Πατερικές αναφορές στο ΠΡΟΣ ΡΩΜΑΙΟΥΣ 1:25

Διότι τι άλλο θα μπορούσε να σκεφτεί κανείς εδώ, ο οποίος διαθέτει έστω και λίγη λογική και σύνεση, όταν ακούσει: «απευθύνοντας την ικεσία σε άφωνο κατασκεύασμα, θεσπίζοντας ότι το θείο φωλιάζει σε πέτρα και ξύλο» και τα υπόλοιπα, παρά ότι αυτό απαγορεύεται στους Χριστιανούς; Διότι ποιος από όσους έχουν πιστέψει στον Χριστό τον Θεό μας, και έχει καταυγαστεί από τη θεία αίγλη της Τριάδος, έχει αποστραφεί την αλήθεια, και θα διανοείτο ποτέ να απευθύνει ικεσία σε άφωνο κατασκεύασμα, και ότι το θείο φωλιάζει σε πέτρα και ξύλο; Μακριά από τέτοια βλασφημία! Αυτά ανήκουν στους Έλληνες (ειδωλολάτρες) και στα βάρβαρα έθνη, οι οποίοι, υποταγμένοι στους ζυγούς του διαβόλου και παγιδευμένοι στους βρόχους της πολυθεΐας ή, πιο σωστά, της αθεΐας, και κοιμώμενοι στο βαθύ σκοτάδι της άγνοιας, λατρεύουν την κτίση αντί για τον Κτίσαντα, και θεωρούν θεούς τα δημιουργήματα, ματαιούμενοι στους δικούς τους διαλογισμούς.

Και από την ομωνυμία· διότι αποδεικνύεται, λέει, ότι το πράγμα δεν αποκτά την αλήθεια του από το όνομα, αλλά το όνομα την αποκτά από το πράγμα· όπως ακριβώς έθεσε το παράδειγμα της κατ' ουσίαν θερμότητας της φωτιάς και των όσων κατ' ονομασία είναι συμβατικά ομώνυμα με αυτήν λόγω μεθέξεως, τα οποία γίνονται θερμά και μπορούν την κατάλληλη στιγμή να θερμάνουν τα σώματα που πλησιάζουν· και από το αποστολικό παράδειγμα, διά του οποίου λέει ο Απόστολος: «ακόμη κι αν υπάρχουν πολλοί θεοί και πολλοί κύριοι, όμως για εμάς υπάρχει ένας Θεός», και όσα ακολουθούν αυτά· επιπλέον δε και από τα άλλα, όσα βρήκε να του χρησιμεύουν για την υποστήριξη του σκοπού του, τα οποία καθίστανται φανερά σε εκείνον που δεν διαβάζει επιφανειακά.

Διότι ήταν ακόμη αστήρικτοι στη θεοσέβεια, καθώς στρέφονταν γύρω από τα γήινα και ανατρέφονταν με ξένα έθιμα. Προκειμένου, λοιπόν, να μη μεταμεληθούν και, φέρνοντας στο νου τους όσα είχαν συνηθίσει στην ξένη χώρα, επιστρέψουν στη βδελυρότητα των ειδώλων ζώντας ως Αιγύπτιοι (επειδή από όλα τα έθνη οι Αιγύπτιοι ήταν οι πιο δεισιδαίμονες), τους προστάζει, θέτοντας τα στοιχειώδη θεμέλια, να μην κατασκευάσουν ομοίωμα κανενός από όσα υπάρχουν στον ουρανό, δηλαδή του ήλιου, της σελήνης και των άλλων αστέρων του ουρανού, ούτε από τα ζώα που ζουν στη γη, ούτε βέβαια από εκείνα που κολυμπούν στα ύδατα, ούτε να τα προσκυνούν, ούτε να λατρεύουν την κτίση αντί για τον Κτίστη, ούτε και να υποτάσσονται στους ολέθριους δαίμονες. Αντιθέτως, μόνο σε Αυτόν, ως Θεό, Δεσπότη και Κτίστη των όλων, να αποδίδουν την πρέπουσα λατρεία και τον σεβασμό. Η αιτία, επομένως, και το σε ποιους δόθηκε ο νόμος είναι σαφής.

Διότι ο Απόστολος δεν τον αποκάλεσε ζωγραφισμένο τοίχο, αλλά ασβεστωμένο· και αν ακόμα είχε ειπωθεί απλώς έτσι, δεν θα καταργούσε με αυτόν τον τρόπο τον διάκοσμο των ιερών ναών, εκτός αν προσδιοριζόταν τι είδους και ποιων ακριβώς πραγμάτων ήταν; Τι πρέπει λοιπόν να πούμε προς αυτά; Επειδή ο Χριστός, ελέγχοντας τους Φαρισαίους, τους παρομοιάζει με ασβεστωμένους τάφους, για τον λόγο αυτό θα ανασκάψουμε όλους τους τάφους των αγίων; Ή, επειδή τους αποκάλεσε τυφλούς και οδηγούς τυφλών, αν κάπου βρούμε τυφλό, θα τον εξοντώσουμε; Ή επειδή ο Παύλος κατηγορεί κάποιους ασεβείς ότι σεβάστηκαν και λάτρεψαν την κτίση αντί για τον Κτίστη, πρέπει πλέον να στραφούμε εναντίον ολόκληρης της κτίσης; Αλλά δεν επιτρέπεται, επειδή κάποιοι έκαναν κακή χρήση των στοιχείων της κτίσης, σεβόμενοι τα δημιουργήματα αντί για τον Θεό, να κατηγορούμε και εμείς την κτίση, διότι έτσι το άτοπο θα επέστρεφε πάλι στον Κτίστη, και συνολικά δεν θα διέφερε σε τίποτα από τη δική τους αθεΐα. Αν πάλι ονομάζουμε περιφρονητικά τα είδωλα και τα βδελύγματα των εθνικών πέτρες και ξύλα, μήπως άραγε θα καταστρέψουμε κάθε πέτρα και κάθε ξύλο;

Νε΄. Κακό πράγμα είναι η απιστία, το πονηρότατο αποκύημα της πονηρής φιλαργυρίας και του φθόνου· αν όμως αυτή είναι κακό, πόσο μάλλον εκείνη που τη γεννά; Καθόσον κάνει την αγάπη προς τον χρυσό πιο προτιμητέα από την αγάπη προς τον Χριστό μεταξύ των υιών των ανθρώπων, και θεωρεί τον Δημιουργό της ύλης κατώτερο από την ίδια, και τους πείθει να λατρεύουν περισσότερο αυτήν παρά τον Θεό, αποδίδοντας τη λατρεία στην κτίση παρά στον Κτίσαντα και ανταλλάσσοντας την αλήθεια του Θεού με το ψεύδος.

Ερμηνεία. Ο άγιος Επιφάνιος στο Πανάριόν του αναφέρει ότι υπήρχε μια παλαιά αίρεση των ονομαζόμενων Αγγελικών, οι οποίοι δίδασκαν ότι δεν πρέπει να επικαλούμαστε τον Χριστό για βοήθεια, ή για να προσφερθούμε στον Θεό και Πατέρα μέσω αυτού, επειδή αυτό ξεπερνά την ανθρώπινη αξία, καθότι και ο Χριστός είναι ανώτερος από τον άνθρωπο, αλλά πρέπει να επικαλούμαστε τους Αγγέλους για αυτά τα ζητήματα. Αυτή δε ήταν κρυφή πλάνη του διαβόλου, ώστε από μια τέτοια προσποιητή ευλάβεια και ταπείνωση να καταλήξουν οι άνθρωποι λίγο-λίγο στο να επικαλούνται τους Αγγέλους ως Θεούς, και επομένως να λατρεύουν την κτίση αντί για τον Κτίστη, πράγμα που τους συνέβη τελικά. Γι' αυτό ο παρών Κανόνας αναθεματίζει εκείνους τους Χριστιανούς που αφήνουν μεν την Εκκλησία του Θεού και την επίκληση του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, του Υιού του Θεού και Θεού, και συγκεντρώνονται σε ναούς των Αγγέλων (γιατί υπήρχε, σύμφωνα με τον Θεοδώρητο, μέχρι την εποχή του, ναός του Αρχαγγέλου Μιχαήλ σε εκείνα τα μέρη της Λαοδικείας για μια τέτοια αιτία) και τους επικαλούνται ως Θεούς, και επομένως με αυτόν τον συγκεκαλυμμένο τρόπο γίνονται ειδωλολάτρες και κτισματολάτρες. Αυτά δε τα λέγει ο Κανόνας, όχι για να μας εμποδίσει από το να επικαλούμαστε τους Αγγέλους ως μεσίτες για τη βοήθειά μας, μη γένοιτο!

ΡΞΕʹ. Κάθε πλήθος ενάδων στις οποίες μετέχει κάποιο αισθητό σώμα είναι εγκόσμιο ... 142,26-144,8. Σε αυτό το κεφάλαιο είναι φανερό ότι ο σοφός αυτός ονομάζει τις ενάδες θεότητες· διότι ούτε, λέγει, η θεότητα, αντί να πει ούτε η ενάδα, συνδέεται αμέσως με την ψυχή, και πάλι, και ο ίδιος ο νους κατά το ακρότατο σημείο του μετέχει της ενάδος, δηλαδή της θεότητος. Ώστε δεν πρεσβεύει μόνο ένα πλήθος θεών αλλά και θεοτήτων, ή μάλλον πλήθη άπειρα και αναρίθμητα, άλλα μεν εγκόσμια, άλλα δε υπερκόσμια, άλλα νοερά, άλλα νοητά, και κάποια άλλα ανώτερα από αυτά. Έτσι καταμερίζει τη μία αρχή με πολλούς τρόπους, και όμως ψευδώς ισχυρίζεται ότι πρεσβεύει το Ένα. Έπειτα προσπαθεί να αναγορεύσει σε θεούς και τα αισθητά σώματα, όπως τα άστρα, τον ουρανό, τα στοιχεία, ολόκληρο τον κόσμο. Έτσι έχει περιπέσει στη ματαιότητα να λατρεύει την κτίση αντί για τον Κτίσαντα. Για εμάς, αντιθέτως, διατηρείται η μία θεότητα αμέριστη και αδιαίρετη, η οποία προσκυνείται ασυγχύτως σε μία Τριάδα υποστάσεων, αλλά και πιστεύεται ότι μία υπόσταση αυτής, ο Υιός του Πατρός, ενώθηκε με τη δική μας φύση με τη μεσολάβηση νοερής ψυχής, ατρέπτως, αφύρτως, ασυγχύτως και αδιαιρέτως· έτσι εμείς πρεσβεύουμε καθαρά το Ένα.

Ρωμ. 1,19-26 «Διότι το γνωστό του Θεού», δηλαδή αυτό που είναι δυνατόν να γνωριστεί για αυτόν, ότι είναι δημιουργός, ότι είναι προνοητής, και τα παρόμοια. «Διότι τα αόρατα αυτού», όπως οι άγγελοι και οι άλλες ασώματες ουσίες, «από την κτίση του κόσμου» κατανοούνται και «γίνονται ορατά». Πώς; Καθώς και αυτά «νοούνται μέσα στα δημιουργήματα» και συναριθμούνται με αυτά. Η σύνταξη λοιπόν είναι με σχήμα υπερβατό: ή «νοούμενα μέσα στα δημιουργήματα», αντί του να ενυπάρχουν στα ίδια τα δημιουργήματα και να υπηρετούν τη βούληση του Θεού και να εκπληρώνουν τα προστάγματά του· ή λέγοντας «τα αόρατα αυτού» εννοεί το ίδιο το αόρατο της ουσίας του. Και πώς είναι δυνατόν, λέει, να δει και να κατανοήσει κανείς το θείο, εφόσον είναι αόρατο; Ναι, είναι δυνατόν, λέει, από τα κτίσματά του να δει κανείς καθαρά τη θεότητά του και τη δύναμή του. «Τόσο η αιώνια δύναμή του όσο και η θεότητά του». Πώς «από την κτίση του κόσμου» γνωρίζεται η θεότητα του Θεού και η «αιώνια δύναμή» του; Είδε κάποιος τον κόσμο και μέσα σε αυτόν τις ομορφιές των άστρων, το μέγεθος και την πορεία της σελήνης, την τάξη του ήλιου και την απαράβατη αλληλουχία τους· δεν κάνει ημέρα η σελήνη, ούτε νύχτα ο ήλιος, οι νύχτες παραχωρούν εύτακτα τη θέση τους στις ημέρες, και οι ημέρες υποχωρούν αναλόγως στις νύχτες. Ο αιθέρας διατηρεί τον οικείο του τόπο, και ο αέρας παραμένει από κάτω του, και ούτε εκείνος εισχωρεί σε ξένη χώρα, ούτε ο αέρας επεκτείνεται σε όσα βρίσκονται πάνω από αυτόν.

Από την ανάμειξη και των δύο γεννιέται η υποκρισία, η κολακεία, ο δόλος, και γενικότερα όσα άλλα είδη μοχθηρίας αποτελούν επινοήματα της μεικτής πανουργίας. Όμως, όπως προείπαμε, ο άνθρωπος, αφού εξέπεσε από τη θεία γνώση εξαιτίας της απάτης και στράφηκε ολοκληρωτικά προς τις αισθήσεις, εξέλαβε λανθασμένα την ορατή κτίση ως Θεό, λατρεύοντας την κτίση αντί για τον Κτίστη εξαιτίας των σωματικών του αναγκών από αυτήν. Επιτελώντας δε μέσω του σώματος αυτή τη φθοροποιό λατρεία, βίωνε πάντοτε την ηδονή και την οδύνη να ενεργούνται μέσα του, τρώγοντας διαρκώς το ξύλο της παρακοής, το ξύλο του καλού και του κακού, μέσα από την ίδια την εμπειρία του, το οποίο του παρείχε τη γνώση με βάση τις αισθήσεις. Και ίσως, αν κάποιος αποκαλούσε την ορατή κτίση δέντρο του καλού και του πονηρού, δεν θα απέκλινε από την αλήθεια· διότι η μετάληψή της δημιουργεί εκ φύσεως την ηδονή και τη λύπη. Ή πάλι, επειδή η ορώμενη κτίση εμπεριέχει και πνευματικούς λόγους που τρέφουν τον νου, αλλά και μια φυσική δύναμη που από τη μια τέρπει την αίσθηση και από την άλλη διαστρέφει τον νου, για τον λόγο αυτό ονομάστηκε ξύλο της γνώσης του καλού και του κακού. Διότι γίνεται δάσκαλος των παθών για όσους τη μεταλαμβάνουν με σωματικό τρόπο.

ε΄ Περί του «εκείνος που έχει γεννηθεί από τον Θεό δεν πράττει αμαρτία». στ΄ Περί του «διότι γι' αυτόν τον λόγο κηρύχθηκε το Ευαγγέλιο και στους νεκρούς». ζ΄ Περί του «ο Θεός είναι φως». η΄ Περί του πώς είμαστε τέκνα του Θεού, και πώς μετά από αυτά θα είμαστε. θ΄ Περί του πώς «εκείνος που φοβάται δεν έχει τελειωθεί μέσα στην αγάπη» και «δεν υπάρχει καμία στέρηση σε εκείνους που τον φοβούνται». ι΄ Περί του ποια είναι η αρχή των αγγέλων που δεν τη διατήρησαν, και όσα τους επιφυλάσσονται. ια΄ Ποιος είναι ο χιτώνας που έχει σπιλωθεί από τη σάρκα. ιβ΄ Τι σημαίνει το «διότι τα αόρατα αυτού από την κτίση του κόσμου καθίστανται ορατά, καθώς κατανοούνται μέσω των δημιουργημάτων». ιγ΄ Τι σημαίνει το «και λάτρευσαν την κτίση αντί για τον Κτίστη». ιδ΄ Περί του «διότι το άφθαρτο πνεύμα σου υπάρχει μέσα σε όλα».

Εσύ όμως λες ότι με χλευάζει ο σοφιστής Απολλοφάνης και με αποκαλεί πατροκτόνο, επειδή δήθεν χρησιμοποιώ ανίερα τα των Ελλήνων εναντίον των Ελλήνων. Αν και θα ήταν πιο αληθινό να πούμε εμείς προς αυτόν, ότι οι Έλληνες χρησιμοποιούν ανίερα τα θεία εναντίον των θείων, προσπαθώντας μέσω της σοφίας του Θεού να αποβάλουν το θείο σέβας. Και δεν αναφέρομαι βέβαια εγώ στη δοξασία των πολλών, οι οποίοι εμμένουν υλιστικά και εμπαθώς στα λόγια των ποιητών και λατρεύουν «την κτίση παρά τον Κτίσαντα», αλλά στο ότι και ο ίδιος ο Απολλοφάνης χρησιμοποιεί ανίερα τα θεία εναντίον των θείων· διότι, μέσω της γνώσης των όντων, η οποία ορθώς ονομάζεται από αυτόν φιλοσοφία και από τον θείο Παύλο έχει κληθεί σοφία Θεού, θα έπρεπε οι αληθινοί φιλόσοφοι να ανάγονται προς τον Αίτιο και των ίδιων των όντων και της γνώσης τους.

Αλλά αυτά μεν έγιναν πολλά χρόνια αργότερα, όταν βασίλευε ο Θεοδόσιος ο Μικρός και ο Κύριλλος ο Μέγας κατεύθυνε τον θρόνο της Αλεξάνδρειας. Ήδη όμως από παλιά ο Θεός και Πατέρας είχε σπλαχνιστεί το ανθρώπινο γένος που φθειρόταν από την απάτη των δαιμόνων, και που σερνόταν ελεεινά στη γη πορευόμενο σε σκοτάδι του νου και λατρεύοντας την κτίση αντί για τον Κτίστη, και μέσω του Υιού είχε δώσει τον νόμο για βοήθεια, ο οποίος όμως δόθηκε μέσω της εντολής, ή μάλλον εξαιτίας της ανθρώπινης ροπής προς τα πάθη αποδείχθηκε αδύναμος, μη μπορώντας να σώσει εκείνους για τους οποίους είχε δοθεί μέσω αγγέλων και είχε θεσπιστεί με το χέρι του μεσίτη Μωυσή. Ήδη πάλι, μετά τον νόμο, έστειλε τον νομοθέτη Υιό, γεννημένο από γυναίκα και υποταγμένο στον νόμο, αυτόν που ανέτειλε γεννητώς από την πατρική Του φύση, και μέσω του οποίου δημιούργησε τα πάντα, αυτόν που συνεδρεύει αιώνια μαζί Του και συνδεσπόζει επί της μη αιώνιας κτίσης. Ήδη μάλιστα και ο ίδιος ο Δεσπότης Χριστός είχε τελέσει την οικονομία Του για εμάς, και είχε εκπληρώσει τον σκοπό της σωτήριας ενανθρώπησής Του, και γρήγορα είχε σκυλεύσει, οξέως δε είχε λεηλατήσει τον εχθρό, και είχε διασώσει το πρόβατο που προηγουμένως είχε χαθεί, και φέροντάς το στους δικούς Του ώμους το πρόσφερε στον Πατέρα, και χαιρόταν περισσότερο για αυτό παρά για τα ενενήντα εννέα που δεν είχαν χαθεί. Ήδη είχε εγκαινιάσει για εμάς την άνοδο στον ουρανό, και είχε ανοίξει την είσοδο στον παράδεισο, και είχε δώσει την ανάσταση από τον τάφο. Ήδη είχε πρυτανεύσει τη σωτηρία στο μέσο της γης, και είχε στερεώσει την κλυδωνιζόμενη θάλασσα, και είχε συντρίψει τα κεφάλια των δρακόντων μέσα σε αυτήν, και είχε πιάσει με αγκίστρι τον πολυκέφαλο δράκοντα. Ήδη είχε αποκαλύψει τη διαβολική απάτη, η οποία είναι και το προσωπείο της ένδυσής του, και είχε εισχωρήσει στις πτυχές του κρυφού θώρακά του, και είχε ανοίξει τις πύλες του προσώπου του, και μας είχε δώσει την εξουσία να πατάμε πάνω σε φίδια και σκορπιούς και σε όλη τη δύναμή τους. Ήδη πάλι ο Χριστός είχε βάλει χαλινάρι στη μύτη του δράκοντα, και είχε δέσει κρίκο στους μυκτήρες του, και είχε τρυπήσει τα χείλη του με ψέλιο, και είχε συλλάβει αυτόν τον ίδιο τον αποστάτη και φυγάδα καθιστώντας τον αιώνιο δούλο, και τον είχε παραδώσει δεμένο σε εμάς, σαν στρουθίο σε παιδί, στον λαό που είναι νήπιο εν Χριστώ. Ήδη είχε πέσει ο εωσφόρος που ανέτελλε το πρωί, και είχε εκδιωχθεί από την κατοικία του μεταξύ των ανθρώπων, και είχε προσταχθεί να κατοικεί στην άβυσσο. Ήδη πλέον και το κήρυγμα των αποστόλων είχε φωτίσει την οικουμένη, και το δίχτυ των αλιέων είχε ζωγρήσει τον κόσμο, και το κοπίδι του σκυτοτόμου είχε αποκόψει την αναίσθητη πλάνη, και παντού διακηρυσσόταν το σεπτό Ευαγγέλιο, και κάθε σάρκα έβλεπε το σωτήριο του Θεού. Ήδη η βασιλεία του Θεού είχε αφαιρεθεί από τους Ιουδαίους και είχε δοθεί στα έθνη που προσφέρουν τον ώριμο καρπό της στον Θεό που την έδωσε, και ο Δεσποτικός αμπελώνας είχε ως αμπελοφύλακες τους εργάτες της ενδέκατης ώρας. Και το σπέρμα που έπεσε σε εύφορη γη αύξανε την καλή αύξηση και απέδιδε την καρποφορία στο εκατό και εξήντα και τριάντα στον Θεό που το έσπειρε. Και όλοι πουλούσαν όλα τα υπάρχοντά τους, και έπαιρναν αντί για όλα το πολύτιμο μαργαριτάρι, και τα πουλιά που πετούν ψηλά κατασκήνωναν στους κλάδους του μικρόσπορου σιναπιού.

Και με πυρ άσβεστο και με σκουλήκι που ποτέ δεν πεθαίνει εντελώς, θα τιμωρηθούν από τον ίδιο τον Ποιητή τους και Δημιουργό αυτού του σύμπαντος, επειδή δεν θέλησαν να Τον ατενίσουν αναλόγως εδώ, μέσα από το μέγεθος και την ομορφιά των κτισμάτων· ούτε επιθύμησαν να δουν και να κατανοήσουν Αυτόν που είναι αόρατος στα μάτια των ανθρώπων, αλλά από την κτίση του κόσμου καθοράται και νοείται μέσω των δημιουργημάτων Του. Αντιθέτως, σκοτίστηκε η ασύνετη καρδιά τους και, ισχυριζόμενοι ότι είναι σοφοί, έγιναν μωροί και λάτρεψαν την κτίση παρά τον Κτίστη. [6] Ο Νεμεσίων όμως, που είναι η αφορμή για αυτή μας την αφήγηση (διότι σε αυτόν θα στρέψω πάλι την πένα μου), αν και συγκαταλεγόταν στους Χριστιανούς, όπως λέγεται, επειδή ακολούθησε ασυλλόγιστα εκείνους που εισάγουν την ειμαρμένη, γεύτηκε από τότε την κόλαση που είχε ετοιμαστεί για αυτούς. Και δικαίως του αφαιρούνται τα μάτια του σώματος, με τα οποία κακώς παρατηρούσε τα ουράνια, και με περιέργεια παρακολουθούσε την κίνηση του χορού των άστρων, έχοντας λησμονήσει το βάπτισμα και όλα όσα είχε εκεί συμφωνήσει με τον Χριστό. Αφού έπαθε την τύφλωση των ματιών, επιβεβαίωσε αμέσως την αλήθεια της Γραφής, καθώς τιμωρήθηκε μέσω αυτών ακριβώς με τα οποία αμάρτανε. Επειδή όμως αγνοούσε την αιτία της τυφλότητάς του και ότι αυτή ήταν μάστιγα και δεσμός που τον τιμωρούσε και τον εμπόδιζε από την αμαρτωλή παρατήρηση, άρχισε να αναζητά ιατρούς, προσελκύοντας τους καλύτερους από αυτούς με την υπόσχεση γενναιόδωρων αμοιβών.

Περί του Αγαπίου του έλληνα [1] Πολλοί γνωρίζουν τον αργυροπράτη Αγάπιο, ο οποίος όχι μόνο εμπορευόταν τον άργυρο, αλλά και φανερά ακολουθούσε την ελληνική θρησκεία, και σεβόταν ξόανα, και λάτρευε την κτίση παρά τον Κτίσαντα. Εξαιτίας αυτής της βδελυρότατης ασέβειας ελέγχθηκε, συνελήφθη στη βασιλίδα των πόλεων και τιμωρήθηκε· όμως ξέφυγε, παρά κάθε ελπίδα, από το ξίφος της δικαιοσύνης, όχι επειδή άλλαξε γνώμη (διότι κανείς δεν θα τον κατηγορούσε για αυτό), αλλά δίνοντας πολλά χρυσά νομίσματα, πράγμα που είναι το πιο αθεόφοβο· ούτε εξαιτίας της φιλανθρωπίας των νόμων (διότι πού υπάρχει το φιλάνθρωπο προς αυτούς που δεν μετανοούν; Επειδή δεν τους φέρονται με φιλανθρωπία όταν όσοι σφάλλουν εμμένουν στα δικά τους σφάλματα), αλλά εξαιτίας της φιλαργυρίας αυτών που εφαρμόζουν τους νόμους· διότι πράγματι τα πάντα θα υποταχθούν στο χρυσάφι, όπως κατέγραψε ο σοφός Σολομών. Όμως, αν και ο ταλαίπωρος αγόρασε τη ζωή του με το να δώσει χρήματα, και απέφυγε τον τότε θάνατο, ωστόσο δεν μπόρεσε να αποφύγει τον Θεό, ούτε το παντεπόπτη μάτι της θείας δίκης. [2] Αφού λοιπόν έφυγε από το Βυζάντιο μετά την αποφυλάκισή του, έρχεται στην Αλεξάνδρεια, νομίζοντας ότι θα περάσει απαρατήρητος και θα κρυφτεί εδώ.

Διότι τι άλλο είναι το σώμα παρά χυλός μασημένης τροφής; Εάν δε θελήσει κάποιος να παρατηρήσει και την εξωτερική ομορφιά, γνωρίζει μέσα από τα κτίσματα να θαυμάζει αναλόγως τον Δημιουργό, και όχι να λατρεύει την κτίση αντί του Κτίστη. Διότι έτσι, από το μέγεθος και την ομορφιά των κτισμάτων αναγνωρίζει τον Δημιουργό, και ο νους ανυψώνεται προς τη θεωρία Του και ανάβει στην ψυχή την κατανόηση του Ποιητή, μέσω της οποίας κινείται συγχρόνως σε θείο πόθο και δάκρυα, και βγαίνει εντελώς έξω από τα ορώμενα και αποχωρίζεται από τα κτίσματα.

Όσοι λοιπόν παραδίδουν τον εαυτό τους στην αργία και τη ραθυμία, όσο πνευματικοί και άγιοι κι αν είναι, ρίπτουν τον εαυτό τους στην παρά φύση εμπάθεια. Διότι, όπως ακριβώς μια πηγή που αναβλύζει ακατάπαυστα το νερό, εάν σταματήσει για λίγο εξαφανίζεται και μεταπίπτει στο να μην είναι πλέον πηγή αλλά λάκκος, έτσι και αυτός που πάντοτε με την εργασία των εντολών καθαρίζει τον εαυτό του και καθαρίζεται και αγιάζεται από τον Θεό, εάν εκπέσει για λίγο από αυτή την εργασία, εκπίπτει αναλόγως και από την αγιότητα. Εκείνος δε που συναρπάζεται συνειδητά έστω και από μία αμαρτία, εκπίπτει εντελώς από την καθαρότητα, όπως ακριβώς και ένα δοχείο νερού μολύνεται ολόκληρο από ελάχιστη ακαθαρσία. Δεν εννοώ ως αμαρτία μόνο εκείνη που επιτελείται δια του σώματος, αλλά και τα άλλα πάθη, τα εσωτερικά, τα οποία τελούνται αοράτως μέσα μας από εμάς τους ίδιους. Και μην απιστήσετε στα λόγια μου, αδελφοί, αλλά να γνωρίζετε τούτο: ότι εάν εξασκήσουμε κάθε αρετή και επιτελέσουμε θαύματα, εάν δεν παραλείψουμε καμία εντολή, μικρή ή μεγάλη, αλλά ποθήσουμε μόνο τη δόξα των ανθρώπων και την αναζητήσουμε με κάθε τρόπο μέσω επιτηδευμάτων και σπεύσουμε να την αποκτήσουμε, τότε στερούμαστε τον μισθό όλων των υπολοίπων. Διότι, λαμβάνοντας τη δόξα των ανθρώπων και μην προκρίνοντας τη δόξα του Θεού, κρινόμαστε ως ειδωλολάτρες, επειδή λατρεύουμε την κτίση παρά τον Κτίσαντα.

Θα μπορούσε ίσως κάποιος να ισχυριστεί και το εξής: «επομένως, επειδή η προσκύνηση είναι λατρεία, προκύπτει ότι η εικόνα του Χριστού συλλατρεύεται με την Αγία Τριάδα». Αλλά ένας τέτοιος άνθρωπος φαίνεται ότι αγνοεί τη διαφορά της προσκύνησης· διότι προσκυνούμε τους αγίους, αλλά δεν τους λατρεύουμε, καθώς και τους άρχοντες σύμφωνα με τον νόμο του Θεού, αλλά ούτε αυτούς λατρεύουμε. Έπειτα, ας μάθει ξανά ότι η προσκύνηση δεν απευθύνεται στην ουσία της εικόνας (διότι αυτό είναι άτοπο και έργο εκείνων που λατρεύουν την κτίση παρά τον Κτίσαντα), αλλά στον Χριστό που προσκυνείται μέσα στην εικόνα, ενώ η ύλη της εικόνας παραμένει εντελώς αμέτοχη ως προς τον Χριστό που προσκυνείται σε αυτήν μέσω του ομοιώματος· το οποίο είναι ίδιον της υποστάσεως του Χριστού, κεχωρισμένο από την ύλη, έστω και αν οράται μέσα σε αυτήν. Και μου φαίνεται ότι αυτό μοιάζει με το παράδειγμα του κατόπτρου· διότι και εκεί διαγράφεται τρόπον τινά το πρόσωπο εκείνου που κοιτάζει και το ομοίωμα παραμένει έξω από την ύλη. Και αν νομίσει κανείς ότι ασπάζεται την εικόνα του εκεί, δεν ασπάστηκε την ύλη, διότι δεν την προσεγγίζει εξαιτίας της ίδιας της ύλης, αλλά εξαιτίας του ομοιώματός του που έχει απεικονιστεί σε αυτήν, για το οποίο και ήρθε σε επαφή με την ύλη. Βεβαίως, όταν αυτός απομακρυνθεί από το κάτοπτρο, απομακρύνεται μαζί του ταυτόχρονα και το είδωλο, καθώς δεν έχει καμία κοινωνία με την ύλη του κατόπτρου, όπως ακριβώς συμβαίνει και στην περίπτωση της ύλης της εικόνας, διότι εάν αφανιστεί το ομοίωμα που οράται σε αυτήν, προς το οποίο απευθύνεται η προσκύνηση, η ύλη παραμένει απροσκύνητη, ως μη έχουσα καμία κοινωνία με το ομοίωμα.

Ο Χριστός, λοιπόν, φίλε μου, είναι ομολογουμένως λατρευτός, αλλά η σεπτή Του εικόνα δεν είναι λατρευτή, όπως ακριβώς, καθ' υπόθεσιν, ο ήλιος που αναμειγνύεται με το νερό, αλλά όχι η εικόνα του ήλιου, και το τρίγωνο που ενυλώνεται, αλλά όχι η εικόνα του τριγώνου. Διότι πρόσεξε ότι μία είναι η λατρεία ημών των χριστιανών, η οποία προσφέρεται μόνο στην Αγία και Ομοούσιο Τριάδα από κάθε ορατή και αόρατη φύση, και δεν χωρεί να αποκαλούμε τη σεπτή εικόνα του Χριστού λατρευτή. Διότι από τα δύο συμβαίνει το ένα: είτε να συγκαταλέξουμε τη λατρεία της εικόνας στην τριαδική λατρεία, πράγμα αδύνατο (επειδή δεν επιτρέπεται να εισαγάγουμε καμία προσθήκη στην Τριάδα, διαφορετικά θα βρεθεί να είναι τετράδα), είτε, εάν δεν συγκαταλέγεται εκεί, αλλά είναι από μόνη της λατρευτή, να δογματίζουμε ότι οι λατρείες μας είναι δύο. Και τι άλλο θα ζητούσαν οι ειδωλολάτρες εικονομάχοι από εμάς, παρά να αποδείξουν από αυτό ότι εμείς αποδίδουμε δυϊκή λατρεία, στην κτίση αντί για τον Κτίσαντα, και ότι δεν υπολειπόμαστε καθόλου σε ασέβεια από τους Αρειανούς;

Διότι το Θείο είναι παντελώς απερίληπτο και απερίγραπτο, όπως ομολογείται από κάθε θεολόγο. Στο ότι βέβαια το Θείο είναι απερίληπτο και απερίγραπτο, θα προσθέσω ότι είναι επίσης άπειρο, αόριστο και ασχημάτιστο, και όσα λέγονται μέσω της αφαίρεσης αυτών που δεν είναι, είναι νομίζω σε όλους προφανή. «Ποια κοινωνία υπάρχει μεταξύ φωτός και σκότους;», μπορεί να ειπωθεί και εδώ, «ή ποια συμφωνία του Χριστού με τον Βελίαλ;» Ή των ιερών εικόνων με τα δαιμονικά είδωλα; Επειδή αλλιώς θα έπρεπε, πριν από τα αιτιατά, να σεβόμαστε και να προσκυνούμε τα αίτια, όπως λέγεται, την Αστάρτη και τον Χαμώς, το βδέλυγμα των Σιδωνίων, τον Απόλλωνα, τον Δία, τον Κρόνο και τους άλλους παντοδαπούς θεούς των Ελλήνων, οι οποίοι, λόγω της άγνοιας από δαιμονική πλάνη, μεταθέτοντας τη λατρεία από τον Δημιουργό Θεό στα δημιουργήματα, «λάτρευσαν», όπως λέγεται, «την κτίση παρά τον Κτίσαντα», κατολισθαίνοντας σε ένα βάραθρο πολυθεΐας. Για εμάς όμως υπάρχει ένας Θεός που προσκυνείται εν Τριάδι.

Τώρα όμως, επειδή εγκλωβίστηκαν από τα ελεγκτικά επιχειρήματα, ομολογούν μεν ότι εικονίζεται ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός, αλλά υποστηρίζουν ότι δεν πρέπει να προσκυνούμε την εικόνα που τον αναπαριστά. Και εξαιτίας αυτού προσπαθούν να συγχύσουν τον νου των πιο απλών ανθρώπων, προβάλλοντας ότι τάχα με την προσκύνηση λατρεύουν την κτίση αντί για τον Κτίστη. Για τον λόγο αυτόν συντάσσεται από εμένα, με τη βοήθεια του Θεού, ο παρών πενιχρός λόγος, με τη μορφή αντιπαράθεσης δύο προσώπων, δηλαδή ενός ορθοδόξου και ενός εικονομάχου, ώστε να είναι και εδώ ευσύνοπτη και εύκολα κατανοητή η δύναμη των όσων λέγονται.

Αντίθεση εκ μέρους των Εικονομάχων μέσω παράθεσης αποστολικού χωρίου. νε΄. Ότι η απεικόνιση του Χριστού είναι εφεύρημα ειδωλολατρικής επινόησης, ο καθένας μπορεί να το κατανοήσει. Διότι λέει κάπου ο Απόστολος: «και αντάλλαξαν τη δόξα του άφθαρτου Θεού με ομοίωμα εικόνας φθαρτού ανθρώπου, και σεβάστηκαν και λάτρεψαν την κτίση παρά τον Κτίστη».

Διότι, εάν λέχθηκε από τον Απόστολο με σκοπό να αναιρεθεί το να εικονίζεται ο Χριστός, το ότι: «Άλλαξαν τη δόξα του άφθαρτου Θεού με ομοίωμα εικόνας φθαρτού ανθρώπου», τότε δεν έχει ακόμη ομολογηθεί από αυτόν ότι ο Θεός ομοιώθηκε με τους ανθρώπους. Και πώς λέει αλλού: «Ο οποίος, ενώ υπήρχε σε μορφή Θεού, δεν θεώρησε αρπαγή το να είναι ίσος με τον Θεό, αλλά κένωσε τον εαυτό του παίρνοντας μορφή δούλου, γενόμενος όμοιος με τους ανθρώπους, και, αφού βρέθηκε κατά το σχήμα ως άνθρωπος, ταπείνωσε τον εαυτό του γενόμενος υπήκοος μέχρι θανάτου, και μάλιστα θανάτου σταυρικού;» Επομένως, αντιφάσκει με τον εαυτό του, από τη μία αναιρώντας το ότι ο Θεός ομοιώθηκε με τους ανθρώπους, και από την άλλη βεβαιώνοντας ότι έγινε όμοιος με τους ανθρώπους; Αλλά μακριά από τέτοια ανοησία. Διότι το πρώτο έχει λεχθεί για τους ειδωλολάτρες, οι οποίοι όντως άλλαξαν τη δόξα του άφθαρτου Θεού με ομοίωμα εικόνας φθαρτού ανθρώπου και πτηνών και τετράποδων και ερπετών, αυτοί που μετέτρεψαν την αλήθεια του Θεού σε ψεύδος και σεβάστηκαν και λάτρεψαν την κτίση παρά τον Κτίστη. Το δεύτερο όμως αφορά τους πιστούς, για τους οποίους πιστεύεται ότι ο Λόγος του Θεού και Πατέρα, ενώ υπήρχε σε μορφή Θεού, ομοιώθηκε με αυτούς· όχι κατά το ότι είναι ίσος με τον Θεό, αλλά κατά το ότι κένωσε τον εαυτό του, έλαβε μορφή δούλου, και βρέθηκε κατά το σχήμα ως άνθρωπος, τα οποία αποτελούν ιδιώματα περίγραπτα.

Διότι σε όλη τη γη εξήλθε ο φθόγγος των αποστόλων και των μαθητών του Χριστού και έως τα πέρατα της οικουμένης τα ρήματά τους. Αλλά ούτε και προς τους δικούς σας σοφούς δυσπιστούμε. Αλλά, αν πρέπει να πούμε κάτι παράδοξο μεν, αληθινό δε, εμείς τους πιστεύουμε περισσότερο από ό,τι εσείς. Διότι, όταν εσύ, ακούγοντας τον ποιητή να παρουσιάζει τον Δία και ως μοιχό και άρπαγα, να εξαπατά και να εξαπατάται, να δένεται με δεσμά και να δακρύζει, έπειτα τον προσκυνάς ως θεό, εγώ αντίθετα, ακούγοντας αυτά τα ίδια να λέγονται για εκείνον, τον αποστρέφομαι μετά βδελυγμίας και όχι μόνο δεν τον ονομάζω θεό, αλλά τον θεωρώ χειρότερο από κάθε μιαρό και φθονερό, και από ποιον κατακριτέο δεν τον θεωρώ χειρότερο; Ποιος από τους δυο μας λοιπόν σκέπτεται με συνέπεια προς τις αντιλήψεις περί του Δία; Και για τους άλλους θεούς τι χρειάζεται να πούμε, εφόσον ο κορυφαίος τους έχει ελεγχθεί έτσι και για τέτοιες πράξεις; Αλλά οι μεν ποιητές λένε τέτοια και για τους δικούς σας θεούς, οι οποίοι θεωρούνται ότι είναι πηγές κάθε σοφίας και θεμέλια κάθε διδασκαλίας. Από τους φιλοσόφους δε, όσοι σας φαίνονται και πιο εξαίρετοι, πίστεψαν ότι οι θεοί που ονομάζονται από τους ποιητές είναι η φωτιά, η γη, ο αέρας, το νερό, ο ήλιος και η σελήνη και τα υπόλοιπα άστρα. Τα οποία όμως με κανέναν τρόπο δεν πρέπει να προσκυνούνται. Διότι, εφόσον είναι κτίσματα και έλαβαν την ύπαρξή τους για χάρη μας, ποιος συνετός και εχέφρων άνθρωπος θα τα τιμούσε; Και ποιος, έχοντας σώας τας φρένας, θα λάτρευε την κτίση αντί για τον Κτίσαντα;

Όταν δε αυτό το έθνος απομακρύνθηκε, εισέβαλε ένα άλλο, εξαιρετικά άνομο και σκληρό, οι λεγόμενοι Βούλγαροι από τα μέρη της Σκυθίας, οι οποίοι διέσχισαν τον ονομαζόμενο ποταμό Ίστρο, και αφέθηκαν από τον Θεό ως βαριά μάστιγα στα μέρη της Δύσεως. Αυτοί ούτε το όνομα του Χριστού δεν γνώριζαν, αλλά όντας υποδουλωμένοι στη σκυθική αφροσύνη, λάτρευαν τον ήλιο και τη σελήνη και τα υπόλοιπα άστρα· υπήρχαν δε και κάποιοι που προσέφεραν θυσίες στους σκύλους. Τόσο πολύ σκοτίστηκε η ασύνετη καρδιά τους, και λάτρεψαν την κτίση αντί για τον Κτίσαντα. Αφού δε καθυπέταξαν όλη τη χώρα της Ιλλυρίας, και την παλαιά Μακεδονία μέχρι την πόλη των Θεσσαλονικέων, και τα μέρη της παλαιάς Θράκης, δηλαδή γύρω από τη Βέροια και τη Φιλιππούπολη, καθώς και τις βορειότερες περιοχές, κατέλαβαν μεν τις χώρες ως μόνιμοι κάτοικοι· αντάλλασσαν όμως τους κατοίκους της καθεμιάς, μετοικώντας άλλους από αυτές τις πόλεις προς τα βορειότερα, και μεταφέροντας πάλι τους δικούς τους σε αυτές· μεταχειρίζονταν δε όλους ανεξαιρέτως σαν δούλους, αυτοί που ήταν δούλοι κάθε παραφροσύνης και αποστάτες του αληθινού Δεσπότη. Όμως οι Χριστιανοί που βρίσκονταν υπό την εξουσία τους, κρατώντας την πατροπαράδοτη καθαρότατη πίστη, στις εκάστοτε συνομιλίες μαζί τους εισήγαγαν το χριστιανικό δόγμα και τους αποκάλυπταν, όσο ήταν δυνατόν, το φως του Ευαγγελίου.