Πατερικές αναφορές στο ΠΡΟΣ ΡΩΜΑΙΟΥΣ 7:23

Ότι ο άνθρωπος είναι σύνθετος και όχι απλός, ούτε αποτελείται από ομοειδή μέρη, αλλά από ασώματο νου και σώμα επιθυμητικό, δηλαδή έμψυχο. Όπως δίδαξε ο Παύλος, αποδίδοντας το επιθυμητικό της σαρκός στην ψυχή, την οποία ανθρώπινη σάρκα ονόμασε «σάρκα» μαζί με το δικό της θέλημα, για την οποία είπε επίσης ότι αντιστρατεύεται το πνεύμα· διότι δεν στρατεύεται εκείνο που δεν έχει κίνηση ούτε δικό του θέλημα. Και είπε ότι αυτή η σάρκα μάχεται εναντίον του πνεύματος, και όχι η ακίνητη ούτε η άψυχη. Διότι έχει ενσπαρεί σε αυτήν μια φυσική παθητική κίνηση, μαζί με την οποία ονομάζεται σάρκα, όπως ερμήνευσε ακόμη πιο ξεκάθαρα στην προς Ρωμαίους επιστολή, διασαφηνίζοντας την κίνηση μέσα στη σάρκα, η οποία μάχεται εναντίον του νου και αντιπαρατίθεται, καθώς βεβαίως δεν ταυτίζεται, αλλά είναι κάτι διαφορετικό από τον νου: «Διότι συμφωνώ με χαρά», λέει, «με τον νόμο του Θεού κατά τον εσωτερικό άνθρωπο· βλέπω όμως έναν άλλον νόμο στα μέλη μου, να αντιστρατεύεται τον νόμο του νου μου και να με αιχμαλωτίζει». Αυτό δε το θέλημα ο Παύλος το ονόμασε ειδικώς και ψυχή, χωρίζοντάς το από το πνεύμα, όταν λέει: «Ο Θεός ας σας αγιάσει ολοκληρωτικά, και ολόκληρο το πνεύμα σας, και η ψυχή, και το σώμα ας τηρηθούν άμεμπτα κατά την παρουσία του Κυρίου μας Ιησού Χριστού»· με αυτό τον τρόπο ερμήνευσε ότι ο ολοκληρωμένος άνθρωπος αποτελείται από πνεύμα, και ψυχή, και σώμα, και προσευχήθηκε να αγιαστεί αυτός και να τηρηθεί άμεμπτος.

Αυτό ακριβώς μας καταδεικνύει και ο λόγος της προφητείας που εξετάζουμε. «Διότι εάν αποστρέψεις», λέει, «το πόδι σου από τα Σάββατα, ώστε να μην κάνεις τα θελήματά σου κατά την άγια ημέρα». Το δε «να αποστρέψεις το πόδι σου από τα Σάββατα», δεν θα μπορούσε να σημαίνει τίποτε άλλο, όπως νομίζω, παρά το ότι δεν πρέπει να πράττει κανείς ό,τι θέλει και να πορεύεται στα μονοπάτια των δικών του επιθυμιών. Διότι, το ότι ο σκοπός των ανθρώπινων θελημάτων αποβλέπει στη φιληδονία, το επιβεβαιώνει ο πάνσοφος Παύλος γράφοντας: «Διότι δεν κάνω το αγαθό που θέλω, αλλά πράττω το κακό που μισώ· διότι συμμερίζομαι με χαρά τον νόμο του Θεού κατά τον εσωτερικό άνθρωπο, βλέπω όμως άλλον νόμο που αντιστρατεύεται στον νόμο του νου μου και με αιχμαλωτίζει στον νόμο της αμαρτίας, ο οποίος υπάρχει στα μέλη μου». Πρέπει, λοιπόν, εκείνοι που επιθυμούν να ευδοκιμήσουν ενώπιον του Θεού, να καταπολεμήσουν με γενναιότητα το ίδιο τους το θέλημα, και ακολουθώντας παντού τους θείους νόμους Του να διατρέχουν την αξιοθαύμαστη οδό της δικαιοσύνης. Τρυφερά δε Σάββατα ονομάζει εκείνα που δεν περιέχουν τίποτε από το ανθρώπινο θέλημα.

Διότι τότε, καθώς βρίσκεται σαν σε θαλασσοταραχή κοσμικών ηδονών, διατρέχει δεινό κίνδυνο· επειδή, όταν η αρετή μέσα μας ατονεί, επικρατεί οπωσδήποτε η ηδονή, συγκλονίζοντάς μας προς τη φαυλότητα. Το ότι βέβαια τα οστά μπορούν να νοηθούν μεταφορικά ως οι νοερές δυνάμεις της ψυχής, σύμφωνα με τις οποίες έχει τη σύσταση και τη διαμονή της στο αγαθό, το ερμηνεύει ο ίδιος ο Δαβίδ λύνοντας το αίνιγμα του λόγου, με όσα πρόσθεσε στα προηγούμενα: ότι «Η ψυχή μου ταράχθηκε σφόδρα». <«Ότι ταράχθηκαν τα οστά μου.»> (A φ. 35 β.) Νομίζω δε ότι υποδηλώνεται και κάτι άλλο με το να λέει ο Ψαλμωδός ότι τα οστά του υπέστησαν ταραχή. Διότι ο Θεός έπλασε τον άνθρωπο για την αφθαρσία· επειδή όμως ο προπάτορας Αδάμ καταπάτησε τη δοσμένη εντολή και ολίσθησε στην παράβαση, έγινε αμέσως καταραμένος. Διότι του ειπώθηκε: «Χώμα είσαι, και στο χώμα θα επιστρέψεις». Νομίζω, λοιπόν, ότι με αυτόν τον τρόπο έχουν ταραχθεί τα οστά όλων, εφόσον η σάρκα έχει καταδικαστεί σε διάλυση μέσω του θανάτου· διότι εισέβαλαν και στην ίδια την ψυχή θόρυβοι και τρόμοι, καθώς και η τυραννία των παθών. Διότι, από τη στιγμή που το σώμα έγινε φθαρτό, βλάστησαν μέσα του τα πάθη της φθοράς, και εισχώρησε ο νόμος της αμαρτίας, αυτός που βρίσκεται στα μέλη της σάρκας, ο οποίος αντιστρατεύεται και αιχμαλωτίζει τον νου σε κάθε λογής ατοπήματα.

Διότι μέσα από αυτά τους παρακινεί στην επιθυμία της πνευματικής ανδρείας, μέσω της οποίας θα μπορούσαν να κατορθώσουν κάθε είδους αρετή. Για τον λόγο αυτόν λέει: «Οι δε πράοι θα κληρονομήσουν τη γη», δηλαδή την άνω. «Και θα κατατρυφήσουν σε πλήθος ειρήνης.» (A f. 194 b) Αξίζει να εξετάσουμε ποιο θα μπορούσε να νοηθεί ως το πλήθος της ειρήνης που έχει υποσχεθεί στους πράους. Λέμε λοιπόν ότι οι άγιοι, όσο ζουν ακόμη με σώματα σε αυτόν τον κόσμο, υπομένουν πάρα πολύ μεγάλη επίθεση πολέμων, αφενός επειδή η σάρκα πάσχει από τον εντελώς έμφυτο νόμο της αμαρτίας και επαναστατεί πάντοτε εναντίον του πνεύματος - διότι αυτά αντιτίθενται το ένα στο άλλο: «Διότι συμφωνώ με χαρά», λέει, «με τον νόμο του Θεού κατά τον εσωτερικό άνθρωπο, βλέπω όμως έναν άλλον νόμο να αντιστρατεύεται τον νόμο του νου μου» - αφετέρου δε εξαιτίας των κοσμοκρατόρων αυτού του αιώνα, οι οποίοι σωρεύουν διαρκώς εναντίον τους πολέμους και μάχες, και τέλος εξαιτίας των ανόσιων αιρετικών που τους αντιμάχονται.

Αν όμως η γέννηση των σωμάτων έχει ως ρίζα της τη φιλοσαρκία, τότε βεβαίως νοσεί η ίδια, καθώς και τα όσα γεννιούνται από αυτήν. Γι' αυτό, άλλωστε, ο ιερότατος Παύλος καταδίκασε εντονότατα τα σαρκικά κινήματα, λέγοντας τα εξής: «Διότι χαίρομαι με τον νόμο του Θεού κατά τον εσωτερικό άνθρωπο· βλέπω όμως άλλον νόμο να αντιστρατεύεται τον νόμο του νου μου, και να με αιχμαλωτίζει στον νόμο της αμαρτίας που υπάρχει στα μέλη μου. Ταλαίπωρος άνθρωπος που είμαι! Ποιος θα με γλιτώσει από το σώμα αυτού του θανάτου;» Ας έχει χάρη όμως ο Θεός, διά του Ιησού Χριστού του Κυρίου μας, μέσω του οποίου και τιθασεύτηκε ο νόμος της αμαρτίας, και η προσβολή των σαρκικών κινημάτων στα [...] νεύματα, και δεν προχωρά [...]. Κατόρθωσε [...] και αυτό, μαζί με τα [άλλα, ο Μο]νογενής Λόγος του Θεού, όταν έγινε άνθρωπος.

β'. Ενυπάρχει λοιπόν στα μέλη της σάρκας μας κάποιος φυσικός και συγγενής, για να το πω έτσι, νόμος, ο οποίος μας οπλίζει εναντίον του Θεού που μας εποίησε, και αντιπαραθέτει το δικό του φρόνημα απέναντι στις επιθυμίες του Πνεύματος. Από εκεί προέρχονται οι λογισμοί μας και το αναρίθμητο σμήνος των άτακτων επιθυμιών, που ξεσηκώνεται ενάντια στις ροπές που μας ελκύουν προς το καλύτερο, και παρατάσσει τον εαυτό του απέναντι στις ωφέλιμες ορμές, σαν ένα πλήθος εχθρών. Αυτόν τον τόσο αυθάδη νόμο της σάρκας, που έχει επιβάλει την τυραννία του μέσα μας, και ο μακάριος Παύλος τον καθιστά φανερό κάπου, αναφωνώντας: «Διότι συνήδομαι με τον νόμο του Θεού κατά τον έσω άνθρωπο· βλέπω όμως άλλον νόμο, που αντιστρατεύεται στον νόμο του νου μου, και με αιχμαλωτίζει στον νόμο της αμαρτίας, ο οποίος υπάρχει στα μέλη μου.» Εφόσον λοιπόν αυτός ο νόμος ισχύει μέσα μας, και αποθρασύνεται απέναντι στις επιθυμίες του Πνεύματος, και προβάλλει το δικό του θέλημα, και μάλιστα μας εκβιάζει να πράττουμε αυτό που του αρέσει, καθιστά εκείνους στους οποίους φαίνεται να επικρατεί εχθρότατους προς τον Θεό, απομακρύνει την ειρήνη και δημιουργεί διαχωριστικό τείχος από τη φιλανθρωπία του Δημιουργού. Όταν όμως ατονήσει και ηττηθεί από τη δύναμη της ευσέβειας, και μοιάζοντας με αυτούς που ηττήθηκαν σε μάχη αναδειχθεί ρίψασπις και φυγάς μπροστά σε εκείνους που έχουν επιλέξει να ζουν ορθά και σύμφωνα με τον θείο νόμο, τότε καθιστά ομαλή και βατή την οδό της φιλίας προς τον Θεό.

Διότι το γεγονός ότι παρατηρείται μέσα μας μια όχι μικρή διαφορά των θελήσεων, θα το μαρτυρήσει ο θεσπέσιος Παύλος λέγοντας: «Διότι ευφραίνομαι με τον νόμο του Θεού κατά τον εσωτερικό άνθρωπο· βλέπω όμως έναν άλλον νόμο να αντιστρατεύεται τον νόμο του νου μου και να με αιχμαλωτίζει στον νόμο της αμαρτίας που υπάρχει στα μέλη μου. Ταλαίπωρος άνθρωπος εγώ, ποιος θα με ελευθερώσει από το σώμα τούτου του θανάτου;» Επομένως, ο πόλεμος μέσα μας είναι διπλός και όχι απλός. Αλλά, νομίζω, θα μπορούσε να πει κάποιος και ακούγοντάς με να τα λέω αυτά να με ρωτήσει: Τι λοιπόν, φίλε μου; Μήπως θα χρειαστεί, αφήνοντας τα όπλα, να παραδώσουμε αμαχητί την εξουσία στους εχθρούς, και να υποτάξουμε τον αυχένα μας σε αυτούς ως σε βιαιότατους αφέντες, επειδή γνωρίζουμε ότι η μάχη είναι επικίνδυνη, και είναι άραγε ανάγκη να υποδουλωθούμε στη σάρκα και στους δαίμονες, έχοντας παραιτηθεί από τη σωτηρία;

ΕΠΙΛΥΣΗ. Φαίνεται σε κάποιους ότι ο πάνσοφος Παύλος λέγει κάποια πράγματα δυσχερή, δηλαδή δυσνόητα, σύμφωνα με τη φωνή των αγίων αποστόλων. Ότι όμως αυτά είναι γεμάτα από την άνωθεν σοφία, δεν είναι δυνατόν να αμφιβάλλει κανείς, διότι μέσα του μιλάει ο Χριστός. Είπε λοιπόν: «Διότι χαίρομαι με τον νόμο του Θεού κατά τον εσωτερικό άνθρωπο, βλέπω όμως έναν άλλον νόμο να αντιστρατεύεται στον νόμο του νου μου και να με αιχμαλωτίζει στον νόμο της αμαρτίας», και πάλι: «Ταλαίπωρος άνθρωπος εγώ, ποιος θα με ελευθερώσει από το σώμα αυτού του θανάτου; Ας είναι η χάρη στον Θεό διά του Ιησού Χριστού του Κυρίου μας». Διότι, ενώ ο νους αποβλέπει στην εγκράτεια λόγω του φόβου του Θεού, το κίνημα της σάρκας τον πολεμά, και αντιτάσσεται στις ορμές προς την αγνεία και επιτίθεται δεινά. Αλλά όσοι εφαρμόζουν τη νήψη που αρμόζει σε αυτούς που σέβονται τον Θεό, επιτιμούν το κίνημα της σάρκας και αμβλύνουν το κεντρί της αμαρτίας, χρησιμοποιώντας ασκήσεις και κόπους και τις άλλες αρετές. Ώστε, το να ξεριζώσει κανείς την έμφυτη επιθυμία της σάρκας δεν είναι δυνατόν· με τη νήψη όμως, όπως είπα, είναι δυνατόν να μην την αφήνει να αποθρασύνεται εναντίον του νου, προπάντων διότι έγινε άνθρωπος ο Μονογενής Λόγος του Θεού, και δεν επέτρεψε πλέον στον αγριεμένο νόμο της αμαρτίας, ο οποίος βρίσκεται στα μέλη μας, να αυθαδιάζει εναντίον μας.

Ο διάβολος χρησιμοποίησε τη σάρκα ως όργανο εναντίον μας. Και γνωρίζοντας το αυτό, ο Παύλος λέει: βλέπω δε άλλον νόμο στα μέλη μου, ο οποίος αντιστρατεύεται στον νόμο του νου μου και με αιχμαλωτίζει, και τα εξής. Επομένως, με εκείνα ακριβώς τα όπλα με τα οποία μας καταπολεμούσε ο διάβολος, με αυτά τα ίδια σωθήκαμε. Ο Κύριος ανέλαβε το όμοιό μας από εμάς, για να σωθούμε μέσω της ανθρωπότητας. Ανέλαβε το όμοιό μας, ώστε σε αυτό που υστερούσε να δώσει μεγαλύτερη χάρη, προκειμένου η αμαρτωλή ανθρωπότητα να γίνει κοινωνός του Θεού. Διότι, όπου επλεόνασε η αμαρτία, υπερεπερίσσευσε η χάρη.

Επομένως, πρέπει να κατανοήσουμε ότι, εφόσον το Άγιο Πνεύμα βρίσκεται μέσα μας, ο Σατανάς δεν μπορεί να εισέλθει και να παραμείνει στο βάθος της ψυχής. Αλλά και ο θεσπέσιος Παύλος μάς διδάσκει φανερά το νόημα αυτής της θεωρίας: διότι, αφού εξέτασε τη μορφή του ζητήματος μέσα από την αγωνιστική γνώση, λέει τα εξής: Διότι συμφωνώ με χαρά με τον νόμο του Θεού κατά τον εσωτερικό άνθρωπο. Βλέπω όμως έναν άλλον νόμο στα μέλη μου, ο οποίος αντιστρατεύεται τον νόμο του νου μου και με αιχμαλωτίζει στον νόμο της αμαρτίας που υπάρχει στα μέλη μου. Ενώ από την πλευρά της τελειότητας λέει: Καμία κατάκριση δεν υπάρχει τώρα πλέον για όσους είναι ενωμένοι με τον Χριστό Ιησού. Διότι ο νόμος του Πνεύματος της ζωής με ελευθέρωσε από τον νόμο της αμαρτίας και του θανάτου. Λέει δε και αλλού, για να μας διδάξει πάλι, ότι ο Σατανάς πολεμά μέσω του σώματος την ψυχή που μετέχει στο Άγιο Πνεύμα: Σταθείτε, λοιπόν, έχοντας περιζωστεί τη μέση σας με την αλήθεια και έχοντας ενδυθεί τον θώρακα της δικαιοσύνης, και έχοντας υποδηθεί τα πόδια σας με την ετοιμότητα του ευαγγελίου της ειρήνης. Πάνω από όλα, αναλάβετε την ασπίδα της πίστεως, με την οποία θα μπορέσετε να σβήσετε όλα τα πυρωμένα βέλη του πονηρού. Και δεχθείτε την περικεφαλαία του σωτηρίου και τη μάχαιρα του Πνεύματος, η οποία είναι ο λόγος του Θεού. Άλλο πράγμα όμως είναι η αιχμαλωσία και άλλο η πάλη. Επειδή το πρώτο υποδηλώνει βίαιη απαγωγή, ενώ το δεύτερο φανερώνει έναν αγώνα μεταξύ ίσων δυνάμεων.

Εμείς όμως, χωρίς περιέργεια και χωρίς δολιότητα, πιστεύουμε στον Θεό, ο οποίος αληθεύει στα πάντα. Και αν πεις ότι η ψυχή είναι το «κατ' εικόνα», άκου τον απόστολο που λέει ότι «ο λόγος του Θεού είναι ζωντανός και ενεργός, και πιο κοφτερός από κάθε δίστομη μάχαιρα, και διεισδύει μέχρι τον μερισμό της ψυχής». Εάν, λοιπόν, η ψυχή επιδέχεται μερισμούς, ενώ ο Θεός είναι αμέριστος, πώς μπορεί η ψυχή να είναι το «κατ' εικόνα»; Διότι η ψυχή δεν γνωρίζει το μέλλον, ενώ ο Θεός εξάπαντος το γνωρίζει. Και εμείς βλέπουμε αυτά που βρίσκονται μπροστά από το σώμα, αγνοώντας εκείνα που βρίσκονται πίσω. Και αν πεις ότι δεν είναι η ψυχή, πάντως (η Γραφή) αποκάλεσε άνθρωπο και την ψυχή, και ο άνθρωπος είναι ψυχή και σώμα. Αλλά ίσως πεις ότι ο νους είναι το «κατ' εικόνα». Λέει όμως η Γραφή: «βλέπω άλλον νόμο που αντιστρατεύεται στα μέλη μου και με αιχμαλωτίζει στον νόμο της αμαρτίας που υπάρχει στα μέλη μου». Πώς, λοιπόν, εφόσον ο νους αιχμαλωτίζεται, μπορεί να είναι το «κατ' εικόνα»; * Επειδή «θα ψάλω με τον νου, θα ψάλω και με το πνεύμα». Και αν πεις ότι η αρετή είναι το «κατ' εικόνα», θα σου απαντήσω: Πες μου για τον Αδάμ, ποια αρετή εργάστηκε προτού πλαστεί; Διότι δεν υπήρχε αρετή στην αρχή, ωστόσο πλάστηκε εξ αρχής «κατ' εικόνα». Και αν πεις ότι δεν είναι η αρετή, δεν μιλάς ορθά. Διότι σε τι άλλο αρμόζει να έγκειται το «κατ' εικόνα» παρά στην αρετή; Εντούτοις, ο άνθρωπος πλάστηκε «κατ' εικόνα» πριν από την αρετή.

Διότι ο λόγος των Γραφών δεν στερείται μαρτυριών για όσους θέλουν ειλικρινά να ακούσουν την αλήθεια, επειδή ο απόστολος γνωρίζει ότι η ρίζα της αμαρτίας δεν έχει ακόμη εξαλειφθεί ολοκληρωτικά από τους ανθρώπους, λέγοντας άλλοτε μεν: «διότι γνωρίζω ότι δεν κατοικεί μέσα μου, δηλαδή στη σάρκα μου, το αγαθό· διότι το να θέλω το καλό βρίσκεται μέσα μου, αλλά το να το πράττω όχι· διότι δεν κάνω το αγαθό που θέλω, αλλά το κακό που δεν θέλω, αυτό πράττω. Και εάν κάνω αυτό που δεν θέλω, δεν το κατεργάζομαι πλέον εγώ, αλλά η αμαρτία που κατοικεί μέσα μου»· και άλλοτε δε: «διότι ευφραίνομαι με τον νόμο του Θεού κατά τον εσωτερικό άνθρωπο· βλέπω όμως έναν άλλον νόμο στα μέλη μου, ο οποίος αντιστρατεύεται στον νόμο του νου μου και με αιχμαλωτίζει στον νόμο της αμαρτίας, που υπάρχει στα μέλη μου». Έτσι λοιπόν, δεν συνέβη ακόμη να αποκοπεί η αμαρτία συθέμελα από τις ρίζες της, αλλά συνεχίζει να ζει (διότι δεν πέθανε εντελώς· άλλωστε, πώς θα μπορούσε, προτού ο άνθρωπος περιβληθεί τον θάνατο;), ώστε, αφού μαραθεί και φθαρεί μαζί του, αυτή μεν να καταστραφεί ολοσχερώς και να διαλυθεί, σαν ένα φυτό, όταν θρυμματιστεί 〈ο λίθος〉 όπου, όπως ανέφερα, έκρυβε τις ρίζες της και διασωζόταν 〈στον τόπο εκείνο〉, ενώ ο άνθρωπος να αναστηθεί και πάλι, χωρίς να υποθάλπει πλέον μέσα του καμία «ρίζα πικρίας».

Διότι πρέπει να προσέξουμε ότι διαβεβαίωσε πως αυτό που πρέπει να θανατώνεται είναι η ορμή του σώματος προς τις ηδονές και όχι το ίδιο το σώμα. 51. Εάν πάλι προβάλλουν την αντίρρηση λέγοντας: πώς λοιπόν έχει ειπωθεί ότι «το φρόνημα της σαρκός» είναι «έχθρα προς τον Θεό· διότι δεν υποτάσσεται στον νόμο του Θεού, ούτε άλλωστε μπορεί», πρέπει να λεχθεί ότι και εδώ σφάλλουν. Διότι δεν υπέθεσε ότι η ίδια η σάρκα δεν μπορεί να υποταχθεί στον νόμο του Θεού, αλλά το φρόνημα της σαρκός, το οποίο είναι κάτι διαφορετικό από τη σάρκα. Όπως ακριβώς αν έλεγε: ο ρύπος του αργύρου, το οποίο δεν καθαρίστηκε καλά ώστε να γίνει κατάλληλο σκεύος, δεν υποτάσσεται στον δημιουργό. Ούτε άλλωστε μπορεί· διότι πρέπει αυτός πρώτα να αποβληθεί και να λιώσει. Και με αυτό δεν απεφαίνετο ότι ο άργυρος δεν μπορεί να κατεργαστεί σε χρήσιμο σκεύος, αλλά το χαλκώδες στοιχείο που υπάρχει μέσα στον άργυρο και η όποια άλλη σκληρότητα. Έτσι, μιλώντας για το φρόνημα της σαρκός, δεν είπε ότι η σάρκα δεν μπορεί να υποταχθεί στον νόμο του Θεού, αλλά το φρόνημα που υπάρχει μέσα στη σάρκα, εννοώντας δηλαδή την ορμή προς τις ακρασίες της· το οποίο αλλού, άλλοτε μεν ονόμασε «παλαιά ζύμη» κακίας και πονηρίας, προτρέποντας έντονα να αφανιστεί αυτό τελείως από εμάς, και άλλοτε «νόμο που αντιστρατεύεται στον νόμο του νου και αιχμαλωτίζει».

Γι' αυτό ο απόστολος, λέγοντας «διότι γνωρίζω ότι δεν κατοικεί μέσα μου, δηλαδή στη σάρκα μου, το αγαθό», θέλει να υποδείξει την αμαρτία που εγκαταστάθηκε μέσα μας εξαιτίας της παραβάσεως μέσω της επιθυμίας, της οποίας αμαρτίας σαν νέοι βλαστοί και κλάδοι σχηματίζονται διαρκώς μέσα μας οι φιλήδονοι λογισμοί. Διότι υπάρχουν μέσα μας δύο είδη λογισμών, το ένα που συνίσταται από την επιθυμία που σαγηνεύει το σώμα, η οποία προήλθε, όπως είπα, από την επενέργεια του υλικού πνεύματος, και το άλλο από την εντολή, τον έμφυτο και φυσικό νόμο που λάβαμε, ο οποίος εξεγείρει και επανορθώνει τον λογισμό μας προς το καλό. Επομένως, με τον νόμο του Θεού κατά τον νου «συνηδόμεθα» (δηλαδή ευφραινόμαστε, διότι αυτός είναι ο έσω άνθρωπος), ενώ με τον νόμο του διαβόλου κατά την επιθυμία που ενοικεί στη σάρκα· διότι ο νόμος που «αντιστρατεύεται και αντιπράττει στον νόμο του Θεού», δηλαδή στην ορμή προς το αγαθό και στην επιθυμία του νου, αυτός είναι που αναφύει διαρκώς τους εμπαθείς και υλικούς περισπασμούς προς την ανομία, όντας απολύτως ελκτικός προς τις ηδονές. 61.

Διότι μου φαίνεται ξεκάθαρα ότι εδώ ο Παύλος διατυπώνει τρεις νόμους: έναν που αφορά το έμφυτο σε εμάς αγαθό, τον οποίο και ονόμασε σαφώς νόμο του νου· έναν άλλον που συνίσταται από την προσβολή του πονηρού και ελκύει πολλές φορές την ψυχή σε εμπαθείς φαντασίες, για τον οποίο είπε ότι αντιστρατεύεται τον νόμο του νου· και έναν τρίτο, εκείνον που έχει σκληρυνθεί μέσα στη σάρκα εξαιτίας της αμαρτίας που προέρχεται από την επιθυμία, τον οποίο ονόμασε νόμο της αμαρτίας που κατοικεί στα μέλη του σώματος. Πάνω σε αυτόν επιβαίνει και εποχείται ο πονηρός, δίνοντας πολλές φορές προστάγματα εναντίον μας, ωθώντας μας σε αδικία και σε κακές πράξεις. Διότι ο νόμος που εισπνέεται απ’ έξω από τον πονηρό και εκχέεται μέσω των αισθήσεων σαν ασφαλτώδες ρεύμα μέσα στην ίδια την ψυχή, ενισχύεται από τον νόμο που υπάρχει στη σάρκα σύμφωνα με την επιθυμία. Φαίνεται δηλαδή πως μέσα μας υπάρχει το μεν καλύτερο, το δε χειρότερο, και όταν το φυσικά καλύτερο γίνει πιο ισχυρό από το χειρότερο, ολόκληρος ο νους κατευθύνεται προς το αγαθό· όταν όμως το χειρότερο επικρατήσει πλεονάζοντας, το οποίο λέγεται ότι αντιστρατεύεται το αγαθό που υπάρχει μέσα μας, παρασύρεται πάλι αντίστροφα ο άνθρωπος προς κάθε είδους φαντασίες και χειρότερους λογισμούς. 62. Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο και ο απόστολος εύχεται να λυτρωθεί, θεωρώντας το αυτό θάνατο και όλεθρο, όπως ακριβώς και ο προφήτης που λέει: «από τα κρυφά μου αμαρτήματα καθάρισέ με».

Αυτά ακριβώς τα λόγια αυτό φανερώνουν, όταν λέει: «διότι συμφωνώ με χαρά με τον νόμο του Θεού κατά τον εσωτερικό άνθρωπο, βλέπω όμως άλλον νόμο στα μέλη μου, ο οποίος αντιστρατεύεται τον νόμο του νου μου και με αιχμαλωτίζει στον νόμο της αμαρτίας, που υπάρχει στα μέλη μου. Ταλαίπωρος άνθρωπος εγώ, ποιος θα με λυτρώσει από το σώμα αυτού του θανάτου;». Με αυτά δεν αποφάνθηκε ότι το σώμα είναι θάνατος, αλλά εννοούσε τον νόμο της αμαρτίας που φωλιάζει μέσα μας, στα μέλη του σώματος, εξαιτίας της παραβάσεως, και ο οποίος διαρκώς οδηγεί την ψυχή προς τον θάνατο της αδικίας. Γι' αυτό προσθέτει αμέσως, διασαφηνίζοντας βεβαίως από ποιον θάνατο λαχταρούσε να λυτρωθεί και ποιος ήταν εκείνος που τον λύτρωνε: «Χάρις στον Θεό διά του Ιησού Χριστού». Διότι πρέπει να προσέξουμε ότι, εάν αποκαλούσε το σώμα θάνατο, ω Αγλαοφών, όπως έχετε υποθέσει, δεν θα επικαλούνταν έπειτα τον Χριστό ως εκείνον που τον λυτρώνει από ένα τέτοιο κακό· επειδή τι πιο παράδοξο ή τι περισσότερο αποκομίσαμε από την παρουσία του Χριστού; Και γιατί άραγε ο απόστολος θα διακήρυττε ότι μπορούσε, διά της παρουσίας του Χριστού, να ελευθερωθεί από τον Θεό από αυτόν τον θάνατο, εφόσον σε όλους τους ανθρώπους συνέβαινε να πεθαίνουν ακόμη και πριν έλθει ο Χριστός στον κόσμο;

«Και έτσι λοιπόν, ο μύθος περί της αρετής, που μας θεωρεί ως θαύματα (νευρόσπαστα), θα μπορούσε να διασωθεί, και το τι σημαίνει κατά κάποιον τρόπο το να είναι κανείς ανώτερος ή κατώτερος του εαυτού του θα γινόταν περισσότερο κατανοητό, όπως και το ότι ο ιδιώτης και η πόλη, ο μεν ιδιώτης, λαμβάνοντας μέσα του τον αληθή λόγο σχετικά με αυτές τις έλξεις, οφείλει να ζει ακολουθώντας τον, η δε πόλη, παραλαμβάνοντας τον λόγο είτε από κάποιον θεό είτε από τον άνθρωπο που τα γνώρισε αυτά, και θεσπίζοντάς τον ως νόμο, οφείλει βάσει αυτού να συναναστρέφεται και τον εαυτό της και τις άλλες πόλεις· έτσι η κακία και η αρετή θα είχαν διαρθρωθεί πιο ξεκάθαρα για εμάς». Και σε εμάς ο θείος λόγος διδάσκει τα ίδια πράγματα λέγοντας: «Χαίρομαι με τον νόμο του Θεού κατά τον έσω άνθρωπο, βλέπω όμως έναν άλλον νόμο να αντιστρατεύεται τον νόμο του νου μου»· και πάλι: «ενώ οι λογισμοί μεταξύ τους είτε αλληλοκατηγορούνται είτε και αλληλοαπολογούνται», καθώς και όσα άλλα είναι παρόμοια με αυτά.

Τότε μάλιστα θαύμασα τον θείο απόστολο, που τόσο εναργώς περιγράφει τον εσωτερικό μας πόλεμο, λέγοντας ότι υπάρχει κάποιος «νόμος της αμαρτίας στα μέλη, ο οποίος αντιστρατεύεται τον νόμο του νου» και ο οποίος πολλές φορές καθιστά τον νου αιχμάλωτο και υποχείριό του, καθώς έβλεπα μέσα στον εαυτό μου αυτήν την αντιπαράθεση των δύο λογισμών: εκείνου που οργίζεται ενάντια στην ύβρη της υπερηφάνειας και εκείνου που καταστέλλει την διόγκωση του θυμού.

Διότι, όπως ακριβώς μετά την ανάσταση το μεν σώμα, αφού μεταστοιχειωθεί προς το άφθαρτο, ενώνεται με την ψυχή του ανθρώπου, ενώ τα πάθη που τώρα μας ενοχλούν μέσω της σάρκας δεν συνανασταίνονται με εκείνα τα σώματα, αλλά μια ειρηνική κατάσταση θα διαδεχθεί τη ζωή μας, καθώς το φρόνημα της σάρκας δεν θα στασιάζει πλέον εναντίον της ψυχής, ούτε μέσω του εμφυλίου πολέμου των εμπαθών κινημάτων θα αντιστρατεύεται τον νόμο του νου, παραδίδοντας την ηττημένη ψυχή στην αμαρτία σαν κάποιον αιχμάλωτο, αλλά αντίθετα από όλα αυτά θα καθαριστεί τότε η φύση και θα υπάρχει ένα κοινό φρόνημα και για τα δύο (εννοώ της σάρκας και του πνεύματος), αφού κάθε σωματική διάθεση θα έχει εξαφανιστεί από τη φύση· έτσι παραγγέλλει ο λόγος και μέσω αυτού του βιβλίου σε όσους κατανοούν, έστω και αν ζούμε στη σάρκα, να μην στρέφουμε τις σκέψεις μας προς αυτήν, αλλά να αποβλέπουμε μόνο στην ψυχή και τις αγαπητικές εκφράσεις των λόγων, καθαρές και αμόλυντες, να τις αφιερώνουμε στο αγαθό που υπερέχει από κάθε νου, το οποίο είναι το μόνο αληθινά γλυκύ και επιθυμητό και αξιαγάπητο, και του οποίου η διαρκής απόλαυση γίνεται αφορμή για μεγαλύτερη επιθυμία, εντείνοντας τον πόθο μέσω της μετουσίας των αγαθών.

Εξαιτίας αυτού, λοιπόν, και αφού δόθηκε και στους υπολοίπους η αφορμή για την έκπτωση από τα αγαθά (πράγμα που συνέβη και στην ανθρώπινη φύση), ορθώς εκείνη που κάποτε ήταν μαύρη, αλλά τώρα είναι ωραία, αποδίδει την αιτία της σκοτεινής της όψεως σε τέτοιους υιούς της μητέρας της, διδάσκοντάς μας μέσα από αυτά τα λόγια ότι για όλα τα όντα υπάρχει μία, σαν κάποια μητέρα, η Αιτία των όντων. Και για τον λόγο αυτόν, όλα όσα νοούνται μεταξύ των όντων είναι μεταξύ τους αδέλφια. Η διαφορά όμως της προαιρέσεως δίχασε τη φύση σε φιλική και εχθρική· διότι εκείνοι που απομακρύνθηκαν από τη σχέση με το αγαθό και που, δια της αποστασίας από το ανώτερο, έδωσαν υπόσταση στο κακό (αφού δεν υπάρχει καμία άλλη υπόσταση του κακού παρά μόνον ο χωρισμός από το βέλτιστο), καταβάλλουν κάθε προσπάθεια και επινόηση για να προσεταιρισθούν και άλλους στην κοινωνία των κακών. Και γι' αυτό λέει: αυτοί οι υιοί της μητέρας μου (διότι με τον πληθυντικό αριθμό υποδηλώνεται ο πολυσχιδής χαρακτήρας της κακίας) συνέστησαν πόλεμο μέσα μου, χωρίς να πολεμούν απ' έξω με επιδρομές, αλλά καθιστώντας την ίδια την ψυχή μεταίχμιο του πολέμου που διεξάγεται μέσα της. Διότι μέσα στον καθένα διεξάγεται ο πόλεμος, όπως ακριβώς ερμηνεύει ο θείος Απόστολος λέγοντας: «Βλέπω έναν άλλον νόμο στα μέλη μου, ο οποίος αντιστρατεύεται στον νόμο του νου μου και με αιχμαλωτίζει στον νόμο της αμαρτίας που υπάρχει στα μέλη μου».

Και πάλι, ο λόγος που ακολουθεί συμφωνεί με όσα έχουν ήδη εξεταστεί. Διότι, αναφέρει, υπάρχει καιρός για θανάτωση και καιρός για θεραπεία. Αυτό έχει σαφώς ερμηνευθεί εκ των προτέρων στο προφητικό ρητό, το οποίο αναφέρει εκ προσώπου του Θεού: «Εγώ θα θανατώσω και θα ζωοποιήσω». Διότι, εάν δεν θανατώσουμε μέσα μας την έχθρα, δεν θα θεραπεύσουμε την αγαπητική μας διάθεση, η οποία έχει νοσήσει εξαιτίας του μίσους. Έτσι και όλα τα υπόλοιπα, όσα ζουν εις βάρος μας για το κακό μας, εννοώ δηλαδή την κακή παράταξη των παθών και αυτόν τον εμφύλιο πόλεμο που διεξάγεται εναντίον μας μέσω των ηδονών και μας αιχμαλωτίζει στον νόμο της αμαρτίας, είναι καιρός να τα θανατώσουμε. Διότι η θανάτωση τέτοιων πραγμάτων γίνεται θεραπεία για εκείνον που έχει εξασθενήσει εξαιτίας της αμαρτίας. Λένε οι ιατροί ότι οι έλμινθες και κάποια άλλα παρόμοια θηρία ζωογονούνται εσωτερικά στα σπλάχνα από την κακοχυμία, και η ζωή αυτών αποτελεί ασθένεια για το σώμα. Εάν όμως αυτά εξοντωθούν μέσω της λήψης κάποιου φαρμάκου, ο ασθενής θα αναρρώσει και θα βρει πάλι την υγεία του. Αυτά τα πάθη του σώματος είναι ανάλογα με τα αρρωστήματα της ψυχής. Όταν ο θυμός απομυζά τη δύναμη από μέσα ή παραλύει τον τόνο και τους λογισμούς της ψυχής μέσω της μνησικακίας, ή όταν ο κακός τρόπος ζωής ζωογονήσει το θηρίο του φθόνου ή οποιοδήποτε άλλο παρόμοιο κακό, εκείνος που αντιλαμβάνεται ότι η ψυχή του τρέφει μέσα της ένα θηρίο, θα χρησιμοποιήσει εγκαίρως το φάρμακο που εξοντώνει τα πάθη.

Διότι, λέγει, υπάρχει καιρός για πόλεμο και καιρός για ειρήνη. Βλέπεις την παράταξη των αντίπαλων παθών, τον νόμο της σάρκας, ο οποίος αντιστρατεύεται τον νόμο του νου σου και σε αιχμαλωτίζει στον νόμο της αμαρτίας. Πρόσεξε την ποικιλόμορφη διάταξη της μάχης, πόσο μυριότροπη είναι η στρατηγική του αντιπάλου εναντίον της δικής σου πόλεως. Στέλνει κατασκόπους, εξαγοράζει προδότες, παραμονεύει στους δρόμους, στήνει καρτέρια και ενέδρες, προσεταιρίζεται συμμάχους, κατασκευάζει πολιορκητικές μηχανές, ετοιμάζει εναντίον σου σφενδονητές, τοξότες, στρατιώτες για μάχη σώμα με σώμα, ιππική δύναμη και όλα τα παρόμοια. Ασφαλώς δεν αγνοείς το βαθύτερο νόημα των όσων ειπώθηκαν, δηλαδή ποιος είναι ο προδότης, ποιος ο κατάσκοπος, ποιοι είναι αυτοί που στήνουν τις ενέδρες, ποιοι οι σφενδονητές, οι ακοντιστές και οι τοξότες, ποιοι είναι εκείνοι που πολεμούν εκ του σύνεγγυς και ποια είναι η ίλη των ιππέων, καθώς και ποια είναι τα μηχανήματα με τα οποία συγκλονίζεται το τείχος της ψυχής. Έχοντας, λοιπόν, στραμμένο το βλέμμα σε όλα αυτά, οφείλουμε και εμείς να εξοπλιζόμαστε, να επικαλούμαστε τους συμμάχους μας και να εξετάζουμε προσεκτικά όσους βρίσκονται υπό την εξουσία μας, μήπως τυχόν κάποιος συμμερίζεται τα φρονήματα των εχθρών. Πρέπει, επίσης, να προβλέπουμε τις ενέδρες στις διόδους, να προστατευόμαστε από τις βολές με ασπίδες, να αντιστεκόμαστε σε εκείνους που συμπλέκονται μαζί μας σώμα με σώμα, να αποκόπτουμε με τάφρους τη διάβαση των ιππέων που κινούνται εναντίον μας, και να ασφαλίζουμε τα τείχη με οχυρώματα και προτειχίσματα, ώστε να μην καταρρεύσουν από τις πολιορκητικές μηχανές.

Ίσως όμως ο μακαρισμός να μην αποβλέπει μόνο στο καλό των άλλων· αλλά νομίζω πως κυρίως ειρηνοποιός ονομάζεται εκείνος που οδηγεί την εσωτερική του διαμάχη μεταξύ της σάρκας και του πνεύματος, καθώς και τον εμφύλιο πόλεμο της φύσης, σε ειρηνική συμφωνία, όταν πλέον δεν είναι ενεργός ο νόμος του σώματος, ο οποίος αντιστρατεύεται τον νόμο του νου, αλλά, αφού υποταχθεί στην ανώτερη βασιλεία, γίνεται υπηρέτης των θείων προσταγμάτων. Μάλλον, όμως, ας μη θεωρήσουμε ότι ο λόγος συμβουλεύει τούτο, το να νοείται δηλαδή ως δυάδα ο βίος εκείνων που έχουν κατορθώσει την αρετή· αντίθετα, όταν αφαιρεθεί το μεσότοιχο του φραγμού της κακίας που υπάρχει μέσα μας, οι δύο γίνονται ένας, έχοντας συμφυεί μέσω της ανάκρασής τους προς το ανώτερο.

Επειδή, λοιπόν, η αλαζονεία εναντίον μας και ο όγκος της υπερηφάνειας κόντευε σχεδόν να αγγίξει το ύψος του ουρανού, και επειδή δεν έβλεπα καμία αιτία ή αφορμή γι' αυτήν την αρρώστια —χάρη στην οποία γίνεται συγχωρητό ένα τέτοιο πάθος σε όσους προσβάλλονται από αυτό εξαιτίας κάποιας συγκυρίας, όταν δηλαδή η καταγωγή, η παιδεία ή η υπεροχή κάποιου αξιώματος φουσκώνουν με έπαρση τους πιο χαύνους χαρακτήρες— δεν έβρισκα τον τρόπο να νουθετήσω τον εαυτό μου να παραμείνει ατάραχος, καθώς η καρδιά μου φούσκωνε εσωτερικά μπροστά στον παραλογισμό των όσων συνέβαιναν και απέρριπτε τους λογισμούς της υπομονής. Τότε ακριβώς θαύμασα περισσότερο τον θείο απόστολο, ο οποίος περιγράφει τόσο ξεκάθαρα τον εσωτερικό μας εμφύλιο πόλεμο, λέγοντας ότι υπάρχει κάποιος νόμος της αμαρτίας στα μέλη του σώματος, που αντιστρατεύεται τον νόμο του νου και πολλές φορές τον καθιστά αιχμάλωτο και υποχείριό του. Διότι έβλεπα μέσα μου αυτήν ακριβώς την εχθρική παράταξη των δύο λογισμών: από τη μία εκείνου που αγανακτούσε ενάντια στην ύβρη της υπερηφάνειας, και από την άλλη εκείνου που κατέστελλε τον εσωτερικό αυτόν αναβρασμό.

Γι' αυτόν τον λόγο, θεωρούμε ότι είναι ωφέλιμο για τους πιο αδύναμους να καταφεύγουν στην παρθενία ως σε κάποιο ασφαλές φρούριο, και να μην κατέρχονται στη συνήθη πορεία του βίου προκαλώντας εναντίον του εαυτού τους πειρασμούς και να συμπλέκονται, μέσω των παθών της σάρκας, με εκείνα που «αντιστρατεύονται στον νόμο του νου μας», και να κινδυνεύουν φροντίζοντας όχι για τα όρια της γης και την απώλεια χρημάτων ή για κάποιο άλλο από τα πράγματα που επιδιώκονται σε αυτήν τη ζωή, αλλά για την ύψιστη ελπίδα. Διότι δεν είναι δυνατόν εκείνος που έχει στρέψει τη διάνοιά του σε τούτον τον κόσμο και έχει αναλάβει τις επίγειες μέριμνες και απασχολεί τον εαυτό του με την ανθρώπινη αρέσκεια, να γίνει εκπληρωτής της μεγάλης και πρώτης εντολής του Κυρίου, η οποία λέει «να αγαπάς τον Θεό με όλη σου την καρδιά και τη δύναμη». Διότι πώς θα αγαπήσει κανείς τον Θεό με όλη του την καρδιά, όταν καταμερίζει την καρδιά του ανάμεσα στον Θεό και τον κόσμο και, κλέβοντας την αγάπη που οφείλεται αποκλειστικά σε Εκείνον, τη δαπανά στα ανθρώπινα πάθη; «Διότι ο άγαμος μεριμνά για τα του Κυρίου, ενώ εκείνος που παντρεύτηκε μεριμνά για τα του κόσμου».

Διότι η ψυχή, λένε, είναι κάτι το απλό. Και επειδή πλάστηκε εξ αρχής αγαθή, θα είχε εκπέσει εντελώς από το αγαθό, εάν τυχόν είχε γίνει από μόνη της ολόκληρη και εξ ολοκλήρου το αντίθετο. Δεν υπάρχει περίπτωση να έχει από μόνη της την πονηρή ροπή, ούτε θα μπορούσε ποτέ να εναντιωθεί εντελώς στον εαυτό της, πράττοντας το κακό που δεν θέλει. Διότι αυτό είναι γνώρισμα διπλότητας, και η εσωτερική διαμάχη έχει αποκλειστεί από την απλότητα. Επομένως, ο «νόμος της αμαρτίας που αντιστρατεύεται τον νόμο του νου», στον οποίο και ο Απόστολος λέει ότι «αιχμαλωτίζεται» πριν από τη χάρη του Χριστού, είναι ολοφάνερα ενέργεια του αντικείμενου πνεύματος, ή μάλλον δύναμη η οποία προχωρά μέσω της ψυχής και του οργανωμένου κατάλληλα για αυτήν σώματος, μετατρεπόμενη σε έξη, διάθεση και έργα της. Και όπως ακριβώς η ψυχή δεν είναι ορατή ούτε αντιληπτή με τις αισθήσεις, αλλά φανερώνεται από εκείνα που προσδίδει σε όσους την κατέχουν, τα οποία είναι, για να το πούμε συνοπτικά, η αύξηση, η αίσθηση και η νόηση, έτσι και με τα πνεύματα που βρίσκονται στη λογική ψυχή –η οποία είναι δεκτική αυτών των αντιθέτων– κανένα δεν είναι αντιληπτό, παρά μόνο από τις ιδιότητες που έχουν δημιουργηθεί από αυτό, διότι και αυτή η ψυχή αποκτά συγκεκριμένο χαρακτήρα. Διότι η ψυχή δεν είναι απλώς εντελέχεια του εν δυνάμει έχοντος ζωή σώματος, σύμφωνα με εκείνους τους άσοφους σοφούς, οι οποίοι, επειδή σε όλη τους τη ζωή δεν αναζήτησαν τίποτα από τα υπερφυσικά, είπαν ψέματα και για την ίδια τη φύση, μη μπορώντας να βρουν τίποτα το υγιές. Διότι είναι ουσία, αφού και όταν χωρίζεται από το σώμα παραμένει ζωντανή, αλλά και όσο είναι ακόμη ενωμένη με αυτό, αποδεικνύεται ότι ενεργεί πολλά χωρίς τη συμμετοχή του συζευγμένου με αυτήν σώματος.

Αν λοιπόν βλέπαμε τους ανθρώπους να παραμένουν σταθεροί στα καλά που γνωρίζουν, να τα κάνουν πράξη και να γίνονται αγαθοί μέσω των έργων τους, και όχι να σφάλλουν αντίθετα προς τον ορθό λόγο που έχουν μέσα στις ψυχές τους, δεν θα κάναμε εμείς εκτενή λόγο περί δικαιοσύνης, περί σωφροσύνης, περί εγκράτειας και περί των παρόμοιων. Διότι ποιος δεν γνωρίζει ότι το καθένα από αυτά είναι καλό, και μάλιστα ο εγκρατής βίος, ο οποίος αποδεικνύεται εμπράκτως κάθε φορά ότι είναι ωφελιμότατος και για τις ψυχές και για τα σώματα; Επειδή όμως οι περισσότεροι γνωρίζουν, και γνωρίζουν καλά, αλλά η επιθυμία και ο θυμός επικρατούν της καλής γνώσης («διότι βλέπω», λέει ο απόστολος, «άλλον νόμο να αντιστρατεύεται τον νόμο της αμαρτίας που υπάρχει στα μέλη μου»), γι' αυτό συνεχώς σας απευθύνουμε την προτροπή του λόγου, αδελφοί, ώστε να αφυπνίσουμε τον αδιάστροφο και ορθό λογισμό προκειμένου να εφαρμόζει την πράξη του αγαθού, επειδή αυτή αποφέρει αγαθό τον σκοπό της γνώσης σε τέτοιου είδους ζητήματα. «Καλή σύνεση», λέει ο Δαβίδ, «έχουν όλοι όσοι την εφαρμόζουν». Και «η δικαιοσύνη του παραμένει σε υιούς υιών, σε αυτούς που τηρούν τη διαθήκη του και θυμούνται τις εντολές του για να τις εφαρμόζουν». Επίσης ο Παύλος λέει: «δεν είναι δίκαιοι ενώπιον του Θεού οι ακροατές του νόμου, αλλά οι εκτελεστές του νόμου θα δικαιωθούν». Και ο Κύριος και των δύο λέει: «Αν τα γνωρίζετε αυτά, είστε μακάριοι εάν τα πράττετε».

Αλλά προς τον Αβραάμ, ο οποίος δεν είχε ακόμη αποφύγει τη συμβίωση με τους αθέους, λέει: «Έξελθε από τη γη σου, και έλα σε γη», όχι αυτήν που θα σου δώσω, αλλά «αυτήν που θα σου δείξω», σαν να υποδεικνυόταν μέσω εκείνης κάποια άλλη πνευματική γη. Προς τον Μωυσή, όμως, μετά τη φυγή του από την Αίγυπτο και την ανάβαση στο όρος, τι λέει η πρώτη φωνή του Θεού προς αυτόν; «Λύσε το υπόδημα από τα πόδια σου». Αυτό είναι ένα άλλο μυστήριο του σταυρού, το οποίο ακολουθεί αρμονικά το προηγούμενο: διότι, λέει, έστω κι αν εξήλθες από την Αίγυπτο και άφησες την υπηρεσία του Φαραώ και περιφρόνησες το να ονομάζεσαι γιος της θυγατέρας του Φαραώ, και στο μέτρο που εξαρτιόταν από εσένα ο κόσμος εκείνος της πονηρής υπηρεσίας λύθηκε και έχει καταργηθεί, εντούτοις πρέπει να προσθέσεις κάτι ακόμη. Τι είναι αυτό; Το να λύσεις το υπόδημα από τα πόδια σου, να αποβάλεις τους δερμάτινους χιτώνες που ενδύθηκε η φύση μας και μέσα στους οποίους ενεργεί η αμαρτία και σε χωρίζει από την άγια γη. Λύσε, λοιπόν, αυτό το υπόδημα από τα πόδια σου, πράγμα που σημαίνει: μην ζεις πλέον κατά σάρκα και στην αμαρτία, αλλά ας καταργηθεί και ας νεκρωθεί η αντίθετη προς τον Θεό ζωή και το φρόνημα της σάρκας, και ο νόμος που υπάρχει στα μέλη, ο οποίος αντιστρατεύεται τον νόμο του νου και αιχμαλωτίζει στον νόμο της αμαρτίας, ας μην επικρατεί πλέον, ούτε ας ενεργεί, νεκρωμένος από τη δύναμη της θεοπτίας.

Διότι η επανάσταση της σάρκας, η οποία είναι ακούσια και αντιστρατεύεται φανερά τον νόμο του νου, έστω κι αν υποδουλώνεται με τη βία από τους σώφρονες και επιτρέπεται μόνο για την τεκνοποιία, εντούτοις συνεπάγεται την αρχέγονη καταδίκη, επειδή είναι και ονομάζεται φθορά και οπωσδήποτε γεννά για τη φθορά, ούσα μια εμπαθής κίνηση του ανθρώπου που δεν έχει συνείδηση της τιμής που έλαβε η φύση μας από τον Θεό, αλλά έχει εξομοιωθεί με τα κτήνη.

Και πάλι: «Γνωρίζω ότι δεν κατοικεί μέσα μου, δηλαδή στη σάρκα μου, το αγαθό». Βλέπεις ότι δεν θεωρεί τη σάρκα κακό, αλλά το κακό που κατοικεί σε αυτήν, επομένως αυτός «ο νόμος που υπάρχει στα μέλη μας και αντιστρατεύεται τον νόμο του νου» είναι το κακό που κατοικεί στο σώμα, αλλά όχι ο νους.

Διότι, επιπλέον του ότι συστρέφει τον εαυτό του κυκλικά σαν από έξω, όσο είναι εφικτό, παρόμοια με την κυκλική κίνηση του νου που επιδιώκεται μέσα του, θα στείλει επίσης στο εσωτερικό της καρδιάς, μέσω αυτού του σχήματος του σώματος, τη δύναμη του νου που διαχέεται προς τα έξω μέσω της όρασης. Αν πάλι η δύναμη του νοητού θηρίου βρίσκεται στον ομφαλό της κοιλιάς, καθώς ο νόμος της αμαρτίας έχει εκεί την κυριαρχία και του παρέχει τροφή, γιατί να μην επιστήσουμε εκεί «τον νόμο του νου που του αντιστρατεύεται», οπλισμένο εκεί μέσω της προσευχής, ώστε να μην επιστρέψει το πονηρό πνεύμα, που διώχθηκε με «το λουτρό της παλιγγενεσίας», μαζί με άλλα επτά πονηρότερα πνεύματα, και κατοικήσει και πάλι εκεί, «και γίνουν τα τελευταία χειρότερα από τα πρώτα»; «Πρόσεχε τον εαυτό σου», λέει ο Μωυσής· προφανώς σε όλο σου το είναι, όχι σε κάτι δικό σου ναι και σε κάτι άλλο όχι. Μέσω τίνος; Μέσω του νου, βεβαίως.

Δες πώς περιγράφει αυτήν τη μάχη ο Παύλος: «Διότι ευφραίνομαι με τον νόμο του Θεού κατά τον έσω άνθρωπο (δηλαδή κατά τη διάνοιά μου και τον λογισμό μου συμφωνώ με τον νόμο που λέει: "Μη φονεύσεις"). Βλέπω όμως έναν άλλο νόμο να αντιστρατεύεται τον νόμο του νου μου (Ποιον; Τον νόμο της επιθυμίας) και να με αιχμαλωτίζει (Πού;) στον νόμο της αμαρτίας που υπάρχει στα μέλη μου. Η ψυχή λέει: "Μη μοιχεύσεις", η επιθυμία λέει: "Μοίχευσε". Τυραννιέται η ψυχή, δεν υπερισχύει η διάνοια· κυριαρχεί η επιθυμία, με ελκύει, με παρασύρει. Ταλαίπωρος εγώ άνθρωπος». Είναι λόγια ανθρώπου που σύρεται δέσμιος· που σύρεται δέσμιος και δεν βρίσκει βοήθεια. Ταλαίπωρος εγώ άνθρωπος.

Διότι απάτη είναι τούτο: όταν δεν φανερώνεται αυτό που πραγματικά είναι, αλλά παρουσιάζεται αυτό που δεν είναι. Έτσι γίνονται και οι παραλογισμοί. Τέσσερις ανθρώπους μας σκιαγραφεί εδώ· και, αν θέλετε, σας παρέχω ευθύς αμέσως την απόδειξη γι' αυτούς. Εδώ μεν παρουσιάζει δύο, λέγοντας τα εξής: «Αφού αποβάλετε τον παλαιό άνθρωπο, να ανανεώνεστε στο πνεύμα του νου σας, και να ενδυθείτε τον νέο άνθρωπο». Στην προς Ρωμαίους επιστολή, όμως, παρουσιάζει άλλους δύο, όπως όταν λέει: «Βλέπω όμως άλλον νόμο στα μέλη μου, ο οποίος αντιστρατεύεται στον νόμο του νου μου και με αιχμαλωτίζει στον νόμο της αμαρτίας που υπάρχει στα μέλη μου». Και αυτοί έχουν συγγένεια με εκείνους: ο νέος έχει συγγένεια με τον εσωτερικό, ενώ ο παλαιός με τον εξωτερικό. Αλλά παρ' όλα αυτά οι τρεις έχουν διαφθαρεί. Ή μάλλον τρεις είναι και τώρα: ο νέος, ο παλαιός, και αυτός ο ουσιώδης και φυσικός. «Να ανανεώνεστε δε», λέει, «ως προς το πνεύμα του νου σας». Για να μη νομίσει κανείς ότι εισάγει άλλον άνθρωπο, επειδή έκανε λόγο για παλαιό και νέο, δες τι λέει: «Να ανανεώνεστε». Το να ανανεώνεται κανείς σημαίνει ότι αυτό το ίδιο πράγμα που έχει γεράσει ανανεώνεται, μεταβαλλόμενο από τη μία κατάσταση στην άλλη. Επομένως, το υποκείμενο παραμένει το ίδιο, και η μεταβολή αφορά το συμβεβηκός. Όπως ακριβώς το σώμα είναι το ίδιο και η μεταβολή αναφέρεται στο συμβεβηκός, έτσι συμβαίνει και εδώ. Και πώς θα μπορούσε να γίνει η ανανέωση; «Στο πνεύμα του νου σας», λέει.

Διότι χαίρομαι, λέει, με τον νόμο του Θεού κατά τον εσωτερικό άνθρωπο. Διότι γνώριζα μεν και πριν από αυτό, λέει, το καλό, βρίσκοντάς το όμως διατυπωμένο και εγγράφως, το επαινώ. Βλέπω όμως άλλον νόμο μέσα στα μέλη μου, ο οποίος αντιστρατεύεται τον νόμο του νου μου.

Γ'. Εδώ πάλι ονόμασε την αμαρτία νόμο που αντιστρατεύεται, όχι εξαιτίας της αξίας της, αλλά εξαιτίας της απόλυτης υπακοής εκείνων που πείθονται σε αυτήν. Όπως ακριβώς, λοιπόν, αποκαλεί κύριο τον μαμωνά, και θεό την κοιλιά, όχι λόγω της δικής τους αξίας, αλλά λόγω της μεγάλης δουλείας εκείνων που έχουν υποταχθεί σε αυτά· έτσι και εδώ ονόμασε την αμαρτία νόμο, εξαιτίας εκείνων που είναι με τέτοιο τρόπο δούλοι της και φοβούνται να την εγκαταλείψουν, όπως ακριβώς φοβούνται να εγκαταλείψουν τον νόμο εκείνοι που τον έλαβαν. Αυτή, λοιπόν, λέει, αντιτίθεται στον φυσικό νόμο· διότι αυτό ακριβώς σημαίνει η φράση: «στον νόμο του νου μου».

Και εισάγει λοιπόν παράταξη και μάχη, και αναθέτει όλο τον αγώνα στον φυσικό νόμο. Διότι ο νόμος του Μωυσή προστέθηκε αργότερα εκ περισσού· αλλά όμως και ο ένας και ο άλλος, ο μεν διδάσκοντας, ο δε επαινώντας τα πρέποντα, δεν κατόρθωσαν τίποτα σπουδαίο σε αυτήν τη μάχη· τόση ήταν η τυραννία της αμαρτίας, η οποία νικούσε και επικρατούσε. Αυτό ακριβώς, λοιπόν, φανερώνοντας ο Παύλος, και δηλώνοντας την κατά κράτος ήττα, έλεγε: «Βλέπω όμως έναν άλλο νόμο να αντιστρατεύεται στον νόμο του νου μου, και να με αιχμαλωτίζει». Διότι δεν είπε απλώς «να με νικά», αλλά «να με αιχμαλωτίζει στον νόμο της αμαρτίας». Δεν είπε, «στην ορμή της σάρκας», ούτε «στη φύση της σάρκας», αλλά «στον νόμο της αμαρτίας», δηλαδή στην τυραννία, στη δύναμη. Πώς λοιπόν λέει: «ο οποίος υπάρχει στα μέλη μου»; Και τι σημαίνει αυτό; Διότι το γεγονός αυτό δεν καθιστά τα μέλη αμαρτία, αλλά μάλιστα τα διαχωρίζει από την αμαρτία· επειδή άλλο πράγμα είναι εκείνο που υπάρχει μέσα σε κάτι, και άλλο εκείνο μέσα στο οποίο υπάρχει αυτό. Όπως λοιπόν η εντολή δεν είναι πονηρή, επειδή μέσω αυτής πήρε αφορμή η αμαρτία, έτσι δεν είναι πονηρή ούτε η φύση της σάρκας, έστω κι αν μέσω αυτής μάς καταβάλλει η αμαρτία· επειδή διαφορετικά θα ήταν πονηρή και η ψυχή, και μάλιστα πολύ περισσότερο εκείνη, εφόσον αυτή κατέχει την εξουσία των όσων πρέπει να πραχθούν.

Διότι έτσι θα κάνουμε και αυτήν πνευματική· όπως ακριβώς, εάν ραθυμούμε, θα κάνουμε και την ψυχή σαρκική. Ζʹ. Επειδή, λοιπόν, δεν εναπέθεσε το δώρο ως φυσική αναγκαιότητα, αλλά το ενεπιστεύθη στην ελευθερία της προαιρέσεως, από εσένα πλέον εξαρτάται να γίνεις και το ένα και το άλλο. Διότι όλα όσα προέρχονται από Αυτόν έχουν ολοκληρωθεί· διότι ούτε η αμαρτία αντιστρατεύεται πλέον στον νόμο του νου μας, ούτε μας αιχμαλωτίζει, όπως συνέβαινε προηγουμένως, αλλά όλα εκείνα έχουν παύσει και καταλυθεί, και τα πάθη έχουν πτοηθεί, επειδή φοβούνται και τρέμουν τη χάρη του Πνεύματος. Εάν όμως εσύ σβήνεις το φως, διώχνεις τον ηνίοχο και απομακρύνεις τον κυβερνήτη, τότε στον εαυτό σου να καταλογίζεις πλέον τον κλυδωνισμό. Για να κατανοήσεις ότι τώρα η αρετή έχει γίνει ευκολότερη, γι' αυτό και είναι μεγάλη η ένταση της κατά Θεόν φιλοσοφίας, παρατήρησε πώς ήταν τα πράγματα των ανθρώπων όταν επικρατούσε ο Νόμος, και πώς είναι τώρα, αφού έλαμψε η χάρις. Διότι εκείνα που προηγουμένως δεν φαίνονταν σε κανέναν ότι ήταν δυνατά, δηλαδή η παρθενία, η περιφρόνηση του θανάτου και η υπερνίκηση των περισσοτέρων άλλων παθών, αυτά τώρα έχουν κατορθωθεί σε ολόκληρη την οικουμένη.

Καλείς τους νεκρούς, και ο νεκρός υπακούει ταχύτερα από τον ζωντανό. «Πες έναν λόγο, και θα θεραπευτεί ο δούλος μου. Διότι και εγώ είμαι άνθρωπος τασσόμενος υπό εξουσία». Εδώ δηλώνει ότι εμποδίζει την αυτεξούσια ορμή της ψυχής από το να προχωρήσει προς τα ανώτερα. «Έχω», λέει, «υπό την εξουσία μου στρατιώτες». Ονομάζει στρατιώτες τους ποικίλους και διάφορους λογισμούς που εμφωλεύουν μέσα στον άνθρωπο. Διότι και ο μακάριος Παύλος γνωρίζει να τους ονομάζει αυτούς στρατιώτες: «Χαίρομαι», λέει, «με τον νόμο σύμφωνα με τον εσωτερικό άνθρωπο· βλέπω όμως έναν άλλον νόμο να αντιστρατεύεται τον νόμο του νου μου και να με αιχμαλωτίζει στον νόμο της αμαρτίας».

Πώς λοιπόν δεν είναι άτοπο, ενώ έχουμε ανδρωθεί, να παραμένουμε ακόμη στην ίδια μικρότητα; Διότι τότε η ανθρώπινη φύση είχε διχαστεί εναντίον του εαυτού της και υπήρχε πόλεμος αμείλικτος. Και περιγράφοντας αυτόν ο Παύλος, λέει κάπως έτσι: «Βλέπω όμως άλλον νόμο στα μέλη μου, ο οποίος αντιστρατεύεται στον νόμο του νου μου και με αιχμαλωτίζει στον νόμο της αμαρτίας που υπάρχει στα μέλη μου». Αλλά τώρα δεν συμβαίνουν αυτά. «Διότι εκείνο που ήταν αδύνατο για τον νόμο, επειδή ήταν ανίσχυρος εξαιτίας της σαρκός, ο Θεός, στέλνοντας τον δικό Του Υιό με ομοίωμα σαρκός αμαρτίας και για την αμαρτία, κατέκρινε την αμαρτία στη σάρκα». Και για αυτά, ευχαριστώντας ο Παύλος, έλεγε: «Ταλαίπωρος άνθρωπος εγώ, ποιος θα με λυτρώσει από το σώμα τούτου του θανάτου; Ευχαριστώ τον Θεό δια του Ιησού Χριστού». Γι' αυτό δίκαια τιμωρούμαστε, επειδή εμείς που είμαστε ελεύθεροι από τα δεσμά δεν θέλουμε να τρέξουμε ούτε καν όσο εκείνοι που έχουν δεμένα τα πόδια τους· μάλλον δε, ακόμη κι αν μπορέσουμε να τρέξουμε το ίδιο με αυτούς, ούτε έτσι απαλλασσόμαστε από την κόλαση. Διότι εκείνοι που απολαμβάνουν βαθιά ειρήνη πρέπει να στήνουν πολύ μεγαλύτερα και λαμπρότερα τρόπαια από εκείνους που καταπονούνται σφόδρα από τον πόλεμο. Αν όμως πρόκειται να ασχολούμαστε διαρκώς με τα χρήματα, την τρυφή, τις γυναίκες και τις βιοτικές μέριμνες, πότε θα γίνουμε άνδρες; Πότε θα ζήσουμε κατά το Πνεύμα; Πότε θα μεριμνήσουμε για τα του Κυρίου; Όταν θα αναχωρήσουμε από εδώ; Αλλά τότε δεν είναι πλέον καιρός για κόπους ούτε για αγώνες, αλλά για στεφάνια και κολάσεις.

«Βρίσκω, λοιπόν, τον νόμο, σε εμένα που θέλω να πράττω το καλό, ότι σε εμένα το κακό παραμονεύει.» Μετά το «καλό», πρέπει να συνδεθεί η έννοια της συνηγορίας, και έτσι το νόημα γίνεται σαφές, ως εξής: Βρίσκω τον νόμο να συνηγορεί σε εμένα που θέλω να πράττω το καλό· το δε «ότι σε εμένα το κακό παραμονεύει», σημαίνει, λέει, έστω και αν η αμαρτία επικρέμαται παρακινώντας προς το κακό. «Διότι ευφραίνομαι με τον νόμο του Θεού κατά τον εσωτερικό άνθρωπο· βλέπω όμως άλλον νόμο στα μέλη μου, ο οποίος αντιστρατεύεται τον νόμο του νου μου και με αιχμαλωτίζει στον νόμο της αμαρτίας, που υπάρχει στα μέλη μου.» Πρόσεξε πώς περιγράφει τη μάχη μεταξύ του φυσικού νόμου και της αμαρτίας, καθώς και τη νίκη της αμαρτίας· διότι το «αιχμαλωτίζοντάς με», αυτό ακριβώς φανέρωσε. Ονόμασε δε την αμαρτία νόμο, όχι εξαιτίας της αξίας της, αλλά εξαιτίας της υπακοής όσων πείθονται σε αυτήν. Όπως ακριβώς, λοιπόν, αποκαλεί κύριο τον μαμωνά και θεό την κοιλιά, όχι λόγω της δικής τους αξίας, αλλά εξαιτίας της μεγάλης δουλείας όσων έχουν υποταχθεί σε αυτά.