Πατερικές αναφορές στο ΠΡΟΣ ΡΩΜΑΙΟΥΣ 11:25

Ιϛʹ. Του Σεβηριανού, επισκόπου Γαβάλων, στο αποστολικό λόγιο που λέγει για τον Χριστό ότι: «Εν αυτώ κατοικεί παν το πλήρωμα της θεότητος σωματικώς». Και βέβαια, εφόσον η θεότητα είναι απερίγραπτη και άποση, δεν είναι δυνατόν να λεχθεί γι’ αυτήν ούτε «πλήρωμα» ούτε «παν». Διότι είναι φανερό ότι εκείνο που πληρούται και έχει πλήρωμα έχει και ποσότητα και όριο και σταθερότητα. Έτσι, όταν λέγεται «πλήρωμα νόμου ο Χριστός», δηλαδή «τέλος του νόμου ο Χριστός», και πάλι «το πλήρωμα του χρόνου» και «το πλήρωμα των εθνών της γης», αυτό δεν μπορεί να είναι ανώτερο από το παν· διότι το «παν» είναι δηλωτικό ποσότητας, όπως είναι το σύνολο του χρόνου και το σύνολο του κόσμου και το σύνολο του ουρανού και όλο το νερό. Η θεότητα όμως και είναι και λέγεται υπεράνω του παν· δεν έχει πλήρωμα, αλλά υπάρχει ως υπερπλήρης. Πώς λοιπόν θα εννοήσουμε το «παν το πλήρωμα της θεότητος» στον Χριστό; Διότι και ο ίδιος είπε: «Δεν είμαι μόνος, αλλά ο Πατέρας μου είναι μαζί μου», και: «Πνεύμα Κυρίου είναι επάνω μου, γι’ αυτό με έχρισε».

Ο Βενιαμίν σημαίνει «υιός οδύνης» ή «υιός ημέρας» ή «υιός δεξιάς», δηλαδή εκείνοι που δια των καρδιακών οδυνών, είτε οι τότε πιστοί από τους Εβραίους οι οποίοι διέφυγαν τη ρωμαϊκή αιχμαλωσία συμπληρώνουν αυτόν τον αριθμό, είτε, το οποίο είναι και πιο πιθανό, εκείνοι από τους Ιουδαίους που θα σωθούν κατά τη συντέλεια του κόσμου, όταν, καθώς λέει ο απόστολος, αφού «εισέλθει το πλήρωμα των εθνών, όλος ο Ισραήλ θα σωθεί»· κανένα από τα δύο δεν είναι απαράδεκτο. Η ακρίβεια δε της ισότητας από κάθε φυλή μού φαίνεται ότι φανερώνει τον πολλαπλασιασμό του αποστολικού σπόρου, ο οποίος πολλαπλασιάζεται δώδεκα φορές το δώδεκα στον τέλειο αριθμό της χιλιάδας και έτσι συγκροτεί τις προαναφερθείσες χιλιάδες. Διότι ήταν μαθητές του κόκκου που έπεσε στη γη από φιλανθρωπία και βλάστησε τον πλούσιο καρπό της παγκόσμιας σωτηρίας. Πρέπει δε να επισημανθεί τούτο, ότι η φυλή του Δαν, επειδή από αυτήν θα γεννηθεί ο αντίχριστος, δεν έχει συμπεριληφθεί μαζί με τις υπόλοιπες, αλλά αντί αυτής μπήκε η φυλή του Λευί, η οποία ως ιερατική παλαιότερα δεν ερχόταν σε διανομή γης. Από την ερμηνεία δε των ονομάτων μπορεί κανείς να προσαρμόσει κάποιο νόημα σε καθεμία από τις φυλές, όπως παρατίθεται στα παρακείμενα· και έχει τοποθετήσει τον Ιωσήφ αντί του Εφραίμ του υιού του.

Ήδη, βέβαια, ορισμένοι άπτονται και βαθύτερου νοήματος κατά την εξήγηση αυτού του ρητού. Ότι, όπως ακριβώς το κεφάλι των κερασφόρων ζώων προβάλλει πρώτο κατά τη γέννηση, αλλά ολοκληρώνεται τελευταίο και αρκετά αργότερα αποκτά τον ιδιαίτερο στολισμό του με την έκφυση των κεράτων, έτσι και ο Ισραήλ, ενώ κλήθηκε πρώτος από όλα τα έθνη προς οικείωση του Θεού (διότι λέγει, έγινε ο λαός του Κυρίου μερίδα Του, ο Ισραήλ το σχοίνισμα της κληρονομίας Του), πρόκειται να αξιωθεί της τελειώσεως μετά από όλους· διότι, όταν εισέλθει το πλήρωμα των εθνών, τότε πας Ισραήλ θα σωθεί.

Αυτό δε που προστίθεται, ότι δηλαδή «Μετά από αυτά ο Θεός θα απομακρύνει τους ανθρώπους», μου φαίνεται ότι αναφέρεται στην αποξένωση των Ιουδαίων από τον Θεό, στους οποίους επήλθε πώρωση κατά ένα μέρος, για να εισέλθει το πλήρωμα των εθνών. Αλλά «Και οι εναπομείναντες», λέει, «θα πληθυνθούν». Ποιοι είναι λοιπόν αυτοί;

Ή μήπως, σύμφωνα με τον Απόστολο, επειδή, όταν εισέλθει το πλήρωμα των εθνών, τότε θα σωθεί όλος ο Ισραήλ, μακαρίζει πρώτα το πλήρωμα των εθνών, και έπειτα τον Ισραήλ που σώζεται ύστερα; Σώζεται δε, προφανώς, όχι ο οποιοσδήποτε, αλλά μόνο το υπόλειμμα σύμφωνα με την εκλογή της χάριτος.

Όσο για το «Ή μήπως ο οφθαλμός σου είναι πονηρός, επειδή εγώ είμαι αγαθός;» Δεν είπε ότι είναι πονηροί οι άγιοι, αλλά «μήπως είστε πονηροί, επειδή εγώ είμαι αγαθός;» Διότι είναι αληθινά αγαθός προερχόμενος από αγαθό Πατέρα· και ο μισθός δεν είναι ανάλογος με το έργο· διότι το έργο είναι μικρό, αλλά ο μισθός μεγάλος. Πότισες ένα ποτήρι νερό αυτόν που διψούσε, και απολαμβάνεις «εκείνα που μάτι δεν είδε, και αυτί δεν άκουσε»· βλέπεις, λοιπόν, ότι είναι αγαθός. Όσο για το «αρχίζοντας από τους τελευταίους έως τους πρώτους», το λέει επειδή οι πρώτοι θα γίνουν τελευταίοι· και «Θα καλέσω τον λαό μου, λαό μου». Και πάλι, «Όταν εισέλθει το πλήρωμα των εθνών, τότε θα σωθεί και όλος ο Ισραήλ», εν Χριστώ Ιησού τω Κυρίω ημών, στον οποίο ανήκει η δόξα και το κράτος στους αιώνες των αιώνων. Αμήν.

Λέει δε ότι όσοι προέρχονται από τα έθνη έχουν τιμηθεί από τον Θεό και τους προτρέπει να παραμένουν σταθεροί στην πίστη και την ευσέβεια: διότι, εάν παραμείνεις έτσι, απομένεις ευγενής κλάδος της αγίας ρίζας· εάν όμως απειθήσεις, θα βρεθείς και εσύ έξω από τη ρίζα. «Μέχρις ότου εισέλθει το πλήρωμα των εθνών, και έτσι όλος ο Ισραήλ θα σωθεί». Αυτό, πάλι, παρατήρησε και εξέτασε προσεκτικά: είπε, βέβαια, ότι το πλήρωμα των εθνών θα εισέλθει και όλος ο Ισραήλ θα σωθεί. Αλλά εάν κάποιος ήθελε να πει ως προς αυτό: «Αν και πολλοί από τα έθνη έχουν πεθάνει μέσα στην απιστία, πώς λοιπόν έχει εισέλθει το πλήρωμα των εθνών; Αλλά ούτε και όλος ο Ισραήλ θα σωθεί, εάν είναι αληθές ότι οι Ιουδαίοι θα αποδεχθούν τον υιό της ανομίας, έχοντας περιφρονήσει την αγάπη προς τον Χριστό. Διότι αυτό ακριβώς ανέφερε ο Ίδιος: “Εγώ έχω έλθει στο όνομα του Πατέρα μου, και δεν με δέχεστε· εάν άλλος έλθει στο δικό του όνομα, εκείνον θα τον δεχθείτε”· και ο σοφότατος Παύλος: “Επειδή δεν δέχθηκαν την αγάπη της αλήθειας για να σωθούν· γι' αυτό τους στέλνει ο Θεός ενέργεια πλάνης, ώστε να πιστέψουν στο ψέμα”». Τι θα πούμε, λοιπόν, σε αυτό; Απαντούμε ότι, εφόσον ο Θεός προσέφερε αφθόνως σε όλους τη χάρη μέσω της πίστεως, χωρίς να αποκλείσει απολύτως κανέναν, πώς να μην έχει εισέλθει το πλήρωμα των εθνών, τουλάχιστον όσον αφορά την πρόθεση και τον σκοπό Εκείνου που τους κάλεσε;

Είναι σοφό, λοιπόν, αυτό που έχει ειπωθεί στο βιβλίο των Παροιμιών: «Σε αυτιά που ακούνε να μιλάς». Και ότι αυτό είναι αληθινό στην πράξη το έδειξε ο Σωτήρας, δίνοντας σε εμάς τον εαυτό Του ως πρότυπο και σε αυτό. Βεβαίως, ο δάσκαλος απαλλάσσεται από κάθε ευθύνη για την αδυναμία του να πείσει, όταν ο ίδιος λέει αυτά που θεωρεί ότι είναι σωστά, αλλά δεν ωφελεί σε τίποτα εξαιτίας της δυσμάθειας των ακροατών. Εξάλλου, και μέσα από αυτό μαθαίνουμε «ότι έχει επέλθει μερική πώρωση στον Ισραήλ». Διότι ακούνε με τα αυτιά τους, αλλά δεν καταλαβαίνουν. «Εσύ είσαι ο δάσκαλος του Ισραήλ και δεν τα γνωρίζεις αυτά;» Στο πρόσωπο του ενός ο Χριστός ελέγχει τους πάντες, οι οποίοι είναι στολισμένοι με τον τίτλο του δασκάλου και έχουν ενδυθεί την κενή υπόληψη της γνώσης του νόμου, αλλά φέρουν τον νου τους γεμάτο από απαιδευσία, και δεν μπορούν να κατανοήσουν τίποτα από όσα όχι μόνο όφειλαν να γνωρίζουν τέλεια, αλλά να είναι σε θέση ήδη να τα διδάξουν και σε άλλους. Αν, λοιπόν, ο δάσκαλος βρίσκεται σε αυτήν την κατάσταση, σε τι κατάσταση θα βρίσκεται ο μαθητευόμενος, εφόσον ο μαθητής δεν ξεπερνά το μέτρο του δασκάλου, σύμφωνα με τα λόγια του Σωτήρα; Διότι «δεν υπάρχει», λέει, «μαθητής ανώτερος από τον δάσκαλό του».

Διότι, αφού διαλύθηκε η σκοτοδίνη του Νόμου σαν να επρόκειτο για νύχτα, και αφού ανέτειλε για όλους μας ο νοητός Ήλιος, κατοπτριζόμαστε πλέον τη δόξα του Κυρίου που είναι ήδη παρών, λαμβάνοντας σε αφθονία τον άρτο εξ ουρανού, αναφέρομαι δηλαδή πάλι στον ίδιο τον Χριστό. «Όταν έγινε εσπέρα, ανέβηκαν ορτύκια και σκέπασαν το στρατόπεδο· το δε πρωί, όταν έπεσε η δροσιά γύρω από το στρατόπεδο, ιδού, στην επιφάνεια της ερήμου υπήρχε κάτι λεπτό σαν λευκός σπόρος». Πρόσεξε λοιπόν πάλι τη διάταξη των νοημάτων· διότι για τα ορτύκια λέει ότι σκέπασαν το στρατόπεδο, ενώ για το μάννα πάλι λέει ότι κατέβηκε το πρωί, όταν έπεσε η δροσιά, γύρω από το στρατόπεδο στην επιφάνεια της ερήμου. Διότι η διά του Νόμου παιδαγωγία, εννοώ αυτήν που στηρίζεται σε τύπους και σχήματα, την οποία παρομοιάσαμε με το είδος των ορτυκιών, καλύπτει τη Συναγωγή των Ιουδαίων· διότι «υπάρχει», όπως λέει ο Παύλος, «κάλυμμα στην καρδιά τους», και «πώρωση κατά ένα μέρος».

Και έλεγε: Γι' αυτό σας έχω πει ότι κανείς δεν μπορεί να έρθει σε μένα, αν δεν του έχει δοθεί από τον Πατέρα μου. Σε αυτό λοιπόν και πάλι μπορεί κανείς ρητά να δει να εκπληρώνεται αυτό που είχε προαναγγελθεί μέσω ενός από τους αγίους προφήτες: Θα ακούσετε με την ακοή σας και δεν θα καταλάβετε, και βλέποντας θα δείτε και δεν θα αντιληφθείτε. Διότι πάχυνε η καρδιά αυτού του λαού, και με τα αυτιά τους άκουσαν βαριά, και έκλεισαν τα μάτια τους, μήπως τυχόν δουν με τα μάτια τους, και κατανοήσουν με την καρδιά τους και επιστρέψουν, και τους θεραπεύσω. Διότι, μολονότι οι ίδιοι γίνονταν ακροατές των διδαγμάτων του Σωτήρα, και δεν τα μάθαιναν από κάποιον άλλο από τους αγίους, αλλά αντίθετα μυσταγωγούνταν από τη φωνή του Δεσπότη των πάντων, και μάλιστα τον έβλεπαν με τα σωματικά τους μάτια, πωρώνονταν από τη δική τους ανοησία. Και κλείνοντας το μάτι της διάνοιας, αποστρέφονταν τον ήλιο της δικαιοσύνης, μη αποδεχόμενοι τον φωτισμό της ευαγγελικής παιδείας. Ήταν άλλωστε πονηροί και ένοχοι ήδη για πολλά παλαιά σφάλματα. Γι' αυτό και ο σοφός Παύλος μάς διαβεβαίωσε ότι έχει επέλθει πώρωση σε ένα μέρος του Ισραήλ. Και επειδή δεν ήταν έργο τυχαίας φρόνησης το να αναγνωρίσει κανείς τον Θεό που κρυβόταν κάτω από ανθρώπινη μορφή, λέει ότι δεν μπορεί να έρθει προς αυτόν όποιος δεν την έχει λάβει προηγουμένως, τη σύνεση δηλαδή, από τον Θεό και Πατέρα, και μάλιστα πολύ εύλογα.

Ματθ. 23, 39 Το λεχθέν αναφέρεται στη νοητή θέαση μέσω της πίστεως· διότι, όταν «εισέλθει το πλήρωμα των εθνών» και πιστέψουν στον Χριστό, τότε οι Ιουδαίοι που θα πιστέψουν μετά από αυτά θα δουν το κάλλος της θεότητας του Χριστού, θεωρώντας ότι ο Πατέρας βρίσκεται μέσα στον Υιό και ομολογώντας ότι αυτός είναι ο Λυτρωτής που κηρύχθηκε μέσω των προφητών, για τον οποίο προανήγγειλε ο προφήτης ότι έρχεται «εν ονόματι Κυρίου»· διότι οι άλλοι προφήτες δεν ήλθαν «εν ονόματι Κυρίου»· επειδή έλεγαν: «Τάδε λέγει ο Κύριος» και «είμαι δούλος του Κυρίου, και τον Θεό του ουρανού εγώ σέβομαι».

Επειδή όμως συμπεριφέρθηκε υβριστικά απέναντι στον Χριστό, τοποθετήθηκε πίσω από τα έθνη, και έλαβε κατά κάποιον τρόπο τη δεύτερη θέση. Διότι έχει κρατηθεί και για αυτόν ο καιρός της επιστροφής. Έχει γραφτεί εξάλλου ότι: «Όταν δε εισέλθει το πλήρωμα των εθνών, τότε θα σωθεί όλος ο Ισραήλ». Παρατήρησε λοιπόν, παρατήρησε ότι ονομάζεται τρίτος ανάμεσα σε αυτούς, στους Ασσυρίους και στους Αιγυπτίους. Και ως Ασσυρίους εννοεί εδώ, όπως είπα, αυτούς που κατοικούν σε ολόκληρη την ανατολική γη, και κυρίως στη γη ανάμεσα στους ποταμούς, στην οποία λένε μάλιστα ότι υπάρχουν γνήσιοι προσκυνητές, οι οποίοι επιδίδονται σε άσκηση αδελφή και συγγενική με αυτή των Αιγυπτίων, ώστε να έχουν εφάμιλλη τόσο την έφεση και την προθυμία για καθετί αγαθό, όσο βέβαια και την αρετή.

Και αυτό, νομίζω, είναι εκείνο που διασαφήνισε ο θεσπέσιος Παύλος: «Όταν δε εισέλθει το πλήρωμα των εθνών, τότε όλος ο Ισραήλ θα σωθεί.» Διότι το να κατακάψουν ολοσχερώς τους ναούς, και να αποκόψουν τα ιερά άλση που είχαν φυτευτεί δίπλα τους, προσθέτοντας και την καταστροφή των ίδιων των αγαλμάτων, δεν υποδηλώνει τίποτε άλλο παρά απολύτως εκείνο: ότι θα υπάρξει μεταστροφή όσων παλαιότερα πλανώνταν και προσκυνούσαν τα έργα των δικών τους χεριών προς την επίγνωση της αλήθειας. Έτσι ώστε να φτάσουν σε τέτοιο σημείο φιλοθεΐας, ώστε να απλώσουν τα χέρια τους στα όσα παλαιότερα προσκυνούσαν και να κατακόψουν τους ξύλινους θεούς σαν να ήταν κάποιο δάσος. <Το κατοικούμενο ποίμνιο θα αφεθεί, σαν ποίμνιο εγκαταλελειμμένο, και θα γίνει για πολύ καιρό βοσκότοπος, και εκεί θα αναπαυθούν, και μετά από καιρό δεν θα υπάρχει σε αυτό τίποτα χλωρό, επειδή θα ξεραθεί.> Κατοικούμενο ποίμνιο ονομάζει τον Ισραήλ επειδή ακριβώς είχε πάρα πολλούς και αγαθούς ποιμένες, και σχεδόν είχε να συγκατοικούν μαζί του εκείνοι που γνώριζαν να τον κατευθύνουν σε καθετί το αξιέπαινο.

Επομένως, αφού μας ονόμασε τα όρια της Ιουδαίας, διαβεβαιώνει ότι ο Κύριος θα κλείσει όλα όσα περιλαμβάνονται μέσα σε αυτά, δηλαδή ολόκληρη την Ιουδαία. Το «θα συμφράξει» (θα αποκλείσει) το έθεσε αντί του θα πολιορκήσει, και θα καταθλίψει, και θα φέρει σε έσχατη απόγνωση. Διότι η σύμφραξη, δηλαδή ο εγκλεισμός, θα μπορούσε να υποδηλώσει την αναπόφευκτη κακοπάθεια ή συμφορά. Αλλά και με άλλον τρόπο μπορείς να νοήσεις το «θα συμφράξει». Διότι έχει κλειστεί, θα λέγαμε, ο νους των Ιουδαίων, ώστε με κανέναν τρόπο να μην μπορούν να δεχθούν το φως της αληθινής θεοπτίας, ούτε βέβαια να κατανοήσουν το μυστήριο του Χριστού, όπως ακριβώς γράφει ο μακάριος Παύλος: «Πώρωση έχει επέλθει εν μέρει στον Ισραήλ, και μέχρι σήμερα, όταν διαβάζεται ο Μωυσής, υπάρχει κάλυμμα πάνω στην καρδιά τους.» Και αυτό, νομίζω, είναι η σύμφραξη. Ότι δε αυτό δεν συνέβη σε όλη την οικουμένη, δηλαδή σε όλα τα έθνη, αλλά μόνο στην Ιουδαία και σε αυτούς που βρίσκονται σε αυτήν, το απέδειξε ολοφάνερα, λέγοντας ότι η σύμφραξη δεν συνέβη απλώς, αλλά από τη διώρυγα του ποταμού, έως τα Ρινοκόρουρα.

Διότι είπε μεν ότι: Εξέλιπε ο άνομος, καταστράφηκε ο υπερήφανος· εξολοθρεύτηκαν όσοι παρανομούν από κακία. Επειδή όμως ήταν πιθανό, εξαιτίας υπερβολικής αμάθειας, να νομίσουν ορισμένοι ότι ο Θεός διαψεύστηκε, αφού ο Ισραήλ δεν καταστράφηκε ολοκληρωτικά, αλλά σώθηκε, όπως είπα, το υπόλειμμα, γι' αυτό τον λόγο, και μάλιστα πολύ ωφέλιμα, υπενθυμίζει την ελπίδα που έχει διαφυλαχθεί για τον Ισραήλ στους έσχατους καιρούς. Θα κληθούν και αυτοί μέσω της πίστης στον Χριστό, και θα ακολουθήσουν τα έθνη. Διότι, όταν εισέλθει το πλήρωμα των εθνών, λέει, τότε όλος ο Ισραήλ θα σωθεί. Τι λέει λοιπόν; Γι' αυτό τα εξής λέει ο Κύριος για τον οίκο του Ιακώβ, τον οποίο ξεχώρισε από τον Αβραάμ. Διότι ο Ισραήλ ήταν εκλεγμένος από όλα τα έθνη, και το γένος από τον Αβραάμ και τον Ιακώβ υπολογίστηκε σαν ένας ξεχωριστός κλήρος για τον Θεό. Αλλά δεν θα ντραπούν τώρα, λέει, ούτε θα αλλάξουν τώρα το πρόσωπο, δηλαδή, δεν θα ντραπούν αμέσως μόλις ασεβήσουν προς τον Χριστό, αποκτώντας επίγνωση της δικής τους αμαρτίας, και τρόπον τινά θα μεταστραφούν, ώστε να μη φαίνονται πλέον τέτοιοι.

Είναι γραμμένο, λοιπόν, στους προφήτες: «Διότι για πολλές ημέρες θα παραμείνουν οι υιοί του Ισραήλ χωρίς βασιλιά, χωρίς άρχοντα, χωρίς ιερατείο και χωρίς ιερές φανερώσεις. Και μετά από αυτά θα επιστρέψουν οι υιοί του Ισραήλ και θα αναζητήσουν τον Κύριο τον Θεό τους, και τον Δαβίδ τον βασιλιά τους, και θα νιώσουν δέος ενώπιον του Κυρίου και για τα αγαθά του κατά τις έσχατες ημέρες.» Το ότι, βέβαια, με αυτά τα λόγια ο προφήτης ονομάζει «Δαβίδ» τον Χριστό, ο οποίος προέρχεται κατά σάρκα από το σπέρμα του Δαβίδ, νομίζω πως κανείς απολύτως δεν θα το αμφισβητήσει. Διότι, ενώ ο θεσπέσιος Δαβίδ είχε ήδη πεθάνει, τα λόγια της προφητείας ειπώθηκαν πολλά χρόνια αργότερα. Γνωρίζει δε και ο πάνσοφος Παύλος ότι θα συμβεί, στους κατάλληλους καιρούς, η κλήση μέσω της πίστεως εκείνων που κατάγονται εξ αίματος από τον Ισραήλ. Επειδή και ο ίδιος είπε κάποτε ότι: «Όταν δε εισέλθει το πλήρωμα των εθνών, τότε όλος ο Ισραήλ θα σωθεί»· άλλοτε πάλι απευθύνεται και στους ίδιους τους πιστούς που προέρχονται από τα έθνη, και λέει, χρησιμοποιώντας το παράδειγμα του φυτού και της ελιάς: «Αν όμως μερικοί από τους κλάδους αποκόπηκαν, για να μπολιαστείς εσύ, μην καυχιέσαι εις βάρος των κλάδων.» Διότι δεν βαστάζεις εσύ τη ρίζα, αλλά η ρίζα εσένα. Όπως δηλαδή εσύ αποκόπηκες από τη φυσική σου αγριελιά, και παρά φύση μπολιάστηκες σε ήμερη ελιά, έτσι και αυτοί, οι φυσικοί κλάδοι, θα μπολιαστούν στη δική τους ελιά. Ώστε λοιπόν, Ιερουσαλήμ, λέει, εξεγέρσου.

Τη μητέρα των Ιουδαίων, λοιπόν, η οποία εκπόρνευσε, δικαιολογημένα την αποκαλεί εγκαταλελειμμένη γυναίκα, ολιγόψυχη και μισημένη από τη νεότητά της. Απευθύνεται δε προς τα έθνη, και λέει ότι αυτά δεν έχουν κληθεί προς επίγνωση του Χριστού με τον ίδιο τρόπο που βεβαίως έχει κληθεί η εγκαταλελειμμένη, ολιγόψυχη και από τη νεότητά της μισημένη γυναίκα. Διότι είναι πάρα πολύ μεγάλη η διαφορά της κλήσεως. Διότι στη μεν Συναγωγή των Ιουδαίων επήλθε πώρωση εν μέρει, όπως λέει ο πάνσοφος Παύλος: σκοτίστηκαν δε και τα μάτια τους για να μη βλέπουν, και συγκάμφθηκε η πλάτη τους, δηλαδή, είχαν τον νου τους να κοιτάζει πάντοτε κάτω και να εστιάζει στα γήινα πράγματα. Σε αυτούς όμως που προέρχονται από τα έθνη δεν συνέβη τίποτα τέτοιο. Διότι δεν σκοτίστηκαν τα μάτια τους, αλλά μάλλον φωτίστηκαν, και δεν συγκάμφθηκε η πλάτη τους, αλλά ανορθώθηκε νοητώς, ούτε διασώθηκε σε αυτούς μόνο το υπόλειμμα του συνόλου, όπως ακριβώς και στον Ισραήλ, αλλά αντίθετα ολόκληρο το πλήθος τους σαγηνεύτηκε μέσω του Χριστού, και οδηγήθηκε προς τη σωτηρία, και απαλλάχθηκε από τις αιτίες της πλάνης, και διέφυγε από την επήρεια των παγίδων της αμαρτίας. Έχει κληθεί λοιπόν, όχι κατ' αυτόν τον τρόπο, όπως η απορριπτέα και μισημένη γυναίκα. Αλλά λέει: «Για λίγο χρόνο σε εγκατέλειψα, και με μεγάλο έλεος θα σε ελεήσω».

Όμως θα έλθουν και αυτοί, διότι θα κληθούν στους έσχατους καιρούς του αιώνα, όταν εισέλθει το πλήρωμα των εθνών, όπως λέει ο πάνσοφος Παύλος <Και θα εξέλθουν οι άγιοι, και θα δουν τα πτώματα των ανθρώπων που παρέβησαν τον νόμο εναντίον μου. Διότι το σκουλήκι τους δεν θα πεθάνει, και η φωτιά τους δεν θα σβήσει, και θα αποτελούν θέαμα για κάθε σάρκα>. Φαίνεται ότι μέσω αυτών θέλει να φανερώσει τις συμφορές που επέπεσαν στους Ιουδαίους, τις οποίες λέμε ότι υπέστησαν από το χέρι των Ρωμαίων, όταν δηλαδή καταστράφηκε ο ναός και όλοι τους υπέστησαν ωμότατη σφαγή. Αφού λοιπόν έπαθαν αυτά, έγιναν θέαμα για κάθε σάρκα, και έχουν την τιμωρία σχεδόν ατελεύτητη. Διότι αυτό ίσως υποδηλώνει το να λέγεται ότι ούτε το σκουλήκι τους θα πεθάνει, ούτε η φωτιά θα καταλαγιάσει. Ορισμένοι όμως θέλουν να ανάγουν τους λόγους περί αυτών και στον καιρό της συντέλειας του αιώνα, όταν τα πτώματα, τρόπον τινά, των παραβατών θα ριχτούν για να σταλούν στην κόλαση και στην ατελεύτητη φλόγα. Διότι εκεί το σκουλήκι των κολασμένων θα ζει στο διηνεκές, και η φωτιά δεν θα σβήσει. Από όλα αυτά όμως θα μας απαλλάξει ο Χριστός, μέσω του οποίου και μαζί με τον οποίο ανήκει η δόξα στον Θεό και Πατέρα μαζί με το άγιο Πνεύμα, στους αιώνες των αιώνων. Αμήν.

Εις το Λουκ. 9, 45. Έπειτα, θα μπορούσε κάποιος να πει: Και πώς αγνοούσαν οι μαθητές το μυστήριο του Χριστού; Διότι προέρχονταν μεν από τον λαό των Ιουδαίων, όμως δεν ήταν αδιάφοροι ούτε ανίδεοι των γραφών του Μωυσή· γι' αυτό άλλωστε και επιλέχθηκαν από τον Χριστό. Έπειτα, πώς αγνόησαν το μυστήριο του Χριστού, καίτοι είχε καταγραφεί σε πολλά σημεία μέσω της σκιάς του νόμου; Αλλά, όπως γράφει ο μακάριος Παύλος: «Πώρωση έχει επέλθει εν μέρει στον Ισραήλ» και: «Μέχρι σήμερα, όταν αναγινώσκεται ο Μωυσής, υπάρχει κάλυμμα πάνω στην καρδιά τους, το οποίο δεν αφαιρείται, διότι μόνο εν Χριστώ καταργείται». Πρέπει, επομένως, όσοι προσέρχονται στον Χριστό να λένε: «Αποκάλυψε τα μάτια μου, για να κατανοήσω τα θαυμάσια του νόμου σου».

Διότι πολλοί ιατροί υποσχέθηκαν να θεραπεύσουν εκείνους που προέρχονταν από τα έθνη. Εάν δεις αυτούς που φιλοσοφούν και υπόσχονται την αλήθεια, είναι ιατροί που προσπαθούν να προσφέρουν θεραπεία. Αλλά αυτή, αφού δαπάνησε όλα τα υπάρχοντά της, δεν κατόρθωσε να θεραπευτεί από κανέναν από τους ιατρούς· άγγιξε όμως το κράσπεδο του Ιησού διά της πίστεως, και ιάθηκε. Εάν εξετάσουμε την πίστη μας προς τον Ιησού Χριστό, και κατανοήσουμε πόσο μέγας είναι ο Υιός του Θεού, και τι ακριβώς αγγίξαμε από αυτόν, θα διαπιστώσουμε ότι, συγκριτικά με όσα υπάρχουν σε αυτόν, έχουμε αγγίξει μόνον ένα κράσπεδο· αλλά παρ' όλα αυτά το κράσπεδο μας θεραπεύει, και μας καθιστά άξιους να ακούσουμε από τον Ιησού: «Θύγατερ, η πίστη σου σε έσωσε.» Και εάν εμείς θεραπευτούμε, τότε θα αναστηθεί και η θυγατέρα του αρχισυνάγωγου. Διότι, «όταν εισέλθει το πλήρωμα των εθνών, τότε όλος ο Ισραήλ θα σωθεί».

Διότι, όπως είπε ο ίδιος ο Χριστός, το σκοτάδι τύφλωσε τα μάτια τους και έχει επέλθει εν μέρει πώρωση στον Ισραήλ, ώστε βλέποντας να μη βλέπουν και ακούγοντας να μην ακούν. Επειδή συμπεριφέρθηκαν με ύβρη απέναντι στους άγιους προφήτες, και τόλμησαν να απλώσουν τα χέρια τους ακόμη και σε Εκείνον που τους καλεί στη σωτηρία και τη ζωή. Επομένως, αν απειθείτε, λέει, και αν χλευάζετε ασύνετα τα λόγια μου που σας οδηγούν στην αναζήτηση του ωφέλιμου και του πρέποντος, αυτά ωστόσο δεν έχουν αγνοηθεί, λέει, αλλά έχουν ήδη προαναγγελθεί μέσω του νόμου και των προφητών. Είναι δε αδύνατον να πέσουν στο κενό τα λόγια του Θεού. Διότι αυτό που γνώριζε ότι με κάθε τρόπο και οπωσδήποτε θα συμβεί, αυτό το έχει προαναγγείλει. Σύμφωνα λοιπόν με το γράμμα του κειμένου, δηλώνει ότι έχει έρθει, σε καμία περίπτωση για να καταλύσει ή να ανατρέψει όσα είπαν οι προφήτες, αλλά μάλλον για να εκπληρώσει και τους προφήτες και τον νόμο.

Διότι «πώρωση συνέβη σε ένα μέρος του Ισραήλ», όπως γράφει και ο σοφός Παύλος. «Και εκεί θα ταπεινωθεί όπως κατά τις ημέρες της νηπιότητάς της και όπως κατά τις ημέρες της αναβάσεώς της από τη γη της Αιγύπτου». Όταν μιλήσω στον νου και στην καρδιά της, λέει, και δώσω την κοιλάδα του Αχώρ για να διανοίξει τη σύνεσή της, εκεί, δηλαδή εκείνη τη στιγμή, θα ταπεινωθεί, και όχι πέφτοντας και υποχωρώντας σε κάτι από όσα συνηθίζουν να προκαλούν θλίψη, αλλά μάλλον εγκαταλείποντας πλέον τον απειθή και δυσάγωγο τρόπο, ο οποίος ενέχεται στα εγκλήματα της υπεροψίας. Διότι ο απειθής είναι αλαζόνας και κατά κάποιον τρόπο αντιδραστικός και ατίθασος, και έχει μάθει να θεωρεί ως μηδαμινό τον σεβασμό που οφείλει να δείχνει για την τήρηση του νόμου. Πολύ ταπεινός όμως, και κατά κάποιον τρόπο προσηνής, είναι εκείνος που είναι πρόθυμος προς την υπακοή, και είναι πολύ αγαπητός στον Θεό. Γι' αυτό, εξάλλου, είπε κάπου μέσω ενός από τους αγίους προφήτες: «Και σε ποιον θα επιβλέψω παρά στον ταπεινό και ήσυχο, και σε αυτόν που τρέμει τα λόγια μου;»

Επομένως, και για αυτούς δικαίως θα μπορούσε να λεχθεί: «Ορκίζεται ο Κύριος κατά της υπερηφάνειας του Ιακώβ, ότι δεν θα ξεχάσει ποτέ τα έργα σας». Διότι είναι αληθινά αλαζονεία το να αψηφήσουν τους θείους νόμους, και, το ακόμη βαρύτερο από αυτό, το να συμπεριφερθούν υβριστικά τελικά στον ίδιο τον Χριστό. Για τον λόγο αυτόν, λοιπόν, τα αμαρτήματά τους δεν πρόκειται να παραδοθούν στη λήθη· αλλά καταστροφή επήλθε εναντίον τους, και σαν ποταμός που πλημμυρίζει ήρθε ο πόλεμος των Ρωμαίων. Επειδή δε παρέδωσαν στον σταυρό τον Δεσπότη των όλων, έδυσε ο ήλιος για αυτούς, και συσκοτίστηκε το φως. Διότι έγινε «σκοτάδι από την έκτη ώρα έως την ενάτη ώρα». Και αυτό ήταν για τους Ιουδαίους το ξεκάθαρο σημάδι του ότι κατασκοτίστηκαν πνευματικά οι ψυχές αυτών που τον σταύρωσαν. «Διότι πώρωση έχει επέλθει εν μέρει στον Ισραήλ»· και όπως γράφει ο θεσπέσιος Παύλος: «Μέχρι σήμερα, όταν αναγινώσκεται ο Μωυσής, υπάρχει κάλυμμα πάνω στην καρδιά τους». Τους καταράστηκε δε και ο μακάριος Δαβίδ, από φιλοθεΐα λέγοντας τα εξής: «Ας σκοτιστούν τα μάτια τους για να μη βλέπουν, και κύρτωσε τη ράχη τους διαπαντός». Και ότι θρήνησαν, μετατρέποντας τις γιορτές τους σε κατήφεια, γίνεται σαφές και από τον ίδιο τον Χριστό που έλεγε προς τις γυναίκες οι οποίες έκλαιγαν για αυτόν όταν οδηγούνταν πλέον στον σταυρό: «Θυγατέρες της Ιερουσαλήμ, μην κλαίτε για εμένα, αλλά να κλαίτε για τους εαυτούς σας και για τα παιδιά σας».

Στα υπόλοιπα δε λέει, επειδή όταν θα εισέλθει το πλήρωμα των εθνών, τότε και όλος ο Ισραήλ θα σωθεί.

Η θεία Γραφή λέγει ότι ο Χριστός ήλθε στους έσχατους καιρούς του αιώνος. Ο Ισραήλ λοιπόν, αφού ακολούθησε τον Θεό μέσω του νόμου μέχρι τα χρόνια της ελεύσεως του Σωτήρος μας, δεν θέλησε διά της πίστεως να ακολουθήσει τον Χριστό, ο οποίος ανέβαινε προς τον θάνατο υπέρ πάντων, αλλά μάλλον εμποδίστηκε εξαιτίας των πολλών του αμαρτιών. Διότι πώρωση συνέβη εν μέρει στον Ισραήλ, η οποία υποδηλώνεται από την όνο που βρισκόταν τότε μαζί με τους υπηρέτες. Διότι η όνος είναι εικόνα της έσχατης αλογίας, και η πώρωση είναι τέκνο της αλογίας. Το ότι ο πατέρας αποχωρίζεται τους υπηρέτες και αναχωρεί μαζί με τον υιό, λέγοντας ότι θα επιστρέψει πάλι («Εγώ, λέγει, και το παιδί θα προχωρήσουμε έως εκεί, και αφού προσκυνήσουμε θα επιστρέψουμε σε εσάς»), σημαίνει την προσωρινή απομάκρυνση του Θεού από τους υιούς του Ισραήλ, και την επιστροφή του σε αυτούς, η οποία θα λάβει χώρα στο τέλος των αιώνων και θα πραγματοποιηθεί μέσω της πίστεως στον Χριστό. Διότι όταν εισέλθει το πλήρωμα των εθνών, τότε όλος ο Ισραήλ θα σωθεί. Και το ότι ο μακάριος Αβραάμ δεν λέει ξεκάθαρα ότι ανεβαίνει για να θυσιάσει τον υιό, αλλά χρησιμοποιεί ως πρόφαση το «Έως εκεί θα προχωρήσουμε», αποτελεί σαφές σημείο του ότι το μυστήριο του Χριστού δεν είχε εμπιστευθεί στους Ιουδαϊκούς λαούς.

Και πολύς είναι βέβαια ο λόγος μεταξύ τους για την ενανθρώπηση του Σωτήρος μας, και ότι κατά καιρούς θα έρθει λυτρωτής. Για την ευκολότερη όμως μάθηση των αναγνωστών, το να παραθέσουμε λίγα πράγματα δεν βλάπτει καθόλου. Θα άρμοζε δε να καταστεί αυτό το ζήτημα κατηγορία κατά των δήμων των Ιουδαίων, όπως μπορεί κανείς να διαπιστώσει από τα ίδια τα πράγματα. Διότι, παρόλο που ήταν δυνατόν να διακρίνουν την άφιξη του Σωτήρος από τους προφητικούς λόγους, ή μάλλον ίσως και οι ταλαίπωροι να το κατανοούσαν και από την ίδια τη σκιά του νόμου, αντιστρατεύονταν με δυστροπία σε όσα είχαν προφητευθεί από τον Θεό, και στον ίδιο τον Χριστό, ή και όπως μας είπε ο σοφός Παύλος: «Πώρωση εν μέρει έχει συμβεί στον Ισραήλ, ώστε βλέποντας να μη βλέπουν, και ακούγοντας να μην ακούν, ούτε να κατανοούν». Όπως ακριβώς το έχει πει και ο ίδιος ο Σωτήρας. Είπε λοιπόν, ή μάλλον ο θεσπέσιος Ησαΐας στα δικά του συγγράμματα μας παρουσίασε τον ίδιο τον Εμμανουήλ να λέει σαφώς: «Πνεύμα Κυρίου είναι επάνω μου, γι' αυτό με έχρισε, με απέστειλε για να ευαγγελιστώ στους φτωχούς, να θεραπεύσω τους συντετριμμένους στην καρδιά, να κηρύξω στους αιχμαλώτους άφεση και στους τυφλούς ανάβλεψη, να αναγγείλω το δεκτό έτος του Κυρίου και την ημέρα της ανταποδόσεως». Διότι αυτά αποτέλεσαν τα λαμπρά κατορθώματα της επίγειας παρουσίας Του.

Όμως, αφού παραμείνει σε αυτή την κατάσταση για μακρό χρόνο, «μέχρις ότου εισέλθει το πλήρωμα των εθνών», σύμφωνα με τον λόγο του Παύλου, θα ελεηθεί από τον Χριστό. Καθώς Εκείνος θα την επισκεφθεί και πάλι με τρόπο μυστικό ως Θεός, και θα την επαναφέρει και πάλι στη δικαιοσύνη κατά τους έσχατους χρόνους, δικαιοσύνη βεβαίως αυτήν που προέρχεται μέσω της πίστεως και της αγάπης προς Αυτόν. Θα προσέλθει λοιπόν ο Αρχιερέας των πάντων για να την επιθεωρήσει εκ νέου· και βρίσκοντάς την βελτιωμένη, θα την καθαρίσει αμέσως και θα την προσδεχθεί, σύμφωνα με όσα έχουν ειπωθεί μέσω των αγίων προφητών: «Εκείνη την ημέρα, λέγει ο Κύριος, θα συνάξω την αποδιωγμένη και θα υποδεχθώ τη συντετριμμένη, και όσους απώθησα. Και θα καταστήσω τη συντετριμμένη ως υπόλειμμα». Και σε άλλο σημείο πάλι: «Διότι πολλές ημέρες θα παραμείνουν οι υιοί του Ισραήλ χωρίς να υπάρχει βασιλιάς, ούτε άρχοντας, χωρίς να υπάρχει θυσία, ούτε θυσιαστήριο, ούτε ιερατείο, ούτε δήλοι. Και μετά από αυτά θα επιστρέψουν οι υιοί του Ισραήλ, και θα αναζητήσουν τον Θεό τους, και τον Δαβίδ τον βασιλιά τους· και θα εκσταθούν ενώπιον του Κυρίου και για τα αγαθά Του κατά τις έσχατες ημέρες». Όταν λοιπόν, λέγει, επιθεωρήσει τη λεπρωμένη ο ιερέας, και την καθαρίσει· «και θα λάβουν για τον εξαγνισμό της οικίας δύο πτηνά ζωντανά και καθαρά, και ξύλο κέδρινο, και κόκκινο νήμα, και τον ύσσωπο».

Διότι είναι πολύ καλύτερη ενώπιον του Θεού και από τη θυσία μόσχου και από τη σφαγή προβάτου η αγάπη προς τους αδελφούς, η οποία οδηγεί στην εκπλήρωση του νόμου και στην υπερέχουσα γνώση του Χριστού, μέσω του οποίου μπορεί να γίνει γνωστός σε εμάς και ο ίδιος ο Πατέρας. Και κανείς δεν θα αμφέβαλλε ότι αυτή είναι πρόξενος της αιώνιας ζωής, αφού ο Χριστός λέει προς τον εν τοις ουρανοίς Πατέρα: «Αυτή δε είναι η αιώνια ζωή, το να γνωρίζουν εσένα τον μόνο αληθινό Θεό, και εκείνον που απέστειλες, τον Ιησού Χριστό». Και πώς είναι δυνατόν να αμφιβάλλει κανείς ότι η αλήθεια είναι απολύτως και με κάθε τρόπο αψευδής; ΠΑΛΛ. Σε καμία περίπτωση. ΚΥΡ. Ο Ισραήλ, όμως, που απομακρύνθηκε από την οικειότητα προς Αυτόν, επειδή μη έχοντας αποδεχθεί την πίστη δεν γνώρισε τον Θεό, πολύ σωστά λέγεται ότι δεν πρόκειται να επιστρέψει στην αρχική του κατάσταση με κανέναν άλλο τρόπο παρά μόνο μέσω του Χριστού, αφού εγκαταλείψει τα νομικά έθιμα. Διότι έχει γραφτεί πάλι: «Επειδή για πολλές ημέρες θα παραμείνουν οι υιοί Ισραήλ χωρίς θυσιαστήριο, ούτε ιερατείο, ούτε δήλα. Και μετά από αυτά θα επιστρέψουν οι υιοί Ισραήλ και θα αναζητήσουν τον Κύριο τον Θεό τους και τον Δαβίδ τον βασιλιά τους, και θα εκστασιαστούν ενώπιον του Κυρίου και για τα αγαθά του κατά τις έσχατες αυτές ημέρες». Διότι όταν εισέλθει το πλήρωμα των εθνών, τότε όλος ο Ισραήλ θα σωθεί, αλλά μόνο εν Χριστώ. Ονομάστηκε δε Δαβίδ, επειδή προέρχεται από το σπέρμα και τη φυλή του Δαβίδ.

Κατανοείς λοιπόν ότι προπορεύονται και τιμώνται πάρα πολύ εκείνοι που προέρχονται από την ελεύθερη γυναίκα, ενώ ακολουθούν εκείνοι που προέρχονται από τις δούλες. Ή μήπως δεν είναι ξεκάθαρο αυτό, το οποίο και ο ίδιος ο θεσπέσιος Παύλος μας γράφει; «Διότι όταν», λέει, «εισέλθει το πλήρωμα των εθνών, τότε όλος ο Ισραήλ θα σωθεί.» ΠΑΛΛΑΔΙΟΣ: Ορθά μίλησες, διότι η παρατήρηση είναι πολύ λεπτή. ΚΥΡΙΛΛΟΣ: Και βέβαια ότι το πράγμα δεν είναι ψευδές, θα το διαπιστώσεις πάρα πολύ εύκολα. Διότι ο λόγος μάς το επιβεβαιώνει αμέσως και από άλλες έννοιες. Επειδή ο Θεός καθόριζε τυπολογικά ότι έπρεπε να γίνονται με την πρέπουσα τάξη και οι αναχωρήσεις, αλλά και οι εγκαταστάσεις, δηλαδή οι στρατοπεδεύσεις των υιών του Ισραήλ, και έχει προστάξει ρητά να κινούνται κυκλικά γύρω από τη σκηνή, σύμφωνα με αυτό που νομίζω ότι ψάλλεται τόσο ωραία από τον μακάριο Δαβίδ: «Και θα κυκλώσω το θυσιαστήριό σου, Κύριε, για να ακούσω τη φωνή της αινέσεώς σου», ή το «Περικύκλωσα και προσέφερα στη σκηνή του θυσία αλαλαγμού». Υποδηλώνεται όμως και κάτι άλλο από αυτό που είχε προσταχθεί να πράξουν τυπολογικά. Διότι πρέπει εμείς να μην απομακρυνόμαστε από τον Θεό, αλλά τρόπον τινά να στεκόμαστε κοντά και γύρω του, χωρίς να μεσολαβεί η αμαρτία, χωρίς να μας χωρίζει η κοσμική ηδονή, αλλά το ορθό φρόνημα της διάνοιας και η ετοιμότητα προς καθετί το θαυμαστό να μας συγκεντρώνει στην πνευματική ενότητα. Διότι αρμόζει πάρα πολύ σε όσους έχουν επιλέξει να ευδοκιμούν κατ' αυτόν τον τρόπο, το να οφείλουν να καρποφορούν.

Και ότι έγιναν ακάθαρτοι εξαιτίας νεκρού ανθρώπου, το βεβαίωσαν σαφώς, και αξιώνουν να τύχουν της ευλογίας, και αργότερα, μετά τους πρώτους, τελούν την εορτή· «Διότι όταν εισέλθει το πλήρωμα των εθνών», λέει, «τότε όλος ο Ισραήλ θα σωθεί». Έχει προαναφωνήσει δε κάπου και ο προφήτης για αυτούς: «Και μετά από αυτά θα επιστρέψουν οι υιοί του Ισραήλ, και θα αναζητήσουν τον Κύριο τον Θεό τους, και τον Δαβίδ τον βασιλιά τους, και θα εκπλαγούν για τον Κύριο και για τα αγαθά του κατά τις έσχατες ημέρες». Διότι θα αναζητηθεί στους έσχατους καιρούς από τους εναπομείναντες του Ισραήλ, ο από το σπέρμα του Δαβίδ, κατά σάρκα Χριστός. ΠΑΛΛ. Αληθινός ο λόγος· διότι ο Ισραήλ έχει τεθεί σε ελπίδα. ΚΥΡ. Το ότι δε δεν είναι αναμάρτητο, αλλά μάλλον συγκαταλέγεται στα πλέον σφαλερά, το να μην τελούν τις εορτές για τον Χριστό, το αποσαφήνισε αμέσως, λέγοντας ότι εκείνος που ούτε ακάθαρτος είναι εξαιτίας νεκρού ανθρώπου, ούτε βρέθηκε σε μακρινό δρόμο, και δεν έχει κάποιο αναγκαίο εμπόδιο, θα υποβληθεί στις έσχατες ποινές, εάν δεν επιλέξει να πράξει τα νενομισμένα. Θα μπορούσε δε να νοηθεί από εμάς ως ακάθαρτος μεν εξαιτίας νεκρού ανθρώπου, όπως ακριβώς λέγαμε προηγουμένως, ο κυριοκτόνος Ιουδαίος. Ως ευρισκόμενος δε σε μακρινό δρόμο, και κάπου έξω από την Ιερουσαλήμ, δηλαδή την αγία Εκκλησία του Σωτήρος μας, νοείται «εκείνος που λέει στο ξύλο, εσύ είσαι ο Θεός μου, και στην πέτρα λέει, εσύ με γέννησες».

Γι' αυτό λέει: «και θα προσέλθουν σε εσένα με φόβο οι γιοι εκείνων που σε ταπείνωσαν και σε παρόξυναν»· και εξάλλου γνωρίζουμε ότι πολλοί από εκείνους που παλαιότερα βλασφήμησαν την Εκκλησία, την παρόξυναν και την καταδίωξαν, έχουν μεταστραφεί και έχουν φτάσει στο σημείο να προσκυνούν τον Θεό που βρίσκεται μέσα σε αυτήν. Και τότε, λέει: «θα ονομαστείς Πόλη Κυρίου, Σιών»· διότι τότε αληθινά, όταν «εισέλθει το πλήρωμα των εθνών», τότε «ολόκληρος ο Ισραήλ θα σωθεί». Διότι, αφού ενωθεί ο χορός των παλαιών αγίων του Θεού με τον λαό των εθνών που συνδέθηκε μέσω του Χριστού και γίνουν «ένα σώμα», θα δημιουργήσουν μία ενωμένη πόλη. Γι' αυτό θα ονομαστεί το σώμα που ενώθηκε από όλους «πόλη του Κυρίου, Σιών του Αγίου του Ισραήλ».

Εξετάζοντας με ακρίβεια ποιος ήταν ο λόγος που έδωσε ως εντολή και ο οποίος εκτείνεται σε πολλές γενεές –διότι δεν υπονοεί κάποιον αριθμό ετών, αλλά το διηνεκές και το πλήθος, όπως η έκφραση «επτάκις»: «Η στείρα γέννησε επτά», δηλαδή πολλά, και «Επτάκις θα πέσει ο δίκαιος, και θα αναστηθεί»– θα βρεις ότι αυτός έχει ειπωθεί ως εξής προς τον Αβραάμ: «Και στο πρόσωπό σου θα ευλογηθούν όλα τα έθνη της γης». Και, «Μέσω του σπέρματός σου θα ευλογηθούν όλες οι φυλές της γης, και πληθαίνοντας θα πληθύνω το σπέρμα σου». Θα έβρισκες δε ότι παρόμοια πράγματα υποσχέθηκαν και επιβεβαιώθηκαν με όρκο και στον Ισαάκ, τόσο για τη γη όσο και για τον πολλαπλασιασμό του σπέρματος. Αυτά δε εκπληρώθηκαν μετά από πάρα πολλές γενεές διά της επιφανείας του Χριστού, ο οποίος προέρχεται από το σπέρμα του Αβραάμ και έγινε Σωτήρας μας. Ακόμη και τώρα η επαγγελία ενεργεί και παραμένει, μέχρις ότου εισέλθει το πλήρωμα των εθνών. Αυτός, λοιπόν, μετά από μακρό αιώνα και μετά από πάρα πολλές γενεές –διότι χρησιμοποίησε τις χιλιάδες αντί για να δηλώσει απλώς πολλά– εκπλήρωσε αυτές τις επαγγελίες προς τους πατριάρχες, έχοντας δωρίσει σε όλα τα έθνη την ευλογία του Αβραάμ διά του Σωτήρος μας Ιησού και διά της διδασκαλίας Του.

Ας σε δοξολογήσουν, Κύριε, όλοι οι βασιλείς της γης. Πολλές φορές έχουμε παρατηρήσει ότι, από τους ψαλμούς, όσοι δεν φέρουν ως επιγραφή ούτε ύμνο, ούτε ωδή, ούτε ψαλμό, ούτε κάτι άλλο, έχουν διαφορετικό χαρακτήρα από αυτά, όπως ο παρών, ο οποίος μετέχει προφητικής δυνάμεως. Διότι, έχοντας δοξολογήσει τον Θεό μέσω των προηγουμένων, ο Δαβίδ λέει: «Αλλά δεν αξιώθηκα μόνο εγώ αυτό μεταξύ των βασιλέων, αλλά θα υπάρξουν πάρα πολλοί τέτοιοι, δηλαδή μετά το κήρυγμα του Σωτήρος. Και μάλιστα όταν εισέλθει το πλήρωμα των εθνών και λάβει χώρα η Δευτέρα Παρουσία του Σωτήρος. Διότι τότε θα φανερωθεί μεγάλη η δόξα του Κυρίου. Και ορισμένες φορές τα μελλοντικά γεγονότα δηλώνονται προστακτικά και ευκτικά, σύμφωνα με κάποια συνήθεια των Εβραίων». — Προφητεύει για τη γνώση του Θεού που πρόκειται να εξαπλωθεί σε όλα τα έθνη. Διότι, λέει, θα έρθει ο καιρός που όλοι οι βασιλείς της γης θα σε δοξολογήσουν και θα ακούσουν όλα τα ρήματα του στόματος του Θεού, και ότι θα ψάλουν στις οδούς του Κυρίου. Αυτά δε δεν εκπληρώθηκαν σε καμία άλλη εποχή, παρά μόνο μετά το ευαγγελικό κήρυγμα του Σωτήρος μας.

Αίνεση Κυρίου θα λαλήσει το στόμα μου, και ας ευλογεί κάθε σάρκα το άγιο όνομά του. Προς το παρόν μεν, δεν θα παύσω να αινώ τον Θεό. Εύχομαι δε να εκπληρωθεί το συντομότερο η προφητεία που λέει: «Θα εκχύσω από το Πνεύμα μου σε κάθε σάρκα»· και: «Κάθε πνοή ας αινέσει τον Κύριο»· αυτό δε θα συμβεί όταν εισέλθει το πλήρωμα των εθνών, οπότε και θα σωθεί κάθε γένος ανθρώπων. Ως στόμα δε, εννοεί το νοητό, για το οποίο αναφέρει και αλλού: Κάθε σάρκα θα ευλογεί το όνομα του Κυρίου, δηλαδή εις τον αιώνα και εις τον αιώνα του αιώνος, καθώς θα αντικρίσει το σωτήριο του Θεού, και δεν θα είναι πλέον σαν το χορτάρι.

«Όταν εξέλειπε από εμένα το πνεύμα μου, εσύ γνώριζες τις οδούς μου· στον δρόμο αυτόν που πορευόμουν, μου έκρυψαν παγίδα· και πάλι: λύτρωσέ με από εκείνους που με καταδιώκουν, διότι έγιναν ισχυρότεροι από εμένα.» Στη συνέχεια αυτών, προσευχόμενος και για την εκ νεκρών ανάστασή του, λέει: «Εξάγαγε την ψυχή μου από τη φυλακή, για να δοξολογήσω το όνομά σου»· στα οποία προσθέτει το: «εμένα περιμένουν οι δίκαιοι, έως ότου μου ανταποδώσεις». Περίμεναν, λοιπόν, τον Χριστό όλοι εκείνοι οι δίκαιοι, μέχρι να του ανταποδώσει ο Πατέρας για το ότι εκένωσε τον εαυτό του, γενόμενος υπήκοος σε Αυτόν μέχρι θανάτου. Και τι άλλο να του ανταποδώσει παρά τα έθνη ως κληρονομιά, και τα πέρατα της γης ως ιδιοκτησία του; Ούτως ώστε, όταν εισέλθει το πλήρωμα των εθνών, τότε να σωθεί και ολόκληρος ο Ισραήλ. Και όλα όσα αναφέρονται στον ψαλμό θα μπορούσαν να εφαρμοστούν στον Χριστό, εφόσον περιέχουν όσα συνέβησαν κατά την ενανθρώπησή του, στη διάρκεια της οποίας δέχθηκε τις επιβουλές.

Και πάλι λίγο πιο κάτω αναφέρεται: «Αυτά λέει ο Κύριος: Εάν δεν έθεσα τη διαθήκη μου για την ημέρα και τη νύχτα, και τις διατάξεις του ουρανού και της γης, τότε θα απορρίψω και το σπέρμα του Ιακώβ και τον δούλο μου τον Δαβίδ, ώστε να μην λάβω άρχοντα από το σπέρμα του». Και ποια θα μπορούσε να είναι αυτή η ανατολή που θα αναστηθεί από τον Κύριο για τον Δαβίδ; Ο θείος Λόγος, για τον οποίο έχει ειπωθεί και σε άλλα χωρία: «Ιδού ένας άνδρας, ανατολή είναι το όνομά του»· ο οποίος προφητεύεται ότι θα βασιλεύσει, θα ενεργήσει με σύνεση και θα εφαρμόσει κρίση και δικαιοσύνη πάνω στη γη. Αυτός, μάλιστα, θα ανατείλει φως και στις ψυχές που κάθονται στο σκοτάδι, σύμφωνα με την επουράνια βασιλεία του. Όταν δε, κατά τον απόστολο, εισέλθει το πλήρωμα των εθνών, τότε και όλος ο αληθινός Ισραήλ μαζί με τον πνευματικό Ιούδα θα σωθεί· αυτούς ο Κύριος θα τους καλέσει ονομαστικά, αυτούς που θα κρίνει άξιους, με το όνομα Ιωσεδεκίν, το οποίο ερμηνεύεται ως «οι δίκαιοι του Θεού». Κατά την ημέρα εκείνη, αφού ο Θεός ελευθερώσει τους προαναφερθέντες από την αιχμαλωσία κάτω από τον διάβολο, ώστε να μην λατρεύουν πλέον εκείνον αλλά μόνο τον Κύριο τον Θεό τους, ο Θεός υπόσχεται ότι θα αναστήσει σε αυτούς ως βασιλιά τον Δαβίδ, ο οποίος δεν είναι άλλος από τον Σωτήρα μας που γεννήθηκε από το σπέρμα του Δαβίδ, τον οποίο οι Γραφές ονόμασαν με διάφορους τρόπους, αποδίδοντάς του και αυτό το όνομα.

Επισημαίνει δε και την ειρήνη που δηλώνεται εδώ ο ίδιος ψαλμός, λέγοντας: «Στις ημέρες του θα ανατείλει δικαιοσύνη και πλήθος ειρήνης». Και ο Ησαΐας συμφωνεί με αυτά μέσα από όσα λέει: «και θα σφυρηλατήσουν τις μάχαιρές τους σε άροτρα και τις λόγχες τους σε δρέπανα, και δεν θα σηκώσει πλέον έθνος εναντίον έθνους μάχαιρα, και δεν θα μάθουν πια να πολεμούν». Θα βρεις δε και τον Μιχαία να συμφωνεί με αυτά, καθώς και πολλούς άλλους από τους προφήτες. Αν δε στρέψεις την προσοχή σου, όπως είπα, στους χρόνους, θα μπορέσεις να αντιληφθείς ότι από τους χρόνους του Αυγούστου και της επιφάνειας του Σωτήρα μας που έλαμψε κατ' αυτούς, όταν επικράτησε η μοναρχία των Ρωμαίων, διαλύθηκαν οι παλαιές διχόνοιες και οι πολυαρχίες των εθνών, και με αυτόν τον τρόπο από τότε άρχισαν να εκπληρώνονται τα όσα προφητεύθηκαν περί ειρήνης. Αλλά τώρα μεν προς το παρόν έχει γίνει η αρχή, θα έρθει όμως η στιγμή που η προφητεία θα εκπληρωθεί πληρέστατα, όταν «εισέλθει το πλήρωμα των εθνών», το οποίο έχει δηλωθεί από τον ιερό απόστολο. 〈Από τον Ψαλμό ριζ'〉. «Ο λίθος τον οποίο αποδοκίμασαν οι οικοδόμοι, αυτός έγινε κεφαλή γωνίας· από τον Κύριο έγινε αυτό, και είναι θαυμαστό στα μάτια μας. Αυτή είναι η ημέρα την οποία εποίησε ο Κύριος· ας αγαλλιάσουμε και ας ευφρανθούμε σε αυτήν. Ω Κύριε, σώσε μας, ω Κύριε, κατευόδωσέ μας. Ευλογημένος ο ερχόμενος στο όνομα του Κυρίου. Θεός είναι ο Κύριος και φανερώθηκε σε εμάς».

Διότι, λέει, «φως εις αποκάλυψιν εθνών και δόξαν λαού σου Ισραήλ»· διατυπώνοντας λόγια σύμφωνα με τον μέγα Παύλο ως προς τον συνυπολογισμό του Ισραήλ. Διότι, λέει, όταν εισέλθει το πλήρωμα των εθνών, τότε και όλος ο Ισραήλ θα σωθεί. Επομένως και αυτός, αφού προέταξε την κλήση των εθνών, επιφύλαξε για το τέλος, σύμφωνα με την προφητεία, την επιστροφή ολόκληρου του Ισραήλ· έστω κι αν ήδη το υπόλειμμα έχει σωθεί μέσω εκείνων εκ των Ιουδαίων που έχουν ήδη προστρέξει στη χάρη. Παρατήρησε δε και την ακριβολογία των υψηλών αυτών νοημάτων.

Και θα τους παρακινήσω σε ζηλοτυπία με αυτούς που δεν είναι έθνος· με ένα ασύνετο έθνος θα τους παροργίσω. Έπειτα, σε αυτά πρόσθεσε ότι, φωτιά έχει ανάψει από τον θυμό μου. Επειδή, λοιπόν, ο ζήλος για τους Ιουδαίους προετοίμασε την κλήση των εθνών (διότι λέει και ο Παύλος, όπως εσείς κάποτε απειθήσατε στον Θεό, τώρα όμως ελεηθήκατε με την απείθεια αυτών· και πάλι ο ίδιος, το παράπτωμά τους, δηλαδή των Ιουδαίων, είναι πλούτος του κόσμου, και η ήττα τους πλούτος των εθνών), αναγκαία ο προφήτης ρωτά, μέχρι πότε και αν θα παραμείνει οργισμένος με τους Ιουδαίους μέχρι τέλους· προς τον οποίο το Πνεύμα, διαμέσου του Παύλου, απαντά τα εξής: Όταν εισέλθει το πλήρωμα των εθνών, τότε όλος ο Ισραήλ θα σωθεί. Ξέσπασε την οργή σου πάνω στα έθνη που δεν σε γνωρίζουν, και πάνω σε βασίλεια που δεν επικαλέστηκαν το όνομά σου.

Διότι οι μαθητές λύνουν τα υποζύγια· επειδή μέσω των αποστόλων κληθήκαμε και εκείνοι και εμείς, μέσω των αποστόλων προσαχθήκαμε. Επειδή δε η δική μας ευδοκίμηση τους παρακίνησε σε ζήλο, για τον λόγο αυτό φαίνεται η όνος να ακολουθεί τον πώλο. Διότι, αφού ο Χριστός κάθισε πάνω στα έθνη, τότε θα έλθουν και εκείνοι παρακινούμενοι από ζήλο. Και δηλώνοντας αυτό, ο Παύλος έλεγε: ότι έχει επέλθει μερική πώρωση στον Ισραήλ, μέχρις ότου εισέλθει το πλήρωμα των εθνών, και τότε όλος ο Ισραήλ θα σωθεί.