Πατερικές αναφορές στο ΠΡΟΣ ΡΩΜΑΙΟΥΣ 8:11

«Αν όμως το Πνεύμα εκείνου που ανέστησε τον Ιησού Χριστό από τους νεκρούς κατοικεί μέσα σας, θα ζωοποιήσει και τα θνητά σας σώματα διά του Πνεύματός του που κατοικεί μέσα σας.» Και ο ίδιος ο Υιός είπε ότι το Πνεύμα είναι του Πατέρα του. Μακεδ. Πώς; Ορθ. «Διότι δεν είστε εσείς που μιλάτε, αλλά το Πνεύμα του Πατέρα που μιλάει μέσα σας.» Και ο ίδιος ο Πατέρας αποκαλεί το Πνεύμα δικό του διά του προφήτη που λέει: «Τις έσχατες ημέρες θα εκχύσω από το Πνεύμα μου επάνω σε κάθε σάρκα.» Μακεδ. Ο Υιός είναι αυτός που μιλάει.

Αν όμως κάποιος δεν έχει το Πνεύμα του Χριστού, αυτός δεν ανήκει σε Αυτόν. Αν όμως ο Χριστός είναι μέσα σας, το μεν σώμα είναι νεκρό εξαιτίας της αμαρτίας, το δε πνεύμα είναι ζωή εξαιτίας της δικαιοσύνης. Αν όμως το Πνεύμα εκείνου που ανέστησε τον Ιησού κατοικεί μέσα σας, αυτός που ανέστησε τον Χριστό Ιησού από τους νεκρούς θα ζωοποιήσει και τα θνητά σας σώματα διαμέσου του Πνεύματός του που ενοικεί μέσα σας·» Και προς τους Κορινθίους λέει: «Διότι το Πνεύμα ερευνά τα πάντα, ακόμη και τα βάθη του Θεού. Διότι ποιος γνωρίζει τα του ανθρώπου, παρά μόνο το πνεύμα του ανθρώπου που βρίσκεται μέσα του; Έτσι και τα του Θεού κανείς δεν τα έχει γνωρίσει, παρά μόνο το Πνεύμα του Θεού. Εμείς όμως δεν λάβαμε το πνεύμα του κόσμου, αλλά το Πνεύμα που προέρχεται από τον Θεό, για να γνωρίσουμε εκείνα που μας χαρίστηκαν από τον Θεό·» και λίγο πιο κάτω: «Δεν γνωρίζετε ότι είστε ναός του Θεού, και ότι το Πνεύμα του Θεού κατοικεί μέσα σας;» Και πάλι: «Αλλά λουτήκατε, αλλά αγιαστήκατε, αλλά δικαιωθήκατε στο όνομα του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, και στο Πνεύμα του Θεού μας·» και πάλι: «Όλα όμως αυτά τα ενεργεί το ένα και το αυτό Πνεύμα, το οποίο τα μοιράζει ξεχωριστά στον καθένα όπως ακριβώς θέλει·» και πάλι: «Ο δε Κύριος είναι το Πνεύμα· και όπου υπάρχει το Πνεύμα του Κυρίου, εκεί υπάρχει ελευθερία.»

Εφόσον δε ο Θεός είναι μέσα μας, είναι και ο Υιός μέσα μας, καθώς λέει ο ίδιος ο Υιός: «Θα έλθουμε εγώ και ο Πατέρας, και θα κατοικήσουμε μαζί του». Έπειτα, εφόσον ο Υιός είναι η ζωή, διότι όπως λέει, «Εγώ είμαι η ζωή», λέγεται για εμάς ότι ζωοποιούμαστε εν τω Πνεύματι. Διότι λέει: «Εκείνος που ανέστησε τον Ιησού Χριστό από τους νεκρούς, θα ζωοποιήσει και τα θνητά μας σώματα δια του Πνεύματός του που κατοικεί μέσα σας». Και ενώ εμείς ζωοποιούμαστε εν τω Πνεύματι, λέγεται ότι ο ίδιος ο Χριστός ζει μέσα μας. Διότι λέει: «Έχω συσταυρωθεί με τον Χριστό. Και δεν ζω πλέον εγώ, αλλά ζει μέσα μου ο Χριστός». Και πάλι, όπως ακριβώς ο Υιός, τα έργα τα οποία ο ίδιος έκανε, έλεγε ότι τα εργάζεται ο Πατέρας: «Διότι ο Πατέρας», λέει, «που μένει μέσα μου, αυτός κάνει τα έργα. Να με πιστεύετε ότι εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας μέσα σε εμένα· ειδάλλως, πιστέψτε με εξαιτίας αυτών των ίδιων των έργων». Έτσι και ο Παύλος, όσα εργαζόταν με τη δύναμη του Πνεύματος, έλεγε ότι είναι έργα του Χριστού: «Διότι δεν θα τολμήσω να μιλήσω για τίποτε από όσα δεν κατεργάστηκε ο Χριστός δι' εμού για την υπακοή των εθνών, με λόγο και με έργο, με τη δύναμη σημείων και τεράτων, με τη δύναμη του Αγίου Πνεύματος». Εφόσον, λοιπόν, υπάρχει τέτοια συστοιχία και ενότητα στην Αγία Τριάδα, ποιος θα μπορούσε να χωρίσει είτε τον Υιό από τον Πατέρα, είτε το Πνεύμα από τον Υιό ή από τον ίδιο τον Πατέρα; Ή ποιος είναι τόσο τολμηρός ώστε να πει ότι η Τριάδα είναι ανόμοια και ετεροφυής ως προς τον εαυτό της, ή ότι ο Υιός είναι αλλοτριούσιος από τον Πατέρα, ή ότι το Πνεύμα είναι ξένο προς τον Υιό;

Ονομάζεται Πνεύμα ζωοποιό· διότι λέγει: «Εκείνος που ανέστησε τον Ιησού Χριστό εκ νεκρών, θα ζωοποιήσει και τα θνητά σας σώματα διά του Πνεύματός του που ενοικεί μέσα σας». Και ο μεν Κύριος είναι η αυτοζωή και ο «αρχηγός της ζωής», όπως είπε ο Πέτρος· έλεγε δε ο ίδιος ο Κύριος: «Το ύδωρ που εγώ θα του δώσω, θα γίνει μέσα του πηγή ύδατος που αναβλύζει εις ζωήν αιώνιον. Αυτό δε το έλεγε περί του Πνεύματος, το οποίο επρόκειτο να λάβουν όσοι πιστεύουν σε αυτόν». Τα δε κτίσματα, όπως έχει ειπωθεί, ζωοποιούνται δι' αυτού. Εκείνο όμως που δεν μετέχει ζωής, αλλά το ίδιο προσφέρεται προς μέθεξη και ζωοποιεί τα κτίσματα, ποια συγγένεια έχει με τα δημιουργήματα; Ή πώς θα μπορούσε διόλου να ανήκει στα κτίσματα, τα οποία ακριβώς ζωοποιούνται εν αυτώ από τον Λόγο;

Αν όμως κάποιος δεν έχει το Πνεύμα του Χριστού, αυτός δεν ανήκει σε Αυτόν. Αν όμως ο Χριστός είναι μέσα σας, το μεν σώμα είναι νεκρό εξαιτίας της αμαρτίας, το δε πνεύμα είναι ζωή εξαιτίας της δικαιοσύνης. Αν δε το Πνεύμα Εκείνου που ανέστησε τον Ιησού κατοικεί μέσα σας, Εκείνος που ανέστησε τον Χριστό Ιησού εκ νεκρών θα ζωοποιήσει και τα θνητά σας σώματα, διαμέσου του Πνεύματός Του που ενοικεί μέσα σας·» Στους δε Κορινθίους (αναφέρει)· «Διότι το Πνεύμα τα πάντα ερευνά, ακόμη και τα βάθη του Θεού. Διότι ποιος γνωρίζει τα του ανθρώπου, παρά μόνο το πνεύμα του ανθρώπου που βρίσκεται μέσα του; Έτσι και τα του Θεού κανείς δεν τα γνωρίζει, παρά μόνο το Πνεύμα του Θεού. Εμείς δε δεν λάβαμε το πνεύμα του κόσμου, αλλά το Πνεύμα που προέρχεται από τον Θεό, για να κατανοήσουμε όσα μας χαρίστηκαν από τον Θεό·» και μετά από λίγο· «Δεν γνωρίζετε ότι είστε ναός του Θεού και ότι το Πνεύμα του Θεού κατοικεί μέσα σας;» Και πάλι· «Αλλά απολουστήκατε, αλλά αγιαστήκατε, αλλά δικαιωθήκατε στο όνομα του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, και με το Πνεύμα του Θεού μας·» και πάλι· «Όλα δε αυτά τα ενεργεί το ένα και το αυτό Πνεύμα, το οποίο τα διανέμει στον καθένα ξεχωριστά όπως ακριβώς βούλεται·» και πάλι· «Ο δε Κύριος είναι το Πνεύμα· και όπου υπάρχει το Πνεύμα του Κυρίου, εκεί υπάρχει ελευθερία.»

Εφόσον δε ο Θεός είναι μέσα μας, είναι και ο Υιός μέσα μας, καθώς λέει ο ίδιος ο Υιός: «Θα έλθουμε εγώ και ο Πατέρας, και θα κατοικήσουμε μαζί του». Έπειτα, επειδή ο Υιός είναι η ζωή, διότι λέει «Εγώ είμαι η ζωή», λέγεται ότι εμείς ζωοποιούμαστε εν τω Πνεύματι· διότι, λέει: «Αυτός που ανέστησε τον Χριστό Ιησού από τους νεκρούς θα ζωοποιήσει και τα θνητά σας σώματα διά του Πνεύματός του που κατοικεί μέσα σας». Και ενώ εμείς ζωοποιούμαστε εν τω Πνεύματι, λέγεται ότι ο ίδιος ο Χριστός ζει μέσα μας. Διότι, λέει: «Έχω συσταυρωθεί με τον Χριστό. Δεν ζω πλέον εγώ, αλλά ζει μέσα μου ο Χριστός». Και πάλι, όπως ο Υιός για τα έργα που έκανε, έλεγε ότι τα εργάζεται ο Πατέρας· διότι, λέει: «Ο Πατέρας που μένει μέσα μου, αυτός κάνει τα έργα. Πιστεύετέ με, ότι εγώ είμαι εν τω Πατρί και ο Πατέρας είναι εν εμοί· ειδάλλως, πιστεύετέ με εξαιτίας αυτών των ίδιων των έργων». Έτσι, τα όσα εργαζόταν με τη δύναμη του Πνεύματος ο Παύλος, έλεγε ότι είναι έργα του Χριστού· «Διότι δεν θα τολμήσω να μιλήσω για τίποτε από όσα δεν κατεργάστηκε ο Χριστός δι' εμού για την υπακοή των εθνών, με λόγο και με έργο, με τη δύναμη σημείων και τεράτων, με τη δύναμη του Αγίου Πνεύματος». Εφόσον, λοιπόν, υπάρχει τέτοια συστοιχία και ενότητα στην Αγία Τριάδα, ποιος θα μπορούσε να χωρίσει είτε τον Υιό από τον Πατέρα, είτε το Πνεύμα από τον Υιό, ή από τον ίδιο τον Πατέρα; Ή ποιος είναι τόσο τολμηρός, ώστε να πει ότι η Τριάδα είναι ανόμοια και ετεροφυής προς τον εαυτό της, ή ότι ο Υιός είναι αλλοτριούσιος από τον Πατέρα, ή ότι το Πνεύμα είναι ξένο προς τον Υιό;

Ονομάζεται Πνεύμα ζωοποιό· διότι, λέγει, «Εκείνος που ανέστησε τον Ιησού Χριστό από τους νεκρούς, θα ζωοποιήσει και τα θνητά σας σώματα διά του Πνεύματός του που κατοικεί μέσα σας». Και ο μεν Κύριος είναι η αυτοζωή και ο «αρχηγός της ζωής», όπως είπε ο Πέτρος· έλεγε δε ο ίδιος ο Κύριος: «Το ύδωρ που εγώ θα του δώσω, θα γίνει μέσα του πηγή ύδατος που θα αναβλύζει εις ζωήν αιώνιον. Αυτό δε το έλεγε για το Πνεύμα, το οποίο επρόκειτο να λάβουν όσοι πιστεύουν σε αυτόν». Τα δε κτίσματα, όπως έχει ειπωθεί, ζωοποιούνται δι' αυτού. Εκείνο όμως που δεν μετέχει στη ζωή, αλλά το ίδιο γίνεται μεθεκτό και ζωοποιεί τα κτίσματα, ποια συγγένεια μπορεί να έχει με τα δημιουργήματα; Ή πώς θα μπορούσε γενικώς να συγκαταλέγεται στα κτίσματα, τα οποία ζωοποιούνται μέσα σε αυτό από τον Λόγο;

Ότι η Τριάδα ανέστησε τον Χριστό κατά τη σάρκα από τους νεκρούς. Περί του Πατρός λέγει τα εξής: «Ο δε Θεός και τον Κύριο ανέστησε, και εμάς θα αναστήσει διά της δυνάμεώς Του.» Περί του Υιού: «Καταστρέψτε τον ναό αυτόν, και σε τρεις ημέρες θα τον εγείρω. Αυτός όμως μιλούσε για τον ναό του σώματός Του.» Περί δε του Πνεύματος: «Εάν δε το Πνεύμα, το οποίο ανέστησε τον Ιησού από τους νεκρούς, κατοικεί μέσα σας, εκείνος που ανέστησε τον Χριστό από τους νεκρούς θα ζωοποιήσει και τα θνητά σας σώματα διά του Πνεύματός Του που ενοικεί μέσα σας.»

Ότι όσα κάνει ο Χριστός, τα κάνει και το Άγιο Πνεύμα. Ενεργήματα δυνάμεων, χαρίσματα ιαμάτων. Δια του Αγίου Πνεύματος εκδιώκονταν δαίμονες· εν τω Πνεύματι του Θεού καταργήθηκε ο διάβολος· με τη συμπαρουσία του Πνεύματος επιτυγχάνεται η απολύτρωση των αμαρτιών δια της χάριτος του Πνεύματος· «Διότι απολουστήκατε και αγιαστήκατε στο όνομα του Κυρίου μας Ιησού Χριστού και εν τω Αγίω Πνεύματι». Η ανάσταση από τους νεκρούς επιτελείται με την ενέργεια του Πνεύματος· «Διότι θα εξαποστείλεις το Πνεύμα σου, και θα δημιουργηθούν· και θα ανακαινίσεις το πρόσωπο της γης». Και πάλι λέγει: «Εάν δε το Πνεύμα, το οποίο ανέστησε τον Ιησού από τους νεκρούς». Εάν, λοιπόν, κάποιος εκλαμβάνει την κτίση ως την αναβίωση αυτών που έχουν αποσυντεθεί, πώς να μην είναι μεγάλη η ενέργεια του Πνεύματος, το οποίο οικονομεί για εμάς τη ζωή της αναστάσεως και αναμορφώνει τις ψυχές μας προς εκείνη την πνευματική ζωή; Είτε, πάλι, ονομαστεί κτίση η παρούσα μεταμόρφωση προς το καλύτερο εκείνων που έχουν ξεπέσει εξαιτίας των αμαρτιών· (διότι ονομάζεται έτσι κατά τη συνήθεια της Γραφής, όταν ο Παύλος λέγει: «Εάν κάποιος είναι εν Χριστώ, αποτελεί νέα κτίση»· και ο ανακαινισμός στην παρούσα ζωή, καθώς και η μεταβολή από τη γήινη και εμπαθή ζωή προς την ουράνια πολιτεία που συντελείται σε εμάς δια του Πνεύματος, ανυψώνει θαυμαστά τις ψυχές μας πέρα από κάθε όριο·) με βάση αυτά, πρέπει άραγε να φοβόμαστε μήπως τυχόν υπερβούμε την άγια δόξα του Πνεύματος με υπερβολικές τιμές;

Εάν όμως κάποιος δεν έχει Πνεύμα Χριστού, αυτός δεν ανήκει σε Αυτόν. Εάν δε ο Χριστός είναι μέσα σας, το μεν σώμα είναι νεκρό εξαιτίας της αμαρτίας, το δε Πνεύμα είναι ζωή εξαιτίας της δικαιοσύνης. Εάν δε το Πνεύμα Εκείνου που ανέστησε τον Ιησού Χριστό κατοικεί μέσα σας, Εκείνος που ανέστησε τον Χριστό από τους νεκρούς θα ζωοποιήσει και τα θνητά σας σώματα διά του Πνεύματός Του που ενοικεί μέσα σας». Μακεδονιανός: Δεν έχει γραφτεί έτσι, «διά τού ενοικούντος», αλλά «τό ενοικούν».

Ορθ. Εάν αποδειχθεί ότι είναι γραμμένο «διὰ τοῦ ἐνοικοῦντος», πείθεσαι ότι το Πνεύμα είναι της ίδιας φύσεως με τον Πατέρα και τον Υιό; Μακεδ. Εάν λοιπόν βρεθεί κάπου ένα ή δεύτερο εσφαλμένο αντίγραφο σε εσάς, με βάση αυτό πρόκειται να με πείσεις; Ορθ. Μπορούμε να αποδείξουμε ότι σε όλα τα αρχαία αντίγραφα έτσι είναι γραμμένο.

Λοιπόν, πες μου, μήπως ο Χριστός είναι άλλου Θεού, εκτός από τον Πατέρα; Μακεδ. Άλλος Θεός εκτός από τον Πατέρα του Χριστού ούτε υπήρξε, ούτε υπάρχει, ούτε θα υπάρξει· ο προφήτης όμως είναι αυτός που λέει: «Ετοιμάσου να επικαλεστείς τον Θεό σου, Ισραήλ»· και δεν έχει γραφτεί το «Ιδού εγώ», αλλά «Ιδού αυτός που στερεώνει βροντή, και κτίζει πνεύμα, και αναγγέλλει στους ανθρώπους τον Χριστό του»· αυτός είναι ο Θεός. Ορθ. Όλα σας επιτρέπονται, αλλά δεν συμφέρουν όλα. Διότι εσείς είστε εκείνοι που και την προς Εβραίους επιστολή του αγίου Παύλου απορρίπτετε, και την προς Ρωμαίους παραχαράσσετε, λέγοντας ότι δεν έχει γραφτεί «διά του ενοικούντος Πνεύματος εν υμίν», αλλά «διά το ενοικούν αυτού Πνεύμα». Ιδού, λοιπόν, που επιχειρείς να παραχαράξεις και τον προφήτη.

Γι' αυτό, στην Καινή Διαθήκη οι προφήτες αναφωνούν: «Αυτά λέει το Άγιο Πνεύμα». Από πού, λοιπόν, ανήκει στο Πνεύμα η ιδιότητα να ερευνά τα βάθη του Θεού; Όπως ακριβώς, λέει, κανείς από τους ανθρώπους δεν γνωρίζει τα του ανθρώπου παρά μόνο το πνεύμα του ανθρώπου που βρίσκεται μέσα του· έτσι και τα του Θεού κανείς δεν τα γνωρίζει, παρά μόνο το Πνεύμα του Θεού. Διότι, όπως κανένας αλλότριος ή ξένος δεν μπορεί να εποπτεύει τους εσωτερικούς λογισμούς της ψυχής, έτσι, προφανώς, και ό,τι μετέχει στα απόρρητα του Θεού και δύναται να διερευνά τα βάθη των κριμάτων Του, δεν είναι αλλότριο ούτε ξένο προς Αυτόν. Έπειτα, και η ζωή χορηγείται σε εμάς από τον Θεό μέσω του Χριστού εν Αγίω Πνεύματι. Διότι ο Θεός μεν ζωοποιεί, όπως λέει ο Παύλος: «Σου παραγγέλλω ενώπιον του Θεού, ο οποίος ζωοποιεί τα πάντα»· ζωή δε δίνει ο Χριστός: «Διότι τα πρόβατά μου», λέει, «ακούνε τη φωνή μου, και εγώ τους δίνω αιώνια ζωή». Και ζωοποιούμαστε δια του Πνεύματος, όπως λέει ο Παύλος: «Εκείνος που ανέστησε τον Χριστό από τους νεκρούς θα ζωοποιήσει και τα θνητά σας σώματα, δια του Πνεύματός Του που ενοικεί μέσα σας».

Ο άνθρωπος γίνεται πάλι εικόνα του Θεού, αυτός που είχε εκπέσει από τη θεία ομοιότητα, και είχε παραβληθεί με τα ανόητα κτήνη, και είχε εξομοιωθεί με αυτά, γινόμενος όμοιος με τα άλογα ζώα ως προς τον θάνατο. Διότι, όπως λέει, καθώς είναι ο θάνατος του ενός, έτσι είναι και ο θάνατος του άλλου. Αλλά τώρα, λέει, Αυτός που ανέστησε τον Χριστό από τους νεκρούς θα ζωοποιήσει και τα θνητά σας σώματα δια του Πνεύματός Του που ενοικεί μέσα σας.

Διότι, εάν ο Θεός δεν βρίσκεται μέσα μας, ούτε ζωή ούτε αιώνια αγαθά θα αποκτήσουμε. Λέει εξάλλου πάλι ο Παύλος: «Δεν γνωρίζετε ότι είστε ναός του Θεού, και ότι το Πνεύμα του Θεού κατοικεί μέσα σας;» και πάλι: «Τα σώματά σας είναι ναός του Αγίου Πνεύματος που βρίσκεται μέσα σας, το οποίο έχετε από τον Θεό.» Και η μεν κτίση έχει ανάγκη αποκάλυψης για να γνωρίσει τα του Θεού· το Πνεύμα όμως αποκαλύπτει. «Σε εμάς», λέει, «ο Θεός τα απεκάλυψε διά του Πνεύματός του.» Και ως προς εμάς ερευνά, επειδή εν αυτώ κάνουμε την έρευνα· «Το Πνεύμα», λέει, «ερευνά και τα βάθη του Θεού»· αφ’ εαυτού του όμως γνωρίζει, όπως ακριβώς το δικό μας πνεύμα. «Διότι ποιος από τους ανθρώπους», λέει, «γνωρίζει τα του ανθρώπου παρά μόνο το πνεύμα που είναι μέσα του; Έτσι και τα του Θεού κανείς δεν τα εγνώρισε παρά μόνο το Πνεύμα του Θεού.» Και ζωογονεί μεν ο Θεός· διότι λέει ο Παύλος: «Παραγγέλλω ενώπιον του Θεού που ζωογονεί τα πάντα»· ζωή δε δίνει ο Χριστός, ο οποίος λέει: «Τα δικά μου πρόβατα ακούνε τη φωνή μου, και εγώ τους δίνω ζωή αιώνια.» Ζωοποιούμαστε δε διά του Πνεύματος, όπως λέει ο Παύλος: «Εκείνος που ανέστησε τον Χριστό από τους νεκρούς θα ζωοποιήσει και τα θνητά σας σώματα διά του Πνεύματός του που ενοικεί μέσα σας.» Ζωογονείται, λοιπόν, κανείς από τον Θεό διά του Χριστού εν Πνεύματι.

Ας εξετάσουμε, λοιπόν, το καθένα χωριστά. Από τη φύση του είναι αγαθό, όπως αγαθός είναι ο Πατέρας και αγαθός ο Υιός. Η κτίση, όμως, γίνεται μέτοχος της αγαθότητας μέσω της επιλογής του αγαθού. Γνωρίζει τα βάθη του Θεού· ενώ η κτίση λαμβάνει τη φανέρωση των απόρρητων μυστηρίων διά του Πνεύματος. Ζωοποιεί μαζί με τον Θεό που ζωογονεί τα πάντα, μαζί με τον Υιό που δίδει ζωή. «Διότι εκείνος που ανέστησε τον Χριστό από τους νεκρούς, θα ζωοποιήσει, λέει, και τα θνητά σας σώματα διά του Πνεύματός του που ενοικεί μέσα σας». Και πάλι: «Τα δικά μου πρόβατα ακούνε τη φωνή μου, και εγώ δίδω σε αυτά αιώνια ζωή». Αλλά και «το Πνεύμα, λέει, ζωοποιεί». Και πάλι: «Το δε Πνεύμα, λέει, είναι ζωή χάριν της δικαιοσύνης». Και ο Κύριος μαρτυρεί ότι το Πνεύμα είναι το ζωοποιούν: «Η σάρκα δεν ωφελεί σε τίποτα». Πώς, λοιπόν, αφού αποξενώσουμε το Πνεύμα από τη ζωοποιό δύναμη, θα το εξομοιώσουμε με τη φύση που έχει ανάγκη από ζωή; Ποιος είναι τόσο φιλόνικος, ποιος τόσο αμέτοχος της επουράνιας δωρεάς, και άγευστος των καλών λόγων του Θεού, ποιος τόσο άμοιρος των αιώνιων ελπίδων, ώστε να κατατάξει το Πνεύμα στην κτίση, αποκόπτοντάς το από τη θεότητα;

Διότι όταν εμφανίστηκε όμοιος με εμάς, τότε ακριβώς λέγεται ότι ζωοποιείται, μολονότι ο ίδιος είναι ζωή κατά φύση, ως προερχόμενος από Θεό και ζωή. Και μολονότι λέγεται ότι ο Πατέρας χορήγησε τη ζωή στον Υιό επειδή δήθεν δεν την είχε, θα μπορούσε κανείς να διαπιστώσει, και μάλιστα πολύ εύκολα, ότι ο Υιός είναι χορηγός της ζωής στον εαυτό του, και αυτό βέβαια δεν το λέμε ως προς το ότι νοείται ως Θεός, αλλά ως προς το ότι εμφανίστηκε ως άνθρωπος, στον οποίο η ζωή είναι δοσμένη και εισαγμένη από έξω. Διότι είπε ο μακάριος Παύλος: «Εάν το Πνεύμα εκείνου που ανέστησε τον Ιησού από τους νεκρούς κατοικεί μέσα σας, αυτός που ανέστησε τον Ιησού Χριστό από τους νεκρούς θα ζωοποιήσει και τα θνητά σώματά σας δια του Πνεύματός του που κατοικεί μέσα σας». Ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός όμως, προσφέροντας αυτό το πράγμα όχι με τις ενέργειες κάποιου άλλου, αλλά με τις δικές του, λέει στους Ιουδαίους σχετικά με το δικό του σώμα: «Γκρεμίστε αυτόν τον ναό και σε τρεις ημέρες θα τον εγείρω». Β. Πώς λοιπόν ενέργησε ο Πατέρας τη ζωή μέσα στον Υιό, εάν ο Χριστός αναβίωσε με τις δικές του δυνάμεις και ενέργειες; Α. Επειδή, εφόσον ο Πατέρας είναι ζωή, ως ζωή προήλθε από αυτόν κατά φύση και αληθινά ο Υιός, ο οποίος φανερώνει την ουσία αυτού που τον γέννησε, και ο οποίος υπάρχει ολόκληρος μέσα στον Πατέρα, αλλά και φέρει πάλι ολοκληρωτικά μέσα του τον Πατέρα. Για αυτόν τον λόγο λοιπόν λέμε ότι η ενέργεια ανήκει και στον Πατέρα και στον Υιό, και ό,τι εργαστεί ο Υιός, αυτό είναι ενέργεια του Πατέρα.

Και, λοιπόν, αποδεικνύοντας ότι η ενέργεια που προέρχεται από τον Πατέρα είναι δική του, και παραθέτοντας στους φιλομαθείς την ισουργία σε όλα ως σαφή ένδειξη της ομοουσιότητάς του με αυτόν, λέει: «Αν δεν κάνω τα έργα του Πατέρα μου, να μη με πιστεύετε· αν όμως τα κάνω, και αν σε εμένα δεν πιστεύετε, να πιστεύετε στα έργα». Και άλλοτε πάλι: «Ο Πατέρας όμως που μένει μέσα μου, αυτός κάνει τα έργα». Διότι, βεβαίως, κατανοούσε ότι δεν έπρεπε να αποδίδει στα μέτρα της ανθρωπότητας τα έργα που είχαν επιτελεστεί θεοπρεπώς, αλλά τα απέδιδε στην άρρητη και υπέρλογη φύση· γι' αυτό ακριβώς λέει: «Και αν σε εμένα δεν πιστεύετε, πιστεύετε στα έργα μου». Διότι τα έργα που έχουν επιτελεστεί θεοπρεπώς και υπέρλογα δεν επιτρέπουν η δόξα και η πίστη σε αυτόν να περιορίζονται στα μέτρα της κένωσης, αλλά ανυψώνονται ψηλά, και αναγνωρίζεται όχι απλώς ως ψιλός άνθρωπος, αλλά και ως Θεός και από Θεό. Α. Δεν είναι αλήθεια αυτό που λέω; Β. Βεβαιότατα. Α. Αλλά παρά λίγο να μου διέφευγε και τούτο. Β. Ποιο πράγμα εννοείς; Α. Το χωρίο του Παύλου που παρατέθηκε μόλις τώρα, στο οποίο ήταν πολύ σαφής η διδασκαλία ότι μέσω του Αγίου Πνεύματος η ζωοποίηση από τον Πατέρα επιτελείται και στον ίδιο τον Χριστό και σε εμάς. Διότι είπε ότι: «Αν, λοιπόν, το Πνεύμα αυτού που ανέστησε τον Ιησού από τους νεκρούς κατοικεί μέσα σας, αυτός που ανέστησε τον Ιησού Χριστό από τους νεκρούς θα ζωοποιήσει και τα θνητά σας σώματα διά του Πνεύματός του που ενοικεί σε εσάς».

Διότι κάπου εδώ πάλι ο μακάριος Παύλος είπε: «Εάν δε το Πνεύμα εκείνου που ανέστησε τον Ιησού από τους νεκρούς κατοικεί μέσα σας, εκείνος που ανέστησε τον Χριστό Ιησού από τους νεκρούς θα ζωοποιήσει και τα θνητά σας σώματα δια του Πνεύματός του που ενοικεί μέσα σας.» Το Πνεύμα λοιπόν της κατά φύσιν ζωής δεν θα μπορούσε παρά να μην είναι απολύτως τίποτε άλλο από την ίδια τη ζωή, σύμφωνα τουλάχιστον με την άμεμπτη ορθότητα των συλλογισμών. Διότι πώς δεν θα ήταν ζωή αυτό που έχει ως ρίζα του τη ζωή και ως κάποια άφθαρτη πηγή τη φύση του Θεού, που βρίσκεται επέκεινα παντός κτιστού; Επειδή το ότι εκπορεύεται από την ίδια την ουσία του Θεού και Πατρός δεν είναι ασαφές, αλλά θα είναι εύκολο να το αντιληφθούν όσοι έχουν αληθινά σώας τας φρένας, από το γεγονός ότι ειπώθηκε σαφώς: «Εκείνος που ανέστησε τον Χριστό Ιησού από τους νεκρούς θα ζωοποιήσει και τα θνητά σας σώματα δια του Πνεύματός του που ενοικεί μέσα σας.» Διότι ίδιον του Θεού είναι το ζωοποιό Πνεύμα που έχει εγκατασταθεί στις καρδιές μας. Αν όμως παραδεχτούμε ότι αυτό που είναι ίδιον του Θεού και προέρχεται κατά φύσιν από αυτόν στερείται ζωής, με την έννοια ότι έχει τη ζωή επίκτητη, πώς δεν θα λογιζόταν δυνητικά νεκρό;

Επειδή δε ο Μονογενής Λόγος του Θεού έγινε όμοιος με εμάς, και έχουμε πλουτίσει με τη μέθεξη του Αγίου Πνεύματος, αναμορφωνόμαστε προς την αρχική μας κατάσταση και κατά κάποιον τρόπο αναδημιουργούμαστε. Διότι έχουμε κληθεί σε μια καινούργια ζωή, διαφεύγοντας από το κράτος του θανάτου. Και θα δώσει μαρτυρία γι' αυτό ο σοφότατος Παύλος, λέγοντας: «Αν λοιπόν το Πνεύμα αυτού που ανέστησε τον Ιησού κατοικεί μέσα σας, εκείνος που ανέστησε από τους νεκρούς τον Ιησού Χριστό θα ζωοποιήσει και τα θνητά σας σώματα διά του Πνεύματός του που ενοικεί μέσα σας». Όταν, λοιπόν, ο Χριστός ανέστη πατώντας το κράτος του θανάτου, και έγινε η απαρχή των κεκοιμημένων, εφόσον οπωσδήποτε όλοι θα ακολουθήσουν τα ίχνη του, πώς δεν είναι εντελώς παράλογο το να αμφιβάλλει κανείς, έστω και στο ελάχιστο, ακόμη για το μυστήριο της αναστάσεως;

Πνεύμα, λοιπόν, ονομάζουμε το ανθρώπινο· ενώ στη φράση «Το πνεύμα είναι ζωή», (εννοείται ότι) ζωοποιείται από τη χάρη του Αγίου Πνεύματος, και με την κοινωνία μαζί Του πλουτίζει σε δικαιοσύνη· διότι έτσι γινόμαστε κοινωνοί της θείας φύσεως· επειδή ο Χριστός κατοικεί μέσα μας μέσω του Αγίου Πνεύματος. <Αν όμως το Πνεύμα εκείνου που ανέστησε τον Ιησού από τους νεκρούς κατοικεί μέσα σας.> Ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός αναστήθηκε από τον Πατέρα, καθώς η ζωή ενεργείται στη σάρκα του μέσω του Αγίου Πνεύματος, το οποίο ανήκει σε Αυτόν· διότι (για να αποδείξει) ότι ο ίδιος ζωοποιούσε τον δικό του ναό, λέει στους Ιουδαίους: «Γκρεμίστε αυτόν τον ναό, και σε τρεις ημέρες θα τον εγείρω»· επομένως, ακόμη και αν λέγεται ότι αναστήθηκε από τον Πατέρα, ωστόσο ο ίδιος ήταν που ανέστησε μέσω του Αγίου Πνεύματος· διότι όλα τα θεοπρεπή έργα ενεργούνται από τον Πατέρα μέσω του Υιού εν Πνεύματι· άρα, και τα δικά μας σώματα θα τα αναστήσει από τους νεκρούς ο Χριστός. <Διότι όσοι άγονται από το Πνεύμα του Θεού, αυτοί είναι υιοί του Θεού.> Και εκείνοι που ζουν κατά πνεύμα, αυτοί άγονται και από το Πνεύμα, επειδή έχουν σφραγιστεί από το Άγιο Πνεύμα και έχουν απαλλαγεί από τη δουλεία που υπάρχει στον νόμο και στο γράμμα, και έχουν μεταβεί μάλλον στην ελευθερία, και δέχονται τη μαρτυρία από το Πνεύμα της υιοθεσίας ότι είναι υιοί του Θεού, και μέσα στο ίδιο το πνεύμα της υιοθεσίας ανακράζουν: «Αββά, ο Πατέρας». <Εφόσον συμπάσχουμε, για να συνδοξαστούμε.> Το αγαθό βέβαια κατορθώνεται όχι χωρίς κόπο, όμως ο κόπος των αγίων εδράζεται σε μεγάλες ελπίδες· διότι τίποτα από τα επίγεια δεν τους έχει υποσχεθεί, παρά μόνο δόξα ανείπωτη και η συμμετοχή σε όσα ξεπερνούν τον νου και τον λόγο.

Έτσι, λοιπόν, αφού ο λόγος μας γύρω από αυτά έχει προχωρήσει, ελάτε να παραθέσουμε το νόημα των προκειμένων και να το εφαρμόσουμε στα λόγια του Σωτήρα. Διότι λέγει: «Εκείνη την ημέρα θα γνωρίσετε ότι εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και εσείς μέσα σε εμένα και εγώ μέσα σε εσάς». Διότι εγώ μεν ζω, λέγει, επειδή είμαι ζωή κατά φύση, και απέδειξα ζωντανό τον δικό μου ναό. Αλλά όταν και εσείς οι ίδιοι, αν και είστε φθαρτής φύσεως, θα δείτε τους εαυτούς σας ζωντανούς καθ' ομοίωση προς εμένα, τότε ακριβώς θα γνωρίσετε, και μάλιστα πολύ καθαρά, ότι, εφόσον υπάρχω ως ζωή κατά φύση, σας ένωσα μέσω εμού με τον Θεό και Πατέρα που είναι και αυτός ζωή κατά φύση, καθιστώντας σας κοινωνούς και μετόχους της δικής του αφθαρσίας. Διότι εγώ βρίσκομαι φυσικώς μέσα στον Πατέρα, επειδή είμαι καρπός της ουσίας του και γνήσιο γέννημα, ενυπάρχοντας και έχοντας φανερωθεί από αυτήν ως ζωή από ζωή. Εσείς όμως είστε μέσα σε εμένα και εγώ μέσα σε εσάς, καθόσον εγώ μεν φανερώθηκα ως άνθρωπος, αλλά κατέστησα εσάς κοινωνούς της θείας φύσεως εγκαθιστώντας μέσα σας το δικό μου Πνεύμα. Διότι ο Χριστός είναι μέσα μας διά του Πνεύματος, μετατρέποντας σε αφθαρσία αυτό που από τη φύση του φθείρεται, και μεταφέροντάς το από τη θνητότητα σε αθάνατη κατάσταση. Γι' αυτό και ο Παύλος λέγει, ότι «εκείνος που ανέστησε τον Ιησού Χριστό από τους νεκρούς, θα ζωοποιήσει και τα θνητά σας σώματα, διά του Πνεύματός του που κατοικεί μέσα σας».

Έπειτα, λέγει με ποιον τρόπο θα τους φωτίσει, και πώς θα εγκατοικήσει μέσα τους: «Διότι θα τον αγαπήσει ο Πατέρας μου», λέει. Διότι εκείνος που τίμησε, μέσω της υπακοής του στον Υιό, τον γεννήτορα από τον οποίο προέρχεται, θα έχει ως καρπό της πράξης του την αγάπη. Έπειτα καθιστά σαφές τι θα ανατείλει από αυτό και ποιο θα είναι το κέρδος του: «Θα έρθουμε», λέει, «σε αυτόν εγώ και ο Πατέρας, και θα κατοικήσουμε μαζί του». Διότι, όταν κατοικήσει μέσα μας ο Σωτήρας μας Χριστός δια του Αγίου Πνεύματος, θα είναι μαζί βεβαίως και οπωσδήποτε και αυτός που τον γέννησε· διότι το Πνεύμα του Χριστού είναι Πνεύμα και του ίδιου του Πατέρα. Και γι' αυτό ο θεσπέσιος Παύλος άλλοτε λέει ότι το Πνεύμα είναι ίδιον του Πατέρα και άλλοτε του Υιού, όχι αντιφάσκοντας στα ίδια του τα λόγια, αλλά μάλλον λέγοντας την αλήθεια και στις δύο περιπτώσεις· διότι έτσι έχουν τα πράγματα εκ φύσεως. Λέει, λοιπόν, προς κάποιους, ότι «εκείνος που ανέστησε τον Ιησού Χριστό από τους νεκρούς θα ζωοποιήσει και τα θνητά σας σώματα, δια του Πνεύματός του που κατοικεί μέσα σας», έπειτα πάλι: «Και επειδή είστε υιοί, απέστειλε ο Θεός το Πνεύμα του Υιού του στις καρδιές σας, το οποίο κράζει: Αββά, ο Πατέρας». Βλέπεις πώς το ίδιο Πνεύμα είναι και του Πατέρα και του Υιού; Επομένως, όταν κατοικεί ο Μονογενής στις καρδιές μας, δεν απουσιάζει ο Πατέρας· διότι ο Υιός έχει μέσα του τον γεννήτορα, όντας μιας ουσίας με αυτόν, και είναι και ο ίδιος φυσικώς μέσα στον Πατέρα.

ΑΛΛΟ. Έχει γραφτεί πάλι: «Εάν όμως το Πνεύμα εκείνου που ανέστησε τον Ιησού Χριστό από τους νεκρούς κατοικεί μέσα σας, εκείνος που ανέστησε τον Ιησού Χριστό από τους νεκρούς θα ζωοποιήσει και τα θνητά σας σώματα διαμέσου του Πνεύματός του που κατοικεί μέσα σας.» Αλλά, εάν πράγματι το άγιο Πνεύμα ήταν δημιούργημα και κτίσμα, σύμφωνα με τη μανία των ετεροδόξων, πώς κατέχει όλη την ενέργεια του Θεού;

Ο Παύλος. Εσείς όμως δεν είστε στη σάρκα, αλλά στο Πνεύμα, εφόσον το Πνεύμα του Θεού κατοικεί μέσα σας. Αν όμως κάποιος δεν έχει το Πνεύμα του Χριστού, αυτός δεν Του ανήκει. Αν όμως ο Χριστός είναι μέσα σας, το μεν σώμα είναι νεκρό εξαιτίας της αμαρτίας, το δε πνεύμα είναι ζωή εξαιτίας της δικαιοσύνης. Και αν το Πνεύμα Εκείνου που ανέστησε τον Χριστό κατοικεί μέσα σας, Αυτός που ανέστησε τον Χριστό από τους νεκρούς θα ζωοποιήσει και τα θνητά σας σώματα διαμέσου του Πνεύματός Του που κατοικεί μέσα σας.

Και ότι πράγματι ήταν πλήρης Αγίου Πνεύματος ο Παύλος και όλοι οι όμοιοι με αυτόν απόστολοι, καθώς και όσοι μετά από αυτούς πιστεύουν σε Πατέρα, Υιό και Άγιο Πνεύμα [ομοούσιο], άκουσέ τον να το γράφει ξεκάθαρα στις επιστολές του: «και ο λόγος μου και το κήρυγμά μου δεν στηρίζονταν σε πειστικά λόγια ανθρώπινης σοφίας, αλλά σε απόδειξη Πνεύματος και δυνάμεως». Και πάλι: «εκείνος δε που μας σφράγισε για αυτό ακριβώς είναι ο Θεός, ο οποίος μας έδωσε τον αρραβώνα του Πνεύματος». Και πάλι: «εκείνος που ανέστησε τον Ιησού από τους νεκρούς θα ζωοποιήσει και τα θνητά σας σώματα διαμέσου του Πνεύματός του που κατοικεί μέσα σας». Και πάλι, γράφοντας προς τον Τιμόθεο: «την καλή παρακαταθήκη φύλαξέ την διαμέσου του Αγίου Πνεύματος που μας δόθηκε».

Προστάζει, λοιπόν, να αθετούμε τα έργα της σαρκός, τα οποία αποτελούν οχυρώματα της αμαρτίας, να νεκρώνουμε τα μέλη του θανάτου διά της χάριτός Του, και να λάβουμε το Άγιο Πνεύμα, το οποίο δεν είχαμε, αυτό που ζωοποιεί εμένα τον άλλοτε νεκρό, και το οποίο, εάν δεν το λάβω, θα πεθάνω· διότι χωρίς το Πνεύμα Του κάθε άνθρωπος είναι νεκρός. «Εάν, λοιπόν, το Πνεύμα Του βρίσκεται μέσα μας, Εκείνος που Τον ανέστησε από τους νεκρούς θα ζωοποιήσει τα θνητά σώματά μας διά του Πνεύματός Του που κατοικεί μέσα μας». Αλλά, φρονώ, και τα δύο κατοικούν μέσα στον δίκαιο άνθρωπο: και ο Χριστός και το Πνεύμα Του.

τον οποίο και ανέστησε πάλι, αυτόν τον βασιλιά, όπως λέει ο άγιος απόστολος αναφέροντας: «εάν το Πνεύμα αυτού που ανέστησε τον Χριστό από τους νεκρούς κατοικεί μέσα σας, αυτός που ανέστησε τον Χριστό από τους νεκρούς θα ζωογονήσει και τα θνητά σας σώματα, δια του Πνεύματός του που ενοικεί σε εσάς», έτσι ώστε να συμφωνούν τα προφητικά με τα αποστολικά και τα αποστολικά με τα ευαγγελικά, και τα ευαγγελικά με τα αποστολικά και τα αποστολικά με τα προφητικά· διότι εκεί [λέγεται]: «εγώ ανέστησα βασιλιά», και εδώ: «αυτός που ανασταίνει τον Χριστό από τους νεκρούς». Η δε φράση «μέσα σου είναι ο Θεός» δείχνει πώς η Θεία Γραφή διηγείται τα πάντα μυστηριωδώς και θαυμαστώς. Διότι, κατοικώντας μέσα στη σάρκα όπως σε ναό, η θεότητα προβλεπόταν και προαναγγελλόταν στην ελπίδα των ανθρώπων διαμέσου της επιστροφής τους προς τον Θεό. Επειδή ο Υιός του Θεού, ο Θεός Λόγος, όντας Θεός που κατοικεί όπως σε αγία πόλη και σε άγιο ναό, δηλαδή μέσα στην αγία ενανθρώπηση και ένσαρκη παρουσία, λέει για τον άγιο ναό: «γκρεμίστε αυτόν τον ναό και σε τρεις ημέρες θα τον εγείρω».

«Αυτά λέγει ο Κύριος Αδωνάι σε τούτα τα οστά: Ιδού, εγώ εισάγω σε εσάς πνεύμα ζωής και θα θέσω επάνω σας νεύρα και θα φέρω επάνω σας σάρκες και θα απλώσω επάνω σας δέρμα και θα δώσω το πνεύμα μου σε εσάς και θα ζήσετε, και θα σας τοποθετήσω στη γη σας, και θα γνωρίσετε ότι εγώ είμαι ο Κύριος». Αυτό το ρητό, λοιπόν, το χρησιμοποιούν ως το πλέον πειστικό. Συλλέγουν, επίσης, και άλλα ευαγγελικά χωρία, όπως το «εκεί θα είναι ο κλαυθμός και ο τριγμός των οδόντων» και το «να φοβάστε αυτόν που μπορεί να απολέσει και την ψυχή και το σώμα στη Γέεννα» και εκείνο στον Παύλο «θα ζωοποιήσει τα θνητά σας σώματα δια του Πνεύματός του που ενοικεί σε εσάς». 14. Πρέπει δε κάθε φιλαλήθης, κατευθύνοντας τον νου του σε αυτά με τον ίδιο τρόπο, να αγωνιστεί για την ανάσταση, ώστε και να διασώσει την παράδοση των αρχαίων και να προφυλαχθεί για να μην υποπέσει σε φλυαρίες φτωχών νοημάτων, τα οποία είναι ταυτόχρονα αδύνατα και ανάξια του Θεού. Σε αυτό το σημείο, επομένως, πρέπει να γίνει κατανοητό το εξής: ότι κάθε σώμα που συγκρατείται από τη φύση, η οποία εντάσσει σε αυτό εξωτερικά στοιχεία ως τροφή και αποβάλλει άλλα στη θέση αυτών που εισάγονται, όπως συμβαίνει με τα σώματα των φυτών και των ζώων, δεν διατηρεί ποτέ το ίδιο υλικό υπόστρωμα.

Και το χωρίο του αποστόλου, «θα ζωοποιήσει και τα θνητά σας σώματα», εφόσον το σώμα είναι θνητό και δεν μετέχει στην αληθινή ζωή, μπορεί να υποδηλώνει ότι το σωματικό είδος για το οποίο μιλήσαμε, το οποίο είναι από τη φύση του θνητό, «όταν φανερωθεί ο Χριστός, η ζωή μας», μεταβάλλεται και αυτό παύοντας να είναι «σώμα θανάτου», και αφού ζωοποιηθεί διά του ζωοποιού πνεύματος, από 〈σαρκικό〉 γίνεται πνευματικό. Και το ερώτημα «θα πει όμως κάποιος, πώς ανασταίνονται οι νεκροί, και με ποιο σώμα έρχονται;» καταδεικνύει σαφώς ότι το αρχικό υποκείμενο δεν θα αναστηθεί. Διότι, εάν εκλάβαμε σωστά το παράδειγμα, πρέπει να παρατηρήσουμε ότι ο σπερματικός λόγος μέσα στον κόκκο του σιταριού, αφού προσλάβει την παρακείμενη ύλη και τη διαπεράσει ολόκληρη, και αφού την εντάξει 〈και αυτήν〉 στο ίδιο είδος, επιβάλλει τις δυνάμεις που διαθέτει στην άλλοτε γη, στο ύδωρ, στον αέρα και στο πυρ, και αφού νικήσει τις δικές τους ιδιότητες, τη μεταβάλλει σε εκείνη την ιδιότητα της οποίας ο ίδιος είναι δημιουργός· και έτσι ολοκληρώνεται το στάχυ, το οποίο διαφέρει υπερβολικά από τον αρχικό κόκκο ως προς το μέγεθος, το σχήμα και την ποικιλία.

Διότι είναι συνήθειά του να ονομάζει σαρκικό τον άνθρωπο που ζει με αυτόν τον τρόπο, όπως ακριβώς ονομάζει ψυχικό άνθρωπο εκείνον που έχει καταστεί ανίκανος να ατενίσει την αλήθεια και τον φωτισμό του μυστηρίου. Ειδάλλως, ας ισχυριστούν ότι ούτε η ψυχή μπορεί καθόλου να σωθεί· διότι έχει γραφεί: «Ο ψυχικός άνθρωπος δεν αποδέχεται τα του πνεύματος του Θεού· διότι είναι μωρία γι' αυτόν· ενώ ο πνευματικός τα ανακρίνει όλα». Όπως λοιπόν εκεί εισάγεται κάποιος ως ψυχικός και κάποιος ως πνευματικός άνθρωπος, και ο μεν πνευματικός συγκαταλέγεται σε αυτούς που σώζονται, ο δε ψυχικός σε αυτούς που χάνονται, και βέβαια αυτό δεν σημαίνει ότι η ψυχή χάνεται, ενώ τα άλλα εκτός από την ψυχή σώζονται, έτσι ακριβώς και εδώ, όταν λέει ότι οι σαρκικοί και όσοι βρίσκονται στη σάρκα χάνονται και δεν μπορούν να αρέσουν στον Θεό, δεν αγωνίζεται να καταργήσει τη σάρκα, αλλά τον κατά σάρκα τρόπο ζωής. Προχωρώντας πιο κάτω και λέγοντας «όσοι είναι στη σάρκα δεν μπορούν να αρέσουν στον Θεό», αμέσως προσθέτει: «εσείς όμως δεν είστε στη σάρκα αλλά στο πνεύμα, εφόσον το πνεύμα του Χριστού κατοικεί μέσα σας» και μετά από λίγο: «και αν το πνεύμα εκείνου που ανέστησε τον Ιησού από τους νεκρούς κατοικεί μέσα σας, εκείνος που ανέστησε τον Χριστό από τους νεκρούς θα ζωοποιήσει και τα θνητά σας σώματα δια του πνεύματός του που ενοικεί μέσα σας. Άρα λοιπόν, αδελφοί, δεν είμαστε οφειλέτες στη σάρκα, ώστε να ζούμε κατά σάρκα. Διότι αν ζείτε κατά σάρκα, πρόκειται να πεθάνετε· αν όμως με το πνεύμα θανατώνετε τις πράξεις του σώματος, θα ζήσετε».

Διότι η αλαζονεία, η απιστία, ο θυμός και η υποκρισία είναι αμαρτήματα της ψυχής, ενώ η πορνεία, ο οίστρος και η ηδυπάθεια του σώματος. Μαζί με αυτά, ούτε η ψυχή θα ανέλθει προς την αλήθεια, ούτε το σώμα θα υποταχθεί στους κανόνες της σωφροσύνης, αλλά και τα δύο θα εκπέσουν της βασιλείας του Χριστού. Εάν, συνεπώς, τα σώματά μας, όταν διατηρούνται στον αγιασμό, «είναι ναός του Πνεύματος που ενοικεί μέσα μας», και «ο Κύριος [είναι] στο σώμα», και τα μέλη του σώματος [είναι] «μέλη Χριστού», τότε το σώμα υποτάσσεται στον θείο νόμο και «δύναται να κληρονομήσει τη βασιλεία του Θεού». Διότι, λέει, «Εκείνος που ανέστησε τον Χριστό από τους νεκρούς θα ζωοποιήσει και τα θνητά σας σώματα διά του Πνεύματός Του που κατοικεί μέσα σας», «έτσι ώστε αυτό το θνητό να ενδυθεί την αθανασία και το φθαρτό την αφθαρσία, και να καταποθεί ο θάνατος νικηφόρα». Διότι, κατά τη γνώμη μας, ο Απόστολος δεν αναφερόταν εδώ σε κάποιο άλλο σώμα, παρά σε τούτο εδώ που αποθνήσκει και νεκρώνεται, διά του οποίου είναι δυνατόν και να πορνεύσει κανείς και να αμαρτήσει με άλλους τρόπους. 54.

Διότι βέβαια ο μακάριος Μωυσής (μιας και φθάσαμε πλέον και στις Κυριακές Γραφές) δεν γνωρίζει άραγε να ονομάζει σώμα αυτό που βλέπουμε; Αναφερόμενος σε εκείνον που άγγιξε κάτι ακάθαρτο, λέγει στους κανόνες περί καθαρμών: «και θα πλύνει τα ιμάτιά του και θα λούσει το σώμα του με νερό και θα παραμείνει ακάθαρτος έως το βράδυ». Και τι να πούμε για τον Ιώβ; Δεν γνωρίζει και αυτός να αποκαλεί σώμα αυτό που νεκρώνεται, λέγοντας: «μολύνεται το σώμα μου μέσα στη σήψη των σκωλήκων»; Αλλά και ο Σολομών αναφέρει ότι «σε κακόβουλη ψυχή δεν πρόκειται να εισέλθει η σοφία, ούτε θα κατοικήσει σε σώμα υποδουλωμένο στην αμαρτία». Και στο βιβλίο του Δανιήλ, για τους μάρτυρες λέγεται: «η φωτιά δεν κυρίευσε το σώμα τους, και ούτε μία τρίχα της κεφαλής τους δεν κάηκε». Και ο Κύριος λέγει στο Ευαγγέλιο: «Γι' αυτό σας λέω· μην μεριμνάτε για το τι θα φάτε ή τι θα ντυθείτε. Δεν αξίζει η ψυχή περισσότερο από την τροφή και το σώμα περισσότερο από το ένδυμα;» Αλλά και ο Απόστολος, λέγοντας «ας μην βασιλεύει λοιπόν η αμαρτία στο θνητό σας σώμα», αποδεικνύει ότι αναγνωρίζει ως σώμα αυτό ακριβώς που περιβαλλόμαστε, και πάλι: «αν όμως το πνεύμα Εκείνου που ανέστησε τον Ιησού κατοικεί μέσα σας, Εκείνος που ανέστησε τον Χριστό εκ νεκρών θα ζωοποιήσει και τα θνητά σας σώματα», και πάλι: «εάν πει το πόδι: επειδή δεν είμαι χέρι, δεν ανήκω στο σώμα, δεν σημαίνει εξαιτίας αυτού ότι δεν ανήκει στο σώμα», και πάλι: «και μην έχοντας κλονιστεί στην πίστη, ο Αβραάμ δεν έλαβε υπόψη του το δικό του νεκρωμένο σώμα».

Διότι όλοι θα λυτρώνονταν αποχωριζόμενοι τα σώματά τους κατά την έξοδο από αυτόν τον βίο, αλλά και ομοίως όλες οι ψυχές, τόσο των απίστων όσο και των πιστών, και των αδίκων και των δικαίων, αποχωρίζονταν από τα σώματα κατά την ημέρα του θανάτου. Τι περισσότερο, λοιπόν, επιδίωκε να λάβει ο απόστολος σε σύγκριση με τους άλλους, εκείνους που έζησαν στην απιστία; Ή γιατί ευχόταν να λυτρωθεί από το σώμα, κάτι που, ακόμη και αν δεν το ήθελε, οπωσδήποτε θα του συνέβαινε, όπως ακριβώς έχει οριστεί για όλους να πεθάνουν και να αποχωριστούν οι ψυχές τους από τα σώματα, εάν βέβαια θεωρούσε το σώμα ως τον θάνατο της ψυχής; Επομένως, ω Αγλαοφώντα, δεν ονομάζει θάνατο αυτό το σώμα, αλλά την αμαρτία που κατοίκησε μέσα στο σώμα δια της επιθυμίας, από την οποία ο Θεός τον λύτρωσε μέσω της παρουσίας του Χριστού. «Διότι ο νόμος του Πνεύματος της ζωής εν Χριστώ Ιησού μας ελευθέρωσε από τον νόμο της αμαρτίας και του θανάτου», έτσι ώστε «εκείνος που ανέστησε τον Ιησού από τους νεκρούς, δια του Πνεύματός του που ενοικεί σε εμάς, να ζωοποιήσει και τα θνητά μας σώματα», αφού «κατακρίθηκε η αμαρτία στο σώμα» με σκοπό την κατάργησή της, «για να φανερωθεί», έχοντας αναζωπυρωθεί, «το δικαίωμα του» φυσικού «νόμου», ο οποίος σύμφωνα με την εντολή μάς ελκύει προς το αγαθό, το οποίο, έχοντας ασθενήσει επειδή η σάρκα βρισκόταν υπό την κυριαρχία της αμαρτίας, πριν από την παρουσία του Χριστού καλυπτόταν από τις υλικές μέριμνες. «

«Εάν λοιπόν το Πνεύμα του είναι μέσα μας, εκείνος που τον ανέστησε από τους νεκρούς θα ζωοποιήσει τα θνητά μας σώματα διά του Πνεύματός του που ενοικεί μέσα μας». Αλλά, νομίζω, και οι δύο κατοικούν μέσα στον δίκαιο, ο Χριστός και το Πνεύμα του. 4. Εάν δε πιστεύεται ότι ο Χριστός προέρχεται από τον Πατέρα, Θεός εκ Θεού, και το Πνεύμα του από τον Χριστό ή και από τους δύο (όπως λέει ο Χριστός, «το οποίο εκπορεύεται από τον Πατέρα» και «αυτός θα λάβει από τα δικά μου»), και ο Χριστός από το Άγιο Πνεύμα («διότι αυτό που γεννήθηκε μέσα της», λέει η φωνή του αγγέλου, «προέρχεται από το Άγιο Πνεύμα»), τότε κατανοώ το μυστήριο που με λυτρώνει, με την πίστη, με την ακοή μόνο, με τη φιλία προς εκείνον που ήλθε σε μένα. Διότι ο Θεός γνωρίζει τον εαυτό του, ο Χριστός κηρύττει τον εαυτό του, και το Άγιο Πνεύμα φανερώνει τον εαυτό του στους αξίους. Στις Άγιες Γραφές η Τριάδα αναγγέλλεται σε εμάς και γίνεται πιστευτή χωρίς περιέργεια, χωρίς φιλονικία, μέσα από τα μηνύματα της ακοής. Από αυτήν δε την πίστη προέρχεται η σωτηρία της χάριτος, δηλαδή «η εκ πίστεως δικαιοσύνη χωρίς τα έργα του νόμου». Διότι είναι γραμμένο ότι «από την ακοή της πίστεως» δίδεται το Πνεύμα του Χριστού σε όσους σώζονται.

Διότι προηγουμένως ο ουρανός ήταν κλειστός για εμάς, και ήμασταν τέκνα οργής, η οποία είναι η δίκαιη εγκατάλειψη από τον Θεό εξαιτίας της αμαρτίας και της απείθειάς μας, αλλά χάρη στην αναμαρτησία της φύσης μας εν Χριστώ και την ευπείθεια προς τον Θεό γίναμε τέκνα ευδοκίας εμείς που προσκολλόμαστε στον Χριστό και αγαπητοί υιοί, και ο ουρανός έχει ανοίξει για εμάς, ώστε το Πνεύμα του Θεού να κατέρχεται και σε εμάς και να παραμένει μέσα μας, και μέσω αυτού στον κατάλληλο καιρό να ανεβούμε στους ουρανούς, όταν εκείνος που ανέστησε τον Χριστό από τους νεκρούς θα ζωοποιήσει και τα θνητά μας σώματα, διαμέσου του Πνεύματός του που ενοικεί μέσα μας, αφού μεταμορφώσει το σώμα της ταπείνωσής μας και το καταστήσει σύμμορφο με το σώμα της δόξας του Χριστού, μέσω του οποίου αποκτήσαμε τον πλούτο της αθανασίας και ανακληθήκαμε στους ουρανούς, και η φύση μας ενθρονίστηκε πάνω από κάθε αρχή και εξουσία στα δεξιά της μεγαλωσύνης στους ουρανούς.

Γύρω από αυτό το ζήτημα, λοιπόν, υπάρχει μεγάλη συζήτηση μεταξύ τους και αφορμή για σχίσματα και διαφορές. Και εξαιτίας αυτού η διδασκαλία τους διαιρέθηκε, και σύμφωνα με αυτούς η μία ονομάζεται ανατολική διδασκαλία, ενώ η άλλη ιταλιωτική. Εκείνοι, λοιπόν, από την Ιταλία, μεταξύ των οποίων είναι ο Ηρακλέων και ο Πτολεμαίος, ισχυρίζονται ότι το σώμα του Ιησού έγινε ψυχικό, και για τον λόγο αυτό κατά το βάπτισμα το πνεύμα κατήλθε σαν περιστέρι —δηλαδή ο λόγος της μητέρας άνωθεν, της Σοφίας— και ενώθηκε με το ψυχικό στοιχείο και τον ανέστησε από τους νεκρούς. Αυτό σημαίνει, όπως λέγουν, το χωρίο: «εκείνος που ανέστησε τον Χριστό από τους νεκρούς θα ζωοποιήσει και τα θνητά σας σώματα», δηλαδή τα ψυχικά, όχι όμως και τα χοϊκά. Διότι το χοϊκό στοιχείο έχει βρεθεί «υπό κατάρα»· «διότι γη είσαι», λέει, «και στη γη θα επιστρέψεις». Αντίθετα, εκείνοι από την ανατολή, μεταξύ των οποίων είναι ο Αξιόνικος και ο Βαρδησιάνης, λέγουν ότι το σώμα του Σωτήρος ήταν πνευματικό· διότι το Άγιο Πνεύμα ήλθε επί της Μαρίας —δηλαδή η Σοφία— και «η δύναμις του Υψίστου» —δηλαδή η δημιουργική τέχνη—, ώστε να διαπλαστεί αυτό που δόθηκε στη Μαρία υπό του Πνεύματος.

δ΄. Αυτά δε τα είπε, για να μάθεις ότι έχουν ήδη φθάσει τα σύμβολα και τα ενέχυρα τόσο της παρούσας όσο και της μέλλουσας ζωής· της μεν παρούσας είναι ο Αδάμ, της δε μέλλουσας ο Χριστός. Επειδή δηλαδή εναποθέτει τα ανώτερα αγαθά στις ελπίδες μας, αποδεικνύει ότι η αρχή έχει ήδη πραγματοποιηθεί, και η ρίζα και η πηγή έχουν φανερωθεί. Εάν δε η ρίζα και η πηγή είναι ολοφάνερες σε όλους, δεν πρέπει καθόλου να αμφιβάλλουμε για τους καρπούς. Γι' αυτό λέγει: «Ο έσχατος Αδάμ έγινε πνεύμα ζωοποιό»· και αλλού: «Θα ζωοποιήσει τα θνητά σώματά σας διά του Πνεύματός του που ενοικεί μέσα σας». Άρα, το να ζωοποιεί είναι έργο του Πνεύματος.

Διότι τέτοια είναι η φύση του Πνεύματος· δεν υποχωρεί πλέον στον θάνατο, αλλά αναλώνει τον θάνατο και τον εξαλείφει, και εκείνο που έλαβε, το διατηρεί αθάνατο. Γι' αυτό, αφού ονόμασε το σώμα νεκρό, δεν είπε ότι το Πνεύμα είναι «ζωντανό», αλλά ότι είναι «ζωή», για να δείξει ότι μπορεί να προσφέρει τη ζωή και σε άλλους. Έπειτα, ενισχύοντας και πάλι τον ακροατή, αναφέρει και την αιτία της ζωής και την απόδειξή της· και αυτή είναι η δικαιοσύνη. Διότι, όταν δεν υπάρχει αμαρτία, δεν εμφανίζεται ούτε ο θάνατος· και εφόσον δεν εμφανίζεται ο θάνατος, η ζωή είναι ακατάλυτη. Εάν δε το Πνεύμα εκείνου που ανέστησε τον Ιησού από τους νεκρούς κατοικεί μέσα σας, αυτός που ανέστησε τον Κύριο θα ζωοποιήσει και τα θνητά σας σώματα, εξαιτίας του Πνεύματός του που ενοικεί σε εσάς. Επανέρχεται και πάλι στον λόγο περί της αναστάσεως, επειδή αυτή η ελπίδα περισσότερο από όλα ενθάρρυνε τον ακροατή, και του παρέχει βεβαιότητα μέσα από όσα συνέβησαν στον Χριστό. Μην φοβηθείς, λέει, επειδή περιβάλλεσαι από νεκρό σώμα· αρκεί να έχεις το Πνεύμα, και το σώμα θα αναστηθεί οπωσδήποτε. Τι συμβαίνει λοιπόν; Τα σώματα που δεν έχουν το Πνεύμα δεν ανασταίνονται; Και πώς πρέπει όλοι να παρασταθούν μπροστά στο βήμα του Χριστού; Πώς τότε θα είναι αξιόπιστος ο λόγος περί της γέεννας; Διότι, εάν όσοι δεν έχουν το Πνεύμα δεν ανασταίνονται, τότε ούτε γέεννα πρόκειται να υπάρξει. Τι σημαίνουν, λοιπόν, αυτά τα λόγια;

Επειδή, ως προς το ότι ο Υιός δύναται από μόνος Του να πράττει αυτά, τα οποία δύναται κατά το βάπτισμα μαζί με τον Πατέρα, όπως επίσης και το Άγιο Πνεύμα, άκουσέ τα αυτά με σαφήνεια. Διότι στους Ιουδαίους έλεγε: «Για να μάθετε ότι ο Υιός του ανθρώπου έχει την εξουσία πάνω στη γη να συγχωρεί αμαρτίες»· και πάλι, «Για να γίνετε υιοί φωτός», και, «Εγώ τους δίνω αιώνια ζωή». Έπειτα, μετά από αυτά λέει: «Για να έχουν ζωή και να την έχουν σε αφθονία». Ας δούμε όμως και το Πνεύμα να πράττει ακριβώς το ίδιο. Πού μπορεί να το δει κανείς αυτό; «Στον καθένα», λέει, «δίνεται η φανέρωση του Πνεύματος για το συμφέρον». Εκείνος λοιπόν που παρέχει αυτά, πολύ περισσότερο συγχωρεί και αμαρτήματα. Και πάλι: «Το Πνεύμα είναι αυτό που ζωοποιεί»· και, «Θα ζωοποιήσει δια του Πνεύματός Του που κατοικεί μέσα σας»· και, «Το Πνεύμα είναι ζωή ένεκα της δικαιοσύνης»· και πάλι, «Εάν όμως οδηγείστε από το Πνεύμα, δεν είστε υπό τον νόμο». «Διότι δεν λάβατε πνεύμα δουλείας ώστε να περιπέσετε πάλι στον φόβο, αλλά λάβατε πνεύμα υιοθεσίας». Και τότε βέβαια, όλα όσα έπρατταν, τα θαυματουργούσαν μετά την έλευση του Πνεύματος.