Πατερικές αναφορές στο ΠΡΟΣ ΡΩΜΑΙΟΥΣ 1:25

Επειδή όμως με τη θέλησή του χλεύασε την αλήθεια της ευσέβειας, την οποία γνώρισε νωρίτερα και περισσότερο από εκείνον, αν και δεν μαθήτευσε κοντά μας μέχρι τέλους, και δεν έκρινε άξιο να έχει την επίγνωση του Θεού, για να μιλήσω κατά τον Παύλο, αλλά, ενώ γνώρισε την αλήθεια των δογμάτων περί του Θεού, δεν την δόξασε ούτε τη σεβάστηκε ως θεία αλήθεια, τον παρέδωσε ο Θεός σε αδόκιμο νου, ώστε να μιλάει και να γράφει όχι μόνο όσα δεν αρμόζουν, αλλά και εκείνα που ούτε μεταξύ τους δεν μπορούν να συμβαδίζουν και να συμφωνούν, παρά μόνο ως προς τη στόχευση προς το πονηρό και τη μανιώδη διάθεση και αντίθεση προς την αλήθεια· διότι αυτό, σαν ένα νήμα, διατρέχει ολόκληρο το ύφασμα των συγγραμμάτων του.

ΕΙΣ ΤΗΝ ΣΕΠΤΗ ΜΕΤΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΚΥΡΙΟΥ ΚΑΙ ΘΕΟΥ ΚΑΙ ΣΩΤΗΡΟΣ ΗΜΩΝ ΙΗΣΟΥ ΧΡΙΣΤΟΥ Στην οποία αποδεικνύεται ότι το κατ' αυτήν φως είναι άκτιστο Επαινούμε και εμείς και θαυμάζουμε, ατενίζοντας αυτή τη μεγαλουργία του Θεού, εννοώ ολόκληρη την ορατή κτίση. Την επαινούν και τη θαυμάζουν, ερευνώντας την, και οι σοφοί των Ελλήνων. Αλλά εμείς μεν προς δόξαν του Κτίστου, εκείνοι δε εναντίον της δόξας του Κτίστου· διότι λάτρευσαν άθλια την κτίση αντί για τον Κτίστη.

Διότι, ενώ και αυτοί γνώρισαν τον Χριστό (καθώς λένε ότι αυτός είναι Λόγος και Πνεύμα του Θεού, αλλά και ότι γεννήθηκε από παρθένο, ενήργησε και δίδαξε θεϊκά, αναλήφθηκε στους ουρανούς, παραμένει αθάνατος και πρόκειται να έρθει για να κρίνει τα σύμπαντα)· ενώ λοιπόν έτσι γνώρισαν τον Χριστό, δεν τον δόξασαν ως Χριστό, δηλαδή ως Θεάνθρωπο Λόγο, αλλά «αντάλλαξαν την αλήθεια με το ψέμα» και πίστεψαν, «σεβάστηκαν» και ακολούθησαν έναν απλό, θνητό και θαμμένο άνθρωπο, τον Μωάμεθ, αντί για τον Θεάνθρωπο, αείζωο και αιώνιο Λόγο, ο οποίος, αν και γεύτηκε τον θάνατο σαρκικά, το έκανε για να καταργήσει τον θάνατο και να γίνει αρχηγός της αιώνιας και άφθαρτης ζωής, την οποία το πάθος, ο θάνατος και η ανάσταση ενός απλού ανθρώπου δεν θα μπορούσαν ποτέ να προσφέρουν. Γι' αυτό και όλοι όσοι αναστήθηκαν, ζώντας τη θνητή ζωή όπως εμείς, πέθαναν και πάλι, ενώ, καθώς ο Χριστός αναστήθηκε από τους νεκρούς, «ο θάνατος δεν τον κυριεύει πλέον», αλλά αντιθέτως προδεικνύεται η μέλλουσα και αιώνια ζωή.

Επομένως, η μωρανθείσα φιλοσοφία των έξω σοφών δεν έχει την ικανότητα να διακρίνει και να εξαγγείλει τη σοφία του Θεού. Διότι πώς θα μπορούσε, αφού «μέσω αυτής ο κόσμος δεν γνώρισε τον Θεό»; Αν όμως αλλού λέει ο Παύλος ότι «αν και γνώρισαν τον Θεό, δεν τον δόξασαν ως Θεό», δεν αντιφάσκει με τον εαυτό του ο μαθητής της ειρήνης, ο κληρονόμος της υπερκόσμιας ειρήνης που δίδεται μέσα μας μόνο από τον Χριστό. Αλλά έφτασαν μεν, λέει, στην έννοια του Θεού, όχι όμως σε αυτήν που αρμόζει στον Θεό· διότι δεν τον δόξασαν ως δημιουργό των πάντων, ούτε ως παντοδύναμο, ούτε ως παντεπόπτη, ούτε ως τον μόνο άναρχο και άκτιστο. Γι' αυτόν τον λόγο, έχοντας εγκαταλειφθεί από τον Θεό από τα χρόνια της εποχής τους, όπως έδειξε και αυτό ο Παύλος, οι σοφοί «παραδόθηκαν σε αδόκιμο νου», «λατρεύοντας την κτίση αντί του Κτίστη» και κυλιόμενοι στον βούρκο των αισχρών και πονηρών παθών· και όχι μόνο αυτό, αλλά θέσπισαν νόμους και συνέγραψαν κείμενα —αλίμονο στο πάθος, αλίμονο στην απάτη— σύμφωνα με τους δαίμονες και συνηγόρους των παθών.

Ισχυρίζονται δε ότι στον λόγο τους δεν μαρτυρεί απλώς και μόνο η Ρέα, αλλά, για να το πούμε έτσι, ολόκληρη η κτίση. Και διασαφηνίζουν ότι αυτό είναι που λέγεται από τον λόγο της Γραφής: «Διότι τα αόρατα αυτού, από την κτίση του κόσμου, καθοράνται επειδή κατανοούνται μέσω των δημιουργημάτων του, δηλαδή η αΐδια αυτού δύναμη και η θειότητά του, ώστε να είναι αυτοί αναπολόγητοι. Διότι, αν και γνώρισαν τον Θεό, δεν τον δόξασαν ούτε τον ευχαρίστησαν ως Θεό, αλλά ματαιώθηκαν στους διαλογισμούς τους και σκοτίστηκε η ασύνετη καρδιά τους. Ισχυριζόμενοι ότι είναι σοφοί, έγιναν μωροί, και άλλαξαν τη δόξα του άφθαρτου Θεού με ομοιώματα εικόνας φθαρτού ανθρώπου και πετεινών και τετράποδων και ερπετών. Γι' αυτό και τους παρέδωκε ο Θεός σε πάθη ατιμίας. Διότι οι γυναίκες τους μετήλλαξαν τη φυσική χρήση στην παρά φύση» —το τι είναι βέβαια η φυσική χρήση κατά την άποψή τους, θα το πούμε αργότερα—, «ομοίως δε και οι άνδρες, αφήνοντας τη φυσική χρήση της γυναίκας, πυρπολήθηκαν από την επιθυμία τους ο ένας για τον άλλον, άνδρες με άνδρες κατεργαζόμενοι την ασχημοσύνη» —ασχημοσύνη δε είναι, κατ' αυτούς, η πρώτη και μακάρια ασχημάτιστη ουσία, η οποία είναι η αιτία όλων των σχημάτων για όσα σχηματίζονται— «και απολαμβάνοντας στους εαυτούς τους την αντιμισθία που έπρεπε για την πλάνη τους.»

Διότι, για όσα δημιουργήθηκαν σε έξι ημέρες, δεν δίστασαν εκείνοι που πλάθουν μύθους για την κτίση να πουν ότι έγιναν αυτομάτως, δηλαδή και ο ουρανός και η γη, ο ήλιος και η σελήνη και όλα τα ορατά. Εάν η σοφία του Θεού τα είχε δημιουργήσει αυτά σε μία ώρα, ποια πρόφαση αναισχυντίας δεν θα προέβαλλαν; Αλλά Εκείνος, ως προνοητής, εμπόδισε τις άδικες και ιοβόλες γλώσσες τους, οι οποίες υψώνονται εναντίον του Ποιητή και λάτρευσαν την κτίση αντί του Κτίσαντος. Αλλά ας επανέλθουμε στο προκείμενο, προχωρώντας τον ειρμό της διηγήσεως προς τα εμπρός.

Είναι μεγάλο αγαθό να γνωρίζει κανείς τι είναι κτίσμα και τι Κτίστης, τι είναι έργο και τι Ποιητής. Διότι, αν οι εχθροί της αλήθειας γνώριζαν να τα διακρίνουν αυτά με ακρίβεια, δεν θα προκαλούσαν πλήρη σύγχυση, κάνοντας τα άνω κάτω· όχι βέβαια κατεβάζοντας τα άστρα και τον ουρανό και ανεβάζοντας τη γη, αλλά επειδή κατέβασαν τον Βασιλέα των ουρανών από τους βασιλικούς θρόνους και τον τοποθέτησαν στο ίδιο επίπεδο με την κτίση, ενώ την κτίση την τίμησαν με τα πρωτεία της θεότητας. Αν οι Μανιχαίοι γνώριζαν να φιλοσοφούν ορθά περί της κτίσεως, δεν θα τιμούσαν αυτήν που δημιουργήθηκε εκ του μη όντος, τη φθαρτή, τη ρέουσα και μεταβαλλόμενη, με τα πρεσβεία της αγεννησίας. Αν οι Έλληνες γνώριζαν να φιλοσοφούν ορθά περί της κτίσεως, δεν θα είχαν αποπλανηθεί από την αλήθεια, ούτε θα είχαν σεβαστεί και λατρεύσει την κτίση αντί για τον Κτίσαντα. Είναι ωραίος ο ουρανός, αλλά δημιουργήθηκε ακριβώς για να προσκυνήσεις τον Ποιητή· είναι λαμπρός ο ήλιος, αλλά για να λατρεύσεις τον Δημιουργό· εάν όμως πρόκειται να παραμείνεις προσηλωμένος στο θαύμα της κτίσεως και να προσκολληθείς στο κάλλος των έργων, τότε το φως έχει γίνει για σένα σκοτάδι, ή μάλλον, χρησιμοποίησες το φως ως σκοτάδι. Είδες πόσο μεγάλο αγαθό είναι να γνωρίζει κανείς τους λόγους περί της κτίσεως;

Δ'. Αλλά οι Έλληνες, επειδή θαύμασαν και εξεπλάγησαν από το στοιχείο αυτό, δεν μπόρεσαν να δουν καθαρά και να ανυμνήσουν εκείνον που το παρήγαγε, αλλά παρέμειναν προσηλωμένοι στο στοιχείο και το θεοποίησαν. Γι' αυτό και ο μακάριος Παύλος λέει: «Και σεβάστηκαν και λάτρεψαν την κτίση παρά τον Κτίσαντα». Διότι, τι θα μπορούσε να είναι πιο ανόητο από αυτούς, οι οποίοι δεν μπόρεσαν από το δημιούργημα να κατανοήσουν τον Δημιουργό, αλλά πλανήθηκαν με τόσο μεγάλη πλάνη, ώστε να αναγάγουν το κτίσμα και το ποίημα στην ίδια τάξη με τον Δημιουργό; Ακριβώς γι' αυτό και η Θεία Γραφή, επειδή γνώριζε εκ των προτέρων την επιρρέπεια των ράθυμων ανθρώπων προς την πλάνη, μας διδάσκει ότι η δημιουργία αυτού του στοιχείου έγινε μετά από τρεις ημέρες, αφού πρώτα είχαν αναβλαστήσει όλα τα σπέρματα από τη γη και αφού η γη είχε λάβει τον δικό της στολισμό· ώστε να μην επιτρέπεται σε κανέναν από τους μεταγενέστερους να ισχυρίζεται ότι, χωρίς τη δική του ενέργεια, δεν θα είχαν καρποφορήσει τα γεννήματα της γης. Γι' αυτό σου παρουσιάζει τα πάντα ολοκληρωμένα πριν από τη δημιουργία του, ώστε να μην αποδώσεις σε αυτό την τελεσφορία των καρπών, αλλά στον Δημιουργό των πάντων, σε Εκείνον που είπε εξαρχής: «Βλαστησάτω η γη βοτάνην χόρτου». Εάν όμως πουν ότι συμβάλλει κάπως και η χρησιμότητα του ήλιου στο να ωριμάζουν οι καρποί, ούτε εγώ φέρνω αντίρρηση.

γ'. Άραγε, λέγοντας αυτά, θα σας πείσουμε, ή έστω κάποιους από το πλήθος, να προσέχετε περισσότερο τον Θεό που ομιλεί; Πιστεύω ότι υπάρχουν πολλοί ανάμεσά σας που προσέχουν με επιμέλεια και απερίσπαστα· οι οποίοι και θα ακούσουν τον Κύριο να λέει προς τον Πατέρα: «Και αυτοί πίστεψαν ότι εσύ με απέστειλες· Πατέρα, φύλαξέ τους στο όνομά σου». Όσοι όμως δεν πίστεψαν, θα ακούσουν: «Εσείς δεν είστε από τα δικά μου πρόβατα· διότι τα δικά μου πρόβατα ακούν τη φωνή μου». Άραγε δεν φρίξατε ακούγοντας τέτοια λόγια; Μέχρι πότε θα είστε βαρυκάρδιοι; Μέχρι πότε θα είστε νήπιοι στο μυαλό; Μέχρι πότε δεν θα προσέχετε αυτόν που ομιλεί, και δεν θα στέκεστε όπως ταιριάζει σε Χριστιανούς, έχοντας τις καρδιές σας στραμμένες προς τα άνω, αλλά κάνατε την εκκλησία βουστάσιο και πραιτώριο και καπηλειό; Προσέξτε μήπως τυχόν εκπληρωθεί σε εσάς το φοβερό ρητό του Αποστόλου που λέει: «Και καθώς δεν θεώρησαν άξιο να έχουν τον Θεό σε επίγνωση, τους παρέδωσε στην ακαθαρσία».

Διότι, λέει, επειδή δεν έκριναν άξιο να έχουν την επίγνωση του Θεού, τους παρέδωσε ο Θεός στις επιθυμίες των καρδιών τους, στην ακαθαρσία, ώστε να ατιμάζονται τα σώματά τους μεταξύ τους. Είδες την αιτία της φοβερής πτώσης; Γι' αυτόν τον λόγο προτρέπει ο ίδιος απόστολος να μην επιθυμούμε τα κακά, ούτε να είμαστε δούλοι των παθών· διότι σε ό,τι έχει κανείς νικηθεί, σε αυτό και έχει υποδουλωθεί. Γι' αυτό πρέπει πάντοτε να προσευχόμαστε, πάντοτε να δακρύζουμε και να θρηνούμε, ώστε να μας λυτρώσει ο Κύριος από το κακό φρόνημα του σώματος του θανάτου τούτου· και να επιθυμήσουμε επιτέλους εκείνα τα όντως επιθυμητά, στα οποία ακόμη και οι άγγελοι επιθυμούν να εγκύψουν.

Θέλεις να ακούσεις και κάτι άλλο, και να μάθεις πώς η πλεονεξία είναι ειδωλολατρία, και μάλιστα χειρότερη από την ειδωλολατρία; Οι ειδωλολάτρες προσκυνούν τα κτίσματα του Θεού· διότι «σεβάστηκαν», λέει, «και λάτρευσαν την κτίση παρά τον Κτίσαντα»· εσύ όμως προσκυνάς το δικό σου κτίσμα. Διότι ο Θεός δεν δημιούργησε την πλεονεξία, αλλά την επινόησε το υπέρμετρο της απληστίας σου. Και δες παραλογισμό και γελοιότητα. Εκείνοι που προσκυνούν τα είδωλα, τιμούν αυτά που προσκυνούν· και αν κάποιος μιλήσει άσχημα για αυτά ή τα λοιδορήσει, τα υπερασπίζονται· εσύ όμως, σαν να κατέχεσαι από κάποιου είδους μέθη, προσκυνάς ένα πράγμα, το οποίο όχι μόνο δεν απαλλάσσεται από την καταδίκη, αλλά είναι και γεμάτο ασέβεια. Επομένως, είσαι πολύ χειρότερός τους· διότι δεν θα μπορούσες να βρεις τη δικαιολογία να πεις ότι δεν είναι κάτι κακό. Μολονότι και εκείνοι είναι καθ' όλα αναπολόγητοι, εσύ όμως είσαι πολύ περισσότερο, εφόσον άπειρες φορές καταδικάζεις την πλεονεξία και επικρίνεις όλους όσοι την υπηρετούν, της υποδουλώνονται και την υπακούουν.

Παρατήρησε την έμφαση που είναι εξαιρετικά αιχμηρή. Διότι δεν χρειάστηκαν, λέγει, άλλους για να τους ατιμάσουν, αλλά όσα θα τους έκαναν οι εχθροί, αυτά τα κατειργάστηκαν οι ίδιοι στους εαυτούς τους. Έπειτα, αναλαμβάνοντας πάλι την αιτία, λέγει: «Οι οποίοι αντάλλαξαν την αλήθεια του Θεού με το ψέμα, και σεβάστηκαν και λάτρευσαν την κτίση παρά τον Κτίσαντα». Όσα μεν ήταν εξαιρετικά καταγέλαστα τα παραθέτει συγκεκριμένα κατά είδος, ενώ όσα φαίνεται ότι είναι πιο σεμνά από τα άλλα τα αναφέρει γενικά· και μέσα από όλα αυτά αποδεικνύει ότι η λατρεία της κτίσης είναι γνώρισμα των Ελλήνων. Και πρόσεξε πώς διατύπωσε τον λόγο του.

Διότι δεν μπορεί να ισχυριστεί κανείς, λέει, ότι επειδή εμποδίστηκαν από τη νόμιμη συνεύρεση έφτασαν σε αυτό το σημείο, ούτε ότι, επειδή δεν μπορούσαν να ικανοποιήσουν την επιθυμία τους, παρεκτράπηκαν σε αυτήν την αλλόκοτη μανία· διότι το να ανταλλάσσει κανείς κάτι, αποτελεί χαρακτηριστικό εκείνων που το κατέχουν ήδη. Το ίδιο ακριβώς έλεγε και όταν ομιλούσε για τα δόγματα: «Αντάλλαξαν την αλήθεια του Θεού με το ψεύδος».

ΣΤ΄. Έπειτα πάλι φαίνονται μεν να ξεκινούν από την αρχή, αλλά παραμένουν στο ίδιο θέμα. Όπως ακριβώς και ο Παύλος, στο προοίμιο μιας Επιστολής, καταλήγοντας σε δοξολογία και λέγοντας: «Κατά το θέλημα του Θεού και Πατρός, στον οποίο ανήκει η δόξα στους αιώνες· αμήν», αρχίζει πάλι το θέμα για το οποίο έγραφε. Και πάλι σε άλλο σημείο λέγοντας: «Σεβάστηκαν και λάτρευσαν την κτίση παρά τον Κτίσαντα, ο οποίος είναι ευλογητός στους αιώνες· αμήν», δεν ολοκλήρωσε τον λόγο, αλλά αρχίζει πάλι. Ας μην κατηγορούμε λοιπόν ούτε αυτούς τους αγγέλους ότι ενεργούν άτακτα, οι οποίοι, αφού κατέληξαν σε δοξολογία, αρχίζουν πάλι τους ιερούς ύμνους. Διότι ακολουθούν τους αποστολικούς κανόνες, αρχίζοντας από δοξολογία και καταλήγοντας σε αυτήν, και μετά την κατάληξη αυτή κάνοντας πάλι νέα αρχή. Γι' αυτό λένε: «Δόξα σοι, Κύριε, δόξα σοι, Άγιε, δόξα σοι, Βασιλεύ, διότι μας έδωσες τροφές προς ευφροσύνη». Διότι δεν πρέπει να ευχαριστούμε τον Θεό μόνο για τα μεγάλα, αλλά και για τα μικρά. Ευχαριστούν δε και για αυτά, καταντροπιάζοντας την αίρεση των Μανιχαίων και όσους ισχυρίζονται ότι η παρούσα ζωή είναι πονηρή. Διότι, για να μην υποπτευθείς για αυτούς, εξαιτίας της άκρας φιλοσοφίας τους και της περιφρόνησης της κοιλιάς, ότι αποστρέφονται τις τροφές, όπως συμβαίνει με εκείνους που καταστρέφουν τους εαυτούς τους, μέσα από την προσευχή σε διδάσκουν ότι δεν απέχουν από τα περισσότερα επειδή βδελύσσονται τα δημιουργήματα του Θεού, αλλά επειδή ασκούν τη φιλοσοφία.

Γ΄. Αυτός λοιπόν ο μάρτυρας (διότι μάρτυρα μας τον απέδειξε ο λόγος) προετοιμάστηκε για αμέτρητους θανάτους, και όλους αυτούς τους υπέμεινε με το φρόνημα και την προθυμία του· πολλούς μάλιστα από τους κινδύνους που του επιβλήθηκαν τους υπέστη και εμπράκτως. Διότι και από την πατρίδα του τον εκδίωξαν, και στην εξορία τον μετέφεραν, και πολλά άλλα προκάλεσαν τότε εναντίον εκείνου του μακαρίου, χωρίς να έχουν να του προσάψουν καμία δίκαιη κατηγορία, παρά μόνο ότι, επειδή άκουσε τον Παύλο να λέει «σεβάστηκαν και λάτρεψαν την κτίση παρά τον Κτίσαντα», απέφυγε την ασέβεια και φοβήθηκε την παρανομία· αλλά αυτό είναι άξιο στεφάνων και όχι κατηγορίας. Εσύ όμως πρόσεξέ μου την πονηρία του διαβόλου.

Τι λοιπόν; Εάν δούμε αυτή την καλή και θαυμαστή να γίνεται η ίδια αιτία ασέβειας για πολλούς, θα κατηγορήσουμε αυτήν; Σε καμία περίπτωση, αλλά εκείνους που δεν χρησιμοποίησαν σωστά το φάρμακο. Πώς λοιπόν είναι αιτία ασέβειας αυτή που καθοδηγεί στη θεογνωσία; Σκοτίστηκαν, λέει, στους διαλογισμούς τους οι φιλόσοφοι, και σεβάστηκαν και λάτρεψαν την κτίση αντί για τον Κτίστη. Πουθενά δεν υπάρχει διάβολος εδώ, πουθενά δαίμονας εδώ, αλλά προβάλλεται στο μέσον η κτίση ως η μόνη δασκάλα της θεογνωσίας.

Εισάγεις τον Χριστό να οικοδομεί αυτά που κατέλυσε, και αυτά που κατανοείς ότι Εκείνος ξερίζωσε —δηλαδή τη θεοποίηση των κτισμάτων— εσύ τα αναβιώνεις, φυτεύοντας μια χειρότερη κτισματολατρία. Μην προσβάλλεις την ευγένεια του Χριστιανισμού· μην τον καθιστάς συγγενή του Ελληνισμού (της ειδωλολατρίας)· διότι η λατρεία του κτίσματος, είτε είναι ανώτερο είτε κατώτερο το λατρευόμενο κτίσμα, είναι αδελφή της ελληνικής λατρείας. Ο Παύλος, εξάλλου, δεν κατηγορεί τους Έλληνες ότι λάτρευσαν κάτι μικρό, αλλά ότι γενικώς λάτρευσαν την κτίση παρά τον Κτίσαντα. Διότι το να λατρεύει κανείς κτίσμα, είτε σε μικρό είτε σε μεγάλο βαθμό, είναι ισοδύναμο· ή μάλλον, ο αιρετικός είναι απέναντι στη θεία φύση χειρότερος και από τους Έλληνες. Διότι δεν είναι τόσο υβριστής απέναντι στο Θείο εκείνος που ονομάζει την κτίση Θεό, όσο εκείνος που αποκαλεί τον Θεό κτίσμα. Επειδή εκείνος που θεοποιεί την κτίση, μοιάζει σαν να ντύνει έναν δούλο με βασιλική πορφύρα· ενώ εκείνος που παρουσιάζει τον Θεό ως κτίσμα, αναγκάζει το Θείο να υποβιβαστεί σε κοινό υπήκοο. Ο μεν ειδωλολάτρης, αν και έχει εσφαλμένη αντίληψη για το Θείο, το λατρεύει με κάθε τρόπο· ο δε Άρειος δεν το σέβεται, δεν ανέχεται την εξύμνηση του Θεού. Δεν αρνείται, βέβαια, να σέβεται και να προσκυνά τον Χριστό, όμως, όταν Εκείνος τιμάται με τις ύψιστες τιμές, δυσανασχετεί. Εάν κάποιος Τον ονομάσει άκτιστο, αμέσως εξοργίζονται· εάν Τον αποκαλέσει αδέσποτο (ελεύθερο από κυρίαρχο), δυσφορούν· εάν Τον πει κοινωνό της πατρικής αξίας, παροξύνονται σαν να δέχτηκαν βαρύτερο πλήγμα· εάν Τον ονομάσει αυτεξούσιο χορηγό δωρεών, βρυχώνται και γι' αυτό. Φέρουν μεν το όνομα των Χριστιανών, αλλά έχουν το φρόνημα εκείνων που μισούν τον Χριστό.

Περί της Αγίας και Ομοουσίου Τριάδος. α΄. Εκείνοι που ακονίζουν τις γλώσσες τους και λυσσομανούν κατά της Αγίας και Ομοουσίου Τριάδος, και επιχειρούν να καθαιρέσουν το αξίωμα του μονογενούς Υιού και του Αγίου Πνεύματος, ελέγχονται αφενός από το ίδιο το Άγιο Πνεύμα, το οποίο μίλησε μέσω των αγίων προφητών, και από τον Λόγο, ο οποίος κήρυξε μέσω των δικών Του αξίων την ένσαρκη παρουσία Του, η οποία έγινε για εμάς από την αγία Παρθένο με τρόπο ανέκφραστο και αναλλοίωτο. Θα ελεγχθούν δε τελειότατα κατά την ημέρα της δίκαιης κρίσης Του, όταν θα έλθει και πάλι από τον ουρανό για να ενδοξαστεί ανάμεσα στους αγίους Του και να θαυμαστεί ανάμεσα σε εκείνους που διαφύλαξαν άτρεπτη την πίστη σε Αυτόν. Τόλμησαν δε, αγαπητοί, τα τέκνα των Αρειανών, κατεχόμενα και από τη μανία των Μακεδονιανών, να ομιλούν για μεγάλο και μικρό Θεό, και για κτιστό Θεό, εισάγοντας ανάμεσά μας τον Ελληνισμό. Διότι δικό τους γνώρισμα είναι το να προσκυνούν κτίσματα, και άλλον μεν από τους θεούς τους να τον μεγαλύνουν, άλλον δε να τον σμικρύνουν. Διότι, εάν υπολείπεται σε κάτι είτε ο Υιός είτε το Πνεύμα, δεν είναι Θεός. Άλλωστε ο Παύλος, μεμφόμενος αυτούς στην προς Ρωμαίους επιστολή, λέγει: «Σεβάστηκαν και λάτρευσαν την κτίση παρά τον Κτίσαντα, ο οποίος είναι Θεός ευλογητός πάνω από όλα». Εάν όμως προσκυνούν κτίσμα, λέγοντας ότι ο Υιός και το Πνεύμα είναι κτίσμα, είναι επικατάρατοι σύμφωνα με τον Μωυσή, ο οποίος λέγει: «Επικατάρατος είναι καθένας που προσκυνά κτίσμα και δημιούργημα».

Δες πόσες είναι οι κατηγορίες· πρώτον, ότι δεν γνώρισαν τον Θεό· δεύτερον, ότι, αν και είχαν μεγάλες αφορμές γι' αυτό, ξέπεσαν· τρίτον, ότι ισχυρίζονταν πως είναι σοφοί· τέταρτον, ότι υποβίβασαν εκείνο τον σεβασμό σε δαίμονες, λίθους και ξύλα. «Γι' αυτό τους παρέδωσε ο Θεός στις επιθυμίες των καρδιών τους, σε ακαθαρσία». Το «παρέδωσε» τίθεται αντί του «τους άφησε». «Ώστε να ατιμάζονται τα σώματά τους μεταξύ τους». Από αυτό υφίστανται την τιμωρία και πριν από το θείο δικαστήριο· διότι οι ίδιοι υπέβαλαν τους εαυτούς τους σε τέτοια κατάσταση, στην οποία ούτε οι εχθροί τους δεν θα είχαν τη δύναμη να τους υποβάλουν. «Οι οποίοι αντάλλαξαν την αλήθεια του Θεού με το ψέμα, και σεβάστηκαν και λάτρευσαν την κτίση παρά τον Κτίστη». Δείχνει έτσι ότι η ασέβεια είναι η πρωταρχική αιτία κάθε ασέλγειας.

Ο οποίος είναι ευλογητός στους αιώνες, Αμήν. Γι' αυτό τους παρέδωσε ο Θεός σε πάθη ατιμίας. Διότι και οι γυναίκες τους αντάλλαξαν τη φυσική χρήση με την παρά φύση. Ομοίως δε και οι άνδρες, αφού εγκατέλειψαν τη φυσική χρήση της γυναίκας, φλέγονταν από την επιθυμία τους ο ένας για τον άλλον, διαπράττοντας την ασχημοσύνη άνδρες με άνδρες, και λαμβάνοντας στον εαυτό τους την οφειλόμενη ανταπόδοση για την πλάνη τους.

Διότι ένας είναι ο Θεός, μόνος γεννήτορας του μόνου Λόγου και προβολέας του Πνεύματος —και αυτό είναι που εμείς σεβόμαστε— απαθής και άρρευστος, αν και από συμπόνια για το δικό του πλάσμα και με την ευδοκία του Πατέρα, ο απαθής Λόγος, αφού ενδύθηκε το δικό μας φύραμα, κατέβηκε απαθώς μέχρι τα πάθη. Ως προς τη φύση που είχε παρέμενε εξίσου απαθής, έπασχε όμως ως προς εκείνην που προσέλαβε, προκειμένου διά των παθών να καταστήσει απαθές το επίκηρο και να διασώσει πλήρως ολόκληρο τον άνθρωπο, μεταδίδοντας αφθαρσία στο όμοιο διά του ομοίου. Αρνούμαι δε παντελώς να προσφέρω λατρεία σε ξύλα και λίθους ή σε πολύτιμο άργυρο και χρυσό, όπως εσείς λέτε, ή σε οποιαδήποτε κτίση αντί για τον Κτίστη, θεωρώντας δίκαιο να αποδίδω σε όλους τις οφειλές και απονέμοντας στο καθένα το όσιο, στον μεν Θεό τη λατρεία ως Παντοκράτορα, την δε ύλη, που δημιουργήθηκε για εμάς, να τη χρησιμοποιώ προς δόξαν του δημιουργού της, ενώ παράλληλα αποστρέφομαι εκείνους που σφετερίζονται τη θεία προσκύνηση και τους εκδιώκω με όλη τη δύναμη των λογισμών μου. Γι' αυτό, όση ύλη εσείς περιβάλλετε με τιμές, εγώ, αφού τη χώνευσα, την απάλλαξα από ιστούς αράχνης και περιττώματα πουλιών, εξαγοράζοντας με τα φθαρτά τα μόνιμα και ακλόνητα.

Ουαί σε αυτούς που τα λένε αυτά. Γνωρίζω πολλούς που προσεύχονται στον ήλιο και στη σελήνη· και απευθύνουν ικεσία στον ήλιο λέγοντας, Ελέησέ με. Και ουαί σε αυτούς. Γιατί, εγκαταλείποντας τον Ποιητή του ήλιου, προσκυνάς τον ίδιο τον ήλιο; Δεν πρέπει να λατρεύεται η κτίση αντί για τον Κτίσαντα.

Γνωρίζω πολλούς που προσεύχονται στον ήλιο και τη σελήνη, και αναπέμπουν ικεσίες στον ήλιο λέγοντας: «Ελέησόν με»· και ουαί σε αυτούς. Γιατί, εγκαταλείποντας τον δημιουργό του ήλιου, προσκυνάς τον ήλιο; Δεν πρέπει να λατρεύουμε την κτίση αντί του Κτίστου. Διότι είναι γεγραμμένο: «Επικατάρατος καθένας που προσκυνά τον ήλιο και τη σελήνη και τα άστρα, και οποιοδήποτε άλλο δημιούργημα, αντί για τον Ποιητή». Πολλοί πλανώνται πλάθοντας φαντασίες και λένε ότι η σελήνη κατεβαίνει. Όταν, λένε, παίρνει το χρώμα του αίματος, κάποιος άνθρωπος την κατεβάζει κάνοντάς της μάγια.

Και για το ότι προσκυνούσαν τα είδωλα ως θεούς, άκουσε τι λέει η Γραφή κατά την έξοδο των υιών Ισραήλ, όταν ανέβηκε ο Μωυσής στο όρος Σινά και καθυστέρησε παραμένοντας κοντά στον Θεό για να λάβει τον νόμο, όταν επαναστάτησε ο αγνώμων λαός εναντίον του Ααρών, του θεράποντος του Θεού, λέγοντας: «Κατασκεύασέ μας θεούς, οι οποίοι θα προπορεύονται από εμάς· διότι αυτόν τον άνθρωπο, τον Μωυσή, δεν γνωρίζουμε τι απέγινε.» Έπειτα, όταν αφαίρεσαν τα κοσμήματα των γυναικών τους και τα έχυσαν στο χωνευτήρι, έφαγαν και ήπιαν και μέθυσαν τόσο από το κρασί όσο και από την πλάνη και άρχισαν να διασκεδάζουν μέσα στην αφροσύνη τους λέγοντας: «Αυτοί είναι οι θεοί σου, Ισραήλ.» Βλέπεις, ότι είχαν τα είδωλα για θεούς· διότι δεν έφτιαξαν είδωλο του Δία ή του τάδε ή του δείνα, αλλά, όπως έτυχε, έδωσαν τον χρυσό για να φτιαχτεί ένα είδωλο, όποιο κι αν προέκυπτε, και βγήκε ομοίωμα κεφαλής βοδιού. Ώστε αυτά τα χωνευτά κατασκευάσματα τα είχαν για θεούς και αυτά προσκυνούσαν ως θεούς, τα οποία δεν ήταν παρά κατοικητήρια δαιμόνων. Και το ότι λάτρευαν την κτίση αντί για τον Κτίστη, το λέει και ο θείος απόστολος: «Οι οποίοι αντάλλαξαν τη δόξα του άφθαρτου Θεού με ομοίωμα φθαρτού ανθρώπου και πτηνών και τετραπόδων και ερπετών, και λάτρευσαν την κτίση αντί του Κτίσαντος.»

Δεν είπα: Δεν θα κατασκευάσεις εικόνα των χερουβείμ ως δούλων που παρίστανται στο ιλαστήριο, αλλά «δεν θα κατασκευάσεις για τον εαυτό σου χωνευτούς θεούς», και «δεν θα κατασκευάσεις κανένα ομοίωμα» ως θεού, ούτε θα λατρεύσεις «την κτίση αντί για τον Κτίστη». Ομοίωμα, λοιπόν, του Θεού δεν κατασκεύασα, ούτε βέβαια κάποιου άλλου ως θεού, ούτε «λάτρευσα την κτίση αντί για τον Κτίστη».

Έτσι να πράττετε και εσείς. Ανθρώπου (διότι η φύση της ανθρωπότητας είχε υποδουλωθεί στην αμαρτία) ούτε «λάτρευσα την κτίση αντί για τον Κτίσαντα». Κατασκεύασα δε τη σκηνή ως ομοίωμα όλης της κτίσης, «σύμφωνα με τον τύπο που μου υποδείχθηκε στο όρος», και τα χερουβίμ να επισκιάζουν το ιλαστήριο ως παριστάμενα στον Θεό.

Διότι άλλοι μεν θεώρησαν ότι το σύμπαν κινείται από μόνο του και δογμάτισαν ότι στερείται θείας πρόνοιας, σαν να μην το κυβερνά κανένας Δεσπότης· άλλοι εισήγαγαν την ειμαρμένη, αφήνοντας τα πάντα στο πεπρωμένο· άλλοι σεβάστηκαν πολλούς θεούς, κακούς και υποκείμενους σε πολλά πάθη, ώστε να τους έχουν ως συνηγόρους των δικών τους παθών και των κακών τους πράξεων, των οποίων τα ομοιώματα κατασκεύασαν και έστησαν κωφά ξόανα και αναίσθητα είδωλα, και, αφού τα έκλεισαν μέσα σε ναούς, τα προσκύνησαν, λατρεύοντας την κτίση αντί για τον Κτίστη, άλλοι μεν τον ήλιο και τη σελήνη, και τα άστρα που έθεσε ο Θεός για να παρέχουν φως σε αυτόν τον επίγειο κόσμο, τα οποία είναι άψυχα και αναίσθητα και φωτίζονται και συγκρατούνται από την πρόνοια του Δημιουργού, χωρίς να έχουν καμία απολύτως δύναμη από μόνα τους· άλλοι δε τη φωτιά και τα νερά και τα υπόλοιπα στοιχεία της γης, ενώ είναι άψυχα και αναίσθητα· και δεν ντράπηκαν αυτοί, που είναι έμψυχοι και λογικοί, να λατρεύουν τέτοια πράγματα· άλλοι απένειμαν τον σεβασμό σε θηρία και ερπετά και τετράποδα κτήνη, αποδεικνύοντας τους εαυτούς τους πιο κτηνώδεις από αυτά που λάτρευαν· άλλοι πάλι σχημάτισαν τα ομοιώματα κάποιων αισχρών και ευτελών ανθρώπων, και τους ονόμασαν θεούς, αποκαλώντας άλλους μεν από αυτούς άρρενες και άλλους θήλεις, τους οποίους οι ίδιοι παρουσίασαν να είναι μοιχοί και φονιάδες, οργίλοι και φθονεροί και οξύθυμοι, πατροκτόνοι και αδελφοκτόνοι, κλέφτες και άρπαγες, χωλοί και ανάπηροι, και μάγοι και μανιακοί, και ότι από αυτούς άλλοι μεν έχουν πεθάνει, άλλοι έχουν κατακεραυνωθεί, και έχουν κατακοπεί, και έχουν θρηνηθεί και έχουν γίνει δούλοι σε ανθρώπους, και έχουν γίνει φυγάδες και έχουν μεταμορφωθεί σε ζώα για πονηρές και αισχρές συνευρέσεις· εξαιτίας αυτών, παίρνοντας οι άνθρωποι αφορμές από τους ίδιους τους θεούς τους, μολύνονταν άφοβα με κάθε ακαθαρσία.

Διότι οι Χαλδαίοι, μη γνωρίζοντας τον Θεό, πλανήθηκαν ακολουθώντας τα στοιχεία του κόσμου και άρχισαν να λατρεύουν την κτίση αντί για τον Κτίστη τους· αφού δε κατασκεύασαν κάποια μορφώματα αυτών, τα ονόμασαν απεικονίσεις του ουρανού και της γης και της θάλασσας, του ηλίου και της σελήνης, και των υπόλοιπων στοιχείων ή φωστήρων, και, κλείνοντάς τα μέσα σε ναούς, τα προσκυνούν αποκαλώντας τα θεούς, τους οποίους και φυλάσσουν με ασφάλεια για να μην κλαπούν από ληστές. Και δεν κατενόησαν ότι καθετί που φυλάσσει είναι ανώτερο από εκείνο που φυλάσσεται, και αυτός που κατασκευάζει είναι ανώτερος από το κατασκεύασμα. Διότι, εάν οι θεοί τους αδυνατούν να μεριμνήσουν για τη δική τους σωτηρία, πώς θα χαρίσουν σωτηρία σε άλλους; Συνεπώς, σε μεγάλη πλάνη περιέπεσαν οι Χαλδαίοι, λατρεύοντας αγάλματα νεκρά και ανωφελή. Και μου προκαλεί απορία, ω βασιλεύ, πώς οι λεγόμενοι φιλόσοφοί τους δεν κατενόησαν καθόλου ότι και αυτά τα ίδια τα στοιχεία είναι φθαρτά. Εάν όμως τα στοιχεία είναι φθαρτά και υποτάσσονται αναγκαστικά, πώς είναι θεοί; Και εάν τα στοιχεία δεν είναι θεοί, πώς τα αγάλματα, τα οποία κατασκευάστηκαν προς τιμήν τους, αποτελούν θεούς;

ΛΕ΄. Γι' αυτόν τον λόγο, ο μέγας Ησαΐας, θρηνώντας για εμάς και θέλοντας ταυτόχρονα να βοηθήσει στην πτώση μας, κραυγάζει λέγοντας: «Γιατί θέλετε να δεχθείτε κι άλλες πληγές, προσθέτοντας ανομία; Κάθε κεφάλι πονάει και κάθε καρδιά βρίσκεται σε θλίψη· από τα πόδια μέχρι το κεφάλι δεν υπάρχει σε αυτό τίποτα το υγιές· ούτε τραύμα, ούτε μώλωπας, ούτε πληγή που φλεγμαίνει· δεν υπάρχει αλοιφή για να τοποθετηθεί, ούτε λάδι, ούτε επίδεσμοι». Έπειτα, τι ακολουθεί μετά από αυτά; «Θα εγκαταλειφθεί η θυγατέρα της Σιών σαν σκηνή σε αμπελώνα, σαν καλύβα φύλακα σε μποστάνι, σαν πόλη πολιορκούμενη». Αυτήν την ερήμωση της ψυχής μας φανερώνοντας και ο Απόστολος έλεγε: «Και καθώς δεν θεώρησαν άξιο να έχουν την αληθινή επίγνωση του Θεού, ο Θεός τους παρέδωσε σε αδόκιμο νου, ώστε να πράττουν τα απρεπή· όντας γεμάτοι από κάθε αδικία, κακία, πονηρία, πλεονεξία· μεστοί από φθόνο, φόνο, έριδα, δόλο, κακοήθεια· ψιθυριστές, συκοφάντες, θεοστυγείς, υβριστές, υπερήφανους, αλαζόνες, εφευρέτες κακών, απειθείς στους γονείς, ασύνετους, αθέτους συμφωνιών, άστοργους, αδιάλλακτους, ανελεήμονες· οι οποίοι, μολονότι γνώρισαν τη δίκαιη κρίση του Θεού, ότι όσοι πράττουν τέτοια έργα είναι άξιοι θανάτου, όχι μόνο τα πράττουν οι ίδιοι, αλλά και επιδοκιμάζουν αυτούς που τα πράττουν». Γι' αυτό τους παρέδωσε ο Θεός σε πάθη ατιμίας, ώστε να ατιμάζονται τα σώματά τους από τους ίδιους. Και τι έπεται αυτών; «

Κʹ. Εκείνος που μεριμνά για τη σάρκα προς ικανοποίηση των επιθυμιών της και τρέφει μνησικακία προς τον πλησίον για πρόσκαιρα πράγματα, ο άνθρωπος αυτός λατρεύει την κτίση παρά τον Κτίστη.

Εφόσον βλέπουμε τον Λόγο του Θεού να σωματοποιείται ποικιλοτρόπως μέσα από τα αινίγματα στο γράμμα της Αγίας Γραφής, δεν έχουμε δει ακόμη νοητώς τον ασώματο, απλό, ενιαίο και μόνο Πατέρα μέσα στον ασώματο, απλό, ενιαίο και μόνο Υιό, σύμφωνα με το χωρίο: «εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα, και εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας μέσα σε εμένα». Υπάρχει, λοιπόν, ανάγκη από πολλή γνώση, ώστε, αφού πρώτα διαπεράσουμε τα καλύμματα των λέξεων που περιβάλλουν τον Λόγο, να δούμε με αυτόν τον τρόπο, με γυμνό τον νου, τον Λόγο καθαρό να στέκεται από μόνος του, Αυτόν που δείχνει σαφώς μέσα Του τον Πατέρα, όσο είναι εφικτό στους ανθρώπους. Γι' αυτόν τον λόγο, είναι ανάγκη εκείνος που αναζητά με ευσέβεια τον Θεό να μην δεσμεύεται από κανένα ρητό, για να μην πάρει χωρίς να το καταλάβει τα πράγματα γύρω από τον Θεό αντί για τον Ίδιο τον Θεό, δηλαδή να αγαπά επισφαλώς τα ρητά της Γραφής αντί για τον Λόγο, ενώ ο Λόγος θα έχει διαφύγει από τον νου, ο οποίος νομίζει ότι κρατά τον ασώματο Λόγο από τα περιβλήματά Του· ακριβώς όπως η Αιγυπτία, η οποία δεν έπιασε τον Ιωσήφ αλλά τα ενδύματά του, και όπως οι παλαιοί άνθρωποι, οι οποίοι, παραμένοντας προσκολλημένοι μόνο στην ωραιότητα των ορατών, έφτασαν χωρίς να το καταλάβουν να λατρεύουν την κτίση αντί για τον Κτίστη. οδ'.

Δηλαδή, όλα αυτά τα κατανόησα κατά τις ημέρες της παρούσας ζωής μου, κατά τις οποίες κόπιασα μάταια για ανώφελα πράγματα. Και βρήκα δίκαιο να χάνεται, εκείνον που νομίζει ότι εργάζεται το δίκαιο υπερβάλλοντας στην αρετή, ο οποίος, ζητώντας να επιβάλει τη δική του δικαιοσύνη και μην υποτασσόμενος στη δικαιοσύνη του Θεού, φθείρει τη σάρκα του με μάταιες κακουχίες και καταστρέφει την ψυχή του εξαιτίας της υπερηφάνειας. Βρήκα όμως πάλι άλλον να μην τιμά τον Θεό με έργα δικαιοσύνης, αλλά να εμμένει στην κακία λόγω ελλείψεως της αρετής, και να μακροημερεύει με την παραχώρηση του Θεού, ώστε στη ζωή του να απολαύσει τα αγαθά του. Χειρότερος, λοιπόν, είναι εκείνος ακόμη και από τούτον. Γι' αυτό, μην είσαι δίκαιος πέρα από το μέτρο του δικαίου, ούτε να κατασοφίζεσαι τον εαυτό σου πέρα από τα όρια της σοφίας, ώστε να μην εκτραπείς από την ορθή κατάσταση και αποστατήσεις από τον Θεό. Μήτε, λοιπόν, να γίνεσαι δούλος στις επιθυμίες της σάρκας πέρα από τη φυσική ανάγκη, και εξαιτίας αυτού, αφού παραγνωρίσεις την κτίση θεωρώντας την ως θεό, να τη λατρεύσεις αντί για τον Κτίστη· μήτε πάλι να είσαι εντελώς άκαμπτος και ασυγκατάβατος, σε σημείο να μην ενδιαφέρεσαι καθόλου για το σώμα και να μην προνοείς για τη συντήρησή του, ώστε να μην πεθάνεις γρήγορα εξοντώνοντας τον εαυτό σου, εξαιτίας του ότι δεν φρόντισες για τη δούλη σάρκα.

ΙΔ΄ Περί του «και σεβάστηκαν και λάτρεψαν την κτίση αντί για τον Κτίστη» ΙΕ΄ Περί του «διότι το άφθαρτο πνεύμα σου βρίσκεται σε όλα» ΙΣΤ΄ Περί του χωνευτού μόσχου στην έρημο ΙΖ΄ Περί του αγγέλου που απείλησε με θάνατο τον Μωυσή στον δρόμο προς την Αίγυπτο

Το κακό, λοιπόν, όπως προείπα, είναι η άγνοια της αγαθής αιτίας των όντων. Αυτή, αφού τύφλωσε τον ανθρώπινο νου και άνοιξε διάπλατα την αίσθηση, τον αποξένωσε εντελώς από τη θεία γνώση και τον γέμισε με την εμπαθή γνώση των αισθητών. Μετέχοντας ανεξέλεγκτα σε αυτήν μόνο προς ικανοποίηση των αισθήσεων, δίκην αλόγων ζώων, ο άνθρωπος, και διαπιστώνοντας από την εμπειρία ότι η μετάληψη των αισθητών συγκροτεί την ορατή σωματική του φύση, εύλογα, καθώς είχε πλέον στερηθεί το νοητό κάλλος της θείας ωραιότητας, εξέλαβε λανθασμένα την ορατή κτίση ως Θεό, θεοποιώντας την εξαιτίας της χρησιμότητάς της για τη σύσταση του σώματος. Και το ίδιο του το σώμα, το οποίο είχε από τη φύση του οικειότητα με την κτίση που νόμισε για Θεό, κατά φυσικό επακόλουθο το αγάπησε, λατρεύοντας με κάθε σπουδή, μέσα από τη φροντίδα και την περιποίηση αποκλειστικά για το σώμα, την κτίση παρά τον Κτίσαντα. Διότι κανείς δεν μπορεί να λατρεύει την κτίση με διαφορετικό τρόπο, παρά περιποιούμενος το σώμα, όπως ακριβώς κανείς δεν μπορεί να λατρεύει τον Θεό, παρά καθαίροντας την ψυχή του με τις αρετές. Για χάρη αυτού του σώματος, επιτελώντας ο άνθρωπος τη φθοροποιό λατρεία και γινόμενος φίλαυτος εξαιτίας του, βίωνε την ηδονή και την οδύνη να ενεργούνται ακατάπαυστα, τρώγοντας διαρκώς από το ξύλο της παρακοής, το οποίο, μέσω της εμπειρίας, παρέχει ανάμικτη ταυτόχρονα, σύμφωνα με την αίσθηση, τη γνώση του καλού και του κακού.

ΕΡΩΤΗΣΗ ΙΔʹ Τι σημαίνει το «και σεβάστηκαν και λάτρεψαν την κτίση παρά τον Κτίσαντα»; Τι είναι σέβας και τι είναι λατρεία; Απόκριση. Σέβας είναι η με πίστη προσκύνηση του θείου, ενώ λατρεία είναι η υπηρεσία μέσω των έργων. Αυτό το σέβας, δηλαδή την πίστη, αφού τη μετέφεραν στην κτίση οι άνθρωποι, προσκυνούσαν την κτίση αντί για τον Κτίστη, πιστεύοντας σε δαιμόνια, και τα λάτρευαν, προσφέροντάς τους υπηρεσία μέσω των πονηρών έργων. Εμείς όμως, σεβόμενοι τον Θεό μέσω της πίστης προς Αυτόν, ας φροντίσουμε να Του προσφέρουμε και καθαρή λατρεία, δηλαδή τον τρόπο ζωής που έχει τελειωθεί μέσω των αρετών.

Διότι αυτό ήταν ίδιον της άκρας αγαθότητας: όχι μόνο το να καταστήσει τις θείες και ασώματες ουσίες των νοητών απεικονίσματα της απόρρητης και θείας δόξας, οι οποίες δέχονται, κατά το θεμιτό και κατ’ αναλογίαν προς αυτές, όλη την απερινόητη ωραιότητα του απρόσιτου κάλλους, αλλά και να αναμείξει στα αισθητά όντα, τα οποία υπολείπονται κατά πολύ από τις νοητές ουσίες, απηχήματα της δικής Του μεγαλειότητας, τα οποία δύνανται να μεταφέρουν αλάνθαστα προς τον Θεό τον ανθρώπινο νου που ενσκύπτει σε αυτά, ώστε να υψωθεί υπεράνω όλων των ορατών, σαν να έχει φθάσει στην άκρα μακαριότητα, αφήνοντας πίσω του όλα τα ενδιάμεσα μέσα από τα οποία διέσχισε και ολοκλήρωσε αυτή την πορεία· και όχι μόνο αυτό, αλλά και για να μην έχει κανείς από όσους λάτρευσαν την κτίση αντί του Κτίστη ως πρόφαση απολογίας του την άγνοια, εφόσον ακούει την κτίση να κηρύττει τον ίδιο της τον Ποιητή πιο καθαρά από κάθε φωνή.

Αυτήν την εντύπωση έχω προς το παρόν, με μια πρώτη προσέγγιση, από την τιμή που αποδίδεται στις ημέρες. Διότι ο Θεός δεν πρόσταξε να τιμάται το Σάββατο, οι νουμηνίες και οι εορτές επειδή ήθελε να τιμώνται οι ημέρες από τους ανθρώπους —διότι έτσι θα τους δίδασκε με νομοθετική εντολή να λατρεύουν την κτίση αντί για τον Κτίστη, θεωρώντας ότι οι ημέρες είναι από τη φύση τους σεβαστές και γι' αυτό αξιοπροσκύνητες—, αλλά συμβολικά φανέρωσε ότι πρέπει να τιμάται ο Ίδιος μέσω των ημερών. Διότι ο Ίδιος είναι Σάββατο, ως ανάπαυση από τους εν σαρκί μόχθους της ψυχής και κατάπαυση από τους κόπους της δικαιοσύνης· Πάσχα, ως ελευθερωτής εκείνων που κρατούνται στην πικρή δουλεία της αμαρτίας· Πεντηκοστή, ως αρχή και τέλος των όντων και Λόγος, μέσω του οποίου τα πάντα έχουν φυσικά συσταθεί. Διότι, εάν η Πεντηκοστή έρχεται μετά τον πολλαπλασιασμό της εβδομάδας με τον εαυτό της, και σαφώς η Πεντηκοστή αποτελεί πενταδική δεκάδα, είναι λοιπόν ολοφάνερο ότι η φύση των όντων, η οποία σύμφωνα με τον λόγο της είναι πενταδική λόγω των αισθήσεων, μετά τη φυσική διάβαση του χρόνου και των αιώνων θα βρεθεί μέσα στον Θεό, ο Οποίος είναι κατά φύσιν Ένας, χωρίς να επιδέχεται πέρας εκεί όπου δεν υπάρχει απολύτως καμία διάσταση. Διότι μερικοί λένε ότι ο Λόγος είναι δεκάδα, καθώς επεκτείνεται ως πρόνοια κατ' εκδήλωση στη δεκάδα των εντολών· όταν όμως η φύση ενωθεί κατά χάριν με τον Λόγο, δεν θα υπάρχουν πλέον τα αναγκαία παρεπόμενα της φθοράς, καθώς θα έχει εκλείψει η αλλοιωτή κίνηση των όντων που κινούνται φυσικά.

Ότι, υπάρχοντας τέλειος Θεός και κατ' ουσίαν ίσος με τον Πατέρα, έγινε και τέλειος άνθρωπος με την ευδοκία του Πατέρα και τη συνεργεία του Αγίου Πνεύματος, χωρίς να σαρκώσει τη θεότητα, αλλά θεώνοντας την ανθρωπότητα που προσέλαβε. Αυτός όχι μόνο «δεν πορεύθηκε σύμφωνα με τη βουλή των ασεβών», αλλά, αφού ξερίζωσε από τη ρίζα την ασέβεια, φύτεψε την ευσέβεια. Διότι τι θα μπορούσε να γίνει πιο ασεβές από το να αγνοεί κανείς τον δημιουργό και να «λατρεύει την κτίση παρά τον Κτίσαντα;» «Σε οδό αμαρτωλών δεν στάθηκε», διότι όχι μόνο δεν έπραξε αμαρτία, αλλά και σήκωσε την αμαρτία του κόσμου. «Σε καθέδρα διεφθαρμένων δεν κάθισε», δηλαδή των λυμεώνων, αλλά πάνω σε πέτρα πολλές φορές και σε ερημιές διδάσκοντας τα πλήθη και κηρύττοντας τη βασιλεία των ουρανών. Διότι πολλοί διεφθαρμένοι και αλαζόνες κάθισαν σε λαμπρές έδρες και σε χρυσοποίκιλτα οχήματα, αλλά δεν ωφέλησαν σε τίποτα τον κόσμο. Ο Χριστός όμως, ο οποίος κάθισε πάνω σε πέτρα και πάνω σε ευτελές πουλάρι, έσωσε τον κόσμο «και σε καθέδρα διεφθαρμένων δεν κάθισε, αλλά στο νόμο του Κυρίου» και Πατέρα «ήταν το θέλημά του, και τον νόμο του θα μελετά ημέρα και νύχτα», διότι: «Δεν ήλθα», λέει, «για να κάνω το δικό μου θέλημα, αλλά το θέλημα του Πατέρα που με έστειλε» ούτε «για να καταλύσω τον νόμο ή τους προφήτες, αλλά για να τους εκπληρώσω».

Διότι επί τρεις χιλιάδες οκτακόσια πενήντα οκτώ έτη οι άνθρωποι αγνοούσαν πώς και πότε και από ποιον δημιουργήθηκε ο ουρανός και η γη και ο άνθρωπος και όλα όσα παρήχθησαν από το μη ον στο είναι. Και αν ίσως κάποιοι υπέθεσαν ότι τα ορατά είναι δημιουργήματα του Θεού, αυτοί ήταν πάντως ελάχιστοι και ευάριθμοι, όπως ο Αδάμ, ο Σηθ, ο Ενώς, ο Ενώχ, ο Νώε, στους οποίους και μίλησε ο Θεός. Μετά τον κατακλυσμό, όμως, κανείς εκτός από τον Νώε δεν γνώριζε τον Κτίστη, ούτε πώς και πότε και από ποιον έγιναν τα κτίσματα. Γι' αυτό «και λάτρευσαν», όπως είπε ο απόστολος, «την κτίση παρά τον Κτίσαντα», μέχρις ότου ο θείος Αβραάμ επέγνωσε τον Κτίστη του κόσμου μέσα από τα κτίσματα. «Διότι από το μέγεθος», λέει, «και την καλλονή των κτισμάτων αναλόγως αναγνωρίζεται ο Δημιουργός»· και εξαιτίας αυτού «πίστεψε ο Αβραάμ στον Θεό και του λογίστηκε ως δικαιοσύνη». Αριθμούνται δε από τον Αδάμ μέχρι τον Νώε δύο χιλιάδες διακόσια σαράντα δύο έτη, και από τον Νώε μέχρι τον Αβραάμ χίλια εκατόν εβδομήντα πέντε, και από τον Αβραάμ μέχρι τον Μωυσή τετρακόσια σαράντα ένα έτη, συνολικά δε από τον Αδάμ μέχρι τον Μωυσή τρεις χιλιάδες οκτακόσια πενήντα οκτώ έτη, όπως ακριβώς έχει προειπωθεί.

Είναι φοβερά τα όσα ιστορούνταν και ακούγονταν παλαιότερα, το να διαιρείται και να σχίζεται από μόνη της η βασιλεία του Δαβίδ, και ο διχασμός των φυλών που προκλήθηκε από την αυθάδεια και τη σκληρότητα του απογόνου, και ο Ισραήλ να αποσύρεται στις σκηνές του, και ο Ιεροβοάμ, ο δούλος και αποστάτης, να ενθρονίζεται με τα σκήπτρα, το πιο παράδοξο από όλα· και η Σαμάρεια να διαιρείται εναντίον της Ιερουσαλήμ, από όπου και τέθηκε το θεμέλιο των κακών, και ο λαός, έχοντας πειστεί να προσκυνά την κτίση αντί για τον Κτίστη, κατρακύλησε άθεα στην ειδωλομανία. Φοβερότερα όμως είναι αυτά που τελούνται και βλέπονται τώρα, εφόσον η βασιλεία του Χριστού τέμνεται και διχάζεται, και τα μέλη του ίδιου του σώματος του Χριστού και της ίδιας της κεφαλής στασιάζουν μεταξύ τους, και το άγιο έθνος, το βασίλειο ιεράτευμα, ο περιούσιος λαός, που είναι υπόχρεος να εξαγγέλλει τις θείες αρετές, και να διαλαλεί το μεγαλείο της θείας οικονομίας με λαμπρή φωνή και διαπρύσιο κήρυγμα, και να ομολογεί τη χάρη της ελευθερίας και της απολύτρωσης, περιετράπησαν στο αντίθετο. Και δελεαζόμενοι όλο και περισσότερο από τους υπηρέτες της κακίας, σαν να μην ωφελήθηκαν καθόλου οι σκοτισμένοι που τους επισκέφθηκε η ανατολή από το ύψος, πέφτουν στον γκρεμό της απιστίας, τα αχάριστα κτίσματα, οι νέοι και αγνώμονες Ιουδαίοι. Το πόσο μεγάλη είναι η διαφορά μεταξύ τους, θα μπορούσε κανείς να το αντιληφθεί εξετάζοντας τα εξής: ότι εκείνα μεν προκαλούσαν διενέξεις και επικρατούσε η αντίθεση των γνωμών εξαιτίας γήινων και χαμερπών πραγμάτων, που είχαν πρόσκαιρη εξουσία και διόλου δεν διαρκούσαν· αυτά εδώ όμως αφορούν τα ίδια τα ουράνια, και την άνω βασιλεία και λαμπρότητα, και τα αγαθά με τα οποία δεν είναι άξια να συγκριθούν τα ορατά, εφόσον αυτά μας υπόσχεται η ευσεβής πίστη, όταν βέβαια τη συνοδεύουν ήδη τα προσήκοντα έργα της πίστεως.