαράβατη αλληλουχία τους· δεν κάνει ημέρα η σελήνη, ούτε νύχτα ο ήλιος, οι νύχτες παραχωρούν εύτακτα τη θέση τους στις ημέρες, και οι ημέρες υποχωρούν αναλόγως στις νύχτες. Ο αιθέρας διατηρεί τον οικείο του τόπο, και ο αέρας παραμένει από κάτω του, και ούτε εκείνος εισχωρεί σε ξένη χώρα, ούτε ο αέρας επεκτείνεται σε όσα βρίσκονται πάνω από αυτόν.

Έτσι λοιπόν «η θειότητά του και η αιώνια δύναμη καθορώνται στα δημιουργήματα», έτσι «από την κτίση του κόσμου η» γνώση του Θεού εντυπώνεται στους ανθρώπους, έτσι «εκείνο που είναι γνωστό για αυτόν» το «φανέρωσε» στα πάντα· διότι «αυτό που είναι δυνατόν να γίνει γνωστό για τον Θεό» είναι αυτά και τα παρόμοια, η ουσία όμως και η φύση του είναι παντελώς ακατάληπτες σε όλους. Αυτά τα γνώρισαν και οι Έλληνες, αλλά «αν και τον γνώρισαν, δεν τον δόξασαν ως Θεό». Αλλά, ω της απέραντης ματαιότητας και μωρίας! Αυτά που με θεοπρεπή τρόπο συνέλαβαν για τον Θεό, τα απέδωσαν με εξαιρετικά άθλιο και ασεβή τρόπο σε είδωλα και σε δαίμονες και «στα έργα των χεριών του», ανταλλάσσοντας τη δόξα του Θεού με τη δόξα των ειδώλων. Και αντί να λατρεύουν τον Θεό, λάτρεψαν τα είδωλα, και μάλιστα είδωλα φθαρτών —αποκορύφωμα της πώρωσης και της ανοησίας— και, σαν να μην είχε όριο αυτό το κακό, είδωλα «ερπετών και πτηνών και τετραπόδων». Δες μανία, ή μάλλον δες μια πράξη για την οποία δεν μπορεί κανείς να βρει ούτε ένα άξιο όνομα για να την εκφράσει. Αλλά ότι μεν «από την κτίση του κόσμου η αιώνια δύναμη και η θειότητα του Θεού καθορώνται», και «ότι ενώ γνώρισαν τον Θεό δεν τον δόξασαν ως Θεό», είναι προφανές. Πώς όμως «παραδόθηκαν στη ματαιότητα των διαλογισμών τους»; Διότι, από ποιους διαλογισμούς προέρχεται το να προσκυνούν πέτρες και ξύλα; Από ποιους διαλογισμούς το να τα αποκαλούν αυτά δημιουργούς και θεούς και αιώνια όντα και προστάτες; Γιατί λοιπόν απορείς, μήπως επειδή τάχα δεν τα προσκύνησαν ή δεν τα θεοποίησαν; Ή μήπως αυτό μεν είναι προφανές, εσύ όμως αναζητάς με ποιους λογισμούς το έπραξαν;