Πατερικές αναφορές στο ΠΡΟΣ ΡΩΜΑΙΟΥΣ 1:28

ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΠΡΕΣΒΥΤΕΡΟ ΜΑΡΤΥΡΙΟ 1398. Επειδή ζήτησες να σου αποσαφηνιστεί το «Τους έδωσε ο Θεός πνεύμα κατανύξεως, μάτια για να μη βλέπουν και αυτιά για να μην ακούν, έως τη σημερινή ημέρα», άκουσε: Οι εκφράσεις «έδωσε» και «παρέδωσε», σύμφωνα με τους κανόνες και τους ιδιαίτερους τρόπους έκφρασης της Αγίας Γραφής, σημαίνουν «άφησε» και «επέτρεψε». Αν όμως δεν το αποδέχεσαι, ο λόγος θα προχωρήσει με απόδειξη. Λέει ο Παύλος για εκείνους που απέδωσαν στα είδωλα τη θεία λατρεία: «Τους παρέδωσε σε πάθη ατιμίας», δηλαδή τους άφησε, τους εγκατέλειψε. Διότι πώς ήταν δυνατόν να μην αγνοήσουν ακόμη και την ίδια τη φύση και να μην κυλιστούν σε αμαρτήματα που υπερβαίνουν κάθε όριο, αυτοί που λάτρευσαν την κτίση αντί του Κτίστη; Και πάλι: «Τους παρέδωσε ο Θεός σε αδόκιμο νου, ώστε να πράττουν όσα δεν αρμόζουν». Έπειτα, ερμηνεύοντας ο ίδιος τα λόγια του, είπε: «Γεμάτους από κάθε αδικία, πλεονεξία και κακία». Αν, λοιπόν, ήταν ήδη γεμάτοι, πώς τους παρέδωσε; Πρόσεξε την ακρίβεια της διατύπωσης. Δεν είπε: «Τους παρέδωσε για να γεμίσουν», αλλά τους άφησε ενώ ήταν ήδη γεμάτοι· όπως ακριβώς ένας καλός ποιμένας θα έδιωχνε έξω από το ποίμνιο πρόβατα προσβεβλημένα από θανατηφόρα νόσο και, κατά κάποιον τρόπο, θα τα παρέδιδε στους λύκους, όχι ρίχνοντάς τα στα στόματά τους, αλλά στερώντας τα από τη δική του φροντίδα και προστασία. Η λέξη λοιπόν «έδωσε» έχει αυτή την έννοια. Και το «πνεύμα κατανύξεως» σημαίνει πνεύμα κατάπληξης και βαθιάς οδύνης.

γ'. Άραγε, λέγοντας αυτά, θα σας πείσουμε, ή έστω κάποιους από το πλήθος, να προσέχετε περισσότερο τον Θεό που ομιλεί; Πιστεύω ότι υπάρχουν πολλοί ανάμεσά σας που προσέχουν με επιμέλεια και απερίσπαστα· οι οποίοι και θα ακούσουν τον Κύριο να λέει προς τον Πατέρα: «Και αυτοί πίστεψαν ότι εσύ με απέστειλες· Πατέρα, φύλαξέ τους στο όνομά σου». Όσοι όμως δεν πίστεψαν, θα ακούσουν: «Εσείς δεν είστε από τα δικά μου πρόβατα· διότι τα δικά μου πρόβατα ακούν τη φωνή μου». Άραγε δεν φρίξατε ακούγοντας τέτοια λόγια; Μέχρι πότε θα είστε βαρυκάρδιοι; Μέχρι πότε θα είστε νήπιοι στο μυαλό; Μέχρι πότε δεν θα προσέχετε αυτόν που ομιλεί, και δεν θα στέκεστε όπως ταιριάζει σε Χριστιανούς, έχοντας τις καρδιές σας στραμμένες προς τα άνω, αλλά κάνατε την εκκλησία βουστάσιο και πραιτώριο και καπηλειό; Προσέξτε μήπως τυχόν εκπληρωθεί σε εσάς το φοβερό ρητό του Αποστόλου που λέει: «Και καθώς δεν θεώρησαν άξιο να έχουν τον Θεό σε επίγνωση, τους παρέδωσε στην ακαθαρσία».

Διότι, λέει, επειδή δεν έκριναν άξιο να έχουν την επίγνωση του Θεού, τους παρέδωσε ο Θεός στις επιθυμίες των καρδιών τους, στην ακαθαρσία, ώστε να ατιμάζονται τα σώματά τους μεταξύ τους. Είδες την αιτία της φοβερής πτώσης; Γι' αυτόν τον λόγο προτρέπει ο ίδιος απόστολος να μην επιθυμούμε τα κακά, ούτε να είμαστε δούλοι των παθών· διότι σε ό,τι έχει κανείς νικηθεί, σε αυτό και έχει υποδουλωθεί. Γι' αυτό πρέπει πάντοτε να προσευχόμαστε, πάντοτε να δακρύζουμε και να θρηνούμε, ώστε να μας λυτρώσει ο Κύριος από το κακό φρόνημα του σώματος του θανάτου τούτου· και να επιθυμήσουμε επιτέλους εκείνα τα όντως επιθυμητά, στα οποία ακόμη και οι άγγελοι επιθυμούν να εγκύψουν.

Άκουσε δε και τι λέγει: «Αυτό, λοιπόν, λέγω και μαρτύρομαι εν Κυρίω, να μην πορεύεστε πλέον, όπως ακριβώς πορεύονται και τα υπόλοιπα έθνη, μέσα στη ματαιότητα του νου τους, σκοτισμένοι στη διάνοια, όντες αποξενωμένοι από τη ζωή του Θεού, εξαιτίας της άγνοιας που υπάρχει μέσα τους, εξαιτίας της πώρωσης της καρδιάς τους». Εάν, λοιπόν, πρόκειται για άγνοια, εάν πρόκειται για πώρωση, γιατί τους κατηγορείς; Διότι το δίκαιο για εκείνον που αγνοεί δεν είναι να τιμωρείται ούτε να κατηγορείται, αλλά να μαθαίνει αυτά τα οποία αγνοεί. Αλλά δες πώς αμέσως τους στερεί κάθε δικαιολογία. «Αυτοί», λέγει, «έχοντας χάσει κάθε συναίσθηση, παρέδωσαν τους εαυτούς τους στην ασέλγεια, στο να πράττουν κάθε ακαθαρσία με πλεονεξία. Εσείς όμως δεν μάθατε έτσι τον Χριστό». Δείχνει εδώ ότι ο τρόπος της ζωής τους έγινε η αιτία της πώρωσής τους· και ο τρόπος ζωής προήλθε από τη δική τους ραθυμία και αναλγησία. «Αυτοί», λέγει, «έχοντας χάσει κάθε συναίσθηση, παρέδωσαν τους εαυτούς τους». Όταν λοιπόν ακούσεις ότι «τους παρέδωσε ο Θεός σε αδόκιμο νου», να θυμάσαι τούτον τον λόγο, ότι οι ίδιοι παρέδωσαν τους εαυτούς τους. Εάν, λοιπόν, οι ίδιοι παρέδωσαν τους εαυτούς τους, πώς τους παρέδωσε ο Θεός; Και εάν ο Θεός τους παρέδωσε, πώς οι ίδιοι παρέδωσαν τους εαυτούς τους; Βλέπεις τη φαινομενική αντίφαση;

Τη βοήθεια από τέτοια πράγματα την έλεγξε σε πολλά σημεία, και δεν σε έπεισε· επομένως, σε εγκαταλείπει στην πλάνη. Διότι, λέει, τους παρέδωσε ο Θεός σε αδόκιμο νου. Αυτά όμως ούτε καν ένας Έλληνας που διαθέτει λογική δεν θα τα ανεχόταν.

Και πολλές άλλες τέτοιες μαρτυρίες θα μπορούσε να βρει κανείς στις Γραφές. Πώς λοιπόν τους τύφλωσε; Όχι ενεργώντας προς αυτόν τον σκοπό, μη γένοιτο, αλλά εγκαταλείποντας και παραχωρώντας το· διότι είναι συνήθεια της Γραφής να εκφράζεται κατ' αυτόν τον τρόπο, όπως όταν λέει: «Τους παρέδωσε ο Θεός σε αδόκιμο νου». Επειδή δηλαδή αυτοί απίστησαν πρώτοι και κατέστησαν τους εαυτούς τους ανάξιους να δουν τα μυστήρια, στη συνέχεια και Εκείνος τους άφησε. Αλλά τι έπρεπε να κάνει; Να τους ελκύσει με τη βία και να τα αποκαλύψει σε εκείνους που δεν ήθελαν να δουν; Αντιθέτως, μάλλον θα τα περιφρονούσαν και δεν θα τα έβλεπαν· γι' αυτό και πρόσθεσε: «Για να μη λάμψει σε αυτούς ο φωτισμός του ευαγγελίου της δόξας του Χριστού»· όχι για να απιστήσουν στον Θεό, αλλά για να μη δουν, λόγω της απιστίας τους, ποια είναι τα εσώτερα μυστήρια· πράγμα το οποίο πρόσταξε και σε εμάς, παραγγέλλοντας να μη ρίχνουμε τα μαργαριτάρια μπροστά στους χοίρους. Διότι, εάν τα αποκάλυπτε στους απίστους, η νόσος τους θα επιδεινωνόταν ακόμη περισσότερο.

ΟΜΙΛΙΑ Ε΄. Καθώς δεν έκριναν άξιο το να έχουν επίγνωση του Θεού, τους παρέδωσε ο Θεός σε αδόκιμο νου, ώστε να πράττουν τα μη πρέποντα. α΄. Για να μη φανεί ότι υπονοεί αυτούς, επιμένοντας για πολύ στο θέμα της παιδεραστίας, προχώρησε στη συνέχεια σε άλλα είδη αμαρτημάτων· γι’ αυτό και στρέφει ολόκληρο τον λόγο του σε άλλα πρόσωπα. Και όπως ακριβώς συνομιλεί πάντοτε με τους πιστούς περί αμαρτημάτων, και, επιθυμώντας να δείξει ότι αυτά είναι αποφευκτέα, φέρνει στο μέσον τα έθνη, λέγοντας: «Όχι με πάθος επιθυμίας, όπως και τα υπόλοιπα έθνη που δεν γνωρίζουν τον Θεό»· και πάλι: «Να μη λυπάστε, όπως και οι υπόλοιποι που δεν έχουν ελπίδα»· έτσι και εδώ καταδεικνύει ότι τα αμαρτήματα είναι δικά τους, και τους αποστερεί από κάθε συγγνώμη. Διότι αναφέρει ότι τα τολμήματά τους δεν προέρχονται από άγνοια, αλλά αποτελούν συνειδητή πράξη.

Γι' αυτό δεν είπε: «Και καθώς δεν γνώρισαν», αλλά: «Καθώς δεν έκριναν άξιο να έχουν επίγνωση του Θεού»· υποδεικνύοντας ότι το αμάρτημα είναι αποτέλεσμα μάλλον διεφθαρμένης κρίσης και πείσματος, και όχι συναρπαγής, και δείχνοντας ότι τα αμαρτήματα της πονηρής επιθυμίας δεν προέρχονται από τη σάρκα, όπως ισχυρίζονται μερικοί από τους αιρετικούς, αλλά από τη διάνοια, και ότι εκεί βρίσκεται η πηγή των κακών. Διότι, επειδή ο νους έγινε αδόκιμος, τα πάντα πλέον παρασύρθηκαν και ανατράπηκαν, αφού διεφθάρη ο ηνίοχος. «Γεμάτους από κάθε αδικία, πονηρία, πλεονεξία, κακία». Πρόσεξε ότι όλα αναφέρονται με έμφαση· διότι και «γεμάτους» αναφέρει ότι είναι, και «από κάθε». Και αφού ονόμασε γενικά την κακία, προχωρά και στα επιμέρους είδη της, και μάλιστα με υπερβολή, λέγοντας: «Γεμάτους από φθόνο, φόνο». Διότι το δεύτερο προέρχεται από το πρώτο, όπως ακριβώς αποδείχθηκε στην περίπτωση του Άβελ και του Ιωσήφ.

Διότι, όπως ακριβώς ο ήλιος πλήττει την όραση των ασθενών όχι εξαιτίας της δικής του φύσεως, έτσι συμβαίνει και με εκείνους που δεν προσέχουν τα λόγια του Θεού. Έτσι λέγεται και στην περίπτωση του Φαραώ ότι του σκλήρυνε την καρδιά, έτσι συμβαίνει και με εκείνους που αντιδικούν σε κάτι με τα λόγια του Θεού. Και αυτό αποτελεί ιδίωμα της Γραφής, όπως και το «Παρέδωσε σε αδόκιμο νου», και το «Απένειμε στα έθνη», δηλαδή, παραχώρησε, άφησε. Διότι δεν παρουσιάζει τον Θεό εδώ να ενεργεί, αλλά δείχνει ότι αυτά συμβαίνουν εξαιτίας της πονηρίας των άλλων. Επειδή, όταν εγκαταλειφθούμε από τον Θεό, παραδιδόμαστε στον διάβολο· και παραδομένοι στον διάβολο, υποφέρουμε μύρια δεινά. Προκειμένου, λοιπόν, να προκαλέσει φόβο στον ακροατή, λέει, «Σκλήρυνε», και «Παρέδωσε».

βʹ. Γι' αυτό και οι γραμματείς και οι σοφοί, επειδή θεωρούσαν τους εαυτούς τους συνετούς, εξέπεσαν εξαιτίας της δικής τους αλαζονείας. Επομένως, αν γι' αυτόν τον λόγο τους αποκρύφθηκαν αυτά, να φοβάστε, λέει, κι εσείς, και να παραμείνετε νήπιοι. Διότι αυτό σας έκανε να αξιωθείτε την αποκάλυψη, όπως ακριβώς το αντίθετο τη στέρησε από εκείνους. Διότι και όταν λέει, «Απέκρυψας», δεν εννοεί ότι τα πάντα οφείλονται στον Θεό· αλλά, όπως όταν ο Παύλος λέει ότι τους παρέδωσε σε αδόκιμο νου και τύφλωσε τα νοήματά τους, δεν το λέει αυτό παρουσιάζοντας τον Θεό να τα ενεργεί αυτά, αλλά εκείνους ως αυτούς που δίνουν την αιτία· έτσι και εδώ λέει το «Απέκρυψας». Επειδή, δηλαδή, είπε: «Σε δοξολογώ που τα απέκρυψες και τα αποκάλυψες σε νήπια», για να μην νομίσεις ότι ευχαριστεί επειδή δήθεν ο ίδιος στερείται αυτής της δύναμης και δεν μπορεί να το κατορθώσει, προσθέτει: «Όλα μου παραδόθηκαν από τον Πατέρα μου». Προς εκείνους δε που χαίρονται επειδή τα δαιμόνια τους υπακούουν, λέει: Γιατί απορείτε που οι δαίμονες σας υποτάσσονται; Τα πάντα είναι δικά μου, όλα μου παραδόθηκαν. Όταν όμως ακούσεις το «Παραδόθηκαν», να μην υποπτευθείς τίποτε το ανθρώπινο· διότι χρησιμοποιεί αυτήν τη λέξη, για να μη νομίσεις ότι υπάρχουν δύο αγέννητοι Θεοί. Επειδή, το ότι γεννήθηκε και συγχρόνως ήταν Δεσπότης των πάντων, το φανερώνει με πολλούς τρόπους και σε πολλά άλλα σημεία.

Και μαζί με αυτούς: «Και τον συνετό ακροατή». Διότι, εάν αυτό λείπει, ακόμη και αν υπάρχουν όλα τα άλλα, κανένα απολύτως όφελος δεν θα προκύψει για τις πόλεις· έστω και αν υπάρχουν προφήτες, έστω και αν υπάρχουν σύμβουλοι, έστω και αν υπάρχουν άρχοντες, εάν δεν υπάρχει κανείς που να ακούει, όλα είναι ανώφελα και μάταια. Μου φαίνεται δε ότι εδώ η λέξη «αφελώ» (θα αφαιρέσω) σημαίνει «θα επιτρέψω» και «θα αφήσω», όπως ακριβώς λέει ο Παύλος: «Τους παρέδωσε ο Θεός σε αδόκιμο νου»· μη θέλοντας να δείξει με αυτό ότι τους έριξε στην άνοια, αλλά ότι τους άφησε και τους εγκατέλειψε να είναι ανόητοι.

Όσο για το «Απένειμε», δεν σημαίνει ότι ο ίδιος το πρόσταξε· μη γένοιτο· αλλά, καθώς λέει ο μακάριος Παύλος: «Τους παρέδωσε ο Θεός σε αδόκιμο νου», όχι ότι τους παρέδωσε πραγματικά, αλλά ότι τους άφησε, επειδή οι ίδιοι το επέλεξαν και παρέμεναν αμετανόητοι. Έτσι και εδώ το «Απένειμε σε αυτούς», σημαίνει ότι τους άφησε, επειδή επέλεξαν την πλάνη και δεν ήθελαν να επιστρέψουν. Εδώ, προχωρώντας λίγο παρακάτω, λέει: «Καλώ ως μάρτυρες ενώπιόν σας τον ουρανό και τη γη, ότι θα καταστραφείτε ολοσχερώς, εάν αποστατήσετε από τον Θεό». Έπειτα αποδεικνύει ότι σε κανέναν δεν παρέσχε ο Θεός όσα προσέφερε σε εκείνους. Και ορίζει τρεις πόλεις του Ιορδάνη ως τόπους καταφυγής. Ακόμη τους υπενθυμίζει τα παλαιότερα και λέει: «Θα τα δέσεις αυτά πάνω στα χέρια σου, και θα τα γράψεις στους παραστάτες των θυρών σου, και θα τα διδάξεις στον υιό σου».

«Και επειδή δεν έκριναν άξιο να έχουν τον Θεό στην επίγνωσή τους, τους παρέδωσε σε αδόκιμο νου, ώστε να πράττουν τα ανάρμοστα.» Αν και εκείνοι, λέει, εγκαταλείποντάς τον, προσκύνησαν άγρια θηρία, εντούτοις καθόλου δεν φθάρηκε η δόξα του· διότι είναι ευλογητός. «Γεμάτους από κάθε αδικία, κακία, πονηρία, πλεονεξία· μεστούς από φθόνο, φόνο, έριδα, δόλο, κακοήθεια, ψιθυριστές, καταλάλους, θεοστυγείς, υβριστές, υπερήφανους, αλαζόνες.» Αφού ανέφερε το γενικό, στη συνέχεια εξετάζει και κατά είδος τα κακά, τα οποία προκάλεσε η ασέβεια. Δηλαδή θεομίσητους. «Εφευρέτες κακών.» Για να καταστεί λοιπόν αυτό κατηγορία της προαίρεσής τους, τους ονόμασε εφευρέτες κακών. «Απειθείς στους γονείς, ασύνετους, ασύνθετους, άστοργους, ανελεήμονες· οι οποίοι, αν και γνωρίζουν καλά το δικαίωμα του Θεού.» Και στράφηκαν, λέει, ενάντια στη φύση. «Ότι όσοι πράττουν τέτοια πράγματα είναι άξιοι θανάτου, και όχι μόνο τα κάνουν, αλλά και επιδοκιμάζουν αυτούς που τα πράττουν.» Αφού έθεσε δύο αντιθέσεις, εδώ τις αναίρεσε και τις δύο.

Αλλά και από τους ίδιους τους ποιητές, όσοι μπόρεσαν έστω και λίγο να ανανήψουν από τη μεγάλη τους μανία, είπαν την αλήθεια, ότι δηλαδή οι λεγόμενοι θεοί ήταν άνθρωποι, και, εξαιτίας του ότι κάποιοι από αυτούς κυβέρνησαν χώρες και πόλεις, και κάποιοι άλλοι έπραξαν κάτι άλλο έστω και ασήμαντο στον βίον τους, οι άνθρωποι από πλάνη τους ονόμασαν θεούς. Διότι, όπως ιστορείται, στην αρχή εκείνος ο Σερούχ επινόησε την κατασκευή των αγαλμάτων. Λέγεται, δηλαδή, ότι τίμησε με ανδριάντες και στήλες όσους κατά τους παλαιούς χρόνους είχαν επιδείξει έργο άξιο μνήμης, είτε ανδρείας, είτε φιλίας, είτε κάποιας άλλης ανδραγαθίας. Εκείνοι όμως που ήρθαν μετά από αυτούς, αγνοώντας τον σκοπό των προγόνων τους, ότι δηλαδή έστησαν ανδριάντες και στήλες μόνο για χάρη της μνήμης σε όσους είχαν πράξει κάτι το αξιέπαινο, σιγά-σιγά, πλανώμενοι από την ενέργεια του αρχέκακου δαίμονα, προσκολλήθηκαν σε ομοιοπαθείς και φθαρτούς ανθρώπους θεωρώντας τους αθάνατους θεούς, και επινόησαν γι' αυτούς θυσίες και σπονδές, καθώς προφανώς οι δαίμονες κατοίκησαν μέσα στα ξόανα και προσείλκυσαν προς τους εαυτούς τους την τιμή και τις θυσίες. Εκείνοι λοιπόν οι δαίμονες, πείθουν όσους δεν αποδέχθηκαν να έχουν την επίγνωση του Θεού να τους θεωρούν θεούς, για δύο λόγους: αφενός για να δοξάζονται οι ίδιοι με αυτή την προσωνυμία (διότι χαίρονται, όντας γεμάτοι αλαζονεία, να τιμώνται ως θεοί), και αφετέρου για να σύρουν αυτούς που εξαπάτησαν στο άσβεστο πυρ που έχει ετοιμαστεί γι' αυτούς.

ΛΕ΄. Γι' αυτόν τον λόγο, ο μέγας Ησαΐας, θρηνώντας για εμάς και θέλοντας ταυτόχρονα να βοηθήσει στην πτώση μας, κραυγάζει λέγοντας: «Γιατί θέλετε να δεχθείτε κι άλλες πληγές, προσθέτοντας ανομία; Κάθε κεφάλι πονάει και κάθε καρδιά βρίσκεται σε θλίψη· από τα πόδια μέχρι το κεφάλι δεν υπάρχει σε αυτό τίποτα το υγιές· ούτε τραύμα, ούτε μώλωπας, ούτε πληγή που φλεγμαίνει· δεν υπάρχει αλοιφή για να τοποθετηθεί, ούτε λάδι, ούτε επίδεσμοι». Έπειτα, τι ακολουθεί μετά από αυτά; «Θα εγκαταλειφθεί η θυγατέρα της Σιών σαν σκηνή σε αμπελώνα, σαν καλύβα φύλακα σε μποστάνι, σαν πόλη πολιορκούμενη». Αυτήν την ερήμωση της ψυχής μας φανερώνοντας και ο Απόστολος έλεγε: «Και καθώς δεν θεώρησαν άξιο να έχουν την αληθινή επίγνωση του Θεού, ο Θεός τους παρέδωσε σε αδόκιμο νου, ώστε να πράττουν τα απρεπή· όντας γεμάτοι από κάθε αδικία, κακία, πονηρία, πλεονεξία· μεστοί από φθόνο, φόνο, έριδα, δόλο, κακοήθεια· ψιθυριστές, συκοφάντες, θεοστυγείς, υβριστές, υπερήφανους, αλαζόνες, εφευρέτες κακών, απειθείς στους γονείς, ασύνετους, αθέτους συμφωνιών, άστοργους, αδιάλλακτους, ανελεήμονες· οι οποίοι, μολονότι γνώρισαν τη δίκαιη κρίση του Θεού, ότι όσοι πράττουν τέτοια έργα είναι άξιοι θανάτου, όχι μόνο τα πράττουν οι ίδιοι, αλλά και επιδοκιμάζουν αυτούς που τα πράττουν». Γι' αυτό τους παρέδωσε ο Θεός σε πάθη ατιμίας, ώστε να ατιμάζονται τα σώματά τους από τους ίδιους. Και τι έπεται αυτών; «

Εγώ όμως, που από τη φύση μου είμαι ζωή, σας παραθέτω τον άρτο της ζωής. Γι' αυτό, «φάγετε τον άρτο μου» επάξια, για να μην πεθάνετε, «και πιείτε τον οίνο, τον οποίο ανέμειξα για εσάς», και μεθύστε «από την αφθονία του οίκου μου»· και κανείς από εσάς ας μην πίνει κλεμμένο οίνο φιληδονίας με φιλαμάρτητη διάθεση, για να μην κυριευθεί εξαιτίας αυτού από τη μέθη της κακοβουλίας και της παραφροσύνης, και παραδοθεί σε «αδόκιμο νου, ώστε να πράττει τα μη πρέποντα». Διότι όσοι προτίμησαν εκείνο το αλλότριο, το καυστικό και ταυτόχρονα θολό ποτό, από το άγιο, υπερκάθαρο και ζωοποιό δικό μου κέρασμα, «παραβλήθηκαν» όντως «με τα ανόητα κτήνη και εξομοιώθηκαν με αυτά», ζώντας κτηνώδη βίο και πράττοντας θανατηφόρα έργα αφροσύνης χωρίς να ντρέπονται. Προς αυτούς ο Υιός και Θεός μου, ως άρτος της ζωής και αναιρετής του θανάτου, απευθύνεται σε όσους έχουν αυτιά και λέει ξεκάθαρα: «Φάγετε τον δικό μου άρτο και πιείτε τον οίνο που ανέμειξα για εσάς· εγκαταλείψτε την αφροσύνη και θα ζήσετε» και αποκτήστε σύνεση, «για να ζήσετε, και να αποκτήσετε σύνεση με γνώση». Διότι τίποτα άλλο δεν γίνεται αιτία αφροσύνης, ασυνεσίας και θανάτου παρά μόνο η αμαρτία και ο καρπός της.

Αλλά οι μεν Λατίνοι, αφού αναχώρησαν από την Ασία, ρήμαζαν τη Θράκη, η οποία μόνη της ανελάμβανε τον κίνδυνο για την ελευθερία των Ρωμαίων. Οι δε άλλοι, έχοντας απροσδόκητα απαλλαγεί από τον κίνδυνο που προερχόταν από αυτούς, δεν προέβησαν σε κανένα καλό, ούτε βέβαια επιδίωξαν κάτι σωτήριο και προστατευτικό για τους εαυτούς τους και τους ομοεθνείς τους, αλλά, έχοντας παραδοθεί σε αδόκιμο νου ώστε να πράττουν τα μη πρέποντα και να μην έρχονται καθόλου σε συναίσθηση, διχάστηκαν σε δήμους και φατρίες, εξώθησαν τις πόλεις σε μανία, εξοπλίστηκαν ο ένας εναντίον του άλλου, αγνόησαν τους θεσμούς της συγγένειας και έγιναν η μία φυλή εναντίον της άλλης, όπως ο Ισραήλ και ο Ιούδας, πράγμα που από παλιά θρηνούσε ο προφήτης, καθώς άλλοι συντάχθηκαν με τον έναν και συμπεριφέρονταν σε αυτόν ως βασιλιά τους, ενώ άλλοι έκλιναν προς τον άλλον, με αποτέλεσμα να θεωρείται από τους πολλούς ως κατάρα, υπερβολή συμφοράς και αποξένωση από την ομογένεια. Και όταν κάποτε κατέληξαν σε συμφιλίωση, ούτε και τότε εναρμονίστηκαν σε μία κοινή γνώμη, ούτε, παρακινώντας ο ένας τον άλλον σε συνασπισμό, έθεσαν ως σκοπό να βοηθήσουν διόλου τις δυτικές πόλεις, αλλά, αποβλέποντας στην ανάδειξη βασιλέων, άλλοι, σαν τα πετούμενα, συγκεντρωμένοι ομαδικά πετούν και αναχωρούν μαζί με τον έναν, ενώ άλλοι προβάλλουν στην εξουσία ακόμη και ακανθώδεις θάμνους. Και το αποτέλεσμα ήταν πάλι μια πολυαρχία που λυμαινόταν την Ανατολή, ένα τρικέφαλο θηρίο που δημιουργήθηκε από τους ανόητους.

Το ότι ο κορεσμός είναι πατέρας της ύβρεως, και η ύβρις μητέρα της ασελγείας, και ότι από αυτήν προέρχεται η ειδωλολατρία, αποτελεί απόδειξη εκείνος ο λαός, ο οποίος διέσχισε την Ερυθρά Θάλασσα χωρίς να βραχεί, οδηγούμενος την μεν ημέρα από νεφέλη, τη δε νύχτα από πύρινο στύλο. Αφού, όμως, βυθίστηκαν στις μέθες και καταποντίστηκαν στον βυθό του κορεσμού, λησμόνησαν τον Θεό που τους έσωζε και τους έτρεφε. Γι' αυτό, μάλιστα, αναζήτησαν και νέους θεούς, τους οποίους δεν γνώριζαν οι πατέρες τους. Προσθέτοντας δε κακό στο κακό, στη συνέχεια χύτευσαν ένα ταυροκέφαλο και προσκυνούσαν αυτό το είδωλο ως θεό, παραδομένοι σε αδόκιμο νου, ώστε να μην πράττουν τα πρέποντα. Προσέχοντας, λοιπόν, να μην πάθουμε αυτά, χρησιμοποιώντας τη νηστεία σαν σάρωθρο, ας καθαρίσουμε την κατοικία του σώματος από τις περιττές φροντίδες. Ή μήπως δεν γνωρίζετε ότι είμαστε ναοί του Θεού; Πόση φιλοκαλία, λοιπόν, χρειαζόμαστε, για να μη φανούμε ανάξιοι της παρουσίας του Πνεύματος που βρίσκεται μέσα μας.

Ο Ιπποκράτης από την Κω, λοιπόν, μιλώντας για τη φιλάνθρωπη τέχνη, αναλύει εύστοχα ως εξής: «αν ο άνθρωπος ήταν ένα, δεν θα πονούσε». Ο εραστής όμως της ευσέβειας, του οποίου η ψυχή πάσχει από τον κατακερματισμό των αιρέσεων, θα μπορούσε να πει εύλογα ότι αν είχαμε παραμείνει όπως ήμασταν και δεν είχαμε παραβλέψει όσα μας παραγγέλθηκαν, θα γνωρίζαμε έναν Θεό και προς Αυτόν θα στρεφόμασταν αμετάκλητα, μακριά από τα γήινα, υποδεικνύοντας Εκείνον που μας έπλασε από πηλό και συνέστησε τα πάντα με τον Λόγο του. Τώρα όμως, επειδή υπακούσαμε στον αρχέκακο σύμβουλο, αποβληθήκαμε από τη διαβίωση στον παράδεισο και απομακρυνθήκαμε από το πρόσωπο του Θεού. Και βέβαια, προσθέτοντας διαρκώς στο κακό ένα άλλο χείριστο, το σέβας, τη δόξα και την προσκύνηση που αρμόζουν στον Θεό τα αποδώσαμε στα στοιχεία της φύσης, σε κτήνη και σε κακόδαιμονες ανθρώπους, έχοντας παραδοθεί σε αδόκιμο νου ώστε να πράττουμε τα μη πρέποντα. Έτσι λοιπόν, εμείς που αποτελούσαμε μία φωνή και ένα χείλος για όλους, συγχυστήκαμε σε πολλές γλώσσες, και η ενιαία τιμή προς το θείο καταμερίστηκε σε πολλαπλάσια τμήματα από τις γλώσσες, με αποτέλεσμα τίποτα να μην είναι πιο πολύπλοκο από τα όσα λέγονται περί Θεού· διότι από πολλούς έχουν διατυπωθεί και υιοθετηθεί άλλα δόγματα σε άλλους, και άλλα ασύμφωνα προς αυτά, και σε άλλους αντίθετα μεταξύ τους, καθώς και αντίθετες αντιλήψεις υπό άλλων.

Έτσι και ο Παύλος, έσχατος, αποφάνθηκε για αυτά και για τα παρόμοια ζητήματα σε συμφωνία με τους προφήτες. Διότι λέει: «Και καθώς δεν αποδέχθηκαν να έχουν επίγνωση του Θεού, ο Θεός τους παρέδωσε σε αδόκιμο νου, ώστε να πράττουν τα απρεπή.» Εξαιτίας αυτού και ο μέγας Βασίλειος, γνωρίζοντας τα ίδια γι' αυτά τα θέματα, λέει τα εξής: «Διότι και ο κόσμος κατ' αυτόν τον τρόπο οικονομείται, με τις κατά μέρη ανέσεις και θλίψεις, και αν ποτέ κάποια τιμωρία επιφέρει όλεθρο σε κάποιους, αυτό είναι μερικό και όχι καθολικό, και γίνεται προς ωφέλεια των άλλων, όπως ακριβώς κάνουν οι ιατροί, οι οποίοι αφαιρούν ένα μέρος προς όφελος των υπόλοιπων μερών του σώματος. Έτσι κατακλύστηκε η γενιά των Γιγάντων, έτσι καταστράφηκε το γένος των Σοδομιτών, επειδή έφτασαν στο άκρο της κακίας, καθώς και το φύλο των Αιγυπτίων και το έθνος των Χαναναίων, εκ των οποίων το ένα πυρπολήθηκε, το άλλο καταποντίστηκε, και τα άλλα παραδόθηκαν προς εξόντωση από τους εχθρούς τους, και με δίκαιη κρίση του Θεού παραδόθηκαν σε αυτές τις καταδίκες για τη διόρθωση του υπολοίπου μέρους.» Ας είναι. Τι έχεις όμως να πεις και για τους ευσεβείς και δίκαιους άνδρες, όταν κάποτε αρπάζονται ξαφνικά από τη ζωή, όταν δοκιμάζονται με θλίψεις και θανατηφόρους πειρασμούς ή και παραδίδονται σε σκληρούς θανάτους;

Ρωμ 1,28 Και εδώ το 〈παρέδωσε ο Θεός〉, σημαίνει η προς τον Θεό ύβρις και θρασύτητα, η δική τους πράξη, η εκούσια πώρωση· αυτή τους παρέδωσε στα πάθη της ατιμίας. Ρωμ 1,29-32 Διότι αυτό ο Μωσαϊκός νόμος το προστάζει σαφώς και αυστηρώς, κρίνοντας άξιους θανάτου αυτούς που πράττουν τέτοια.

Αν πάλι κάποιος θα ήθελε να εκλάβει το λόγιο πιο απλά, και να εννοήσει το «εγώ θα σκληρύνω» αντί του «θα αφήσω και θα παραχωρήσω να γίνει σκληρή», ούτε αυτός ο λόγος αφίσταται από την ευσεβή πίστη, ούτε η διαχείριση της αλλαγής των ρημάτων είναι κάτι το ιδιάζον, αλλά καταφεύγει στην κοινή λύση, μέσω της οποίας επιλύονται και πολλά άλλα με την ίδια κοινή μέθοδο· όπως το «τους παρέδωσε σε πάθη ατιμίας» και «τους παρέδωσε ο Θεός στις επιθυμίες των καρδιών τους» και «καθώς δεν αποδέχθηκαν να έχουν επίγνωση του Θεού, τους παρέδωσε ο Θεός σε αδόκιμο νου» και «ετύφλωσε τα νοήματα των απίστων, ώστε να μη λάμψει σε αυτούς ο φωτισμός του ευαγγελίου» και «τους έδωσε ο Θεός πνεύμα κατανύξεως, μάτια για να μη βλέπουν και αυτιά για να μην ακούν» και «πώρωσε ο Θεός την καρδιά τους» και «εσύ εξέτρεψες τα μονοπάτια μας από την οδό σου»· και μύρια άλλα. Διότι, μολονότι το καθένα από τα προειρημένα ιερά λόγια μπορεί να διευθετηθεί με άλλες προσεγγίσεις ώστε να καταστεί σαφέστατο και αδιαμφισβήτητο, εντούτοις αυτή η κοινή αλλαγή, που εφαρμόζεται σε όλα τα παρόμοια, δεν συνιστά σε μικρότερο βαθμό κάθαρση εκείνου που θολώνει τους λογισμούς, και δεν αποδεικνύει την αλλαγή μέσα από εκτενείς αναλύσεις.

Αλλά και ο απόστολος Παύλος, μιλώντας για όσους παραδόθηκαν στα πάθη της ατιμίας εξαιτίας της ασύνετης και απειθούς καρδιάς τους, και απαριθμώντας την εργασία τους που τους οδηγεί προς το χειρότερο της απώλειας, συγκαταλέγοντας στο ίδιο σύνολο κρυφά και φανερά αμαρτήματα, λέει: Και καθώς δεν έκριναν καλό το να έχουν την επίγνωση του Θεού, γι' αυτό και ο Θεός τους παρέδωσε σε αδόκιμο νου, ώστε να πράττουν τα μη πρέποντα, όντας γεμάτοι από κάθε αδικία, πονηρία, πορνεία, πλεονεξία, κακία· γεμάτοι από φθόνο, φόνο, έριδα, δόλο, κακοήθεια· ψιθυριστές, καταλάλους, θεοστυγείς, υβριστές, υπερήφανους, αλαζόνες, εφευρέτες κακών, απειθείς στους γονείς, ασύνετους, παραβάτες των συμφωνιών, άστοργους, αδιάλλακτους, ανελεήμονες· οι οποίοι, έχοντας επιγνώσει το δίκαιο πρόσταγμα του Θεού, ότι δηλαδή όσοι πράττουν τέτοια πράγματα είναι άξιοι θανάτου, και τα εξής.

Καθώς όλα αυτά τα αισθανόταν ο Απόστολος να λέει για μερικούς: «Επειδή δεν δοκίμασαν να έχουν τον Θεό σε επίγνωση, τους παρέδωσε ο Θεός σε αδόκιμο νου, ώστε να κάνουν τα μη πρέποντα». Ενώ, μνημονεύοντας κάποιους άλλους, οι οποίοι φαίνονταν μεν να έχουν επίγνωση του Θεού, αλλά με διεφθαρμένη διάνοια, λέει τα εξής: «Οι οποίοι, αν και γνώρισαν τον Θεό, δεν τον δόξασαν ούτε τον ευχαρίστησαν ως Θεό, αλλά σκοτίστηκε η ασύνετη καρδιά τους». Ώστε εξ αυτού να γνωρίζουμε ότι είναι αδύνατον να περιπέσει σε πτώση αυτός που ζει με ευσέβεια, εκτός εάν αποστερηθεί από την πρόνοια του Θεού. Έλεγε επίσης και τούτο: ότι ο νους που απομακρύνεται από τη μνήμη του Θεού, περιπίπτει είτε στον θυμό είτε στην επιθυμία. Και τη μεν επιθυμία την ονόμαζε κτηνώδη, τον δε θυμό δαιμονιώδη. Και όταν εγώ αντιλέγοντας απορούσα εάν είναι δυνατόν ο ανθρώπινος νους να βρίσκεται αδιαλείπτως με τον Θεό, εκείνος έλεγε ότι σε όποιο θεϊκό νόημα ή πράγμα ασκεί η ψυχή την ευσέβεια, βρίσκεται μαζί με τον Θεό. Έλεγε επίσης και κάποιος άλλος από τους αγίους ότι κάθε ορθή ψυχή θεωρεί πιο ωφέλιμους εκείνους που τη λοιδορούν και τη θλίβουν, παρά εκείνους που την κολακεύουν και τη δοξάζουν. Διότι, κατά κάποιον τρόπο, η ακολασία αγαπά την ησυχία, την υγεία, την ειρήνη και την ευημερία. Γι' αυτό, όντας τέτοια, μπροστά στα λυπηρά συστέλλεται σαν βδέλλα. Δόξα τω Θεώ, αμήν.

Οι δε άλλοι «αφήνονται όπως σε τόπο αδιάβατο», σύμφωνα με αυτό που έχει ειπωθεί «να περιπλανώνται και όχι σε οδό», για τους οποίους είναι γραμμένο: «Τους εγκατέλειψα σύμφωνα με τις επιδιώξεις των καρδιών τους· θα πορευθούν σύμφωνα με τα έργα τους.» «Και επειδή δεν θέλησαν να έχουν επίγνωση του Θεού, ο Θεός τους παρέδωσε σε αδόκιμο νου, ώστε να πράττουν τα μη πρέποντα.» Εκείνοι λοιπόν που έθεσαν το καλό θεμέλιο της πίστεως και της ελπίδος με φόβο και τρόμο πάνω στην πέτρα της υπακοής στους πνευματικούς πατέρες, και που οικοδομούν χωρίς δισταγμό πάνω σε αυτό το θεμέλιο της υποταγής όσα τους παραγγέλλουν εκείνοι σαν να προέρχονται από το στόμα του Θεού, επιτυγχάνουν αμέσως την απάρνηση του εαυτού τους. Διότι το να εκπληρώνει κάποιος όχι το δικό του θέλημα αλλά το θέλημα του πνευματικού του πατέρα, χάριν της εντολής του Θεού και ως άσκηση προς την αρετή, δεν επιφέρει μόνο την απάρνηση του εαυτού, αλλά προκαλεί και τη νέκρωση ως προς ολόκληρο τον κόσμο.

Προς τον Λέοντα, πατρίκιο και σακελλάριο. Εάν εσύ ο ίδιος επιθυμείς να μαθαίνεις τα της ταπεινής μας ζωής, όπως είπες κινούμενος από αγαθή και φιλάδελφη διάθεση, πόσο εγώ ο ταπεινός θα έπρεπε να προθυμοποιούμαι να γράφω στην ανυπέρβλητη υπεροχή σου, μαθαίνοντας από αυτό ακριβώς την ποθητή υγεία σου και νομίζοντας ότι βλέπω το αγαπητό σου πρόσωπο και ακούω τη γλυκύτατη φωνή σου μέσα από τη συγκαταβατική συνομιλία και συνάντησή σου με τον κομιστή της επιστολής (διότι για χάρη του Θεού δέχεσαι με πολλή ευμένεια και συνομιλείς προσηνώς ακόμη και με τον κάθε τυχαίο). Αυτός, μάλιστα, μου ανέφερε πώς θλίβεσαι βαθιά για όσα έχουν ήδη τολμηθεί εξαιτίας των αμαρτιών μας, στενάζοντας και πονώντας στην καρδιά για το καθένα από τα τεκταινόμενα. Και δικαιολογημένα· διότι είσαι άνθρωπος του Θεού, με ιερό νου, ψυχή φιλόχριστη, θεοτελή γνώση, συγκροτημένη διάνοια, ειλικρινή πίστη, με τα οποία αγωνιάς, μη μπορώντας να βοηθήσεις την κατάσταση όπως συνήθιζες, αλλά βλέποντας την Εκκλησία να κινδυνεύει με αυτόν τον τρόπο, αυτήν που ο Κύριος απέκτησε με το ίδιο Του το αίμα. Ω δέσποτα, σε τι δεινά έχουμε φτάσει και πόσο μεγάλα κακά έχουμε δει. Αυτά είναι ανταποδόσεις προηγούμενων αμαρτημάτων· επειδή, δηλαδή, δεν θεωρήσαμε σωστό να έχουμε την επίγνωση του Θεού τηρώντας τις εντολές Του, αλλά παραβήκαμε όχι μία αλλά πολλές, και ιδιωτικά και δημόσια σχίζοντας το Ευαγγέλιο του Χριστού (γνωρίζεις εσύ ο σοφός τι εννοώ), μας παρέδωσε ο Θεός σε αυτά που υποφέρουμε, ώστε να μην κατακριθούμε μαζί με τον κόσμο, ακόμη και εκείνοι από εμάς που θεωρούνται ότι είναι κάτι.

Γι' αυτόν τον λόγο κλαίω και θρηνώ για ορισμένους· διότι, εφόσον δεν έκριναν καλό να έχουν τον Θεό με επίγνωση σωτηρίας, τους παρέδωσε σε αποδοκιμασμένο νου ώστε να πράττουν τα απρεπή. Διστάζω δε να πω, ότι και εσείς έχετε κυριευτεί από έπαρση, και δεν πενθήσατε μάλλον, ώστε να απομακρυνθεί από ανάμεσά σας αυτός που έπραξε αυτό το έργο· γι' αυτό προκαλείται και περιφρόνηση και συμμετοχή στο ίδιο πάθος. Διότι δεν τον αποστρέφεστε, όπως πρέπει. Μην οργίζεστε εναντίον μου που σας ελέγχω, ούτε να εξοργίζεστε τόσο πολύ ώστε να αποφεύγω να πω ότι έναν τέτοιον άνθρωπο τον αποδέχεστε, για να μην καταποθεί από την υπερβολική λύπη· αντίθετα, συναναστρέφεστε μαζί του χωρίς θλίψη και μάλιστα συλλογίζεστε προς απώλεια. Και πράττοντας το ρητό «αν έβλεπες κλέφτη, συνέτρεχες μαζί του, και με μοιχό έβαζες τη μερίδα σου», δεν το κατανοείτε.

Όχι πείνα και δίψα, θλίψη και στενοχώρια, λιμό και διωγμό, βάσανα και θανάτους; Και τώρα ερίζουν για τη διαφορά του κρασιού και των τροφών! Αλλά, λοιπόν, όπως ενέπαιξαν, έτσι θα εμπαιχθούν, και επειδή δεν έκριναν άξιο να έχουν τον Θεό επόπτη και ακροατή των ομολογιών τους, φοβάμαι μήπως τους παραδώσει σε αδόκιμο νου, ώστε να πράττουν τα μη πρέποντα και ολέθρια.

Λύση σε αυτό. Πράγματι, για να εκφραστούμε αποστολικά, επειδή οι Εικονομάχοι περιέπεσαν σε αδόκιμο νου, σκοτίστηκε η ασύνετη καρδιά τους και, ενώ ισχυρίζονταν ότι είναι σοφοί, μωράνθηκαν. Χωρίς να κατανοούν ούτε αυτά που λένε, ούτε εκείνα για τα οποία διαβεβαιώνουν με βεβαιότητα.

Μετά από αυτά, κάποιοι, που έσπευδαν να κρύψουν την εσωτερική τους κακία με τρίχινα ενδύματα, ήρθαν στον άγιο, ισχυριζόμενοι ότι είχαν σταλεί από τον δικό τους πατέρα και είπαν: «Να αναγγείλετε στην οσιότητά σου τα εξής: αν πραγματικά είσαι δούλος του Χριστού και έχεις αποκτήσει μεγάλη παρρησία προς αυτόν, έλα να διασχίσουμε μαζί το ρεύμα του ποταμού με άβροχα πόδια». Όταν αυτοί που βρίσκονταν στην πύλη του ανήγγειλαν αυτά, εκείνος, αφού ταράχτηκε στην ψυχή του, είπε: «Πώς είναι δυνατόν να ανεχθήκατε να τείνετε το αυτί σας σε αυτούς; Δεν γνωρίζετε ότι αυτά είναι αλλότρια και εντελώς ξένα όχι μόνο για τους μοναχούς, αλλά και για όλους τους πιστούς; Διότι, ποιος πνευματικός νόμος προστάζει να κάνουμε τέτοια πράγματα; Και τι πιο ανόητο από το να εγκαταλείπει κανείς το να πενθεί για τις δικές του αμαρτίες και να καταγίνεται με τέτοιου είδους ζητήματα;» Εκείνοι τότε τον ρώτησαν: «Άραγε, πάτερ, είναι αποξενωμένοι από την πίστη όσοι υπόσχονται να κάνουν τέτοια πράγματα;» Και ο μέγας είπε: «Δεν ακούσατε τον Απόστολο που λέει: Εξαιτίας της σκληρότητάς τους και της αμετανόητης καρδιάς τους, τους παρέδωσε ο Θεός σε αδόκιμο νου, ώστε να κάνουν τα μη πρέποντα, για να είναι αναπολόγητοι; Ίσως, με τη συνεργεία του πονηρού δαίμονα, να μπορούν να περνούν απέναντι σαν να βρίσκονται σε ξηρά, προκειμένου να παρασύρουν και άλλους στη δική τους κακία».

{"chunk_id": "", "translation": "Όταν οι αδελφοί ανήγγειλαν αυτά στον Παχώμιο, εκείνος αγανάκτησε και τους είπε: «Πώς είναι δυνατόν, πείτε μου, να καταδεχθείτε να τείνετε ευήκοον ους σε αυτούς; Δεν γνωρίζετε ότι τέτοιου είδους ζητήματα είναι αλλότρια προς τον Θεό και εντελώς ξένα, δεν λέω μόνο για τον δικό μας τρόπο ζωής, αλλά ακόμη και για τους κοσμικούς που σκέφτονται ορθά και είναι αληθινοί χριστιανοί; Διότι ποιος νόμος μας επιτρέπει να κάνουμε ή να προβάλλουμε τέτοια πράγματα; Και τι είναι πραγματικά πιο άθλιο από αυτή την ανοησία, να εγκαταλείψω το πένθος για τις αμαρτίες μου και την προσπάθεια να αποφύγω την αιώνια κόλαση, για να συμπεριφέρομαι σαν νήπιο στο μυαλό και να καταπιάνομαι με τέτοια ζητήματα;» Πάλι λοιπόν οι αδελφοί του είπαν: «Άραγε λοιπόν, επειδή είναι αιρετικοί αυτοί και αποξενωμένοι από τον Θεό, αποτόλμησαν να σε προσκαλέσουν σε αυτό;» Εκείνος αποκρίθηκε και τους είπε: «Ναι, χαρακτηριστικό των αιρετικών είναι αυτή η πρόκληση· δεν διαβάσατε το αποστολικό χωρίο που λέει: Λόγω της σκληρότητας και της αμετανόητης καρδιάς τους, τους παρέδωσε ο Θεός σε αδόκιμο νου, ώστε να είναι αναπολόγητοι; Και τώρα αυτοί, κατά παραχώρηση του Θεού, θα μπορούσαν ίσως να περάσουν τον ποταμό σαν να βάδιζαν σε ξηρά, με τη συνεργεία του διαβόλου, προκειμένου να στερεωθεί η αίρεση της ασέβειάς του σε όσους στηρίζονται σε αυτόν και με το θέαμα αυτής της ενέργειας να ενισχύσει την πεποίθηση σε μερικούς από αυτούς που έχουν ήδη εξαπατηθεί από αυτόν. Σε εμένα όμως τώρα αυτό δεν είναι αναγκαίο.»}