Πατερικές αναφορές στο ΠΡΟΣ ΡΩΜΑΙΟΥΣ 11:33

Και το ότι ολόκληρη αυτή την προφητεία την προλέγει εκ μέρους του Χριστού, αφού είπε: «Θυσία και προσφορά δεν θέλησας», πρόσθεσε: «Σώμα όμως ετοίμασες για εμένα»· λέγοντας «σώμα» εννοεί το Δεσποτικό, την κοινή θυσία που έγινε υπέρ της οικουμένης, η οποία καθάρισε τις ψυχές μας, και κατέλυσε τις αμαρτίες, και έσβησε τον θάνατο, και άνοιξε τους ουρανούς, και μας υπέδειξε πολλές και μεγάλες ελπίδες, και προετοίμασε όλα τα υπόλοιπα. Αυτά ακριβώς γνωρίζοντας και ο Παύλος, αναφωνούσε λέγοντας: «Ω, βάθος πλούτου και σοφίας και γνώσεως Θεού! Πόσο ανεξερεύνητα είναι τα κρίματά του και ανεξιχνίαστοι οι δρόμοι του!» Όλα αυτά λοιπόν προβλέποντας έλεγε: «Πολλά έκανες εσύ, Κύριε ο Θεός μου, τα θαυμάσιά σου». Έπειτα, αφού είπε εκ μέρους του Χριστού ότι «Ολοκαυτώματα και θυσίες περί αμαρτίας δεν ευαρεστήθηκες», πρόσθεσε: «Τότε είπα, ιδού έρχομαι». Τότε· πότε; Όταν είναι ο καιρός των τελειότερων διδαγμάτων· διότι τα μεν ατελέστερα έπρεπε να τα μάθουν μέσω των δούλων του, τα δε υψηλότερα και εκείνα που υπερβαίνουν την ανθρώπινη φύση, από τον ίδιο τον νομοθέτη. Γι' αυτό και ο Παύλος έλεγε: «Αφού πολυμερώς και πολυτρόπως μίλησε παλαιά ο Θεός στους πατέρες μας μέσω των προφητών, στις έσχατες αυτές ημέρες μίλησε σε εμάς μέσω του Υιού, τον οποίο έθεσε κληρονόμο των πάντων, και μέσω του οποίου δημιούργησε τους αιώνες».

Αλλά ας εξετάσουμε μήπως το γνώρισε ο Παύλος, εφόσον μάλιστα είχε απολαύσει μεγαλύτερη χάρη· αυτός, λοιπόν, είναι που λέει: «Εκ μέρους γνωρίζουμε και εκ μέρους προφητεύουμε». Και όχι μόνο εδώ, αλλά και αλλού, όταν και ο ίδιος κάνει λόγο όχι για την ουσία, αλλά για τη σοφία που φανερώνεται στην πρόνοια –και δεν εννοώ την καθολική, με την οποία προνοεί για τους αγγέλους, τους αρχαγγέλους και τις άνω δυνάμεις, αλλά εξετάζοντας εκείνο το τμήμα της πρόνοιας με το οποίο προνοεί για τους ανθρώπους στη γη, και μάλιστα ένα μέρος μόνο και από αυτήν. Διότι ούτε και αυτήν την εξετάζει ολόκληρη, σύμφωνα με την οποία ανατέλλει τον ήλιο, με την οποία εμφυσά ψυχές, με την οποία διαπλάθει σώματα, με την οποία τρέφει τους ανθρώπους επί της γης, με την οποία συγκρατεί τον κόσμο, με την οποία παρέχει τις ετήσιες τροφές· αλλά, αφήνοντας όλα αυτά και εξετάζοντας ένα μικρό μόνο μέρος της πρόνοιάς Του, σύμφωνα με το οποίο τους μεν Ιουδαίους απέρριψε, ενώ τους εθνικούς προσδέχθηκε, και μπροστά σε αυτό ακριβώς το μικρό μέρος, σαν να ιλίγγιασε μπροστά σε ένα απέραντο πέλαγος και αντικρίζοντας ένα αχανές βάθος, οπισθοχώρησε αμέσως και αναφώνησε με δυνατή φωνή λέγοντας: «Ω βάθος πλούτου και σοφίας και γνώσεως Θεού, πόσο ανεξερεύνητα είναι τα κρίματά Του».

Δεν είπε: ακατάληπτα, αλλά «ανεξερεύνητα». Αν όμως δεν είναι δυνατόν να ερευνηθούν, πολύ περισσότερο είναι αδύνατον να γίνουν καταληπτά. «Και ανεξιχνίαστες οι οδοί του». Οι οδοί του είναι ανεξιχνίαστες και ο ίδιος είναι καταληπτός; Πες μου.

Τι λέγεις; Οι κρίσεις του είναι ανεξερεύνητες, οι οδοί του ανεξιχνίαστες, η ειρήνη του υπερέχει κάθε νου, η δωρεά του είναι ανεκδιήγητη, όσα ετοίμασε ο Θεός για όσους τον αγαπούν δεν ανέβηκαν ποτέ σε καρδιά ανθρώπου, η μεγαλωσύνη του δεν έχει τέλος, η σύνεσή του δεν έχει αριθμό, τα πάντα είναι ακατάληπτα, και μόνος αυτός είναι καταληπτός; Και ποια υπερβολή παραφροσύνης δεν θα περιείχε αυτό; Κράτησε τον αιρετικό· μην τον αφήσεις να φύγει. Πες του: τι λέει ο Παύλος; «Εν μέρει γνωρίζουμε.» Δεν ομιλεί περί της ουσίας, λέει, αλλά περί των οικονομιών. Μάλιστα· αλλά ακόμη και αν ο λόγος ήταν περί των οικονομιών, εκ περισσού και έτσι η νίκη ανήκει σε εμάς· διότι εάν οι οικονομίες είναι ακατάληπτες, πολύ περισσότερο είναι ο ίδιος· το ότι όμως εδώ δεν ομιλεί περί των οικονομιών, αλλά περί του ίδιου του Θεού, άκουσέ το από τα εξής.

Και τι να πω για τη θέση του ανάμεσα στις άνω δυνάμεις; Γίνεται συνομιλητής του ίδιου του Δεσπότη των αγγέλων και κτίστη και φωτοδότη, και λαμβάνει αμέσως τα αιτήματά του, στον βαθμό που επιθυμεί, με πολλή παρρησία. Δεν παύω, αδελφοί, να υμνώ και να δοξάζω τον βαθμό του αξιώματος που η Τριάδα έδωσε στους υιούς του Αδάμ, μέσω του οποίου ο κόσμος έχει σωθεί και η κτίση έχει φωτιστεί, μέσω του οποίου όρη και βουνά και δασώδεις κοιλάδες και φάραγγες έχουν γεμίσει από τη φωτεινή και σεμνή πολιτεία του μακάριου γένους· εννοώ βέβαια των μοναχών, καθώς ο λαμπροφωνότατος Ησαΐας είπε, ότι «από τις κορυφές των ορέων θα υψώσουν οι άνθρωποι τις φωνές τους σε δοξολογία»· μέσω του οποίου και η ανομία έχει αφαιρεθεί από τη γη, μέσω του οποίου και η σωφροσύνη κατοικεί στη γη, μέσω του οποίου ο διάβολος έπεσε και καταργήθηκε, οι ασελγείς έγιναν σκεύη αγιασμένα, οι πόρνοι αγνοί και αμίαντοι, οι άφρονες έγιναν οδηγοί δικαιοσύνης· μέσω του οποίου και το κράτος του θανάτου έχει καταργηθεί, και ο άδης έχασε την ισχύ του, και η κατάρα του Αδάμ έχει λυθεί, και ο ουράνιος νυμφώνας έχει ετοιμαστεί· μέσω του οποίου η φύση των ανθρώπων μεταβάλλεται προς τη δύναμη των ασωμάτων δυνάμεων. Τι να πω, ή τι να επαινέσω; Διότι η δωρεά του βαθμού της ιερωσύνης υπερβαίνει και τον λόγο και τη σκέψη. Και, όπως νομίζω, αυτό είναι που ο Παύλος γεμάτος έκπληξη αινίσσεται λέγοντας: «Ω, βάθος πλούτου και σοφίας και γνώσεως Θεού!»

Πόσο ανεξερεύνητα είναι τα κρίματά Του και ανεξιχνίαστες οι οδοί Του!

Ζ΄. Διότι, εάν ο μακάριος Παύλος υπέμεινε σε μεγάλο βαθμό αυτή τη δοκιμασία, και κανείς δεν είναι ανώτερός του, αλλά ούτε καν ίσος του, πώς είναι δυνατόν να μην έχουν αυτοί ανάγκη από αυτήν τη βοήθεια; Εάν δε κάποιοι δεν σωφρονίστηκαν ούτε με αυτές τις θλίψεις, αυτό δεν οφείλεται πλέον σε υπαιτιότητα εκείνου που επέφερε την παιδαγωγία, αλλά στη δική τους ολιγωρία. Εάν όμως δεν είχε χορηγηθεί το φάρμακο, θα φαινόταν ότι χάθηκαν επειδή παραμελήθηκαν· τώρα όμως επιτεύχθηκε κάτι όχι μικρό, το να μην κατηγορείται καθόλου ο ιατρός, αλλά οι ασθενείς και η δική τους απροσεξία. Εάν πάλι κάποιοι, ενώ πριν από τους πειρασμούς βάδιζαν ορθά, μετά την έλευσή τους κατέπεσαν, και αντίθετα άλλοι, ενώ μετήλθαν κάθε κακία, δεν δοκίμασαν καμία θλίψη, και άλλοι από τη νεαρή τους ηλικία μέχρι τις τελευταίες τους αναπνοές έζησαν ταλαιπωρούμενοι από μύριες συμφορές, ας μην ταραζόμαστε από τίποτα από αυτά ούτε ας καταπτοούμαστε. Διότι, εάν μπορούσαμε και οφείλαμε να γνωρίζουμε ολόκληρη την οικονομία της πρόνοιάς Του, και παρ' όλα αυτά τα αγνοούσαμε, τότε θα έπρεπε να αποθαρρυνόμαστε και να ταραζόμαστε. Εάν όμως ακόμη και εκείνος που έγινε κοινωνός τόσων απόρρητων μυστηρίων και ανέβηκε μέχρι τον τρίτο ουρανό, ένιωσε ίλιγγο μπροστά σε αυτήν την άβυσσο, και όταν έσκυψε στο βάθος του πλούτου, της σοφίας και της γνώσης του Θεού, απλώς εξεπλάγη και αμέσως αποσύρθηκε, γιατί εμείς κοπιάζουμε μάταια, περιεργαζόμενοι τα ανεξερεύνητα και αναζητώντας τα ανεξιχνίαστα;

Διότι, βλέποντας ένα αχανές πέλαγος να ανοίγεται μπροστά του, και θέλοντας στο σημείο ακριβώς αυτό να σκύψει μέσα στο ίδιο το βάθος αυτής της θείας πρόνοιας, κυριεύτηκε σαν από κάποια σκοτοδίνη μπροστά στο άρρητο αυτής της θείας οικονομίας. Και αφού θαύμασε και εκπλάγηκε με το ανέκφραστο, το απέραντο, το άρρητο και το ακατάληπτο της σοφίας και της πρόνοιας του Θεού, οπισθοχώρησε, αφήνοντας να του ξεφύγουν αυτές οι φωνές και αναφωνώντας με μεγάλη έκπληξη τούτα τα λόγια: «Ω, βάθος πλούτου και σοφίας και γνώσεως του Θεού». Έπειτα, δείχνοντας ότι το μεν βάθος το είδε, αλλά δεν μπόρεσε να κατανοήσει το μέγεθός του, πρόσθεσε: «Πόσο ανεξερεύνητα είναι τα κρίματά Του και ανεξιχνίαστες οι οδοί Του». Δεν είπε μόνο ακατάληπτα, αλλά και «Ανεξερεύνητα τα κρίματά Του». Διότι, όχι μόνο δεν μπορεί κανείς να τα κατανοήσει, αλλά ούτε καν να κάνει αρχή για να τα ερευνήσει· επομένως, όχι μόνο δεν έχει κανείς τη δύναμη να φτάσει στο τέλος, αλλά ούτε καν να εξιχνιάσει την αρχή των θείων οικονομιών Του.

Λέγοντας δε: «Πόσο ανεξερεύνητα είναι τα κρίματά Του, και ανεξιχνίαστες οι οδοί Του» και αφού θαύμασε και εξεπλάγη, κατέληξε τον λόγο του σε δοξολογία, προσθέτοντας και λέγοντας τα εξής: «Ποιος γνώρισε τον νου του Κυρίου; Ή ποιος έγινε σύμβουλός Του; Ή ποιος Του έδωσε κάτι πρώτος, ώστε να του ανταποδοθεί; Διότι από Αυτόν και δι' Αυτού και εις Αυτόν υπάρχουν τα πάντα· σε Αυτόν ανήκει η δόξα στους αιώνες. Αμήν». Αυτό δε που λέει σημαίνει το εξής: Αυτός είναι η πηγή, Αυτός είναι η αιτία των αγαθών, δεν έχει ανάγκη από κανέναν συμμέτοχο, δεν έχει ανάγκη από κανέναν σύμβουλο· δεν δανείζεται από άλλον τη γνώση ή τη σύνεση για να ενεργήσει και να θαυματουργήσει· αλλά Αυτός είναι η αρχή και η αιτία και η πηγή όλων των αγαθών, Αυτός είναι ο δημιουργός, Αυτός τα έφερε στην ύπαρξη εκ του μη όντος, και Αυτός συγκρατεί, διακοσμεί και διατηρεί τα δημιουργήματα όπως ο Ίδιος βούλεται.

Όπως ακριβώς το «Παρέδωσε σε πάθη ατιμίας» και το «Ετύφλωσε τα νοήματα των απίστων», η Γραφή τα ανάγει στον Θεό, εξαιτίας της παραχώρησής Του να πράττει ο καθένας όπως βούλεται, και επειδή δεν τον εμποδίζει λόγω του αυτεξουσίου· έτσι και εδώ θα μπορούσε να νοηθεί το «συνέκλεισε», και με την έννοια ότι τους κρατούσε δεσμευμένους με αναπόδραστη κατάρα· γι' αυτό και καθιέρωσε τον έλεγχο της απείθειας. «Ω, βάθος πλούτου και σοφίας και γνώσεως Θεού! Πόσο ανεξερεύνητα είναι τα κρίματά Του». Διότι όχι μόνο είναι αδύνατον να κατανοηθούν, αλλά ούτε καν να ερευνηθούν. «Και ανεξιχνίαστοι οι δρόμοι Του». Δηλαδή, οι υποσχέσεις Του. «Διότι ποιος γνώρισε τον νουν του Κυρίου;» Ούτε εγώ, λέει, ο διδάσκαλος, τα ανακάλυψα όλα, παρά μόνο ένα μικρό μέρος· διότι μόνο Αυτός γνωρίζει σαφώς τα δικά Του. «Ή ποιος έγινε σύμβουλός Του;» Αυτό που λέει έχει την εξής έννοια: ότι, όντας τόσο σοφός, δεν αντλεί τη σοφία από άλλον, αλλά ο Ίδιος είναι η πηγή των αγαθών. «Ή ποιος Του έδωσε κάτι προηγουμένως, ώστε να του ανταποδοθεί;» Όταν μας έκανε τη χάρη, λέει, δεν δανείστηκε από άλλον για να μας τα δώσει, αλλά τα ανέβλυσε από τον Εαυτό Του· ούτε οφείλει αμοιβή σε κανέναν, σαν να είχε λάβει κάτι από αυτόν· αλλά ο Ίδιος είναι εκείνος που κάνει την αρχή σε κάθε ευεργεσία. «Διότι από Αυτόν, και δι' Αυτού, και εις Αυτόν είναι τα πάντα». Αυτός τα επινόησε, Αυτός τα εποίησε, Αυτός τα συγκρατεί.

Ω, βάθος πλούτου και σοφίας και γνώσεως Θεού! Διότι και εγώ, σε εύθετο χρόνο, θα ενώσω τη φωνή μου με τον απόστολο: πόσο ανεξερεύνητα είναι τα κρίματά του και ανεξιχνίαστες οι οδοί του. Ω, ανεξάντλητη αγαθότητα του Θεού! Ω, αγάπη ανεξερεύνητη! Αυτός που καλεί τα μη όντα ως όντα, αυτός που πληροί τον ουρανό και τη γη, του οποίου ο ουρανός είναι θρόνος και η γη υποπόδιο, κατέστησε ευρύχωρο κατοικητήριο τη γαστέρα της δικής του δούλης και μέσα σε αυτήν επιτελεί το καινότερο από όλα τα καινά μυστήρια.

Άλλωστε, ω άνθρωπε, εσύ ποιος είσαι που αντιλέγεις στον Θεό; Μήπως θα πει το πλάσμα στον πλάστη: «Γιατί με έφτιαξες έτσι; Ή μήπως δεν έχει εξουσία ο κεραμέας πάνω στον πηλό, ώστε από το ίδιο φύραμα να φτιάξει το ένα σκεύος για τιμητική χρήση και το άλλο για ατιμωτική;» «Ω, βάθος πλούτου και σοφίας και γνώσεως του Θεού! Πόσο ανεξερεύνητα είναι τα κρίματά Του και ανεξιχνίαστοι οι δρόμοι Του!» Κι αν ακόμη οι λόγοι των όσων οικονομούνται από τον Θεό μάς διαφεύγουν, οπωσδήποτε ό,τι έχει οικονομηθεί από Εκείνον που είναι σοφός και μας αγαπά, είναι αποδεκτό, έστω κι αν είναι επίπονο.

Λένε μερικοί: Γιατί οι δίκαιοι ασθενούν και στερούνται, ενώ οι άδικοι έχουν υγεία και πλουτίζουν; Γιατί συμβαίνει αυτό; Για να στεφανωθούν οι μεν και να τιμωρηθούν οι δε αιώνια; Είπες, γιατί ο Θεός έκρινε ο ένας να αποθαρρύνεται και να θλίβεται, αν και είναι αγαθός, ενώ ο άλλος να χαίρεται και να πλουτίζει, αν και είναι εντελώς φαύλος; Και γιατί άλλος προκόβει σε όλα, ενώ άλλος αποτυγχάνει σε όλα; Γιατί αυτός είναι υγιής, και εκείνος νοσεί, και κάποιος άλλος χρηστός άνθρωπος συντρίβεται από δαιμόνιο, ενώ ο πονηρός ζει; Μην περιεργάζεσαι αυτά που σε υπερβαίνουν, αλλά μόνο να γνωρίζεις ότι όλα αυτά γίνονται με τη βούληση και την απόφαση του Υψίστου· μην αναζητήσεις, όμως, τον ακριβή λόγο. Ο μέγας Παύλος αποφάνθηκε ότι τα κρίματα του Θεού είναι ανεξερεύνητα. Δεν είναι, λοιπόν, δυνατόν να κατανοήσουμε τα ίχνη των ποδών του Κυρίου και των βουλημάτων Του. Διότι τα κρίματά Του είναι άβυσσος πολλή, όπως λέει ο Προφήτης.

Διότι, εάν ένα ακυβέρνητο πλοίο δεν μπορεί να διατηρηθεί, αλλά εύκολα καταποντίζεται, και μία μικρή οικία δεν θα μπορούσε να σταθεί χωρίς αυτόν που προνοεί γι' αυτήν, πώς θα είχε διατηρηθεί ο κόσμος επί τόσα χρόνια, ένα δημιούργημα τόσο μεγάλο, τόσο ωραίο και θαυμαστό, χωρίς κάποια ένδοξη, μεγάλη και θαυμαστή διακυβέρνηση και πάνσοφη πρόνοια; Διότι, ιδού πόσον χρόνο υπάρχει ο ουρανός και δεν αμαυρώθηκε· η δύναμη της γης δεν ατόνησε, γεννώντας καρπούς επί τόσον χρόνο· οι πηγές δεν έπαψαν να αναβλύζουν από τότε που δημιουργήθηκαν· η θάλασσα, ενώ δέχεται τόσους ποταμούς, δεν υπερέβη το μέτρο της· οι πορείες του ηλίου και της σελήνης δεν αλλοιώθηκαν· οι τάξεις της ημέρας και της νυκτός δεν μεταβλήθηκαν. Από όλα αυτά φανερώνεται σε εμάς η άφατη δύναμη και μεγαλοπρέπεια του Θεού, η οποία μαρτυρείται από προφήτες και αποστόλους· αλλά κανείς δεν θα δυνηθεί να κατανοήσει ή να υμνήσει επαξίως τη δόξα Του. Διότι, έχοντας κατανοήσει τα πάντα, τόσο τα νοητά όσο και όσα υποπίπτουν στις αισθήσεις, ο θείος Απόστολος, ο οποίος είχε τον Χριστό να λαλεί μέσα του, είπε: Εκ μέρους γνωρίζουμε και εκ μέρους προφητεύουμε· όταν όμως έλθει το τέλειο, τότε το εκ μέρους θα καταργηθεί. Γι' αυτό και, εκπληττόμενος από τον υπεράπειρο πλούτο της σοφίας και της γνώσεώς Του, ρητώς ανέκραξε: Ώ βάθος πλούτου και σοφίας και γνώσεως Θεού· πόσο ανεξερεύνητα είναι τα κρίματά Του και ανεξιχνίαστες οι οδοί Του.

Γιατί δεν κατανοούμε την ίδια τη φύση καθαυτή, η οποία είναι σαφής δάσκαλος για την ύπαρξη της πρόνοιας του Θεού προς τα πάντα; Διότι «όχι μικρή απόδειξη για το ότι η γνώση της πρόνοιας έχει σπαρθεί φυσικά μέσα μας δίνει η ίδια η φύση», όταν, δίχως διδασκαλία, σαν να μας ωθεί προς τον Θεό μέσω των προσευχών στις ξαφνικές περιστάσεις, μας προετοιμάζει να ζητήσουμε από εκεί τη σωτηρία. «Διότι, όταν καταληφθούμε ξαφνικά από ανάγκη, ασυναίσθητα, πριν καν προλάβουμε να σκεφτούμε κάτι, επικαλούμαστε τον Θεό», σαν να μας ελκύει η ίδια η πρόνοια προς τον εαυτό της ακόμη και χωρίς λογισμούς, και υπερνικώντας την ταχύτητα της νοερής δύναμης που υπάρχει μέσα μας, και αποδεικνύοντας εκ των προτέρων ότι η θεία βοήθεια είναι ισχυρότερη από όλα. Δεν θα μας οδηγούσε όμως ασυναίσθητα η φύση σε κάτι που δεν είναι στη φύση του να συμβεί. «Κάθε τι δε που ακολουθεί φυσικά σε οτιδήποτε», όπως είναι ολοφάνερο σε όλους, «έχει ισχυρή» και ακαταμάχητη τη δύναμη ως προς «την απόδειξη» της αλήθειας. «Αν όμως, επειδή μας είναι ακατάληπτος ο λόγος της πρόνοιας για τα επιμέρους, όπως άλλωστε και είναι σύμφωνα με το: “Ως ανεξερεύνητα τα κρίματα αυτού και ανεξιχνίαστοι αι οδοί αυτού”, εξαιτίας αυτού θα έλεγαν ότι δεν υπάρχει καν πρόνοια», δεν θα μιλούν ορθά κατά την άποψή μου.

Αυτός ο απέραντος και πουθενά μη χωρούμενος, αυτός που έχει τον ουρανό για θρόνο και τη γη για υποπόδιο, αυτός που έφερε τα σύμπαντα από την ανυπαρξία στην ύπαρξη, αυτός που συγκρατεί τον γύρο της γης και τους κατοίκους της ως ακρίδες, αυτός που γεμίζει τον ουρανό και τη γη παραμένοντας αχώρητος, αυτός ευδόκησε να χωρέσει σε ναό άγιο και θαυμαστό εν δικαιοσύνη. «Ω, βάθος του πλούτου και της σοφίας και της γνώσης του Θεού· πόσο ανεξερεύνητα είναι τα κρίματά του, και ανεξιχνίαστες οι οδοί του». Ω της ασύγκριτης δύναμης και της άρρητης κηδεμονίας· ω της άκρας συγκατάβασης και της ανέκφραστης φιλανθρωπίας· ω του καινούργιου μυστηρίου που ήταν τότε απρόσιτο στις ανθρώπινες έννοιες. Διότι μόνο ο αρχιερέας, σύμφωνα με τον θείο νόμο, εισέρχεται στα Άγια των Αγίων, και αυτό άπαξ του έτους, και τούτο με απόλυτη ιερατική καθαρότητα και όχι χωρίς αίμα, το οποίο προσφέρει για τον εαυτό του και για τα αμαρτήματα άγνοιας του λαού. Και πώς, λοιπόν, μια τριετής κόρη εισάγεται στα Άγια των Αγίων, και οι Ιουδαίοι το ανέχονται; Πώς τότε δεν στασίασαν «αυτοί που διυλίζουν τον κώνωπα, και καταπίνουν την κάμηλο»; Πώς δεν έφεραν αντίρρηση; Πώς δεν αντιστάθηκαν εκείνοι που παλαιότερα απέρριπταν τα δώρα του Ιωακείμ επειδή ήταν άτεκνος; Πώς ανέχονται να εισάγεται το παιδί του στα Άγια των Αγίων;

Διότι ποιος είδε ή άκουσε ποτέ ένα τέτοιο παιδί να βρίσκεται ξαπλωμένο σε φάτνη, τυλιγμένο με σπάργανα, και να συγκρατεί στην παλάμη του τα σύμπαντα, και να καλεί το θαλασσινό νερό προς τα πάνω και να το διαχέει όπου θέλει, να ανακλίνεται σε φάτνη και να επιβαίνει στα Χερουβείμ, να τρέφεται με γάλα από Παρθένο μητέρα και να αναβλύζει πηγές υδάτων στις φάραγγες, να κρατείται από παρθενικές αγκάλες και να συγκρατεί με ασφάλεια τα σύμπαντα; «Ω βάθος πλούτου και σοφίας και γνώσεως Θεού», όπως διακηρύττει και ο θείος Παύλος. Ω θαύμα παράδοξο, πιο καινοφανές από όλα τα τωρινά και τα παλαιά. Ω της θείας κηδεμονίας και της άκρας συγκαταβάσεως.

Σύμφωνα με τους άρρητους λόγους της σοφίας και της δικαιοσύνης του· αυτό προστίθεται, επειδή όχι μόνο για τις αιτίες που ήδη προαναφέραμε, ο μεν γίνεται βραχύβιος, ο δε μακρόβιος, αλλά και για άλλους αναρίθμητους λόγους, τους οποίους δεν είναι δυνατόν να κατανοήσει κανείς· διότι μόνο ο Θεός τα γνωρίζει αυτά, του οποίου τα κρίματα είναι ανεξερεύνητα και οι οδοί του ανεξιχνίαστες, και κανείς δεν γνώρισε τον νου του Κυρίου· γι' αυτόν τον λόγο είναι άρρητοι οι λόγοι της σοφίας και της δικαιοσύνης του.

Και τις αμαρτίες τους δεν θα τις θυμηθώ πλέον. Εμπρός σε αυτά ο νους, αφού καταλήφθηκε από ίλιγγο και κυριεύθηκε από πολλή απορία, και αφού προτίμησε μάλλον την αλαλία και τη σιωπή, αδυνατώντας εντελώς να προσεγγίσει το ανεξερεύνητο των θείων κριμάτων, μία και μόνη διέξοδο στα αδιέξοδα αυτά θα μπορούσε να βρει, ενώνοντας τη φωνή του με τον θεατή και μύστη των απορρήτων, λέγοντας: Ω βάθος πλούτου και σοφίας και γνώσεως Θεού! Πόσο ανεξερεύνητα είναι τα κρίματά του, και ανεξιχνίαστοι οι οδοί του!

Και βέβαια, δεν ευεργέτησε μόνο τους ανθρώπους και τούτο τον κόσμο, σαν να έθετε τον ουρανό ως όριο των χαρισμάτων της, αλλά και αυτόν τον υπερβαίνει και τον καλύπτει με την αρετή της. Διότι και στους αγγέλους, στις ίδιες τις αρχές και τις εξουσίες φανερώθηκε στον κατάλληλο καιρό και ανέτειλε φως, και τους έδωσε τη δυνατότητα να γίνουν σοφότεροι και καθαρότεροι από πριν, και να γνωρίσουν την αγαθότητα και τη σοφία του Θεού καλύτερα από ό,τι στο παρελθόν. Επειδή η πολυποίκιλη σοφία του Θεού έγινε γνωστή μέσω αυτής στις αρχές και τις εξουσίες, και όλοι αντίκρισαν το βάθος του πλούτου της σοφίας και της γνώσης του Θεού, σαν μέσα από τα μάτια ή το φως της μακαρίας. Διότι αυτή μόνη υπήρξε ο οδηγός κάθε ψυχής και νου προς την αλήθεια για τον Θεό.

Διότι τι είναι μεγαλύτερο, το να γίνει ο άνθρωπος Θεός, ή το να πεθάνει ο Θεός για τους ανθρώπους; «Ω, βάθος πλούτου και σοφίας και γνώσεως Θεού», ω φρικτό μυστήριο, ω μέγιστη οικονομία, ω παράδοξα πράγματα, που όλα συντείνουν προς ένα τέλος: για να ευεργετηθεί ο συνάνθρωπος. «Τι να ανταποδώσουμε στον Κύριο για όλα όσα μας έχει προσφέρει;» Τίποτε άλλο, παρά μόνο τους ίδιους τους εαυτούς μας. Διότι ούτε διαθέτουμε κάτι τέτοιο, που να είναι ισάξιο με εμάς τους ίδιους, ούτε ο Δεσπότης απαιτεί κάτι άλλο πέρα από εμάς. Ας παραδώσουμε, λοιπόν, τους εαυτούς μας στον Θεό· «ας προσφέρουμε σε Αυτόν τα μέλη μας ως θυσία ζωντανή, ευάρεστη στον Κύριο», ή, κατά τον Παύλο, ως «όπλα δικαιοσύνης για αγιασμό». Μάλλον, ας καρποφορήσουμε σε Αυτόν τέλεια, όχι μόνο το σώμα, αλλά και την ίδια την ψυχή και τον νου και τη θέληση και κάθε μας κίνηση. Επειδή και ο Σωτήρας παρέδωσε ολόκληρο τον εαυτό Του για εμάς, ώστε να μας εξαγοράσει και να μας ελευθερώσει από τη δουλεία.

Αλλά όσα άτοπα προκύπτουν κατ' αναλογίαν των επιχειρημάτων σε όποιον λόγο αρνείται τον όρο, θα τα παρουσιάσουμε αργότερα· τώρα όμως, όσο είναι δυνατόν, θα προσπαθήσουμε να επιλύσουμε τις απορίες σχετικά με τον όρο, θέτοντας τον ίδιο τον όρο της αληθείας ως οδηγό του λόγου, όπως ακριβώς και ολόκληρης της ζωής μας, προσευχόμενοι να μην αφαιρεθεί από το στόμα μας ο λόγος της αληθείας και αντλώντας θάρρος από την πίστη. Και τούτο, αφού πρώτα υπενθυμίσουμε στην οξυδέρκειά σου, ότι δεν πρέπει να ερευνάμε όλα τα του Θεού, διότι ούτε είναι δυνατόν να τα κατανοήσουμε όλα, όχι μόνο κάποιος από εμάς που είναι ταπεινός και βρίσκεται χαμηλά, αλλά ούτε και εκείνος που είναι εξαιρετικά θεωρητικός και υψηλός στη διάνοια· εφόσον και ο μέγας Παύλος έλεγε, εκ μέρους γνωρίζουμε και εκ μέρους κατανοούμε· και με πολύ θαυμασμό αποφάνθηκε ότι ανεξερεύνητα είναι τα κρίματα του Θεού και ανεξιχνίαστες οι οδοί Του, εκείνος ο Παύλος που ανυψώθηκε μέχρι τον τρίτο ουρανό, αρπάχτηκε στον παράδεισο και μυήθηκε στα απόρρητα.

Παρατήρησε λοιπόν τις γενικές και πολύνεκρες συμφορές και τις φαινομενικά πρόωρες πανωλεθρίες είτε από πολέμους, είτε από λοιμούς, ή λιμούς, ή σεισμούς, ή αιφνίδια χάσματα της γης, ή ναυάγια, ή πυρκαγιές, ή οποιαδήποτε άλλα πολλά περιστατικά που με ποικίλους τρόπους συμβαίνουν στη ζωή μας· πώς, ακόμη κι αν δεν τυχαίνει να είναι της ίδιας ηλικίας ή του ίδιου τρόπου ζωής όλοι όσοι υπέστησαν κατ' αυτόν τον τρόπο τον κοινό κίνδυνο, εντούτοις, σύμφωνα με τους άρρητους λόγους της θείας πρόνοιας και τα ανεξερεύνητα κρίματα, άλλα ισχύουν για τους μεν και άλλα για τους δε, και τα πάντα προνοούνται και διεξάγονται πάνσοφα και όπως ............ θα μπορούσαμε να κατανοήσουμε, και τίποτα δεν διαφεύγει από τη θεία βουλή, πρόγνωση και προορισμό, αλλά και η σωτηρία όσων σώζονται και κάθε μεταβολή, φθορά, κίνηση και αλλοίωση εξαρτάται από εκεί.

Αλλά βέβαια ούτε τα ρητορικά παιχνιδίσματα του Γοργία, που σχεδόν εξισώνονται με τα σκιρτήματα και τα λυγίσματα των χορευτών πάνω στη σκηνή, είναι άξια να εκφράσουν το βάθος και τη σταθερότητα των υψηλών νοημάτων του Παύλου. Αντιθέτως, είχε ως κανόνα τη γλώσσα εκείνων των λόγων που μπορούσαν να εκφέρουν επάξια το νόημα τόσο σπουδαίων πραγμάτων, χωρίς να νοθεύουν ή να προσβάλλουν τίποτα. «Ω βάθος πλούτου και σοφίας και γνώσεως του Θεού, πόσο ανεξερεύνητα είναι τα κρίματά του και ανεξιχνίαστες οι οδοί του» και «ποιος εγνώρισε τον νου του Κυρίου ή ποιος έγινε σύμβουλός του, ή ποιος του έδωσε κάτι προκαταβολικά και θα του ανταποδοθεί;» «Ο Χριστός μάς εξαγόρασε από την κατάρα του νόμου, γινόμενος για χάρη μας κατάρα». Για αυτήν τη σοφία εγώ εξυμνώ ως θεόπνευστο τον διδάσκαλο της οικουμένης, και θα ευχόμουν, αν δεν θεωρηθεί τολμηρό, να τον εξυμνώ επάξια για τον τρόπο με τον οποίο εξέφερε τέτοια λόγια, παρουσιάζοντας το νόημα με σαφείς και σταθερές λέξεις, προτάσσοντας την κοινή ωφέλεια για όλους.

Όπως, λοιπόν, και ο θείος Παύλος λέγεται ότι έχει γνωρίσει τον Θεό, έχοντας γνωρίσει ότι Αυτός βρίσκεται υπεράνω κάθε νοήσεως και γνώσεως, γι' αυτό και λέει ότι είναι ανεξιχνίαστες οι οδοί Του και «ανεξερεύνητα τα κρίματά Του» και ανεκδιήγητες οι δωρεές Του και ότι η ειρήνη Του υπερέχει «πάντα νουν», επειδή βρήκε Εκείνον που είναι υπεράνω πάντων και γνώρισε τούτο πέρα από κάθε νόηση: ότι βρίσκεται επέκεινα των πάντων, όντας ο αίτιος των πάντων.

Αμήν. Οι συζητήσεις γύρω από τα λόγια και η πεποίθηση στη γνώση δεν προσφέρουν τόσο κέρδος στην ψυχή, όσο περισπασμό και ζημία, και εκείνοι που κυριεύονται από αυτά τα πράγματα μοιάζουν με άνθρωπο που τρώει χόρτο αντί για ψωμί, το οποίο δεν προσφέρει καμία ευχαρίστηση ούτε δίνει δύναμη στο σώμα, ή με άνθρωπο ζωγραφισμένο σε τοίχο, ο οποίος, αν και διασώζει όλη την εικόνα των μελών του, ούτε περπατάει ούτε κινείται. Διότι όλες οι αιρέσεις από την αρχή από εδώ συστάθηκαν· επειδή δεν πείστηκαν στον Απόστολο που λέει: «Ω, βάθος πλούτου». Διότι, επειδή θέλησαν να κατανοήσουν τη σοφία του Θεού με λογικά επιχειρήματα, πλανήθηκαν. Διότι: «Ω, βάθος πλούτου και σοφίας και γνώσεως Θεού· πόσο ανεξερεύνητα είναι τα κρίματά του και ανεξιχνίαστοι οι δρόμοι του. Διότι, ποιος γνώρισε τον νου του Κυρίου;». Ούτε, λοιπόν, εκείνοι που ζητούν μέσω της μάθησης να βρουν την ακριβή κατανόηση του Θεού δύνανται να τη βρουν, ούτε οι διαβεβαιούντες δάσκαλοι που ισχυρίζονται ότι είναι ικανοί να εξηγήσουν τα περί του Θεού έχουν τη δύναμη να εκφράσουν κάτι σαφές ή να το κατανοήσουν, αλλά η αλήθεια υπερβαίνει εξίσου όλους, και αυτούς που διδάσκονται και αυτούς που διδάσκουν, και χωρίς να το καταλαβαίνουν πλανώνται και οι δύο. Διότι, εάν σου πει ο δάσκαλος ότι ο Θεός είναι πυρ, θα τον βρεις να γίνεται «ύδωρ ζωής».

Διότι όποιος παρατηρήσει προσεκτικά ολόκληρη την ορατή κατάσταση της ευπρέπειας, θα κατανοήσει εύκολα ότι υπάρχει κάποιος δημιουργός και κοσμήτορας αυτής της κτίσης. Επομένως, κάθε άνθρωπος είναι αναπολόγητος ενώπιον του Θεού και θα κριθεί δίκαια και θα του ζητηθεί η αγάπη προς τον Θεό και η κατάσταση της αρετής, ανάλογα με την επίγνωση, τις ευεργεσίες, τη σύνεση και την κατανόησή του. Διότι, όπως λέει, θα έρθει και «θα ανταποδώσει στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του». Επειδή δίκαιος είναι ο Θεός και δίκαια είναι τα έργα του και «τα κρίματά του, και ανεξιχνίαστες οι οδοί του». Ναι, δίκαιες και όσιες είναι οι κρίσεις του. Όχι όπως κάποιοι, οι οποίοι ορίζοντας ανόητα την εκλογή και την πρόγνωση, προσάπτουν αδικία στον Θεό, υποστηρίζοντας ότι όποιον θέλει να σώσει, τον εκλέγει, ενώ όποιον θέλει να καταστραφεί, τον αφήνει αλόγιστα να παρασύρεται, αλλά όντας δίκαιος προγνώρισε ως Θεός εκείνους που επρόκειτο να τον αγαπήσουν και να επιλέξουν τις οδούς του από δικό τους θέλημα και προαίρεση, και αυτούς προόρισε και εξέλεξε για την αιώνια ζωή σύμφωνα με δίκαιη κρίση.

Και δικαίως μαζί με τον Παύλο αυτά φωνάζω και εγώ ο ίδιος, και τώρα με θαυμασμό αναφωνώ: «Ω βάθος πλούτου και σοφίας και γνώσεως Θεού, πόσο ανεξερεύνητα είναι τα κρίματά του και ανεξιχνίαστες οι οδοί του»· διότι κανείς δεν γνώρισε τον νου του Κυρίου ούτε κανείς έγινε σύμβουλός του. Πώς δηλαδή το κτίσμα θα μπορούσε να αντικρίσει τον νου του Δημιουργού ή να κατορθώσει να κατανοήσει τη σκέψη του; Ή πώς το δημιούργημα θα μπορούσε ποτέ να συμβουλεύσει τον Δημιουργό του, σαν να είχε Εκείνος ανάγκη από τη συμβουλή του και σαν να χρειαζόταν το ατελές για να τελειωθεί; Γι' αυτόν τον λόγο το κήρυγμα θεωρείται μωρία στους άσοφους, επειδή η ανθρώπινη σοφία έχει αποδειχθεί μωρή· γι' αυτό έχει αδρανήσει η Ακαδημία, γι' αυτό έχει σιγήσει η Στοά, γι' αυτό αργεί ο Περίπατος, γι' αυτό κοιμάται το Λύκειο, γι' αυτό ποδοπατήθηκαν οι Αθήνες, ώστε, εγκαταλείποντας τον Θεό τον Δημιουργό, να μη θεοποιούν τα κτίσματα του Θεού. Διότι αυτά εστράτευσαν τη σοφία του Θεού εναντίον του Θεού, κρίνοντας τα ορώμενα ως ανώτερα από τον Θεό και μη επιθυμώντας να δουν τον Θεό, τον Ποιητή αυτών. Γι' αυτό έχουν αποδειχθεί μωρά, γι' αυτό έχουν αποσιωπηθεί, γι' αυτό έχουν κατακρημνιστεί στον βυθό της Λήθης.

Και «ω βάθος πλούτου και σοφίας» και δυνάμεως, και ω της αληθινά θεϊκής αγαθότητας! Διότι, ενώ προηγουμένως δεν υπάρχαμε, μας έφερε στην ύπαρξη από το μη ον, και πάλι, όταν πέσαμε εξαιτίας άβουλων επιλογών και ρέψαμε προς τον ολέθριο θάνατο, πάλι από τους τάφους μάς ανέστησε και θανάτωσε τον κραταιό μας θάνατο, και πάλι μας χάρισε το είναι, και μας έδωσε το «ευ είναι» όπως ακριβώς και πριν. Διότι πάντοτε ως Θεός χαρίζει σε όσους έχουν ανάγκη τα όντως μεγάλα και θεία χαρίσματα. Γι' αυτό, και πάλι αναφωνώ και για πάντα θα αναφωνώ μαζί με τις αγγελικές στρατιές: «Δόξα εν υψίστοις Θεώ και επί γης ειρήνη, εν ανθρώποις ευδοκία». Διότι, τι πιο αρμόζον ή αληθινά πιο πρέπον ή όντως πιο λαμπρό θα μπορούσαμε να πούμε, επιθυμώντας να υμνήσουμε τον τεχθέντα Θεό, παρά το «Δόξα εν υψίστοις Θεώ και επί γης ειρήνη, εν ανθρώποις ευδοκία»; Διότι ο Θεός βρίσκεται επί της γης· και ποιος δεν θα γίνει ουράνιος; Ο Θεός, γεννώμενος από παρθένο, φανερώνεται· και ποιος δεν θα θεωθεί σήμερα, και δεν θα σπεύσει προς την αγνότητα της παρθενίας και δεν θα ασπαστεί πρόθυμα τη σωφροσύνη, για να έρθει πλησιέστερα στον Θεό; Ο Θεός σπαργανώνεται με ταπεινά ράκη· και ποιος, ασπαζόμενος την ταπείνωση, δεν θα αποκομίσει ως πλούτο τη θεότητα του Θεού; Διότι γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο ενδύεται την ανθρώπινη πτωχεία, ώστε να μας καταστήσει θεούς κατά χάριν.

Επομένως, όταν ο άνθρωπος γίνει τέτοιος, αμέσως κατοικεί μέσα του ο Θεός και γίνεται γι' αυτόν όλα όσα θα ήθελε, ή μάλλον και υπέρτερα από αυτά που θέλει. Διότι, όντας ο Θεός το απόλυτο αγαθό, την ψυχή στην οποία θα κατοικήσει τη γεμίζει με κάθε αγαθό στον βαθμό που το επιτρέπει η φύση μας, επειδή ο Θεός είναι αχώρητος και αβάστακτος για κάθε κτιστή φύση. Και εννοώ εκείνα τα αγαθά, τα οποία μάτι δεν είδε και αυτί δεν άκουσε και σε καρδιά ανθρώπου δεν ανέβηκαν, ανθρώπου δηλαδή που δεν έφτασε σε αυτήν την κατάσταση. Γι' αυτό λοιπόν, ο Θεός που κατοίκησε μέσα του διδάσκει έναν τέτοιο άνθρωπο για τα μέλλοντα και τα παρόντα, όχι με λόγια αλλά με το έργο, την εμπειρία και την πράξη. Διότι, διανοίγοντας τους νοερούς του οφθαλμούς, του δείχνει όσα βούλεται ο Θεός και όσα τον συμφέρουν, ενώ για τα άλλα τον πείθει να μην ερευνά, να μην αναζητά και να μην πολυπραγμονεί. Επειδή ούτε καν εκείνα τα οποία ο Θεός του αποκαλύπτει και του υποδεικνύει δεν δύναται ποτέ να τα ατενίζει αναιδώς· αλλά, σκύβοντας στο βάθος του πλούτου, της σοφίας και της γνώσης του Θεού, αμέσως καταλαμβάνεται από ίλιγγο και κατάπληξη, αναλογιζόμενος τον εαυτό του, το ποιος δηλαδή είναι αυτός και ποια πράγματα αξιώθηκε να θεάται.

Αν θέλεις, έλα να μην παρεκκλίνεις από την οδό, αλλά δίδαξε για το βάθος των κριμάτων, για όσα συμβαίνουν σε εμάς, πώς δηλαδή ίσως ευημερούν κάποιοι πονηροί και αγνοούντες τον Θεό, και πώς άλλοι δυστυχούν, οι οποίοι γνωρίζουν τον Θεό και γνωρίζονται μόνο από τον Θεό· άλλοι ίσως πεινούν ευχαριστώντας, και άλλοι φτωχοί υπομένουν με ευγνωμοσύνη· ενώ άλλοι πλουτίζουν κακώς όντας αγνώμονες, και έτεροι που αρπάζουν και αδικούν νομίζουν ότι με αυτά ευαρεστούν τον Θεό, και άλλα πολλά, τα οποία βλέπεις καθημερινά, ότι οι θνητοί πράττουν και παθαίνουν πάλι· και ο Θεός, ο Κτίστης των πάντων, τα ανέχεται, μήπως τυχόν θεωρηθεί άδικος στους ανόμους ή στους ολιγόψυχους σαν κι εμένα· πες, δίδαξε για τη θεία κρίση, για εκείνη την ώρα και την ημέρα, κατά την οποία όλοι θα παρασταθούμε γυμνοί στο βήμα του Θεού μου και Σωτήρα και θα λάβουμε τις αμοιβές σύμφωνα με την αξία των όσων πράξαμε, είπαμε, σκεφθήκαμε και ενθυμηθήκαμε εδώ· λέγε, ποιος θα έχει εκεί παρρησία και ποιος πάλι θα βρεθεί καταντροπιασμένος· έχεις να πεις άπειρα για αυτά, και μετά από αυτά παρατήρησε και την κτίση· διότι άλλη άβυσσο θα βρεις σε αυτήν· δες τον ουρανό, τον ήλιο και τα άστρα, βλέψε στη γη, η οποία με προσταγή έγινε μητέρα και τάφος όλων μας· και φτάνοντας εδώ, μίλησε για τον θάνατο, φιλοσόφησε πολλά και αναγκαία, χρήσιμα σε φίλους και συγγενείς, στους πλούσιους ωσαύτως και στους ένδοξους, και μαζί με όλους σε σένα που τα εξηγείς· μέχρι το τέλος θα σου είναι αρκετό να μιλάς για τέτοια ζητήματα, και αυτά θα σε ωφελήσουν μετά τον θάνατο· έπειτα δες τον περίγειο κόσμο, τα παντοία γένη των ζώων που βρίσκονται μέσα σε αυτόν, καθώς και τις ποικίλες όψεις των πτηνών και τις φωνές των ευτελών σπουργιτιών· θαύμασε τα πλάτη, τα μεγέθη και τα όρια της θάλασσας, εκπλήξου, εξέφρασέ τα με ένταση· ω βάθος πλούτου και θείας γνώσεως· ω σοφία δική Σου, Θεέ μου πανοικτίρμον· έλα και αποτραβήξου από τα εξωτερικά· συγκέντρωσε τον νου, κατανόησε τον εαυτό σου, μάλλον δε φιλοσόφησε τα δικά σου και τον εαυτό σου, και όσα βλέπεις, στα ορώμενα θα βρεις το καθένα να είναι για σένα δάσκαλος της αρετής ή να απεικονίζει κάποιο πάθος της κακίας, ώστε, από το μέγεθος και την ομορφιά των κτισμάτων, να κατανοήσεις την ακατανόητη σοφία του Θεού και τον νοητό πόλεμο, τον οποίο προαπεικόνισε ο Πλάστης των πάντων· και σαν το φίδι οπωσδήποτε να αποκτήσεις φρόνηση, αλλά να ξεράσεις το δηλητήριο της κακίας· σαν το άλογο να τρέξεις στη δίκαιη οδό, αλλά με κανέναν τρόπο να μην χρεμετίσεις προς το θηλυκό· γάτα να γίνεις παραφυλώντας τον νοητό ποντικό, χωρίς καθόλου να αρπάζεις τα αγαθά του πλησίον ούτε να κλέβεις το μερίδιο των αδελφών σου, αλλά να διώξεις όλους τους ποντικούς, τους εχθρούς, από το σπίτι σου· λύκος να μη γίνεις, τους λύκους όμως να τους αποφεύγεις· μάλλον σκύλος του Δεσπότη να γίνεις και να πνεύσεις όλο τον θυμό σου εναντίον εκείνων και να ιχνηλατείς τις οδούς του Δεσπότη σου· έως ότου βρεις, έως ότου πιάσεις το θείο θήραμα, μην στραφείς προς τα πίσω και γίνεις θήραμα των νοητών θηρίων· μιμήσου τον λαγό, αν δεν μπορείς τον σκύλο, και απόκτησε τον βράχο, τον Χριστό, ως καταφύγιό σου και κρύψου, εκεί όπου δεν υπάρχει φόβος, ή σαν ελάφι ανέβα στα βουνά· ξέφυγε από τα χέρια των κυνηγών ή πέταξε σαν καλό σπουργίτι και υπερπήδησε όλες τις παγίδες· ως φτερά να νοείς την αγία αγάπη, χωρίς την οποία δεν πρόκειται να διαβείς πουθενά· μιμήσου το πουλάρι που βαστάζει τον Κτίστη, και γίνε και βόδι που σέρνει το θείο άροτρο και χαράζει τη γλυκιά αυλακιά του λόγου· όλα να τα μιμείσαι, εκτός από τα αντίθετα· κακό πράγμα η αλεπού που ζει με υποκρισία, άλλο ούσα και άλλο δείχνοντας· διότι προσποιείται ότι πεθαίνει για να αρπάξει κάτι· φοβερό η αρκούδα· διότι αν τυχόν χτυπηθεί από ξίφος, δεν σταματά να ξύνει την πληγή της, μέχρι να πεθάνει από αυτό· κακό ο χοίρος που τρώει αχόρταγα· κακό η ασπίδα· διότι βουλώνει τα αυτιά της· κακά είναι τα κακά, τα οποία αν θέλεις να τα ερευνάς και αν σπουδάζεις να τα αποφεύγεις, φίλη ψυχή, θα βρεις όντως την αληθινή σοφία· διότι βαδίζοντας την οδό θα φτάσεις στα καλύτερα, και μαζί με όλα θα κατανοήσεις τον εαυτό σου, και σε εμένα που θα ρωτώ τότε, οπωσδήποτε θα εκφράσεις τον λόγο που λαλείς, και εγώ τον λαμβάνω· υπάρχει και σε σένα, μεταβαίνει και προς εμένα· ή μήπως σε εγκαταλείπει άδειο από τον λόγο;

Διότι πώς να μην ελαττωθεί το φως του λύχνου, ή μάλλον να μην εκλείψει εντελώς, εφόσον ο Ήλιος της δικαιοσύνης ακτινοβολούσε ήδη εξαίσια μέσα από τα θαύματά του; Βλέπεις πόσος είναι ο χρονικός αριθμός της σωματικής τελείωσης, κατά τον οποίο υποτασσόταν στους γονείς του ο Ιησούς; «Ω, βάθος πλούτου και σοφίας και γνώσεως Θεού!».

Και πώς είναι αυτά ανεκτά; Μη γένοιτο, αλλά πρέπει να παραχωρήσουμε τα πάντα στη βουλή και το θέλημα του υπεράγαθου Θεού μας· διότι αυτός γνωρίζει τι συμφέρει στον καθένα μας, γνωρίζει το δέον, συναρμόζει το πρέπον, είναι φιλόστοργος πατέρας, ρυθμίζει τα πάντα καλά, εύστοχα, συνετά, πάνσοφα, πάγκαλα, χωρίς να μας εγκαταλείπει. Και, ω, η σοφία και το βάθος των κριμάτων του, διότι ανεξερεύνητες και ανεξιχνίαστες είναι οι οδοί του. Πήρε λοιπόν πρώτα την αδελφή, πήρε δεύτερο τον αδελφό, αναζητά τον τρίτο. Ποιος να είναι άραγε αυτός; Αν είσαι εσύ, μεγάλος είναι ο έπαινος. Διότι αγωνίζεσαι για το έπαθλο της τριαδικής μερίδας, έχοντας διανύσει καλά τον βίο, έχοντας εγκαταλείψει τα πάντα, έχοντας τα δώσει όλα στον Θεό, το κεφάλι, τα μέλη, τον εαυτό σου, έχοντας καταπονήσει στην άσκηση το τίμιο σώμα σου, έχοντας διανύσει βίο γεμάτο θλίψεις, ή μάλλον έχοντας βαδίσει τη στενή και τεθλιμμένη οδό του Κυρίου και τώρα, σε καλά γηρατειά, επιζητώντας την αναχώρηση. Αυτήν λοιπόν την απεύχομαι προς το παρόν, όμως το κράτιστο είναι ό,τι είναι αρεστό στον Θεό· και ποιος θα αποφασίσει πιο κατάλληλα για εμάς χωρίς αυτόν;