Πατερικές αναφορές στο ΠΡΟΣ ΡΩΜΑΙΟΥΣ 11:33

Αυτά ακριβώς έχοντας διδαχθεί η Εκκλησία του Θεού, αξιώνει να αναγνωρίζει αυτόν ως δικό της Θεό, Κύριο και Σωτήρα, και Μονογενή Υιό του επί πάντων Θεού, και κανέναν άλλον από τους γενητούς δεν καταδέχεται να αναγορεύει Θεό, αλλά γνωρίζει ως Θεό μόνο τούτον, τον οποίο μόνο ο Πατέρας γέννησε από τον εαυτό του, όπως ακριβώς ο ίδιος φανερώνει μέσω του Σολομώντος λέγοντας: «πριν εδραιωθούν τα όρη, και πριν από όλους τους λόφους με γεννά», υπονοώντας εδώ με τα όρη και τους λόφους τις θείες και υπερκόσμιες δυνάμεις. Εάν δε κάποιος περιεργάζεται πώς θα μπορούσε να γεννήσει ο Θεός, και πώς είναι δυνατόν να είναι Πατέρας ο επέκεινα των πάντων, την τόλμη του ερωτήματος αυτού θα κατασιγάσει εκείνος που είπε: «Μην αναζητάς τα βαθύτερά σου, και μην εξετάζεις τα υψηλότερά σου. Να συλλογίζεσαι αυτά που σε προστάχθηκαν· διότι δεν σου χρειάζονται τα κρυφά». Και ο Παύλος, λέγοντας «Ω βάθος πλούτου και σοφίας και γνώσεως Θεού· πόσο ανεξερεύνητα είναι τα κρίματά του και ανεξιχνίαστες οι οδοί του», ας πείσει αυτόν που τολμά να προχωρήσει περαιτέρω να μην καταπιάνεται με τα ανέφικτα. Ή ας πει πρώτα ο ίδιος, πώς και με ποιον τρόπο έλαβαν υπόσταση αυτά που, όπως λέει, δημιουργήθηκαν εκ του μη όντος, ενώ προηγουμένως δεν υπήρχαν πουθενά και με κανέναν τρόπο. Διότι βεβαίως δεν κατασκεύασε το σύμπαν σαν τους δικούς μας τεχνίτες, παίρνοντας δηλαδή στα χέρια του προϋπάρχουσα ύλη.

Εάν, λοιπόν, ο Σωτήρας και Κύριός μας Ιησούς Χριστός διδάσκει ότι ο ίδιος είναι η αρχή των οδών του Θεού, λέγοντας: «Ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του για τα έργα του» (όντας βεβαίως προγενέστερος και από τον Μωυσή και από τους προφήτες και από εκείνους που έζησαν ακόμη παλαιότερα σύμφωνα με τις οδούς του Θεού), αλλά η σάρκα που προσέλαβε δεν υπήρξε προγενέστερη όλων εκείνων, τότε το ρητό δεν έχει εκληφθεί ορθά πως αναφέρεται στη σάρκα. Δεν τα έλεγε, λοιπόν, αυτά ο Σωτήρας εξαιτίας της σάρκας, αλλά εξαιτίας του ότι προϋπήρχε και προηγούνταν σε όλες τις οδούς του Θεού, τις οποίες πορεύθηκαν όλοι οι θεοφιλείς άνδρες του παρελθόντος. Επειδή δε ο θείος απόστολος, λέγοντας «ω βάθος πλούτου και σοφίας και γνώσεως Θεού· πόσο ανεξερεύνητα είναι τα κρίματά του, και ανεξιχνίαστες οι οδοί του», υποδηλώνει κάποιες άλλες οδούς, δηλαδή τις προνοητικές για τα πάντα οδούς, μέσω των οποίων κυβερνά τα σύμπαντα με θεία δύναμη, με απόρρητη κρίση και ακατάληπτους λόγους, είναι λογικό να λέμε ότι και αυτών των οδών είναι αρχή εκείνος που είπε «Ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του για τα έργα του». Εκείνος όμως που δεν κατανόησε τις οδούς του Θεού, αποφάνθηκε ότι η σάρκα του Σωτήρα μας είναι η αρχή αυτών. Ερμηνεύει δε και το «για τα έργα του» λέγοντας: «Με έκτισε, λοιπόν», λέει, «ως αρχή των οδών του για τα έργα του». Ποια έργα όμως εννοεί; Εκείνα για τα οποία ο Σωτήρας λέει: «Ο Πατέρας μου έως τώρα εργάζεται, κι εγώ εργάζομαι», και πάλι λέει: «το έργο που μου έδωσες να κάνω, το τελείωσα».

ΡΖʹ. Όπως δε άκουσα εγώ από κάποιον άνδρα σοφό σε αυτά τα θέματα, ο οποίος βοηθούσε με εύστοχο τρόπο στην κατανόηση του φαινομενικά παράλογου στοιχείου της ιστορίας και ήταν ικανός να συλλάβει το βάθος ενός προφήτη, δεν ήσαν αυτές οι αιτίες που κατέστησαν τον μακάριο Ιωνά φυγάδα και τον οδήγησαν στην Ιόππη, και από την Ιόππη τον κατηύθυναν προς τη Θαρσείς, εμπιστευόμενο τη λαθραία διαφυγή του στο πέλαγος. Διότι δεν ήταν λογικό, όντας προφήτης, να αγνοεί το σχέδιο του Θεού· ότι δηλαδή, μέσω της απειλής, Εκείνος μεριμνούσε ώστε να μην υποστούν οι Νινευίτες τα όσα προέβλεπε η απειλή, σύμφωνα με τη μεγάλη Του σοφία, τα ανεξερεύνητα κρίματά Του και το ανεξιχνίαστο και ακατάληπτο των οδών Του· ούτε πάλι, εφόσον το γνώριζε αυτό, ήταν λογικό να μην υπακούσει στον Θεό, ο οποίος μηχανευόταν τη σωτηρία εκείνων με όποιον τρόπο επιθυμούσε. Το να νομίζει δε κανείς ότι ο Ιωνάς ήλπισε να αποκρύψει τον εαυτό του στο πέλαγος και ότι θα διέφευγε της προσοχής του μεγάλου οφθαλμού του Θεού διά της φυγής του, είναι μάλλον εντελώς παράλογο και ανόητο, και όχι μόνο δεν είναι δίκαιο να πιστεύεται αυτό για έναν προφήτη, αλλά ούτε καν για οποιονδήποτε άλλον νουνεχή άνθρωπο που έχει έστω και ελάχιστη επίγνωση του Θεού και της υπεράνω όλων δυνάμεώς Του.

ΙΓ΄. Έτσι, λοιπόν, και για αυτούς τους λόγους, εισήλθε ο γραπτός νόμος, ο οποίος μας οδηγεί στον Χριστό, και αυτό είναι το νόημα των θυσιών, κατά τη δική μου άποψη. Και για να μην αγνοείς το βάθος της σοφίας και τον πλούτο των ανεξιχνίαστων κρίσεών Του, ούτε αυτές τις άφησε εντελώς ανίερες, ούτε ανωφελείς, ούτε να περιορίζονται απλώς στο χύσιμο του αίματος· αλλά το μεγάλο και άθυτο ιερείο, για να το πω έτσι, όσον αφορά την πρώτη του φύση, έχει αναμειχθεί στις θυσίες του Νόμου, και αποτελεί μέσο καθαρμού όχι για ένα μικρό μέρος της οικουμένης, ούτε για λίγο χρόνο, αλλά για ολόκληρο τον κόσμο και για όλη την αιωνιότητα.

Λ΄. Το αν, όμως, η κακοπάθειά τους προέρχεται από τον Θεό, δεν είναι ακόμη βέβαιο, εφόσον και από μόνη της η ύλη φέρει την αταξία, όπως μέσα σε ένα ρεύμα. Και ποιος γνωρίζει αν ο μεν τιμωρείται εξαιτίας της κακίας του, ενώ ο δε εξυψώνεται επειδή επαινείται; Ή μήπως συμβαίνει το αντίθετο, ο μεν να εξυψώνεται εξαιτίας της πονηρίας του, και ο δε να δοκιμάζεται εξαιτίας της αρετής του; Ο πρώτος να υψώνεται περισσότερο, ώστε να πέσει βαρύτερα, αφήνοντας προηγουμένως, σαν κάποια αρρώστια, να εκραγεί όλη του η κακία, για να τιμωρηθεί και πιο δίκαια· ενώ ο δεύτερος να δοκιμάζεται παράδοξα, ώστε, αφού καθαριστεί σαν τον χρυσό στο καμίνι, να λιώσει και να αποβάλει κάθε ίχνος κακίας, αν έστω και λίγο έχει μέσα του. Διότι απολύτως καθαρός από κάθε ρύπο δεν είναι κανείς, τουλάχιστον στην κτιστή φύση, όπως έχουμε ακούσει, ακόμη κι αν φαίνεται πιο δόκιμος. Βρίσκω, άλλωστε, και κάποιο τέτοιο μυστήριο στη θεία Γραφή· και θα ήταν μακροσκελές να απαριθμήσω όλες τις φωνές του Πνεύματος που με οδηγούν σε αυτό το συμπέρασμα. Αλλά ποιος θα μπορούσε να αναμετρήσει την άμμο των θαλασσών, τις σταγόνες της βροχής και το βάθος της αβύσσου; Και ποιος θα μπορούσε να εξιχνιάσει το βάθος της πάνσοφης πρόνοιας του Θεού, με την οποία δημιούργησε τα πάντα και τα διοικεί με τον τρόπο που ο Ίδιος και θέλει και γνωρίζει; Διότι αρκεί, σύμφωνα με τον θείο Απόστολο, αφού θαυμάσουμε μόνο το δυσνόητο και δυσθεώρητο αυτής της σοφίας, να προχωρήσουμε: «Ω, βάθος πλούτου και σοφίας και γνώσεως Θεού! Πόσο ανεξερεύνητα είναι τα κρίματά του και ανεξιχνίαστοι οι δρόμοι του!» και, «Ποιος γνώρισε τον νου του Κυρίου;»

Ο Παύλος προσπαθεί μεν να φθάσει, δεν λέω βέβαια στη φύση του Θεού, διότι γνώριζε ότι αυτό είναι παντελώς αδύνατο, αλλά μόνο στα κρίματα του Θεού. Επειδή όμως δεν βρίσκει διέξοδο ούτε στάση στην ανάβασή του, ούτε η πολυπραγμοσύνη της διάνοιας καταλήγει σε κάποιο φανερό πέρας, καθώς πάντοτε διαφαίνεται κάτι που υπολείπεται, ω του θαύματος (για να πάθω και εγώ το ίδιο), με έκπληξη κατακλείει τον λόγο, και ονομάζει το πράγμα αυτό πλούτο και βάθος του Θεού, και ομολογεί το ακατάληπτο των κριμάτων του Θεού, εκφωνώντας σχεδόν τα ίδια με τον Δαβίδ, ο οποίος άλλοτε μεν ονομάζει τα κρίματα του Θεού μεγάλη άβυσσο, τον πυθμένα της οποίας δεν είναι δυνατόν να συλλάβει κανείς ούτε με μέτρηση ούτε με τις αισθήσεις, άλλοτε δε λέει, ξεκινώντας από τον εαυτό του και τη δική του σύσταση, ότι η γνώση αποδείχθηκε θαυμαστή και ότι κραταιώθηκε σε βαθμό που ξεπερνά τη δική του δύναμη και ικανότητα σύλληψης.

Αλλά τον μεν αληθινό λόγο περί αυτών θα μπορούσαν να τον γνωρίζουν, όπως προείπα, εκείνοι που δύνανται να διερευνήσουν το βάθος του πλούτου και της σοφίας και της γνώσεως του Θεού· εμείς όμως, ώστε να μη μείνουμε εντελώς άγευστοι και στερημένοι από την απόλαυση των αγαθών που παρατίθενται σε τούτο το χωρίο, θα προσεγγίσουμε τον λόγο με συντομία, καθιστώντας τον ίδιο τον Θεό Λόγο οδηγό στην προσπάθειά μας.

Μου φαίνεται ορθό να εξετάσουμε πρώτα αυτό το ζήτημα με συντομία, ώστε η μελέτη μας για το προκείμενο θέμα να προχωρήσει μεθοδικά. Η θεία φύση, αυτή καθαυτήν, ό,τι κι αν είναι κατά την ουσία της, υπερβαίνει κάθε καταληπτική επινόηση, καθώς είναι απρόσιτη και απροσπέλαστη στις στοχαστικές επινοήσεις, και καμία δύναμη δεν έχει βρεθεί ακόμη από τους ανθρώπους για την κατανόηση των ακατάληπτων· ούτε έχει επινοηθεί κάποια καταληπτική μέθοδος προσέγγισης των ανέφικτων. Γι' αυτό και ο μέγας Απόστολος ονομάζει τις οδούς Του ανεξιχνίαστες, υποδηλώνοντας με αυτόν τον λόγο ότι είναι απροσπέλαστη για τους λογισμούς εκείνη η οδός που οδηγεί προς τη γνώση της θείας ουσίας· εφόσον κανένας από όσους διήνυσαν προηγουμένως τον βίο δεν έχει αφήσει κάποιο ίχνος καταληπτικής επινόησης ως προς τη γνώση αυτού που υπερβαίνει τη γνώση. Ενώ όμως τέτοιος είναι κατά τη φύση Εκείνος που υπερβαίνει κάθε φύση, με άλλον τρόπο και οράται και κατανοείται ο αόρατος και απερίγραπτος. Πολλοί δε είναι οι τρόποι μιας τέτοιας κατανόησης. Διότι είναι δυνατόν, μέσω της σοφίας που φανερώνεται στο σύμπαν, να δούμε στοχαστικά Εκείνον που τα εποίησε όλα με σοφία. Όπως ακριβώς και στα ανθρώπινα δημιουργήματα, ο δημιουργός του προκείμενου κατασκευάσματος οράται κατά κάποιον τρόπο με τη διάνοια, έχοντας εναποθέσει την τέχνη του στο έργο του. Δεν οράται όμως η φύση εκείνου που το φιλοτέχνησε, αλλά μόνο η τεχνική επιστήμη την οποία ο τεχνίτης εναπέθεσε στο κατασκεύασμα.

Διότι ο αληθινά θεόπνευστος και θεοδίδακτος Παύλος, ο οποίος ερευνούσε μέσα στο βάθος του πλούτου της σοφίας και της γνώσης του Θεού τα άδηλα και τα κρύφια των θείων μυστηρίων, τις ελλάμψεις που λάμβανε από τον Θεό σχετικά με την κατανόηση των ανεξερεύνητων και των ανεξιχνίαστων, έχοντας τη γλώσσα πιο αδύναμη από τη διάνοια, τις υπέδειξε με κάποια εναύσματα στο μέτρο που τις χωρούσε η ακοή εκείνων που αποδέχονταν τη σύνεσή του για το μυστήριο, εκφέροντας μόνο τόσα όσα μπορούσε ο λόγος να υπηρετήσει τη διάνοια. Διότι, αφού κατανόησε όλα όσα μπορεί να χωρέσει η ανθρώπινη δύναμη περί της θείας φύσεως, αποφαίνεται ότι ο λόγος περί της υπερκείμενης ουσίας είναι ανέφικτος και ακατάληπτος από τους ανθρώπινους λογισμούς.

Επειδή, λοιπόν, το θείο είναι ανώτερο και υψηλότερο από κάθε ονομαστική σημασία, έχουμε μάθει να τιμούμε με τη σιωπή όσα υπερβαίνουν τον λόγο και τη διάνοια. Και αν επιτίθεται σε αυτή την ευλάβεια του λόγου εκείνος που υψηλοφρονεί περισσότερο από όσο πρέπει, χλευάζοντας την άγνοιά μας σχετικά με τα ακατάληπτα, και αν αναγνωρίζει διαφορά ανομοιότητας σε Αυτόν που δεν έχει σχήμα, ούτε όριο, ούτε μέγεθος, ούτε ποσότητα –εννοώ τον Πατέρα, τον Υιό και το Άγιο Πνεύμα– και το προβάλλει αυτό προς έλεγχο της άγνοιάς μας, πράγμα που συνεχώς προβάλλεται από τους μαθητές της απάτης, το ότι δηλαδή «Εσείς προσκυνάτε αυτό που δεν γνωρίζετε», επειδή δεν γνωρίζουμε την ουσία Εκείνου που προσκυνούμε, εμείς δεν θα φοβηθούμε, σύμφωνα με τη συμβουλή του προφήτη, τον ονειδισμό των αφρόνων, ούτε εξαιτίας της καταφρόνησής τους θα μιλήσουμε με θράσος για τα ανέκφραστα. Αντιθέτως, θα έχουμε ως δάσκαλο των μυστηρίων που υπερβαίνουν τη γνώση τον Παύλο, τον ιδιώτη ως προς τον λόγο, ο οποίος απέχει τόσο πολύ από το να νομίζει ότι η θεία φύση περιορίζεται στα όρια της ανθρώπινης αντίληψης, ώστε να ονομάζει τα κρίματα του Θεού ανεξερεύνητα και τις οδούς Του ανεξιχνίαστες, και να ισχυρίζεται βεβαιώνοντας ότι όσα έχουν υποσχεθεί σε εκείνους που Τον αγαπούν, ως ανταμοιβή για τα κατορθώματά τους σε τούτη τη ζωή, βρίσκονται πέρα από κάθε κατάληψη, ώστε δεν είναι δυνατό ούτε μάτι να τα δει, ούτε ακοή να τα δεχθεί, ούτε καρδιά να τα χωρέσει.

Έχοντας μάθει, λοιπόν, αυτά από τον Παύλο, με θάρρος αποφαινόμαστε ότι όχι μόνο τα κρίματα του Θεού είναι υψηλότερα από τη δύναμη εκείνων που επιχειρούν να τα ερευνήσουν, αλλά και οι οδοί της γνώσης παραμένουν μέχρι τώρα απάτητες και απρόσιτες. Διότι θεωρούμε ότι ο απόστολος, θέλοντας να υποδηλώσει αυτό ακριβώς, ονόμασε ανεξιχνίαστες τις οδούς που οδηγούν στο ακατάληπτο, δείχνοντας με τη λέξη αυτή ότι η γνώση εκείνη είναι απρόσιτη στους ανθρώπινους λογισμούς, και κανείς ακόμη δεν έχει προσηλώσει τη διάνοιά του σε μια τέτοια πορεία του λόγου, ούτε έχει αποτυπώσει κάποιο ίχνος ή σημάδι καταληπτικής εφόδου πάνω στα άληπτα.

Έχοντας στον νου σου όλα αυτά και τα παρόμοια, μου έδωσες την εντολή να εξετάσω τον λόγο περί αυτού του ζητήματος, ώστε μέσα από την ακόλουθη έρευνα η σκέψη μας γι' αυτό να θεμελιωθεί πάνω σε κάποιο σταθερό νόημα. Εγώ, όμως, αποβλέποντας στο πόσο δυσθεώρητο είναι το ζήτημα που μας τέθηκε προς εξέταση, θεωρώ ότι αρμόζει στον παρόντα λόγο η φωνή του Αποστόλου, την οποία εκείνος διατύπωσε αναφερόμενος στα ανέφικτα, λέγοντας: «Ω, βάθος πλούτου και σοφίας και γνώσεως Θεού! Πόσο ανεξερεύνητα είναι τα κρίματά του και ανεξιχνίαστοι οι δρόμοι του. Διότι ποιος γνώρισε τον νου του Κυρίου;». Επειδή, όμως, πάλι ο Απόστολος λέει ότι ίδιον του πνευματικού ανθρώπου είναι να ανακρίνει τα πάντα και αποδέχεται εκείνους που έχουν πλουτιστεί από τη θεία χάρη «σε κάθε λόγο και σε κάθε γνώση», λέγω ότι είναι σωστό να μην παραμελήσουμε την έρευνα στο μέτρο του δυνατού, ούτε να αφήσουμε το ζητούμενο να παραμείνει ανεξερεύνητο και αθεώρητο. Έτσι, ο λόγος περί αυτού δεν θα εξαφανιστεί ατελής και άωρος, κατ' αναλογία με το ίδιο το θέμα του προβλήματος, σαν ένα νεογέννητο βρέφος πριν έλθει στο φως και αναπτυχθεί, καταστρεφόμενος σαν από κάποιον θάνατο εξαιτίας της ραθυμίας όσων ατονούν στην αναζήτηση της αλήθειας.

Ρώτησε για αυτό και διδάξου από τον ένθεο Γρηγόριο Νύσσης: «Διότι αν τα κρίματά του», λέει, «δεν μπορούν να ερευνηθούν και οι οδοί του δεν εξιχνιάζονται και η επαγγελία των αγαθών υπερβαίνει κάθε εικασία που προέρχεται από στοχασμούς, πόσο μάλλον λόγω του ανέκφραστου και απροσπέλαστου είναι ανώτερο και υψηλότερο το ίδιο το Θείο από εκείνα που νοούνται γύρω από αυτό». Και τι άραγε είναι τα θεία κρίματα, δεν είναι οι προορισμοί του Θεού; Είναι λοιπόν δυνατόν οι προορισμοί του Θεού να έχουν αρχή ή να είναι κτιστοί; Αλλά και αυτούς λέει ότι ανήκουν στα όσα βρίσκονται γύρω από τον Θεό, και από αυτά πάλι ανώτερο και υψηλότερο είναι το Θείο. Βλέπεις ότι πολλά από αυτά που βρίσκονται γύρω από τον Θεό είναι άκτιστα και άναρχα, δηλαδή εκείνα που φυσικώς υπάρχουν γύρω από αυτόν, και από αυτά ανώτερο και υψηλότερο είναι το Θείο; Και ως προς τι είναι υψηλότερο από αυτά, αν όχι ως προς την υπερώνυμη και ακατονόμαστη και απερινόητη και αμέθεκτη και αναίτια φύση και ουσία, εφόσον αυτά που νοούνται φυσικώς γύρω από αυτήν από την αιωνιότητα και νοούνται κατά κάποιον τρόπο και ονομάζονται και μετέχονται και κληρονομούνται από όσους είναι άξιοι να κληρονομήσουν τον Θεό;

Και βέβαια ο άγιος εδώ αναφέρει ότι η κληρονομία των αγίων, της οποίας υψηλότερο θεολόγησε ότι είναι το θείο, υπέρκειται κάθε εικασίας προερχόμενης από στοχασμούς, την οποία πιο πάνω ο ίδιος προσωνόμασε ότι είναι αυτό που υπέρκειται των πάντων, αλλά και την κατέταξε εδώ μαζί με τις ανεξιχνίαστες οδούς του Θεού —υπάρχει λοιπόν κάτι από τα κτίσματα που να είναι ανεξιχνίαστο;— αλλά και μαζί με τα ανεξερεύνητα κρίματα, δηλαδή τους θείους προορισμούς και τα βουλήματα, αλλά όχι με αυτά που κρίθηκαν και θελήθηκαν. Επομένως, δεν θεολόγησε για αυτά τα υστερογενή, αλλά για εκείνα τα προαιώνια, «σύμφωνα με το άφραστο και απροσπέλαστο, το θείο είναι άνω και υψηλότερο», επειδή αυτά νοούνται γύρω από αυτό, έχοντας αδελφικό φρόνημα προς τον αδελφό, ο οποίος λέει, κάνοντας λόγο για τις προαιώνιες ενέργειες, ότι «ακόμη και αν νοήσεις κάτι επέκεινα των αιώνων, και αυτό είναι κατώτερο του Πνεύματος», αποφαινόμενος φανερά ότι οι άκτιστες ενέργειες του Πνεύματος είναι κατώτερες του Πνεύματος, δηλαδή της ουσίας του Πνεύματος.

Εκείνα, λοιπόν, που υπάρχουν γύρω από τον Θεό πριν από κάθε δημιουργία, στα οποία ανήκει και η επαγγελία των αγαθών που υπερβαίνει κάθε στοχαστική εικασία, καθώς και οι ανεξιχνίαστες οδοί και τα ανεξερεύνητα κρίματα, δηλαδή με λίγα λόγια η υπέρσοφη πρόνοια του Θεού, πώς θα μπορούσαν να είναι κτίσματα;

Επειδή όμως εκείνοι όχι μόνο τον απέρριψαν, τον ευεργέτη που ήλθε στα δικά του, οι δικοί του, αλλά, για να πω το τελευταίο, τον παρέδωσαν και σε θάνατο, και μάλιστα σε σταυρικό θάνατο –ω της παραφροσύνης!– θεωρώντας ως αντίθεο τον Θεό που φανερώθηκε σε αυτούς με σάρκα για χάρη τους, εγκαταλείφθηκαν δικαίως και αυτοί και απορρίφθηκαν από εκείνον που τους είπε: «Ιδού, αφήνεται ο οίκος σας έρημος». Και η δική τους απόρριψη έγινε συμφιλίωση του κόσμου, και εμείς ελεηθήκαμε εξαιτίας της δικής τους απείθειας, ή μάλλον («ω βάθος πλούτου και σοφίας και γνώσεως του Θεού!»), για να μιλήσω πάλι σύμφωνα με τον απόστολο, «έκλεισε ο Θεός τους πάντες στην απείθεια, για να ελεήσει τους πάντες».

β'. Μεγαλύνθηκαν τα έργα του Θεού, όχι επειδή τα ίδια προόδευσαν σε μέγεθος, αλλά επειδή εμείς προοδεύσαμε στη γνώση γύρω από αυτά, και μπορέσαμε, όσο είναι δυνατόν, να κατανοήσουμε το μέγεθός τους· ή μάλλον, επειδή μπορέσαμε να γνωρίσουμε γι' αυτά ότι παραμένουν ακατάληπτα. Αλλά βέβαια και οι διαλογισμοί του, δηλαδή οι βουλές του για εμάς, αυτά που οικονομεί και σχεδιάζει για εμάς, τόσο πολύ βάθυναν, ώστε ο Παύλος να λέει: Ω βάθος πλούτου και σοφίας και γνώσεως Θεού! Πόσο ανεξερεύνητα είναι τα κρίματά του, και ανεξιχνίαστοι οι δρόμοι του!

Άβυσσος είναι η σοφία του Θεού, για την οποία και ο Παύλος έλεγε: «Ω βάθος πλούτου, σοφίας και γνώσης Θεού! Πόσο ανεξερεύνητα είναι τα κρίματά του και ανεξιχνίαστοι οι δρόμοι του!». Και ο ίδιος αυτός Προφήτης λέει: «Η δικαιοσύνη σου είναι ως όρη Θεού, τα κρίματά σου μεγάλη άβυσσος». Αλλά μερικά από τα αντίγραφα αναφέρουν: «Απαλύνθηκαν τα λόγια του».

Ας κατανοήσουμε τι ευαγγελίζεται ο κήρυκας, ο οποίος προτρέχει της βασιλείας πολύ χρόνο πριν. Ελάτε να απολαύσουμε, ως λογικοί συνδαιτυμόνες, τα λόγια που εκπορεύονται από το στόμα του Θεού μέσω του πνευματικού οικοδεσπότη Ζαχαρία· διότι σε αυτόν έλαχε να μας θρέψει σε τούτη τη γιορτή, καθώς λέει ο Κύριος ότι «δεν θα ζήσει ο άνθρωπος μόνο με άρτο, αλλά με κάθε λόγο που εκπορεύεται από το στόμα του Θεού». Επειδή, λοιπόν, η λύπη είναι μισητή στους ανθρώπους, ενώ η χαρά είναι ποθητή, αρχίζει να αναφωνεί με χαρά λέγοντας: «Χαίρε σφόδρα, θυγατέρα της Σιών». «Χαίρε σφόδρα», αναφωνεί ο προφήτης προς την αιχμαλωσία. «Ω, βάθος πλούτου και σοφίας και γνώσης του Θεού». Γιατί «Χαίρε»; Και γιατί «σφόδρα» «τέρπου και ευφραίνου»; Διότι έρχεται αυτός που σε επαναφέρει, καθώς προανήγγειλε ο πατέρας του βασιλιά που σε επαναφέρει, λέγοντας: «Όταν ο Κύριος επέστρεψε την αιχμαλωσία της Σιών, γίναμε σαν παρηγορημένοι· τότε το στόμα μας γέμισε με χαρά και η γλώσσα μας με αγαλλίαση.» «

Διότι για αυτά και για τα παρόμοια με αυτά αναφώνησε ο Απόστολος: Ω βάθος πλούτου και σοφίας και γνώσεως Θεού· πόσο ανεξερεύνητα είναι τα κρίματά του και ανεξιχνίαστοι οι δρόμοι του. Αλλά όχι με το να επινοούν παραλόγως πάνω από τον Κτίστη και Δημιουργό κάποια Μητέρα αυτών και την Ενθύμηση ενός πλανημένου Αιώνα, και να φτάνουν σε τέτοιο σημείο βλασφημίας· ούτε πάλι με το να κατασκευάζουν ψεύδη για το Πλήρωμα που βρίσκεται πάνω από αυτήν, για τη μια δηλαδή και τώρα αναρίθμητη γενιά των Αιώνων, όπως ισχυρίζονται αυτοί οι δάσκαλοι που είναι αληθινά στερημένοι από τη θεία σύνεση· τη στιγμή που ολόκληρη η Εκκλησία έχει μία και την αυτή πίστη σε όλο τον κόσμο, όπως προαναφέραμε.

Μαζί με αυτά, εξάλλου, και από εδώ κινείται προς την ανάμνηση σύμφωνα με την κατάσταση της διαγωγής του. Και φέρνοντας στο νου του τη δόξα του μέλλοντος αιώνος και την ελπίδα που επιφυλάσσεται για τους δικαίους σε εκείνη τη ζωή, την πνευματική και κινούμενη εν Θεώ, καθώς και εκείνη την καινή αποκατάσταση, δεν ενθυμείται ούτε μνημονεύει τα του κόσμου τούτου. Και όταν μεθύσει με αυτά, πάλι μεταβαίνει από εκεί με τη θεωρία του γύρω από αυτόν τον αιώνα, στον οποίο βρίσκεται ακόμη, και λέγει με έκπληξη: Ω βάθος πλούτου και σοφίας και γνώσεως και συνέσεως του ανεξιχνίαστου Θεού. Πόσο ανεξερεύνητα είναι τα κρίματά Του και ανεξιχνίαστες οι οδοί Του.

Πόσο ανεξερεύνητα είναι τα κρίματά του, και ανεξιχνίαστες οι οδοί του».

Γι' αυτό 〈***〉· εγώ αναλαμβάνω τη μορφή του δούλου 〈*〉 〈*******〉.» Ω του θαύματος 〈**〉· εκπλήσσομαι και φρίττω, καθώς ο νους μου κλυδωνίζεται από τόσα θαύματα. Εκείνο μόνο βρίσκω τον εαυτό μου ικανό να πει: «Ω 〈βάθος και πλούτου και σοφίας και γνώσεως〉 Θεού.» Διότι και τούτο είναι εξαίσιο και σφόδρα παράδοξο· η κόρη ευρίσκεται και μητέρα και παρθένος.

«Ω βάθος πλούτου και σοφίας και γνώσεως Θεού! Πόσο ανεξερεύνητα είναι τα κρίματά του και ανεξιχνίαστοι οι δρόμοι του!» Αλλά εδώ ευχαρίστως θα ρωτούσα εκείνους που τολμούν να περιεργάζονται τη γέννηση του Υιού του Θεού και επιχειρούν να υποβιβάσουν την αξία του Αγίου Πνεύματος: από πού, πείτε μου, προέρχεται η θρασύτητα μιας τέτοιας τόλμης; Από ποια μέθη καταλήξατε σε τόση μανία; Διότι, εάν ο Παύλος, ένας τόσο σπουδαίος και μέγας, λέει ότι τα κρίματά του, δηλαδή οι οικονομίες και οι διοικήσεις του, είναι ανεξερεύνητα —και δεν τα είπε απλώς ακατάληπτα, αλλά ανεξερεύνητα, ώστε να μην επιδέχονται καν έρευνα— και «ανεξιχνίαστοι», λέει, «οι οδοί του», επαναλαμβάνοντας το ίδιο πράγμα και ονομάζοντας οδούς τα προστάγματα και τις εντολές του, πώς εσείς τολμάτε να περιεργάζεστε την ίδια την ουσία του Μονογενούς και να μειώνετε, όσον εξαρτάται από εσάς, την αξία του Αγίου Πνεύματος; Βλέπετε, αγαπητοί, πόσο μεγάλο κακό είναι να μην προσέχει κανείς με ακρίβεια τα όσα είναι γραμμένα στη Θεία Γραφή. Διότι αυτοί, αν δέχονταν τα διδάγματα της Θείας Γραφής με αγαθή προαίρεση και δεν εισήγαγαν τα προϊόντα των δικών τους συλλογισμών, δεν θα είχαν εκτραπεί σε τέτοια ανοησία. Εμείς, όμως, ούτε και έτσι ας μην παύσουμε να τους διακηρύττουμε τα λόγια της Θείας Γραφής, προφυλάσσοντας ταυτόχρονα τις δικές μας ακοές από τα ολέθρια διδάγματά τους.

Αʹ. Παντού ο Παύλος επιδίωξε να καταδείξει την άφατη φιλανθρωπία του Θεού προς εμάς, όσο του ήταν δυνατό. Διότι, το ότι δεν είναι δυνατόν να αποδοθεί με απόλυτη ακρίβεια, άκουσε τι λέει ο ίδιος: «Ω βάθος πλούτου και σοφίας και γνώσεως Θεού! Πόσο ανεξερεύνητα είναι τα κρίματά του και ανεξιχνίαστοι οι δρόμοι του!». Εντούτοις, την καταδεικνύει όσο είναι δυνατόν. Τι σημαίνει, λοιπόν, αυτό που λέει: «Στον οποίο και λάβαμε κληρονομία, αφού προοριστήκαμε»;

Πάνω από κάθε αρχή και εξουσία. Και με ποιον συγκαθίζεις; Με Εκείνον. Ενώ ποιος ήσουν; Νεκρός, από τη φύση σου τέκνο οργής. Και τι είχες κατορθώσει; Τίποτα. Όντως, τώρα είναι η κατάλληλη ευκαιρία να αναφωνήσουμε: «Ω, βάθος πλούτου και σοφίας και γνώσεως Θεού!». Διότι, «με τη χάρη είστε σωσμένοι», λέει. Επειδή, για να μη σε κυριεύσει η έπαρση από το μέγεθος των ευεργεσιών, δες πώς σε συγκρατεί: «Με τη χάρη είστε σωσμένοι», λέει, «μέσω της πίστεως». Έπειτα, για να μην πλήξει πάλι το αυτεξούσιο, πρόσθεσε και τη δική μας συμβολή· και πάλι όμως την αναίρεσε, λέγοντας: «Και αυτό δεν προέρχεται από εμάς». Ούτε η πίστη, λέει, προέρχεται από εμάς· διότι, αν δεν είχε έλθει, αν δεν είχε καλέσει, πώς θα μπορούσαμε να πιστέψουμε;

Ω, βάθος πλούτου και σοφίας και γνώσεως Θεού! Πόσο ανεξερεύνητα είναι τα κρίματά του! Εδώ, αφού αναδρομικά επέστρεψε στους προηγούμενους χρόνους και κατανόησε την άνωθεν οικονομία του Θεού, από τότε που δημιουργήθηκε ο κόσμος μέχρι το παρόν, και αφού αναλογίστηκε με πόση ποικιλία οικονόμησε τα πάντα, εξεπλάγη και αναφώνησε, διαβεβαιώνοντας τους ακροατές ότι θα γίνουν οπωσδήποτε αυτά που είπε. Διότι δεν θα είχε αναφωνήσει και δεν θα είχε εκπλαγεί, εάν αυτό δεν επρόκειτο να συμβεί οπωσδήποτε. Και το ότι βέβαια υπάρχει βάθος, το γνωρίζει· το πόσο μεγάλο είναι όμως, δεν το γνωρίζει· διότι η φράση ανήκει σε κάποιον που θαυμάζει, όχι σε κάποιον που γνωρίζει το παν. Αφού λοιπόν θαύμασε και εξεπλάγη για την αγαθότητά Του, τη διακήρυξε, στο μέτρο του δυνατού, με δύο εμφατικά ουσιαστικά, τον πλούτο και το βάθος, και εξεπλάγη για το ότι και θέλησε και μπόρεσε να τα επιτελέσει αυτά, και μέσα από τα αντίθετα πραγμάτωσε τα αντίθετα. «Πόσο ανεξερεύνητα είναι τα κρίματά του!». Διότι όχι μόνο είναι αδύνατον να κατανοηθούν, αλλά ούτε καν να ερευνηθούν. «Και ανεξιχνίαστοι οι δρόμοι του». Δηλαδή οι οικονομίες Του· διότι και αυτές όχι μόνο δεν μπορούν να γίνουν γνωστές, αλλά ούτε καν να αναζητηθούν. Διότι ούτε κι εγώ, λέει, τα βρήκα όλα, παρά μόνο ένα μικρό μέρος, όχι το παν· επειδή μόνος Αυτός γνωρίζει σαφώς τα δικά Του. Γι' αυτό και πρόσθεσε: «Διότι ποιος εγνώρισε τον νου του Κυρίου; Ή ποιος έγινε σύμβουλός του; Ή ποιος του έδωσε κάτι πρώτος, ώστε να του ανταποδοθεί;». Αυτό δε που εννοεί είναι το εξής.

Διότι οι Ιουδαίοι δεν δίστασαν καθόλου να εφευρίσκουν κατηγορίες εναντίον του Κυρίου, γι' αυτό και, παρόλο που τηρούσε τα προστάγματα του νόμου, εντούτοις περιφρονούνταν από αυτούς. Αν όμως δεν εφάρμοζε τις διατάξεις του νόμου, ποιος άραγε θα έκλεινε τα αναίσχυντα στόματά τους, που θα ήταν έτοιμα να πουν τέτοια πράγματα, ότι δηλαδή από κάποια αδυναμία, μη μπορώντας να τηρήσει τα κελεύσματα του νόμου, εφευρίσκει και κηρύττει κάποιον άλλον ελαφρύ νόμο, επειδή ο ίδιος δεν έχει τη δύναμη να κάνει ή να πράξει τα του νόμου; Όμως βέβαια δεν ακολουθεί τα λόγια τους, επειδή επιτελούσε πολλά μυστήρια για χάρη της σωτηρίας μας και της θείας οικονομίας· εντούτοις έσπευδε να ελκύσει και εκείνων τη σωτηρία και να εκπληρώσει σε εμάς το μυστήριο της οικονομίας. Διότι η τήρηση του νόμου από τον ίδιο δεν αποσκοπεί σε τίποτε άλλο παρά στο να δώσει το πλήρωμα στον νόμο, και να αρχίσει να χορηγεί τις δωρεές της χάριτος. Και όχι μόνο αυτό, αλλά ότι ο νόμος αποτελούσε τύπο και σκιά των αληθινών πραγμάτων της χάριτος. Και ανέλαβε ο Θεός Λόγος στη δική του σάρκα τα του νόμου και, αφού έκλεισε τον νόμο, άνοιξε μέσω της δικής του ευσπλαχνίας τα χαρίσματα της θείας δωρεάς. Ας θαυμάσουμε λοιπόν τον Παύλο να αναφωνεί: «Ω βάθος πλούτου και σοφίας και γνώσεως Θεού, πόσο ανεξερεύνητα είναι τα κρίματά του και ανεξιχνίαστοι οι οδοί του». Και ο Χριστός αναφωνεί: «Δεν ήλθα για να καταργήσω τον νόμο ή τους προφήτες, αλλά για να εκπληρώσω».

Στα πρώτα δεν βρεθήκαμε πιστοί, και μας εμπιστεύθηκε μεγαλύτερα· δεν μπορέσαμε να απέχουμε από ένα δέντρο, και μας παρέσχε την άνω τρυφή· στον παράδεισο δεν σταθήκαμε σταθεροί, και μας άνοιξε διάπλατα τους ουρανούς. Δικαίως έλεγε ο Παύλος: «Ω βάθος πλούτου και σοφίας και γνώσεως Θεού!». Δεν υπάρχει πλέον μητέρα, δεν υπάρχουν πλέον ωδίνες, ούτε ύπνοι, ούτε συνουσίες και περιπτύξεις σωμάτων. Άνωθεν πλέον υφαίνεται η κατασκευή της φύσεώς σας, από το Άγιο Πνεύμα και το ύδωρ. Το δε ύδωρ προσλαμβάνεται, αποτελώντας τον τοκετό για αυτόν που γεννιέται.

βʹ. Διότι μη βλέπεις μόνο τούτο, ότι δηλαδή τον εξόρισε από τον παράδεισο, αλλά εξέτασε και το κέρδος που προέκυψε εξαιτίας αυτού. Διότι μετά την εκδίωξη από τον παράδεισο, αφού εργάστηκε εκείνα τα αμέτρητα αγαθά και επιτέλεσε τις ποικίλες οικονομίες, έστειλε τον ίδιο Του τον Υιό υπέρ εκείνων που ευεργετήθηκαν και όμως Τον μισούσαν, και τον ουρανό μας άνοιξε, και τον ίδιο τον παράδεισο άνοιξε διάπλατα, και εμάς, τους εχθρούς και αγνώμονες, μας έκανε υιούς Του. Γι' αυτό είναι πολύ κατάλληλο να πούμε τώρα: «Ω, βάθος πλούτου και σοφίας και γνώσεως Θεού!». Μας έδωσε επίσης το βάπτισμα για την άφεση των αμαρτιών, την απαλλαγή από την τιμωρία και την κληρονομία της Βασιλείας, υποσχέθηκε αμέτρητα αγαθά σε όσους επιτελούν το αγαθό, μας άπλωσε το χέρι Του και εξέχυσε το Πνεύμα Του στις καρδιές μας. Τι απομένει λοιπόν; Έπειτα από τόσα και τόσο σπουδαία αγαθά, ποια θα έπρεπε να είναι η διάθεσή μας απέναντί Του; Άραγε, ακόμη κι αν πεθαίναμε κάθε μέρα για Εκείνον που τόσο πολύ μας αγαπά, θα ξεπληρώναμε ποτέ την αξία τους, ή μάλλον θα καταθέταμε μόλις ένα ελάχιστο πολλοστημόριο του χρέους μας;

Θα πει, λοιπόν, κάποιος από τους ακροατές: πώς ο ίδιος έχει γίνει και βασιλεία των ουρανών και κόκκος, και μεγάλος και μικρός ως προς τον εαυτό του; Επειδή, λόγω της υπερβολικής του ευσπλαχνίας για το ίδιο του το πλάσμα, έγινε τα πάντα για τους πάντες, για να κερδίσει τους πάντες. Θεός ήταν, όπως ακριβώς και είναι και θα είναι λόγω της δικής του φύσης, και έγινε άνθρωπος για τη δική μας σωτηρία. Ώ, βάθος πλούτου και σοφίας και γνώσεως Θεού! Πόσο ανεξερεύνητες είναι οι κρίσεις του, και ανεξιχνίαστοι οι δρόμοι του! Ω κόκκε, διά του οποίου δημιουργήθηκε ο κόσμος, διά του οποίου σκορπίστηκε το σκοτάδι και ανακαινίστηκε η Εκκλησία! Αυτός ο κόκκος, όταν κρεμάστηκε στον σταυρό, επέδειξε τόσο μεγάλο μέγεθος δύναμης, ώστε, αν και ήταν ο ίδιος καθηλωμένος, με έναν μόνο λόγο άρπαξε τον ληστή από το ξύλο και τον μετέφερε στην τρυφή του παραδείσου· αυτός ο κόκκος, όταν λογχίστηκε στην πλευρά, ανέβλυσε ποτό αθανασίας για όσους διψούν· αυτός ο κόκκος του σιναπιού, αφού κατεβάστηκε από το ξύλο και τοποθετήθηκε σε κήπο, σκέπασε με τους κλάδους του ολόκληρη την υφήλιο· αυτός ο κόκκος του σιναπιού, αφού τοποθετήθηκε στον κήπο και άπλωσε τις ρίζες του στον Άδη, παίρνοντας μαζί του τις ψυχές που βρίσκονταν εκεί, μέσα σε τρεις ημέρες τις ανέβασε στον ουρανό· αυτός ο κόκκος του σιναπιού, αφού συντρίφθηκε πάνω στο ξύλο, πλήττοντας με τη δριμύτητά του τον αντίδικό μας όφι τον σκότωσε, και αφού αφύπνισε τον Άδη, επέστρεψε πάλι στον τόπο από τον οποίο είχε αναχωρήσει.

Ήταν υψηλός, και αυτή ταπεινή· υψηλός όχι κατά τον τόπο, αλλά κατά τη φύση. Ήταν ακήρατος, ανώλεθρη η ουσία του, άφθαρτη ήταν η φύση του, απερινόητος, αόρατος, ακατάληπτος, αιώνια υπάρχων, παραμένοντας πάντοτε ο ίδιος, υπερβαίνοντας τους αγγέλους, ανώτερος των άνω δυνάμεων, νικώντας κάθε λογισμό, υπερβαίνοντας τη διάνοια, χωρίς να μπορεί να ιδωθεί, παρά μόνο να γίνει κατανοητός μέσω της πίστης. Οι άγγελοι έβλεπαν και έτρεμαν, τα Χερουβίμ προέβαλαν τις φτερούγες τους για να σκεπαστούν, τα πάντα βρίσκονταν σε φόβο. Κοίταζε προς τη γη και την έκανε να τρέμει· απειλούσε τη θάλασσα και την αποξήραινε, ανέβλυζε ποταμούς από την έρημο· ζύγισε τα όρη με τον στατήρα και τις κοιλάδες με τον ζυγό. Πώς να το πω; Πώς να το περιγράψω; Η μεγαλωσύνη του δεν έχει τέλος, η σοφία του δεν έχει μέτρο, τα κρίματά του είναι ανεξιχνίαστα, οι οδοί του ανεξερεύνητες. Αλλά αυτός, ο τόσο μέγας και σπουδαίος, αν είναι ασφαλές να ειπωθεί ακόμη και τούτο, τόσο μέγας και σπουδαίος παρέμεινε.

Γνωρίζοντας, λοιπόν, όλα αυτά, ας στοχαζόμαστε με αυτόν τον τρόπο περί της πρόνοιας του Θεού και ας αποστομώνουμε εκείνους που φέρνουν αντιρρήσεις. Και εάν συμβαίνει κάτι το οποίο υπερβαίνει τη δική μας διάνοια, ας μη νομίζουμε εξαιτίας αυτού ότι τα δικά μας ζητήματα στερούνται προνοίας, αλλά, κατανοώντας εν μέρει την πρόνοιά Του, για τα ακατάληπτα ας υποχωρούμε μπροστά στο ανεξιχνίαστο της σοφίας Του. Διότι, αν είναι αδύνατον σε έναν αδαή να κατανοήσει την τέχνη ενός ανθρώπου, πολύ περισσότερο είναι αδύνατον να συλλάβει η ανθρώπινη διάνοια το άπειρο της πρόνοιας του Θεού· διότι είναι ανεξερεύνητα τα κρίματά Του και ανεξιχνίαστοι οι δρόμοι Του. Όμως, αποκτώντας μέσα από τα λίγα σαφή και ξεκάθαρη πίστη και για τα πάντα, ας Τον ευχαριστούμε για όλα όσα συμβαίνουν.

δʹ. Αυτήν λοιπόν αποκαλύπτοντας ο προφήτης έλεγε: «Και τα Σεραφείμ στέκονταν γύρω του, και με τις δύο πτέρυγες σκέπαζαν το πρόσωπό τους, με τις άλλες δύο σκέπαζαν τα πόδια τους, και με τις άλλες δύο πετούσαν, και έκκραζαν: Άγιος, άγιος, άγιος», από την έκπληξη, από τον θαυμασμό, από εκείνη τη μεγαλοπρέπεια, από τη δόξα. Και πάλι ο Δαβίδ, έχοντας κατανοήσει αυτό ακριβώς το κάλλος και έχοντας εκπλαγεί από τη δόξα εκείνης της μακάριας φύσης, έλεγε: «Ζώσου τη ρομφαία σου στον μηρό σου, δυνατέ, με την ωραιότητά σου και με το κάλλος σου». Γι' αυτό και ο Μωυσής επιθυμούσε πολλές φορές να τον δει, πληγωμένος από αυτόν τον θείο πόθο και ερωτευμένος με εκείνη τη δόξα. Γι' αυτό και ο Φίλιππος έλεγε: «Δείξε μας τον Πατέρα, και μας αρκεί». Μάλλον δε, όσα κι αν πούμε, ούτε ένα μικρό ούτε ένα αμυδρό ίχνος από εκείνη τη μεγαλοπρέπεια δεν θα μπορέσουμε να παραστήσουμε. Αλλά θέλεις να απαριθμήσουμε τις ευεργεσίες του; Όμως ούτε και αυτές κανένας λόγος δεν θα μπορέσει να τις παραστήσει. Γι' αυτό ο Παύλος έλεγε: «Ευχαριστία ας είναι στον Κύριο για την ανεκδιήγητη δωρεά του». Και πάλι: «Εκείνα που μάτι δεν είδε και αυτί δεν άκουσε και σε καρδιά ανθρώπου δεν ανέβηκαν, αυτά ετοίμασε ο Θεός για όσους τον αγαπούν». Και πάλι: «Ω βάθος πλούτου και σοφίας και γνώσης του Θεού! Πόσο ανεξερεύνητα είναι τα κρίματά του, και ανεξιχνίαστοι οι δρόμοι του!». Αλλά την άπειρη αγάπη που έδειξε για εμάς, ποιος λόγος θα μπορέσει να την παραστήσει;

Και θα είχε εξέλθει και θα είχε πετάξει μακριά και θα είχε εγκαταλείψει το σώμα έρημο, εάν ο άγγελος δεν την προλάβαινε ταχέως και δεν την απάλλασσε από την αγωνία, επαναφέροντάς την πάλι στο οικείο της κατάλυμα. Εάν, λοιπόν, εκείνος ο δίκαιος, που είχε τόσο μεγάλη παρρησία, δεν άντεξε βλέποντας έναν άγγελο, αυτοί που απέχουν τόσο πολύ από αυτόν, και οι οποίοι δεν περιεργάζονται άγγελο, αλλά τον ίδιο τον Δεσπότη των αγγέλων, τι πρόκειται να πάθουν; Εκείνος δάμασε τον θυμό των λεόντων· εμείς όμως δεν μπορούμε να επικρατήσουμε ούτε των αλεπούδων· εκείνος έσχισε τον δράκοντα στη μέση· εμείς όμως φοβόμαστε ακόμη και τα απλά ερπετά. Και εάν ένας τέτοιος και τόσο σπουδαίος άνθρωπος, βλέποντας άγγελο να έρχεται προς αυτόν, κυριεύθηκε από βαριά σκοτοδίνη, τι απολογία θα έχουν αυτοί που επιχειρούν να διεισδύσουν σε εκείνη τη μακάρια φύση; Για τον λόγο αυτόν, ο Παύλος, γεμάτος έκπληξη, έλεγε: «Ω, βάθος πλούτου και σοφίας και γνώσεως Θεού! Πόσο ανεξερεύνητα είναι τα κρίματά του, και ανεξιχνίαστοι οι δρόμοι του!». Δεν είπε, ακατάληπτα, αλλά, Ανεξερεύνητα.

Αν λοιπόν δεν μπορεί να εξερευνηθεί, πολύ περισσότερο είναι αδύνατο να κατανοηθεί. Και είναι ανεξιχνίαστες οι οδοί Του. Οι οδοί Του είναι ανεξιχνίαστες, και ο Ίδιος είναι καταληπτός, πες μου; Τι λες; Τα κρίματά Του είναι ανεξερεύνητα, οι οδοί Του ανεξιχνίαστες, εκείνα που ετοίμασε για όσους Τον αγαπούν δεν ανέβηκαν σε ανθρώπινη καρδιά, η μεγαλωσύνη Του δεν έχει πέρας, η σύνεσή Του δεν έχει αριθμό, τα πάντα είναι ακατάληπτα· και ο Ίδιος μόνος είναι καταληπτός; Και ποια υπερβολή μανίας δεν θα περιείχε αυτό; Ποιος δεν θα σας θρηνούσε για την παραφροσύνη και γι' αυτήν την έσχατη άνοια; Ας φροντίσουμε, αγαπητοί, να την αποβάλουμε με όση δύναμη διαθέτουμε, έχοντας διαρκώς τον Παύλο νοερά μπροστά στα μάτια μας, να αναφωνεί με δέος και να λέει: Πόσο ανεξερεύνητα είναι τα κρίματά Του, και ανεξιχνίαστες οι οδοί Του! Σε Αυτόν ανήκει η δόξα στους αιώνες.

Εγώ όμως σήμερα, αφού έζωσα την οσφύ μου με την αλήθεια, και ενδύθηκα τον θώρακα της δικαιοσύνης, και υπόδησα τα πόδια μου με την ετοιμασία του Ευαγγελίου της ειρήνης, ξεκινώ να αναλαμβάνω αγώνα εναντίον των αιρετικών. Καταπιάνομαι με τους αγώνες, όχι αντιπαραθέτοντας λόγια στα λόγια, ούτε διαλύοντας τις αλληλουχίες των προτάσεων με ρητορική δεινότητα, αλλά διασπώντας σαν ιστό αράχνης τα επιδέξια επιχειρήματα των αιρετικών με τη φωνή του κειμένου που μόλις αναγνώστηκε στο ακέραιο. Και το αποστολικό ανάγνωσμα είναι το εξής: Ώ, βάθος πλούτου και σοφίας και γνώσεως Θεού! Πόσο ανεξερεύνητα είναι τα κρίματά του, και ανεξιχνίαστες οι οδοί του! Τι λες, ω Παύλε; Ο πλούτος του Θεού κείτεται στο βάθος, και γνωρίζεται στο ύψος;

Διότι, όπως ακριβώς εκείνη η ράβδος έδωσε καρπό παρά φύσιν, έτσι και εδώ παρά φύσιν η Παρθένος εβλάστησε το άνθος της ευσέβειας. Επειδή η Γραφή λέει: «Θα εξέλθει ράβδος από τη ρίζα του Ιεσσαί και άνθος θα αναβλαστήσει από αυτήν». Μήπως, λοιπόν, μάταια θαυμάζει ο Παύλος τον πλούτο του Θεού, δηλαδή την ένσαρκη οικονομία του Χριστού; Αλίμονο στην απιστία των αιρετικών! Αλίμονο στη λύσσα και στη θεομάχο γλώσσα τους! Ο Παύλος, ο πολίτης των ουρανών, ο θεατής του παραδείσου, ο διάπυρος εραστής του Χριστού, ο ακροατής των άρρητων μυστηρίων, όταν επιχείρησε να ερευνήσει την οικονομία, έφριξε και τον κατέλαβε ίλιγγος· και εσείς δεν φρίττετε όταν προσπαθείτε να ερμηνεύσετε τη θεότητα; Ο Παύλος αποκαλεί τα κρίματα του Θεού ανεξερεύνητα· και εσύ ερευνάς τη φύση του Πατρός σαν να ήταν κάτι εύκολα προσιτό; Είναι πλέον καιρός να σε καλέσω, αφού μετανοήσεις με συντριβή, να αποκηρύξεις όσα ακατονόμαστα έχεις πει. Δεν γνωρίζεις πώς γέννησε η Παρθένος, και θέλεις να μάθεις πώς γέννησε ο Θεός; Αγνοείς πώς έγινε η κατά σάρκα γέννηση του Χριστού στα χρόνια του Ηρώδη, και τολμάς να ερμηνεύεις και επιχειρείς να εξετάζεις τη γέννηση από τον Πατέρα, η οποία συντελέστηκε άναρχα, ανερμήνευτα, σεπτά, ανέκφραστα, πριν από κάθε έννοια και καιρούς και αιώνες, και χωρίς καμία απολύτως μεσολάβηση;

Διότι, όταν μεν θέλει να παρουσιάσει το ανενδεές του, λέει ότι δεν έχει σύμβουλο· όταν όμως θέλει να δείξει το ομότιμο του Μονογενούς, ονομάζει σύμβουλο τον Υιό του Θεού. Και για να μάθεις και τα δύο αυτά, ότι δηλαδή οι προφήτες ονομάζουν τον Υιό σύμβουλο, όχι επειδή ο Πατέρας έχει ανάγκη συμβουλής, αλλά για να μάθουμε την τιμή του Μονογενούς, και ότι πάλι δεν χρειάζεται σύμβουλο, άκουσε τον Παύλο που λέει: «Ω, βάθος πλούτου και σοφίας και γνώσεως Θεού! Πόσο ανεξερεύνητα είναι τα κρίματά του, και ανεξιχνίαστοι οι δρόμοι του!».

Ο δε Παύλος, χωρίς να εγκύψει στην έρευνα της ίδιας της ουσίας, αλλά μόνο στην πρόνοιά Του, ή μάλλον έχοντας εξετάσει ένα μικρό μόνο μέρος αυτής της πρόνοιας, το οποίο φανερώθηκε με την κλήση των εθνών, βλέποντάς την σαν αχανές και ακατάληπτο πέλαγος, αναφώνησε τα εξής: «Ω βάθος πλούτου και σοφίας και γνώσεως Θεού! Πόσο ανεξερεύνητα είναι τα κρίματά Του και ανεξιχνίαστοι οι δρόμοι Του!» Και ήταν μεν επαρκής η απόδειξη μέσω αυτών· εγώ όμως δεν αρκέστηκα στους προφήτες, δεν σταμάτησα στους αποστόλους, αλλά ανέβηκα στον ουρανό, σας έδειξα τον χορό των αγγέλων να λέει: «Δόξα εν υψίστοις Θεώ και επί γης ειρήνη, εν ανθρώποις ευδοκία». Ακούσατε πάλι τα Σεραφείμ να εκπλήσσονται και με ιερό δέος να κράζουν: «Άγιος, άγιος, άγιος Κύριος Σαβαώθ· πλήρης πάσα η γη της δόξης αυτού». Πρόσθεσα και τα Χερουβίμ να βοούν: «Ευλογημένη η δόξα Του από τον τόπο Του». Κάτω τρεις μάρτυρες, πάνω τρεις μάρτυρες, που φανερώνουν το απρόσιτο της δόξας του Θεού. Αναμφισβήτητη λοιπόν ήταν η απόδειξη, και γινόταν μεγάλη επευφημία, και συνέπαιρνε η θέρμη το ακροατήριο, και φλεγόταν το εκκλησίασμα. Εγώ δε χαιρόμουν, όχι επειδή επαινούμουν ο ίδιος, αλλά επειδή δοξαζόταν ο Δεσπότης μου.