Πατερικές αναφορές στο ΠΡΟΣ ΡΩΜΑΙΟΥΣ 13:10

Διότι βεβαίως δεν αγνοήσατε τα όσα μας συμβαίνουν, τιμιώτατοι αδελφοί, η είδηση των οποίων έφθασε μέχρι και τα πέρατα της οικουμένης, ούτε φυσικά στερείστε εσείς συμπόνιας προς τους ομόψυχους αδελφούς, όντας μαθητές του Αποστόλου ο οποίος διδάσκει ότι η αγάπη προς τον πλησίον είναι το πλήρωμα του νόμου. Αλλά, όπως είπαμε, η δίκαιη κρίση του Θεού συγκράτησε την ορμή σας, επιμετρώντας ώστε να εκπληρωθεί σε εμάς η καθορισμένη για τις αμαρτίες μας θλίψη.

Πώς, λοιπόν, αυτοί που αποστρέφονται το ψεύδος, αυτοί που έχουν διδαχθεί ότι η αγάπη είναι το πλήρωμα του νόμου, αυτοί που επαγγέλλονται ότι βαστάζουν τα ασθενήματα των αδυνάτων, καταδέχθηκαν να επιρρίψουν σε εμάς αυτές τις συκοφαντίες και να μας κατακρίνουν με βάση ξένα συγγράμματα; Αν και πολλά αναλογίστηκα μέσα μου, αδυνατώ να βρω την αιτία, εκτός εάν, όπως είπα εξ αρχής, θεωρήσω ότι και η λύπη γι' αυτά αποτελεί μέρος των τιμωριών που μου οφείλονται εξαιτίας των αμαρτιών μου.

«Και εάν έχω το χάρισμα της προφητείας και γνωρίζω όλα τα μυστήρια, και εάν έχω όλη την πίστη, ώστε να μετακινώ όρη, αλλά δεν έχω αγάπη, δεν είμαι τίποτα. Και εάν μοιράσω όλα τα υπάρχοντά μου, και εάν παραδώσω το σώμα μου για να καώ, αλλά δεν έχω αγάπη, σε τίποτα δεν ωφελούμαι.» Και αλλού, με τρόπο πιο καθολικό και πιο σφοδρό, λέει: «Εάν ακόμη προσπαθούσα να αρέσω σε ανθρώπους, δεν θα ήμουν δούλος του Χριστού.» Εάν δε επιζητάς και μαρτυρία της Παλαιάς Διαθήκης για την επιβεβαίωση αυτής της κρίσης, ο Μωυσής λέει: «Να αγαπήσεις Κύριον τον Θεό σου με όλη σου την καρδιά, και με όλη σου τη διάνοια, και με όλη σου τη δύναμη· και να αγαπήσεις τον πλησίον σου όπως τον εαυτό σου.» Σε αυτά προσθέτει ο Κύριος: «Σε αυτές τις δύο εντολές στηρίζονται όλος ο νόμος και οι προφήτες.» Μαρτυρεί δε και ο Απόστολος, λέγοντας: «Το πλήρωμα, λοιπόν, του νόμου είναι η αγάπη.» Ότι δε δεν μένουν ατιμώρητοι όσοι δεν κατορθώνουν να τηρήσουν αυτές, καθώς και τα δικαιώματα που υπάγονται σε αυτές, αλλά είναι υπόδικοι τιμωρίας, ο ίδιος ο Μωυσής διαβοά, λέγοντας: «Επικατάρατος είναι καθένας που δεν εμμένει σε όλα όσα είναι γεγραμμένα σε τούτο το βιβλίο.» Ο δε Δαβίδ λέει: «Εάν είχα κατά νου αδικία στην καρδιά μου, ας μην με εισακούσει ο Κύριος»· και αλλού: «Εκεί θα κυριευθούν από φόβο, όπου δεν υπήρχε φόβος, διότι ο Θεός διασκόρπισε τα οστά των ανθρωπαρέσκων.»

Και πράγματι, θα πούμε εμείς, ω φίλε, ορθότατα θα προσθέσεις αυτόν τον λόγο για αυτά. Διότι καρπός της ανώτατης ουσίας είναι εκείνα που ιδίως και κυρίως είναι συνυφασμένα με αυτήν. Αλλά μπορεί κανείς ερευνώντας να διαπιστώσει ότι κάθε είδος αρετής είναι συμπληρωματικό της αγάπης, και καθετί που θα φαινόταν ότι είναι ένα αγαθό που επιτυγχάνεται, αποβλέπει κατά κάποιον τρόπο προς αυτήν και έχει στραφεί προς αυτήν. Γι' αυτόν τον λόγο, προέχουσα και πρώτη εντολή κατά τον νόμο, είναι το να αγαπάς Κύριον τον Θεό με όλη την ψυχή και με όλη την καρδιά και με όλη τη διάνοια. Δεύτερη δε, αδελφή και γειτονική με εκείνη είναι η αγάπη προς τον πλησίον, η οποία περιέχει ολόκληρο το πλήρωμα του νόμου. Γι' αυτό και ο θεσπέσιος Παύλος, ανακεφαλαιώνοντας σε αυτό κάθε εντολή, γράφει: «Διότι το δεν θα μοιχεύσεις, δεν θα φονεύσεις, δεν θα επιορκήσεις, και οποιαδήποτε άλλη εντολή υπάρχει, ανακεφαλαιώνεται σε τούτον τον λόγο: θα αγαπήσεις τον πλησίον σου όπως τον εαυτό σου. Πλήρωμα λοιπόν του νόμου είναι η αγάπη». Και ότι έχει περιλάβει μέσα στα δικά της όρια την ιδέα κάθε αρετής, και τη συγκρατεί σαν να έχει κλείσει στην αγκαλιά της τα αγαθά, πάλι ο ίδιος ο σοφότατος Παύλος θα το επιμαρτυρήσει αναφωνώντας: «Η αγάπη δεν περιαυτολογεί, δεν υπερηφανεύεται, δεν ασχημονεί, δεν ζητεί τα δικά της», και τα όσα συνδέονται με αυτά· διότι είναι μακρύ να περιγράψει κανείς το μέτρο της αγάπης.

Απόλυσε με άφεση, δηλαδή ελευθέρωσε από την επιβληθείσα στενοχώρια· επίτρεψε σε όσους κοπιάζουν να αναπαυθούν πλέον. Και διάρρηξε κάθε άδικο συμβόλαιο· όπως νομίζω, εννοεί τα γραμμάτια των τοκογλύφων, τα οποία συχνά συντάσσονται χωρίς καν να έχει δοθεί τόσο μεγάλο χρηματικό ποσό όσο αυτό που ορίζει το συμβόλαιο. Όταν, λοιπόν, απέχεις από αυτά, λέει, τότε πρόσθεσε αυτό που λείπει. Και αυτό είναι το να προσφέρεις στον πλησίον τα αγαθά της αγάπης. Διότι το πλήρωμα του νόμου είναι η αγάπη, σύμφωνα με τα γεγραμμένα. Η δε εκπλήρωση της αγάπης προς τους αδελφούς, και η απόδειξη της ευσπλαχνίας που τιμάται από τον Θεό, είναι το να μοιράζεις το ψωμί σου στον πεινασμένο, να βάζεις στο σπίτι σου φτωχούς άστεγους, και να ντύνεις τους γυμνούς, και στους οικείους του σπέρματος, δηλαδή στους συγγενείς, να απονείμεις την επαρκή, νομίζω, φροντίδα και να μοιράζεσαι μαζί τους την αφθονία της ευημερίας που σου έχει δοθεί από τον Θεό. Παρατήρησε δε ότι δεν είναι το ίδιο πράγμα το να απέχεις από τα κακά με το να πράττεις το αγαθό. Ούτε θα αρκούσε σε κάποιον για καύχηση ενώπιον του Θεού το ότι δεν έπραξε το φαύλο, αλλά πρέπει οπωσδήποτε και με κάθε τρόπο να έπεται και η οφειλή να εκπληρώνεται η αγαθοεργία και να προσκολλάται κανείς στα έργα της ευσέβειας. Διότι το να λύνεις τους ασφυκτικούς δεσμούς των βίαιων συναλλαγών, και κάθε δεσμό αδικίας, και το να διαρρηγνύεις κάθε άδικο συμβόλαιο, δεν είναι τίποτε άλλο, παρά μόνο η απομάκρυνση από τη φαυλότητα.

Αυτά λοιπόν, όπως νομίζω, θα μπορούσε εύλογα να μας υποδείξει το «Και συ στον Θεό σου θα επιστρέψεις», το οποίο εμπεριέχει απειλή, όπως είπα, πάρα πολύ καλά αναμειγμένη με χρηστές υποσχέσεις. Στη συνέχεια λοιπόν, σαν να μαστιγώνεται ήδη και ενώ βρίσκεται στην ίδια την κατάσταση του να δέχεται τα χτυπήματα, ο Θεός του φωνάζει: «Έλεος και κρίση να τηρείς, και να πλησιάζεις προς τον Θεό σου διαπαντός». Διότι, όπως ακριβώς αν κάποιος κύριος έλεγε σε έναν υπηρέτη που παιδαγωγείται και ενώ βρίσκεται υπό τη μαστίγωση, με οίκτο αλλά ταυτόχρονα και με αγανάκτηση: «Να είσαι σώφρων και υπάκουος, και μην περιφρονείς τις εντολές του κυρίου σου», με τον ίδιο τρόπο, νομίζω, και ο Θεός των όλων λέει στον Εφραΐμ, που κατά κάποιον τρόπο δέχεται χτυπήματα και παιδαγωγείται από τις συμφορές του πολέμου: «Έλεος και κρίση να τηρείς, και να πλησιάζεις προς τον Θεό σου διαπαντός». Είναι σαν να του έλεγε ίσως: «Να γνωρίζεις ότι για αυτήν την αιτία δέχεσαι τα χτυπήματα, επειδή δεν φύλαξες ούτε τίμησες αυτά που είναι σε εμένα φίλα και αγαπητά». Το μεν έλεος, λοιπόν, φανερώνει την αγάπη· και η αγάπη είναι η εκπλήρωση του νόμου, διότι «στον πλησίον κακό δεν εργάζεται», σύμφωνα με τη φωνή του μακαρίου Παύλου. Το δε κρίμα φανερώνει τη δικαιοπραγία, δηλαδή τη δικαιοσύνη, και την τήρηση του θείου θελήματος. Διότι ο νόμος έχει ονομαστεί «κρίμα» από τη θεόπνευστη Γραφή.

Αναζητείται, λοιπόν, από εμάς ο Θεός μέσα από την επιλογή μας να διψούμε να πράττουμε όσα είναι αρεστά σε Αυτόν, έχοντας αποβάλει κάθε ραθυμία. Θα εφαρμόσουμε δε και το δίκαιο, εκπληρώνοντας τον θείο Του νόμο και κατορθώνοντας εντελώς άοκνα την αρετή. Και θα κερδίσουμε πάλι τη δόξα της δικαιοσύνης, στεφανωμένοι πολύ καλά με τα καυχήματα της αγαθοεργίας και διατρέχοντας το πραγματικά ένδοξο και άμωμο μονοπάτι της προς τον Θεό ευσέβειας και της προς τους αδελφούς αγάπης. Διότι «πλήρωμα του νόμου είναι η αγάπη», σύμφωνα με το γεγραμμένο. Πρέπει δε, νομίζω, να προσθέσω σε όσα είπα και το να τα αποκρινόμαστε, δηλαδή να μιλάμε και σε άλλους και να νουθετούμε τους αδελφούς. Διότι έτσι, και όχι διαφορετικά, θα είμαστε τέλειοι ως προς την αρετή. Έτσι και ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός είπε ότι ο πλέον δοκιμασμένος σε έργο και σε λόγο θα ονομαστεί μέγας στη βασιλεία των ουρανών. Ελάχιστος δε θα ονομαστεί εκείνος που έχει μελετήσει να καθοδηγεί τους άλλους και επαρκεί για αυτό, αλλά ο ίδιος δεν ανέχεται να πράττει όσα θεωρεί ότι είναι σωστά και τα οποία προστάζει σε κάποιους να κατορθώσουν. Δεν ταλανίζει άλλωστε κάπου και τους διδασκάλους των Ιουδαίων λέγοντας έτσι: «Ουαί σε εσάς γραμματείς και Φαρισαίοι υποκριτές, διότι δένετε φορτία βαριά και δυσβάστακτα, και τα επιθέτετε στους ανθρώπους, αλλά οι ίδιοι», λέει, «ούτε με την άκρη του δακτύλου σας δεν τα αγγίζετε.» Άρα, απόδειξη της τελειότατης θεοσέβειας είναι το να κατορθώνει κανείς την αρετή, αλλά και να διδάσκει στους άλλους τα μέσα με τα οποία θα μπορούσαν να γίνουν λαμπροί.

Αφού απέρριψε ως κάλπικο το πένθος, ως άχρηστο και ανωφελές, και χλεύασε τον μάταιο κόπο τους, τους κατευθύνει πλέον προς εκείνα που συντελούν τα μέγιστα στην ωφέλεια, και αφού κατέστησε σαφή και ξεκάθαρη την οδό του τρόπου ζωής που του είναι ευάρεστος, διαφωτίζει πλήρως το νόημα τόσο του ίδιου του νόμου όσο και των προφητικών κηρυγμάτων. Διότι ο νομοθέτης ευφραίνεται με την ορθή και άμεμπτη κρίση· έχει τιμήσει σε ύψιστο βαθμό και με ιδιαίτερη επιμέλεια το έλεος και τη φιλαλληλία, και θεωρεί άξια επαίνου την αγάπη προς τα ορφανά και τη συμπόνια προς τις γυναίκες που είναι βεβαρημένες με τη χηρεία· αποδιώχνει, βεβαίως, ως βέβηλη την πλεονεξία, όπως και κάθε καταπίεση που γίνεται εις βάρος των πιο αδύναμων, και θέλει εκείνοι που έχουν επιλέξει να φρονούν σύμφωνα με το θέλημά του να είναι χρηστοί και αμνησίκακοι. Είπε άλλωστε κάπου και ο ίδιος ο Χριστός: «Συγχωρείτε και θα συγχωρεθείτε»· και μάλιστα τους δίδαξε όταν προσεύχονται να λένε: «Άφες ημίν τα οφειλήματα ημών, ως και ημείς αφήκαμεν τοις οφειλέταις ημών, και μη εισενέγκης ημάς εις πειρασμόν, αλλά ρύσαι ημάς από του πονηρού». Διότι ο φιλοικτίρμων Θεός συγχωρεί τα πταίσματα σε όσους συγχωρούν τους άλλους, ενώ «οι οδοί των μνησίκακων οδηγούν στον θάνατο», σύμφωνα με τα γραφόμενα στο βιβλίο των Παροιμιών. Και για το ότι η αγάπη αποτελεί την πλήρωση όλου του νόμου, πώς θα μπορούσε να αμφιβάλλει κανείς, από τη στιγμή που ο θεσπέσιος Παύλος γράφει τα εξής;

Διότι εκείνος που αγαπά τον άλλον, έχει εκπληρώσει τον νόμο. Διότι το: «Δεν θα μοιχεύσεις, δεν θα φονεύσεις, δεν θα κλέψεις, δεν θα επιθυμήσεις», και οποιαδήποτε άλλη εντολή, ανακεφαλαιώνεται σε τούτο τον λόγο, στο: «Θα αγαπήσεις τον πλησίον σου σαν τον εαυτό σου». Η αγάπη δεν εργάζεται το κακό στον πλησίον. Επομένως, το πλήρωμα του νόμου είναι η αγάπη.» Ακούς πώς ολόκληρος ο λόγος περικλείεται στον όρο της αγάπης. Διότι όσες πράξεις φαίνεται ότι παραβαίνουν τον θείο νόμο, αυτές οπωσδήποτε έχουν γλιστρήσει έξω από τα όρια της αγάπης. Ενώ σε όσες ευλόγως ακολουθεί ο θαυμασμός, σε αυτές διαπιστώνεται το χαρακτηριστικό να βρίσκονται εμπράκτως μέσα στην αγάπη. Διότι εκείνος μεν που αδικεί δεν αγαπά τον πλησίον, εκείνος δε που μισεί την αδικία βεβαίως αγαπά, εκπληρώνοντας με αυτό ολόκληρο τον νόμο. Διότι η προθυμία να τιμά κανείς την αγάπη προξενεί την εκπλήρωση όσων ορίζει ο νόμος, ενώ η αμέλεια προς αυτήν γεννά όσα κατακρίνονται από τον νόμο. Διότι ποιος, πες μου, θα πήγαινε στη γυναίκα κάποιου άλλου και θα προσέβαλλε ξένους γάμους, εάν από αγάπη δίσταζε να λυπήσει κάποιον; Και ποιος, νομίζω, δεν θα απέφευγε με κάθε δύναμη τον φόνο, αν συγκρατούνταν στην πραότητα από τον σεβασμό και την τιμή προς το θύμα σαν με κάποιο χαλινάρι;

δ'. Εκτός δε από όλα αυτά τα αγαθά, ας τιμάται και ο νόμος της εν Χριστώ αδελφοσύνης, και ας επικρατεί ο θεσμός της προς αλλήλους αγάπης. Διότι «πλήρωμα του νόμου είναι η αγάπη», κατά το γεγραμμένο. Θεωρούμε δε ως καρπό της αγάπης το να ελεούμε αυτούς που βρίσκονται σε ένδεια και στερούνται τα αναγκαία.

Για τον λόγο αυτό προσθέτει αμέσως λέγοντας: «Και τη στρουθοκάμηλο και τον γλάρο». Διότι νομίζω ότι αυτά είναι απληστότατα και συλλέγουν διαρκώς ό,τι βρεθεί μπροστά τους. Έπειτα λέει: «Και το γεράκι και τα όμοιά του, και τον νυκτοκόρακα, και τον καταρράκτη, και την ίβιδα, και τον πορφυρίωνα, και τον πελεκάνο, και τον κύκνο». Αυτά θα μπορούσαν να περιγράψουν εκείνους που με ωμότητα και αγριότητα επιβουλεύονται άλλους, και επιτίθενται αχαλίνωτα σε όποιους τυχόν μπορούν, ώστε να μη διστάζουν να επιφέρουν σε κάποιους ακόμη και κίνδυνο ζωής και φόβο. Διότι το γεράκι εφορμά τρομερά εναντίον κάθε πιο αδύναμου πτηνού, και ορμά εναντίον των σπουργιτιών, και αφού τα πιάσει τα εξοντώνει· ο καταρράκτης πάλι, και η ίβιδα, και ο πορφυρίωνας, και θα προσέθετα και ο πελεκάνος, μανιώδως επιτίθενται στα ψάρια, και κάνουν τροφή τους τον όλεθρο εκείνων. Τέτοιοι είναι όλοι, όσον αφορά τους τρόπους και την αγριότητα των ηθών τους, αυτοί που δεν θεωρούν καθόλου σημαντικό το να εξοντώνουν κάποιους, προκειμένου να ικανοποιήσουν τη δική τους ευχαρίστηση· οι οποίοι έχουν παραμερίσει τον νόμο της φιλαλληλίας και έχουν συγκρουστεί με τους θεσμούς της αγάπης, και για τον λόγο αυτό θα μπορούσαν δικαίως να ακούσουν από εμάς το εξής: «Μην επιδιώκετε μόνο το δικό σας συμφέρον, αλλά και των άλλων· διότι η αγάπη, λέει, δεν προξενεί κακό στον πλησίον». Είπε πάλι ότι πρέπει να αποφεύγονται η κουκουβάγια, και ο ερωδιός, και ο χαραδριός, και τα όμοιά τους, ο τσαλαπετεινός και η νυχτερίδα.

Επομένως, καθώς σταδιακά καθαρίζεται, φτάνει στην τελειότητα του καθαρισμού, αυξανόμενη στην αγάπη τόσο, όσο μειώνεται ως προς τον φόβο, ώστε με αυτόν τον τρόπο να φτάσει στην τέλεια αγάπη, στην οποία, όπως έχει ειπωθεί, δεν υπάρχει φόβος, αλλά πλήρης απάθεια που ενεργείται μέσω της δόξας του Θεού. Ας είναι λοιπόν σε εμάς ως αδιάκοπο καύχημα των καυχημάτων πρώτα ο φόβος του Θεού, και έπειτα η αγάπη, το πλήρωμα του νόμου της εν Χριστώ τελειότητας. {ιη'.} Ψυχή που δεν έχει απαλλαγεί από τις κοσμικές φροντίδες, ούτε τον Θεό θα αγαπήσει γνήσια ούτε τον διάβολο θα αποστραφεί όπως του αξίζει· διότι έχει ήδη ως βαρύ κάλυμμα τη μέριμνα του βίου. Επομένως, σε τέτοιες περιπτώσεις ο νους δεν μπορεί να γνωρίσει το εσωτερικό του δικαστήριο, ώστε να δοκιμάζει μέσα του αλάνθαστα τις αποφάσεις της κρίσης του. Γι' αυτόν τον λόγο, η αναχώρηση είναι απολύτως χρήσιμη. {ιθ'.} Ίδιον της καθαρής ψυχής είναι ο άφθονος λόγος, ο άκακος ζήλος, και ο αδιάκοπος έρωτας προς τον Κύριο της δόξας. Τότε βεβαίως και ο νους ρυθμίζει με ακρίβεια τις δικές του πλάστιγγες, παριστάμενος στη δική του διάνοια σαν σε ένα πεντακάθαρο κριτήριο. {κ'.} Πίστη χωρίς έργα και έργο χωρίς πίστη θα αποδοκιμαστούν με τον ίδιο τρόπο· διότι πρέπει ο πιστός να προσφέρει στον Κύριο την πίστη που αποδεικνύεται έμπρακτα. Διότι ούτε στον πατέρα μας Αβραάμ η πίστη θα λογιζόταν ως δικαιοσύνη, εάν δεν προσέφερε το παιδί του ως καρπό της. {κα'.}

Διότι, όπως ακριβώς στα ζωγραφικά πορτρέτα η προσθήκη του ζωηρού συνόλου των χρωμάτων στην εικόνα διασώζει την ομοιότητα του εικονιζομένου μέχρι και στο μειδίαμα, έτσι και σε εκείνους που αναζωγραφούνται προς τη θεία ομοίωση από τη θεία χάρη, ο φωτισμός της αγάπης, όταν προστεθεί στην ολοκληρωτική ωραιότητα του «καθ' ομοίωσιν», φανερώνει τι είναι το «κατ' εικόνα». Διότι καμία άλλη αρετή δεν μπορεί να προσπορίσει απάθεια στην ψυχή, παρά μόνον η αγάπη. Επειδή το πλήρωμα του νόμου είναι η αγάπη. Ώστε, λοιπόν, ο εσωτερικός μας άνθρωπος ανακαινίζεται μέρα με τη μέρα μέσω της γεύσης της αγάπης, και ολοκληρώνεται με την τελειότητά της. {90.} Το Άγιο Πνεύμα, λοιπόν, στην αρχή της προκοπής, εάν αγαπήσουμε θερμά την αρετή του Θεού, δίνει στην ψυχή να γευθεί με κάθε αίσθηση και εσωτερική πληροφορία τη γλυκύτητα του Θεού, προκειμένου ο νους να γνωρίσει με ακριβή επίγνωση το τέλειο έπαθλο των φιλόθεων κόπων. Έπειτα, όμως, κρύβει για πολύ καιρό τον πλούτο αυτού του ζωοποιού δώρου, ώστε, ακόμη και αν κατορθώσουμε όλες τις άλλες αρετές, να μη νομίζουμε καθόλου ότι είμαστε κάτι, επειδή δεν έχουμε αποκτήσει ακόμη την αγία αγάπη ως μόνιμη έξη. Γι' αυτό, λοιπόν, τότε περισσότερο ο δαίμονας του μίσους ενοχλεί τις ψυχές των αγωνιζομένων, ώστε να τους υποκινεί σε μίσος ακόμη και απέναντι σε αυτούς που τους αγαπούν, και φέρνει τη φθοροποιό ενέργεια του μίσους σχεδόν μέχρι και τον ασπασμό.

Ω θαύμα εξαίσιο και παράδοξο! Ότι αυτός που έχει την αγάπη εκπληρώνει όλο τον νόμο· διότι πλήρωμα του νόμου είναι η αγάπη. Ω ανείκαστη δύναμη της αγάπης! Ω αμέτρητη δύναμη της αγάπης! Τίποτα δεν είναι πολυτιμότερο από την αγάπη, ούτε στον ουρανό ούτε στη γη. Αυτή η θεία αγάπη είναι το κεφάλαιο των αρετών. Η αγάπη είναι η αιτία όλων των αγαθών. Η αγάπη είναι το αλάτι των αρετών. Η αγάπη είναι το τέλος του νόμου. Αυτή κατοίκησε στην καρδιά του Άβελ. Αυτή συνήργησε στους Πατριάρχες.

Αλλά ούτε οι Άγγελοι μπορούν να τη διηγηθούν επάξια. Ω μακάρια αγάπη, χορηγέ όλων των αγαθών. Ω μακάριοι και τρισμακάριοι όσοι απέκτησαν την αληθινή και ανυπόκριτη αγάπη. Όπως είπε ο Δεσπότης, κανείς δεν έχει μεγαλύτερη αγάπη από αυτή, το να θυσιάσει κανείς τη ζωή του για τους φίλους του. Έχοντας αυτή τη θεία αγάπη ο απόστολος Παύλος έλεγε: η αγάπη δεν προξενεί κακό στον πλησίον. Δεν ανταποδίδει κακό αντί κακού, ούτε λοιδορία αντί λοιδορίας. Όποιος την έχει αποκτήσει δεν υπερηφανεύεται απέναντι σε κανέναν, δεν φθονεί, δεν οργίζεται, δεν γογγύζει, δεν μισεί ποτέ τον αδελφό του. Όποιος την έχει, αγαπά όχι μόνο εκείνους που τον αγαπούν, αλλά και εκείνους που τον θλίβουν.

Αντί για ζώνη, ζώσου την τέλεια αγάπη προς τον Θεό και προς τον πλησίον· διότι αυτή σε κάνει να τρέχεις και να μην εμποδίζεσαι. Διότι αυτός που ζώνεται υπερπηδά τα πάντα με ευχέρεια και ανεμπόδιστα· πόσο μάλλον αυτός που ζώστηκε την αγάπη, διαβαίνει τα πάντα με ευχέρεια; Διότι η αγάπη, λέγει, τα πάντα ανέχεται, τα πάντα υπομένει· γι' αυτό η αγάπη είναι το πλήρωμα του νόμου. Αυτήν ακριβώς απέκτησε ο μακάριος Παύλος, όταν έλεγε: Ποιος ασθενεί, και δεν ασθενώ κι εγώ; Ποιος σκανδαλίζεται, και δεν φλέγομαι εγώ;

Ω, εξαίσιο θαύμα, διότι όποιος έχει την ανυπόκριτη αγάπη, εκπληρώνει ολόκληρο τον νόμο· διότι η αγάπη είναι το πλήρωμα του νόμου, όπως λέει ο Απόστολος. Ω, ασύγκριτη δύναμη της αγάπης, ω, αμέτρητη δύναμη της αγάπης. Τίποτα δεν είναι πολυτιμότερο από την αγάπη, ούτε στον ουρανό, ούτε πάνω στη γη. Γι' αυτό ο απόστολος Παύλος, γνωρίζοντας ότι τίποτα δεν είναι αντάξιο της αγάπης, έγραψε και έστειλε στα πέρατα της οικουμένης, λέγοντας: αδελφοί, σε κανέναν να μην οφείλετε τίποτα, παρά μόνο το να αγαπάτε ο ένας τον άλλον, και να θυσιάζετε τις ψυχές σας ο ένας για τον άλλον. Διότι η αγάπη είναι το κεφάλαιο όλων των αρετών. Η αγάπη είναι το πλήρωμα του νόμου. Η αγάπη είναι η αλάνθαστη σωτηρία. Αυτή από την αρχή κατοίκησε στην καρδιά του Άβελ· αυτή έγινε κυβερνήτης του Νώε· αυτή συμπαραστάθηκε στους Πατριάρχες· αυτή διέσωσε τον Μωυσή· αυτή έκανε τον Δαβίδ κατοικητήριο του Αγίου Πνεύματος· αυτή κατασκήνωσε στους Προφήτες· αυτή ενίσχυσε τον Ιώβ. Και γιατί δεν αναφέρω τα σπουδαιότερα;

Διότι και ο ίδιος ο Κύριος δίδαξε, και έπραξε, και θυσίασε τη ζωή του για εμάς, όχι μόνο για τους φίλους, αλλά και για τους εχθρούς. Διότι τόσο πολύ αγάπησε ο Θεός τον κόσμο, ώστε παρέδωσε τον αγαπητό του Υιό για εμάς. Κατέχοντας τη θεία αγάπη μέσω αυτής της αγάπης, ο απόστολος Παύλος έλεγε: η αγάπη δεν προξενεί κακό στον πλησίον, δεν ανταποδίδει κακό αντί κακού, ούτε ύβρη αντί ύβρεως, αλλά πάντοτε μακροθυμεί, δείχνει καλοσύνη, δεν φθονεί, δεν παροξύνεται, δεν διαλογίζεται το κακό, δεν χαίρεται για την αδικία, αλλά συμμερίζεται τη χαρά της αλήθειας. Όλα τα ανέχεται, όλα τα πιστεύει, όλα τα ελπίζει, όλα τα υπομένει. Μια τέτοια αγάπη ουδέποτε εκπίπτει.

Συναγωγή δε, είναι η κακία και η άγνοια· Όποιος φυλάγει το στόμα του, κ.τ.λ. [Cod. f. 89 a.] Εάν εκείνος που αγαπά τον πλησίον τηρεί τον νόμο, η αγάπη δεν εργάζεται κανένα κακό στον πλησίον· Όποιος μνησικακεί, είναι παράνομος. Εκείνος που θυμάται τα αμαρτήματα των άλλων, μισεί τον πλησίον. Επομένως, είναι παράνομος.

Αυτό ακριβώς αντιλαμβανόμενος και ο μακάριος Παύλος, την ονόμασε καρπό του Πνεύματος· αλλού δε της χάρισε τόσο μεγάλο προνόμιο, ώστε να την αποκαλέσει και πλήρωμα του νόμου· «Διότι το πλήρωμα του νόμου», λέει, «είναι η αγάπη». Ωστόσο, ο Δεσπότης των πάντων, ως επαρκές κριτήριο και αξιόπιστο γνώρισμα για να φανερωθούν οι μαθητές του, δεν μας προέβαλε κανένα άλλο παρά εκείνο της αγάπης, λέγοντας: «Από αυτό θα γνωρίσουν όλοι ότι είστε μαθητές μου, εάν έχετε αγάπη μεταξύ σας». Γι' αυτό, σας παρακαλώ, ας καταφύγουμε όλοι σε αυτήν, ας την περιπτυχθούμε, και μαζί με αυτήν ας υποδεχθούμε τούτη τη γιορτή· διότι όπου υπάρχει αγάπη, αδρανούν τα ελαττώματα της ψυχής· όπου υπάρχει αγάπη, τα άλογα σκιρτήματα της διανοίας καταπαύουν.

Η αγάπη, λέγει, δεν κομπάζει, δεν υπερηφανεύεται, δεν ασχημονεί. Η αγάπη δεν προξενεί κακό στον πλησίον· όπου επικρατεί η αγάπη, πουθενά δεν υπάρχει Κάιν να φονεύει τον αδελφό του. Εξάλειψε την πηγή του φθόνου, και εξάλειψες τον ποταμό όλων των κακών· απόκοψε τη ρίζα, και εξάλειψες μαζί και τον καρπό. Αυτά δε τα λέγω μεριμνώντας περισσότερο για εκείνους που φθονούν, παρά για εκείνους που υφίστανται τον φθόνο· διότι εκείνοι κυρίως είναι που υφίστανται τη μεγαλύτερη ζημία και επιφέρουν στον εαυτό τους μεγάλο όλεθρο· αφού για όσους φθονούνται, το να υφίστανται τον φθόνο αποτελεί αφορμή για στεφάνια, εάν το θελήσουν.

Σε αυτό· σε ποιο πράγμα; Στο να κάνετε θαύματα; Στο να ανασταίνετε νεκρούς; Όχι, λέει· αλλά σε τι; Από αυτό θα γνωρίσουν όλοι ότι είστε μαθητές μου, εάν αγαπάτε ο ένας τον άλλον. Η αγάπη, όμως, δεν αποτελεί γνώρισμα των θαυμάτων, αλλά της ενάρετης πολιτείας. Διότι η αγάπη είναι το πλήρωμα του νόμου.

Βʹ. Μεγάλο αγαθό είναι η σύναξη· διότι αυτή την καθιστά θερμότερη, και από αυτήν γεννιούνται όλα τα αγαθά· διότι δεν υπάρχει κανένα αγαθό, το οποίο να μην επιτυγχάνεται μέσω της αγάπης. Αυτήν, λοιπόν, ας την εδραιώσουμε μεταξύ μας· διότι πλήρωμα του νόμου είναι η αγάπη. Δεν έχουμε ανάγκη από κόπους ούτε από ιδρώτα, εάν αγαπούμε ο ένας τον άλλον· διότι είναι ένας δρόμος που οδηγεί αυτομάτως στην αρετή.

Δεν υπάρχει φθόνος, ούτε κακολογία, όπου υπάρχει γνήσια φιλία· διότι όχι μόνο δεν διαβάλλουμε τους φίλους, αλλά αποστομώνουμε και εκείνους που τους διαβάλλουν. Όλα είναι γαλήνια, όλα ήμερα, ούτε ίχνος μάχης και φιλονικίας δεν φαίνεται· όλα είναι γεμάτα ειρήνη. Διότι «πλήρωμα του νόμου», λέγει, «είναι η αγάπη»· τίποτα το δυσάρεστο δεν υπάρχει σε αυτήν. Πώς; Διότι αυτά τα αμαρτήματα, η πλεονεξία, η αρπαγή, ο φθόνος, η κακολογία, η αλαζονεία, η επιορκία, το ψεύδος, όλα αυτά καταλύονται όταν υπάρχει η αγάπη· διότι όσοι επιορκούν, επιορκούν επειδή επιθυμούν να αρπάξουν· κανείς όμως δεν θα άρπαζε από αυτόν που αγαπά, αλλά αντιθέτως θα προσέφερε και τα δικά του στον αγαπημένο του· διότι νιώθουμε ότι λαμβάνουμε μεγαλύτερη χάρη δίνοντας, παρά εάν παίρναμε από αυτόν. Τα γνωρίζετε αυτά όσοι αποκτήσατε φίλους· και εννοώ φίλους όχι μόνο κατ' όνομα, ούτε με την απλή προσφώνηση, αλλά εάν κάποιος αγάπησε όπως ακριβώς έπρεπε να αγαπά, εάν κάποιος συνδέθηκε στενά με κάποιον. Εάν πάλι κάποιοι δεν τα γνωρίζουν, ας τα μάθουν από εκείνους που τα γνωρίζουν.

Το νερό σβήνει τη φωτιά, αλλά τον φθόνο αμέτρητες πηγές δασκάλων δεν τον σταματούν. Ένα ακόνι καθαρίζει τη σκουριά του σιδήρου, όμως οι πέντε λίθοι του Δαβίδ διέγειραν περισσότερο τον φθόνο μέσα στον Σαούλ. Λέγεται ότι η σαύρα είναι χλωμή, αλλά δεν υπάρχει πιο χλωμός από τους φθονερούς. Διότι, όπως το σκουλήκι κατατρώγοντας σταδιακά την καρδιά του δέντρου το ξηραίνει, με τον ίδιο τρόπο και ο φθόνος, κατατρώγοντας σταδιακά την καρδιά εκείνου που τον έχει, τον μαραίνει. Και όσα κι αν πούμε, αγαπητέ, για τον φθόνο, ακόμη δεν έχουμε αρχίσει να περιγράφουμε την κακία του· ούτε γλώσσες ρητόρων, ούτε λόγοι φιλοσόφων, ούτε ρητά δασκάλων θα μπορέσουν να την εκφράσουν. Πλήρωμα λοιπόν του νόμου είναι η αγάπη του Λόγου, και πλήρωμα του φόνου είναι η κακία του φθόνου. Ω φθόνε, πλοίο πισσωμένο, σκοτεινό σαν τον Τάρταρο, που φέρνεις ναυάγια! Ναύκληρός σου είναι ο διάβολος, κυβερνήτης ο όφις και πρωρέας ο Κάιν. Διότι το φορτίο των κακών σού το έδωσε ο διάβολος· ο δε όφις ως κυβερνήτης οδήγησε τον Αδάμ στο ναυάγιο του θανάτου· και ο Κάιν έγινε πρωρέας, επειδή εξαιτίας σου, φθόνε, αυτός πρώτος διέπραξε τον φόνο. Δικό σου κατάρτι από την αρχή στον παράδεισο είναι η παρακοή του ξύλου, δικά σου σχοινιά είναι οι αλυσίδες των αμαρτιών, επιβάτες σου είναι οι φθονεροί, ναύτες οι δαίμονες, κουπιά οι δόλοι, αυχένας η υποκρισία, και παρακαθήμενοι οι φθονεροί. Ω πλοίο που μεταφέρεις μύρια κακά!

Διότι αγαπά το έθνος μας, και ο ίδιος οικοδόμησε για εμάς τη συναγωγή. Αληθώς επαρκή γνωρίσματα θεοσέβειας, επαρκή τεκμήρια αγαθής συνειδήσεως. Ποια είναι αυτά; Η αγάπη προς τον Θεό και η γνήσια διάθεση προς τον άνθρωπο. Διότι αγαπά το έθνος μας· δηλαδή τον νόμο. Διότι πλήρωμα του νόμου είναι η αγάπη.

Ω εξαίσιο θαύμα, το ότι εκείνος που έχει την ανυπόκριτη αγάπη εκπληρώνει όλον τον νόμο. Διότι πλήρωμα του νόμου είναι η αγάπη, όπως λέει ο Απόστολος. Ω, δύναμη της αγάπης απερίγραπτη! Ω, δύναμη της αγάπης αμέτρητη! Τίποτα δεν είναι πολυτιμότερο από την αγάπη, ούτε στον ουρανό, ούτε επάνω στη γη. Γι' αυτό ο Απόστολος Παύλος, γνωρίζοντας ότι τίποτα δεν είναι αντάξιο της αγάπης, έγραψε και έστειλε μηνύματα στα πέρατα της οικουμένης, λέγοντας: Αδελφοί, να μην οφείλετε τίποτα, παρά μόνο να αγαπάτε ο ένας τον άλλον και να θυσιάζετε τις ζωές σας ο ένας για τον άλλον. Διότι αυτή η αγάπη είναι το κεφάλαιο όλων των αρετών, το αλάτι των αρετών· η αγάπη είναι το πλήρωμα του νόμου, η αγάπη είναι η αλάνθαστη σωτηρία. Αυτή από την αρχή κυριάρχησε στην καρδιά του Άβελ, αυτή έγινε κυβερνήτης του Νώε, αυτή βοήθησε τους πατριάρχες, αυτή διέσωσε τον Μωυσή, αυτή έκανε τον Δαβίδ κατοικητήριο του Αγίου Πνεύματος, αυτή κατασκήνωσε στους προφήτες, αυτή ενίσχυσε τον Ιώβ. Και γιατί δεν αναφέρω τα σπουδαιότερα; Αυτή κατέβασε τον Υιό του Θεού από τους ουρανούς προς εμάς.

Εάν λοιπόν, όπως έχει αποδειχθεί, η αγάπη ενυπάρχει μέσα μας εκ φύσεως ως αρετή, και αυτή αποτελεί τον σύνδεσμο και το πλήρωμα του νόμου, συνεπώς οι αρετές δεν βρίσκονται μακριά από τη φύση μας, και ας ντρέπονται εκείνοι που προβάλλουν ως δικαιολογία την αδυναμία τους να τις εφαρμόσουν. Υπέρ τη φύση είναι η αγνεία, η αοργησία, η ταπεινοφροσύνη, η προσευχή, η αγρυπνία, η νηστεία, η αδιάλειπτη κατάνυξη. Σε αυτά, για άλλα μεν διδάσκαλος και χορηγός έχουν καταστεί οι άνθρωποι, για άλλα οι άγγελοι, και για άλλα ο ίδιος ο Θεός Λόγος· σε περίπτωση σύγκρισης κακών, οφείλουμε να επιλέξουμε το ελαφρύτερο. Όπως για παράδειγμα, πολλές φορές ενώ στεκόμαστε στην προσευχή, έρχονται σε εμάς αδελφοί· και συμβαίνει ένα από τα δύο, ή να εγκαταλείψουμε την προσευχή, ή να λυπήσουμε τον αδελφό αφήνοντάς τον να φύγει χωρίς ανταπόκριση. Η αγάπη είναι ανώτερη της προσευχής· διότι η μεν προσευχή αποτελεί μερική αρετή, ενώ η αγάπη έχει καταστεί περιεκτική όλων των αρετών.

Δεν είπε απλώς, εκπληρώνεται, αλλά ανακεφαλαιώνεται· δηλαδή, συνοπτικά και εν συντομία ολοκληρώνεται όλο το έργο των εντολών. Διότι η αγάπη είναι και αρχή και τέλος της αρετής. Στο: «Θα αγαπήσεις τον πλησίον σου όπως τον εαυτό σου· η αγάπη δεν κάνει κακό στον πλησίον· επομένως, πλήρωμα του νόμου είναι η αγάπη». Δεν ζητά απλώς αγάπη, αλλά την εντεταμένη. «Και τούτο, γνωρίζοντας τον καιρό, ότι είναι πλέον ώρα να εγερθούμε από τον ύπνο». Επειδή παρήγγειλε όλα όσα έπρεπε, τους παρακινεί και πάλι προς την εργασία των αγαθών έργων λόγω του κατεπείγοντος.

Διότι το «δεν θα μοιχεύσεις, δεν θα κλέψεις, δεν θα ψευδομαρτυρήσεις», και αν υπάρχει κάποια άλλη εντολή, ανακεφαλαιώνεται σε τούτο τον λόγο, στο «να αγαπήσεις τον πλησίον σου όπως τον εαυτό σου». «Ας επιδιώκουμε τα της ειρήνης και εκείνα που συντελούν στην αμοιβαία οικοδομή.» «Η αγάπη δεν κάνει κακό στον πλησίον.»

«Η αγάπη είναι το πλήρωμα του νόμου.» «Να επιζητείτε με ζήλο τα ανώτερα χαρίσματα· και σας δείχνω μια οδό ασύγκριτα πιο ανώτερη. Εάν μιλώ τις γλώσσες των ανθρώπων και των αγγέλων, αλλά δεν έχω αγάπη, έγινα σαν χαλκός που ηχεί ή σαν κύμβαλο που αλαλάζει.

Η εκπλήρωση δε του νόμου και κάθε εντολής είναι η αγάπη. Γι' αυτό λέει στους Ψαλμούς αφενός ο Δαβίδ, «ο νόμος του Κυρίου είναι άμωμος, επιστρέφοντας τις ψυχές, η μαρτυρία του Κυρίου είναι αξιόπιστη, κάνοντας σοφούς τους απλοϊκούς, τα προστάγματα του Κυρίου είναι ορθά, ευφραίνοντας την καρδιά, η εντολή του Κυρίου είναι ολόλαμπρη, φωτίζοντας τα μάτια, ο φόβος του Κυρίου είναι αγνός, παραμένοντας στον αιώνα τον άπαντα, οι κρίσεις του Κυρίου είναι αληθινές, απόλυτα δικαιωμένες, πιο επιθυμητές και από το χρυσάφι και από πολλούς πολύτιμους λίθους, και πιο γλυκές και από το μέλι και την κηρήθρα»· και ο Απόστολος στην προς Ρωμαίους επιστολή, «σε κανέναν να μην οφείλετε τίποτα, παρά μόνο το να αγαπάτε ο ένας τον άλλον· διότι εκείνος που αγαπά τον άλλον, έχει εκπληρώσει τον νόμο· επειδή το δεν θα μοιχεύσεις, δεν θα φονεύσεις, δεν θα κλέψεις, δεν θα επιθυμήσεις, και όποια άλλη εντολή υπάρχει, ανακεφαλαιώνεται σε τούτο τον λόγο: στο να αγαπήσεις τον πλησίον σου σαν τον εαυτό σου· επομένως, πλήρωμα του νόμου είναι η αγάπη»· και ο Κύριος στα Ευαγγέλια, άλλοτε μεν, «αυτή είναι η δική μου εντολή, να αγαπάτε ο ένας τον άλλον»· άλλοτε δε, «όλα όσα θέλετε να σας κάνουν οι άνθρωποι, έτσι να κάνετε και εσείς σε αυτούς· διότι αυτός είναι ο νόμος και οι προφήτες».

Κανένας όμως άνθρωπος δεν υπάρχει, ο οποίος, χωρίς την αγάπη προς τον πλησίον, να έχει ένοικο τον Κύριο. Διότι κάθε εντολή, όπως λέει, ανακεφαλαιώνεται στο «θα αγαπήσεις τον πλησίον σου σαν τον εαυτό σου», και η αγάπη είναι η εκπλήρωση όλου του νόμου. Και όπως ακριβώς ο ήλιος είναι παντού όμοιος και ολόλαμπρος, έτσι και η άγια ψυχή, αφού καταληφθεί και φωτιστεί τέλεια από το άρρητο κάλλος της δόξας του φωτός του προσώπου του Χριστού, και αφού κοινωνήσει ολοκληρωτικά το Άγιο Πνεύμα, και αξιωθεί να γίνει κατοικητήριο και θρόνος του Θεού, γίνεται όλη οφθαλμός, και όλη πρόσωπο, και όλη φως, και όλη δόξα, και όλη Πνεύμα, Εκείνου τον οποίο φέρει, βαστάζει και ενδύεται, καθώς Εκείνος την διαμορφώνει κατ' αυτόν τον τρόπο. Μάλλον δε, Εκείνος που την φέρει, την οδηγεί και την βαστάζει, την ευπρεπίζει κατ' αυτόν τον τρόπο και την στολίζει με το κάλλος του Αγίου Πνεύματος. Γι' αυτό και ο Παύλος λέει ότι ο καρπός του Πνεύματος είναι η αγάπη. Το συμπέρασμα λοιπόν του λόγου: ας φροντίσουμε να γίνουμε κατοικητήριο του Θεού. Διότι όλες και οι πράξεις, και οι θεωρίες, και οι συνάξεις, και οι λειτουργίες, και οι θυσίες, και οι προσφορές γι' αυτόν τον σκοπό γίνονται: για να καθαριστεί ο άνθρωπος από τις αμαρτίες του και να κατοικήσει μέσα του ο Θεός, σύμφωνα με τα λόγια του Κυρίου, όπως ανέφερα, ότι: «εγώ και ο Πατέρας θα έλθουμε και θα κάνουμε κατοικία σε αυτόν».

ΝΕʹ. Εάν η αγάπη δεν κάνει κακό στον πλησίον, εκείνος που φθονεί τον αδελφό του και λυπάται για την προκοπή του και με χλευασμούς κηλιδώνει την υπόληψή του ή με κάποια κακοήθεια τον επιβουλεύεται, πώς δεν καθιστά τον εαυτό του ξένο προς την αγάπη και ένοχο της αιώνιας κρίσεως;

ΝΣΤ΄. Εάν η αγάπη είναι το πλήρωμα του νόμου, εκείνος που μνησικακεί απέναντι στον αδελφό του και μηχανεύεται δόλους εναντίον του και τον καταράται και επιχαίρει για την πτώση του, πώς δεν είναι παραβάτης του νόμου και άξιος της αιωνίου κολάσεως;

Και ιδού, σας δίνω ως εντολή το κεφάλαιο όλων των αγαθών, δηλαδή την ολόκαρδη στοργή προς εμένα και την ανυπόκριτη φιλία μεταξύ σας, επειδή «η αγάπη δεν κάνει κακό στον πλησίον», και η δική σας στοργή προς εμένα δεν θα σας επιτρέψει να γίνετε δούλοι του εχθρού μου, αλλά θα σας κρατήσει απρόσιτους από κάθε κακία, δηλαδή από την πλεονεξία και την κλοπή, την πορνεία και τη μοιχεία και γενικά από κάθε άλλη αισχρή πράξη, και θα σας εισαγάγει σε έναν άλλον έρωτα, δηλαδή σε αυτόν προς εμένα, και στον πλούτο που έχει αποταμιευθεί σε εμένα. Εάν, λοιπόν, θελήσετε και με εισακούσετε, θα απολαύσετε οπωσδήποτε τη βασιλεία μου ως κληρονόμοι της. Εάν όμως αθετήσετε τις εντολές μου και ακολουθήσετε κυνηγώντας τις επιθυμίες σας και πράξετε μαζί με τον εχθρό μου όσα είναι αρεστά σε αυτόν, όχι μόνο θα αποκλειστείτε από τη βασιλεία μου, αλλά μαζί με αυτόν θα λάβετε και εσείς ως κλήρο, με αδέκαστη κρίση, τις κολάσεις που έχουν ετοιμαστεί για εκείνον. Διότι, όταν περατωθεί εκείνη η εβδομάδα που έχει οριστεί από εμένα, θα σας παραστήσω ενώπιον του αδέκαστου βήματός μου και θα ανταποδώσω στον καθένα από εσάς σύμφωνα με τις πράξεις του, είτε είναι αγαθές είτε διεστραμμένες, και ο καθένας θα λάβει δικαίως τον αντίστοιχο μισθό ανάλογα με τον δικό του κόπο.

Δεν είναι λοιπόν αυτά αντίθετα, αλλά μάλλον συμφωνούν μεταξύ τους· διότι αυτός που αγαπά τον αδελφό του αγαπά και τον Δεσπότη, και το αντίστροφο: «Από αυτό θα γνωρίσουν όλοι ότι είστε μαθητές μου, εάν αγαπάτε ο ένας τον άλλον». Και ο ίδιος ο Παύλος λέει: «η αγάπη είναι η εκπλήρωση του νόμου», και ο Κύριος πάλι, σχετικά με την αγάπη προς τον Θεό και προς τον πλησίον, λέει: «Σε αυτές τις δύο εντολές στηρίζεται όλος ο νόμος και οι προφήτες», διότι αυτές, δηλαδή η αγάπη προς τον Θεό και η αγάπη προς τον πλησίον, αποτελούν το κεφάλαιο όλων των άλλων. Ναι, θα πει κάποιος· αλλά εδώ προτιμά την αγάπη προς τον πλησίον από την αγάπη προς τον Θεό, και εύχεται να απαρνηθεί Εκείνον για να κερδίσει αυτούς· ενώ ο Χριστός λέει: «Εκείνος που αγαπά πατέρα ή μητέρα περισσότερο από εμένα, δεν είναι άξιός μου». Αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι τους αγαπά περισσότερο από τον Χριστό. Διότι τι σήμαινε το να τους αγαπά; Το να τους οικειώσει με τον Χριστό. Πώς λοιπόν τους αγαπά περισσότερο από τον Χριστό, από τη στιγμή που έσπευδε να ελκύσει και αυτούς στη φιλία και την υπακοή του Χριστού; Μάλλον, λοιπόν, αυτό αποδεικνύει την υπερβολική αγάπη που είχε προς τον Χριστό, το γεγονός δηλαδή ότι ωθούσε και άλλους προς Αυτόν. Ναι, λέει, (έτσι θα ήταν) αν δεν χώριζε τον εαυτό του από τον Χριστό λέγοντας: «διότι ευχόμουν εγώ ο ίδιος (να είμαι ανάθεμα)» και τα εξής. Τι απαντάμε λοιπόν σε αυτό;

(Ρωμ. 13,8-10) Πώς «εκείνος που αγαπά τον πλησίον έχει εκπληρώσει τον νόμο»; Ή είναι από μόνο του φανερό; Διότι αυτός που αγαπά δεν θα καταστρέψει τον γάμο του αγαπημένου του, επιβουλευόμενος και ζημιώνοντας τον αγαπημένο του στο ίδιο το κεφάλαιο της ζωής του, ούτε βέβαια θα οπλίσει φονικά χέρια εναντίον του. Ούτε πάλι θα επιχειρήσει να τον κλέψει, ούτε με άλλον τρόπο, επιθυμώντας κάτι από τα υπάρχοντά του, θα του το αφαιρέσει παίρνοντάς το με τη βία - διότι τίποτα από αυτά δεν χαρακτηρίζει αυτόν που αγαπά - ούτε βέβαια θα μαρτυρήσει ψευδή μαρτυρία κατά του πλησίον, ούτε θα ορκιστεί ψεύτικο όρκο. Και τον πατέρα και τη μητέρα πώς εκείνος που αγαπά τον πλησίον δεν θα τους αγαπήσει και δεν θα τους τιμήσει εξαιρετικά; Και πώς αυτός δεν θα αγαπήσει και δεν θα δοξολογήσει αληθινά το Θείο «εξ όλης της καρδίας» του και «εξ όλης της ψυχής» του; Αυτός δε που έχει περιφράξει τον εαυτό του με αυτά, ποια άλλη αρετή δεν θα συναυξήσει και δεν θα ολοκληρώσει μαζί με τις προαναφερθείσες; Ώστε «αυτός που αγαπά τον πλησίον θα έχει εκπληρώσει όλον τον νόμο». Επειδή όμως το όνομα της αγάπης συνηθίζουν οι άνθρωποι να το αποδίδουν και σε διαθέσεις ανάξιες αυτής της ονομασίας, ο ίδιος δίνει την περιγραφή της, προσδιορίζοντας ποια αγάπη εννοούσε όταν είπε ότι σε αυτήν περιέχεται ο νόμος και συγκεφαλαιώνεται το πλήθος των αρετών. Διότι η αγάπη, λέει, την οποία ανέφερα, συνδέοντας τους πλησίον μεταξύ τους, τους ενοποιεί τόσο πολύ, ώστε ο καθένας να μην θεωρεί τον άλλον με τον οποίο συνδέθηκε ως ξένο, αλλά να νομίζει ότι εκείνος είναι ένας άλλος εαυτός του.

Από αυτό είναι προφανές ότι κανένας από τους δύο δεν προξενεί κακό στον πλησίον. Έπειτα, ακολουθεί επαναληπτικό συμπέρασμα: «πλήρωμα λοιπόν του νόμου είναι η αγάπη», αντί του να πει: αληθινά λοιπόν και δίκαια είπα ότι «αυτός που αγαπά τον άλλον έχει εκπληρώσει τον νόμο». (Ρωμ. 13,11-12) «Και τούτο [να πράττετε], επειδή γνωρίζετε τον καιρό». Αυτό συνδέεται με τα προηγούμενα και αναφέρεται σε εκείνα, αποτελώντας μάλλον επίταση και εκφράζοντας προτροπή για όσα έχουν λεχθεί. Και σε ποια προηγούμενα; Στο «κάθε ψυχή ας υποτάσσεται στις ανώτερες εξουσίες», και «αποδώστε σε όλους τις οφειλές», και «να μην οφείλετε σε κανέναν τίποτα παρά μόνο το να αγαπάτε ο ένας τον άλλον». Αυτά λοιπόν, λέει, να τα πράττετε και εξαιτίας όσων προειπώθηκαν και κυρίως εξαιτίας αυτού. Εξαιτίας ποιου πράγματος; Επειδή «γνωρίζετε τον καιρό», ότι δηλαδή ο χρόνος της ζωής μας έχει συντομευθεί, και οφείλουμε, έστω και αν κοιμόμασταν αδρανείς, τουλάχιστον τώρα «να εγερθούμε από τον ύπνο». Διότι είναι φανερό ότι τώρα βρισκόμαστε πιο κοντά στο τέλος της ζωής μας απ' ό,τι «όταν πιστέψαμε». Και ονομάζει «σωτηρία» το τέλος της ζωής, διότι τότε αποκαλύπτεται περισσότερο στους αξίους η σωτηρία και η απόλαυση. Γι' αυτό και την ονομάζει «ημέρα», επειδή προσφέρει ευφροσύνη και φωτίζει και φανερώνει όσα προηγουμένως παρέμεναν στην άγνοια ως προς την βιωματική εμπειρία και την απόλαυση, και γίνονταν ορατά μόνο μέσω της ελπίδας.

Γι' αυτό, ο μεν, γνωρίζοντας ότι το να παραμένουμε αλώβητοι εξασφαλίζεται μέσω του συνδέσμου της αγάπης μεταξύ μας, την οποία και όρισε ως τη μεγαλύτερη από όλα τα χαρίσματα, καθώς αυτή δεν γνωρίζει να εργάζεται το κακό ενάντια στον πλησίον· «Διότι η αγάπη», λέει, «δεν κάνει κακό στον πλησίον»· και παραγγέλλει σε όσους την έχουν ενδυθεί να αποδέχονται ο ένας τον άλλον· και όχι μόνο αυτό, αλλά διατάσσει να μην επιζητούν το δικό τους συμφέρον, αλλά να ποθούν τον πλησίον χάριν της αγάπης, η οποία καθιστά όσους συμμετέχουν σε αυτήν ένα σώμα και ένα Πνεύμα, και τους θέτει στη μία ελπίδα της κλήσεως, και τους αναδεικνύει κοινωνούς της αιώνιας ζωής. Ο δε, λέει: «Αφού έχετε εξαγνίσει τις ψυχές σας με την υπακοή στην αλήθεια, ώστε να φθάσετε σε ανυπόκριτη φιλαδελφία, αγαπήστε θερμά ο ένας τον άλλον από καρδιάς, και ως δούλοι του Θεού, τιμήστε τους πάντες· να αγαπάτε την αδελφότητα», επειδή γνωρίζει ότι η αγάπη μάς καθιστά αδελφούς μεταξύ μας. Γι' αυτό και μας προτρέπει, πριν από όλα, να διατηρούμε εκτενώς θερμή την αγάπη προς τους αδελφούς· διότι αποφάνθηκε κατηγορηματικά ότι η αγάπη καλύπτει πλήθος αμαρτιών.