Πατερικές αναφορές στο ΠΡΟΣ ΡΩΜΑΙΟΥΣ 8:15

Ο Άρειος είπε: Μήπως υπάρχει άλλος Υιός; Ο Αθανάσιος είπε: Αληθινός Υιός του Θεού είναι ένας, ο Λόγος και Θεός. Υπάρχει όμως και ως άλλος υιός αυτός που υιοθετήθηκε μέσω του ναού του σώματος του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, όπως λέει ο θείος Απόστολος: «Διότι δεν λάβαμε πνεύμα δουλείας, ώστε πάλι να φοβόμαστε, αλλά λάβαμε πνεύμα υιοθεσίας, με το οποίο κράζουμε: Αββά, ο Πατέρας». Ο δε Χριστός ρητώς είπε προς τους αποστόλους: «Παιδιά μου, για λίγο ακόμη είμαι μαζί σας και πηγαίνω προς εκείνον που με έστειλε»· και προς τους Ιουδαίους λέει με παραβολές τα εξής: «Κάποιος άνθρωπος είχε δύο γιους, και αφού πλησίασε τον μεγαλύτερο, του είπε: Πήγαινε, εργάσου στο αμπέλι μου. Εκείνος αποκρίθηκε και είπε: Εγώ (θα πάω), κύριε, αλλά δεν πήγε. Έπειτα πλησίασε τον άλλον και του είπε: Πήγαινε, εργάσου στο αμπέλι μου. Εκείνος είπε: Δεν θέλω. Αργότερα όμως, αφού μετανόησε, πήγε». Ρωτά, λοιπόν, ο Κύριος: Τι από τους δύο έκανε το θέλημα του πατέρα του; Και αποκρινόμενοι οι Ιουδαίοι λένε: «Ο τελευταίος γιος». Ομολογουμένως, ο μεν πατέρας είναι ο Θεός των όλων, ο δε αμπελώνας οι οδοί της δικαιοσύνης, στις οποίες πρόσταζε τον μεγαλύτερο γιο να εργάζεται. Αυτός όμως, αφού σε λίγο χρονικό διάστημα απέρριψε την προσταγή, περιφρόνησε εκείνον που τον πρόσταξε· αυτός λοιπόν είναι ο λαός των Ιουδαίων, ο οποίος εξαιτίας της απιστίας του αποβλήθηκε από την υιοθεσία.

Και πάλι, εφόσον ο Πατέρας είναι η πηγή, και ο Υιός ονομάζεται ποταμός, λέγεται ότι εμείς πίνουμε το Πνεύμα· διότι είναι γραμμένο: «Όλοι μας ένα Πνεύμα ποτιστήκαμε». Και καθώς ποτιζόμαστε το Πνεύμα, πίνουμε τον Χριστό· διότι «έπιναν από την πνευματική πέτρα που τους ακολουθούσε· και η πέτρα ήταν ο Χριστός». Και πάλι, ενώ ο Χριστός είναι ο αληθινός Υιός, εμείς, λαμβάνοντας το Πνεύμα, υιοποιούμαστε· «Διότι δεν λάβατε», λέει, «πνεύμα δουλείας ώστε να πέσετε πάλι σε φόβο, αλλά λάβατε Πνεύμα υιοθεσίας». Καθώς, λοιπόν, υιοποιούμαστε μέσω του Πνεύματος, είναι φανερό ότι εν Χριστώ ονομαζόμαστε τέκνα Θεού· διότι «σε όσους τον δέχθηκαν, έδωσε σε αυτούς την εξουσία να γίνουν τέκνα Θεού». Έπειτα, εφόσον ο Πατέρας, όπως είπε ο Παύλος, είναι ο μόνος σοφός, ο Υιός είναι η σοφία Του. Διότι «ο Χριστός είναι η δύναμη του Θεού και η σοφία του Θεού». Επειδή δε ο Υιός είναι η σοφία, εμείς, λαμβάνοντας Πνεύμα σοφίας, έχουμε τον Υιό, και εν Αυτώ γινόμαστε σοφοί. Έτσι άλλωστε είναι γραμμένο και στον εκατοστό τεσσαρακοστό πέμπτο ψαλμό: «Ο Κύριος λύνει τους δεσμευμένους· ο Κύριος κάνει σοφούς τους τυφλούς». Και καθώς το Πνεύμα δίδεται σε εμάς («Λάβετε Πνεύμα Άγιο», έλεγε ο Σωτήρας), ο Θεός βρίσκεται μέσα μας· διότι έτσι έγραψε ο Ιωάννης: «Εάν αγαπούμε ο ένας τον άλλον, ο Θεός μένει μέσα μας. Από αυτό γνωρίζουμε ότι μένουμε σε Αυτόν, και Αυτός μέσα μας, επειδή μας έδωσε από το Πνεύμα Του».

Επομένως, το Πνεύμα είναι κάτι διαφορετικό από τα κτίσματα, και έχει αποδειχθεί μάλλον ότι είναι ίδιον του Υιού, και όχι ξένο προς τον Θεό. Διότι και εκείνο το σοφό τους ερώτημα, «Αν το Πνεύμα είναι από τον Θεό, γιατί δεν ονομάζεται και αυτό Υιός;», έχει ήδη αποδειχθεί στα προηγούμενα ως προπετές και τολμηρό, αλλά αποδεικνύεται το ίδιο και τώρα. Διότι, έστω και αν δεν ονομάστηκε Υιός στις Γραφές, αλλά Πνεύμα του Θεού, αναφέρεται ότι βρίσκεται μέσα στον ίδιο τον Θεό και προέρχεται από τον ίδιο τον Θεό, όπως έγραψε ο Απόστολος. Αν όμως ο Υιός, επειδή προέρχεται από τον Πατέρα, είναι ίδιος με την ουσία Του, είναι ανάγκη και το Πνεύμα, εφόσον λέγεται ότι προέρχεται από τον Θεό, να είναι ίδιον κατά την ουσία του Υιού. Βεβαίως, εφόσον ο Κύριος είναι Υιός, το ίδιο το Πνεύμα ονομάζεται Πνεύμα υιοθεσίας. Και πάλι, επειδή ο Υιός είναι σοφία και αλήθεια, έχει γραφτεί ότι το Πνεύμα είναι Πνεύμα σοφίας και αλήθειας. Πάλι δε, ενώ ο Υιός είναι δύναμη του Θεού και Κύριος της δόξας, το Πνεύμα ονομάζεται Πνεύμα δυνάμεως και Πνεύμα της δόξας, όπως λέει η Γραφή για το καθένα. Ο μεν Παύλος γράφει προς τους Κορινθίους: «Διότι, αν είχαν γνωρίσει, δεν θα σταύρωναν τον Κύριο της δόξας»· και σε άλλα σημεία: «Διότι δεν λάβατε πνεύμα δουλείας, ώστε να φοβάστε πάλι, αλλά λάβατε Πνεύμα υιοθεσίας»· και πάλι: «Εξαπέστειλε ο Θεός το Πνεύμα του Υιού Του στις καρδιές σας, το οποίο κράζει: Αββά, ο Πατήρ».

Και πάλι, ενώ ο Πατέρας είναι πηγή και ο Υιός ονομάζεται ποταμός, για εμάς λέγεται ότι πίνουμε το Πνεύμα· διότι είναι γραμμένο: «Όλοι μας ποτιστήκαμε με ένα Πνεύμα». Και καθώς ποτιζόμαστε με το Πνεύμα, πίνουμε τον Χριστό· διότι, λέει η Γραφή, «έπιναν από την πνευματική πέτρα που τους ακολουθούσε· και η πέτρα αυτή ήταν ο Χριστός». Και πάλι, ενώ ο Χριστός είναι ο αληθινός Υιός, εμείς, λαμβάνοντας το Πνεύμα, υιοθετούμαστε· διότι «δεν λάβατε», λέει, «πάλι πνεύμα δουλείας για να φοβάστε· αλλά λάβατε Πνεύμα υιοθεσίας». Και εφόσον υιοθετούμαστε μέσω του Πνεύματος, είναι φανερό ότι εν τω Χριστώ ονομαζόμαστε τέκνα Θεού· διότι «σε όσους τον δέχθηκαν, έδωσε σε αυτούς την εξουσία να γίνουν τέκνα Θεού». Έπειτα, ενώ ο Πατέρας, όπως είπε ο Παύλος, είναι ο μόνος σοφός, ο Υιός είναι η σοφία Του. Διότι ο «Χριστός είναι Θεού δύναμη και Θεού σοφία». Και εφόσον ο Υιός είναι η σοφία, εμείς, λαμβάνοντας Πνεύμα σοφίας, έχουμε τον Υιό, και εν Αυτώ γινόμαστε σοφοί. Διότι έτσι έχει γραφτεί και στον εκατοστό τεσσαρακοστό πέμπτο ψαλμό: «Ο Κύριος ελευθερώνει τους δεσμίους· ο Κύριος σοφίζει τους τυφλούς». Και με το να δίδεται το Πνεύμα σε εμάς («Λάβετε Πνεύμα Άγιον», έλεγε ο Σωτήρας), ο Θεός βρίσκεται μέσα μας· διότι έτσι έγραψε ο Ιωάννης: «Εάν αγαπάμε ο ένας τον άλλον, ο Θεός μένει μέσα μας. Από αυτό γνωρίζουμε ότι μένουμε σε Αυτόν, και Αυτός σε εμάς, επειδή μας έδωσε από το Πνεύμα Του».

Επομένως, το Πνεύμα είναι κάτι διαφορετικό από τα κτίσματα, και έχει αποδειχθεί μάλλον ότι αποτελεί ίδιον του Υιού και δεν είναι ξένο προς τον Θεό. Διότι υπάρχει και εκείνο το «σοφό» τους ερώτημα: «Αν το Πνεύμα προέρχεται από τον Θεό, γιατί δεν ονομάζεται και αυτό Υιός;». Αυτό έχει μεν αποδειχθεί στα προηγούμενα ήδη ως αυθάδες και τολμηρό, αλλά αποδεικνύεται και τώρα εξίσου τέτοιο. Διότι, κι αν δεν ονομάστηκε Υιός στις Γραφές, αλλά Πνεύμα του Θεού, λέγεται ότι υπάρχει μέσα στον ίδιο τον Θεό και προέρχεται από τον ίδιο τον Θεό, όπως έγραψε ο Απόστολος. Αν όμως ο Υιός, επειδή προέρχεται από τον Πατέρα, αποτελεί ίδιον της ουσίας Του, είναι ανάγκη και το Πνεύμα, επειδή λέγεται ότι προέρχεται από τον Θεό, να αποτελεί ίδιον κατά την ουσία του Υιού. Εξάλλου, εφόσον ο Κύριος είναι Υιός, το ίδιο το Πνεύμα ονομάζεται Πνεύμα υιοθεσίας. Και πάλι, εφόσον ο Υιός είναι σοφία και αλήθεια, έχει γραφεί ότι το Πνεύμα είναι Πνεύμα σοφίας και αλήθειας. Επιπλέον, ο μεν Υιός είναι δύναμη του Θεού και Κύριος της δόξης· το δε Πνεύμα ονομάζεται Πνεύμα δυνάμεως και Πνεύμα της δόξης, όπως ακριβώς αναφέρει η Γραφή για την κάθε περίπτωση. Ο μεν Παύλος γράφει στους Κορινθίους: «Διότι αν είχαν γνωρίσει, δεν θα είχαν σταυρώσει τον Κύριο της δόξης»· και σε άλλο σημείο: «Διότι δεν λάβατε πνεύμα δουλείας, ώστε να κυριεύεστε πάλι από φόβο, αλλά λάβατε Πνεύμα υιοθεσίας»· και ξανά: «Εξαπέστειλε ο Θεός το Πνεύμα του Υιού Του στις καρδιές σας, το οποίο κράζει: Αββά, ο Πατήρ».

Ναι, αδελφοί, τέτοιας παρρησίας έχουμε ανάγκη τώρα· διότι δεν λάβαμε πνεύμα δουλείας ώστε να οδηγηθούμε πάλι στον φόβο, αλλά ο Θεός μάς έχει καλέσει στην ελευθερία· και είναι αληθινά αισχρό, και πάρα πολύ αισχρό, εάν την πίστη που λάβαμε από τον Σωτήρα μέσω των αποστόλων, αυτήν την απολέσουμε εξαιτίας του Αρείου ή εκείνων που φρονούν και πρεσβεύουν τις δοξασίες του Αρείου.

Μακάρι δε ούτε αυτοί που τα έγραψαν αυτά να φρονούσαν τα δόγματα του Αρείου —ναι, αδελφοί, τέτοια παρρησία χρειάζεται τώρα· «διότι δεν λάβαμε πνεύμα δουλείας, ώστε να περιέλθουμε πάλι σε φόβο», αλλά ο Θεός μας έχει καλέσει «προς ελευθερίαν». Και είναι αληθινά αισχρό, και πάρα πολύ αισχρό, εάν την πίστη που λάβαμε από τον Σωτήρα μέσω των αποστόλων, αυτήν να τη χάσουμε εξαιτίας του Αρείου ή εκείνων που φρονούν και πρεσβεύουν τα του Αρείου. Ήδη λοιπόν, πάρα πολλοί και από τα μέρη αυτά, έχοντας αντιληφθεί την πανουργία εκείνων που τα γράφουν, είναι έτοιμοι μέχρις αίματος να αντισταθούν στις μεθοδείες τους, ακούγοντας μάλιστα για τη δική σας σταθερότητα. Επειδή δε από εσάς αντήχησε ο έλεγχος κατά της αιρέσεως και αποκαλύφθηκε η αίρεση σαν φίδι μέσα από τις φωλιές της, σε εσάς έχει διαφυλαχθεί το Παιδίον, το οποίο ο Ηρώδης ζητούσε να θανατώσει, και ζει ανάμεσά σας η αλήθεια, και παραμένει υγιής σε εσάς η πίστη.

Αυτό το νόημα είναι δυνατόν να το μάθει κανείς και από τον προφήτη Μαλαχία, ο οποίος λέει: «Δεν σας έκτισε ένας Θεός; Δεν είναι ένας Πατέρας όλων σας;» Διότι και εδώ πάλι τοποθέτησε πρώτα το «έκτισε» και δεύτερον το «Πατέρας», για να δείξει και αυτός ότι από την αρχή μεν είμαστε εκ φύσεως κτίσματα και κτίστης μας είναι ο Θεός διά του Λόγου, ύστερα όμως υιοθετούμαστε και στο εξής ο κτίστης Θεός γίνεται και Πατέρας μας. Επομένως, το όνομα «Πατέρας» προσιδιάζει στον Υιό, και όχι στο κτίσμα, όπως και το «Υιός» προσιδιάζει στον Πατέρα. Ώστε και από αυτό αποδεικνύεται ότι εμείς δεν είμαστε εκ φύσεως υιοί, αλλά ο Υιός που βρίσκεται μέσα μας· και ότι ο Θεός πάλι δεν είναι εκ φύσεως δικός μας πατέρας, αλλά του Λόγου που βρίσκεται μέσα μας, στον οποίο και διά του οποίου κράζουμε «Αββά ο Πατήρ». Όπως ακριβώς συμβαίνει αυτό, έτσι και ο Πατέρας, σε όσους δει τον δικό Του Υιό, αυτούς και ο Ίδιος τους ονομάζει «υιούς» και λέει «εγέννησα», επειδή ακριβώς το «γεννώ» υποδηλώνει τον υιό, ενώ το «ποιώ» υποδηλώνει τα έργα δημιουργίας. Γι' αυτόν τον λόγο, λοιπόν, εμείς δεν γεννιόμαστε πρώτα, αλλά δημιουργούμαστε· διότι έχει γραφεί: «ας ποιήσουμε άνθρωπο», ενώ αργότερα, αφού δεχθούμε τη χάρη του Πνεύματος, τότε πλέον λέγεται για εμάς ότι και γεννιόμαστε.

«Αγάπησα», λέγει, «διότι ο Κύριος θα εισακούσει τη φωνή της δεήσεώς μου». Δεν είναι ίδιον του καθενός να λέει το «Αγάπησα», αλλά εκείνου που ήδη τελειούται πνευματικά, που υπερβαίνει τον φόβο της δουλείας και έχει φθάσει στο πνεύμα της υιοθεσίας. Επομένως, δεν προστίθεται στο «Αγάπησα» το ποιον αγάπησε· εξυπακούεται όμως από εμάς ότι εννοεί τον Θεό των όλων.

Και τι χρειάζεται να λέμε τα άλλα; Αλλά και αυτές τις ίδιες τις κινήσεις του νου, άραγε η ψυχή από τη φύση της τις δημιουργεί ή τις γεννά, ποιος θα μπορούσε να το πει με ακρίβεια; Τι το παράξενο λοιπόν υπάρχει στο να ομολογούμε χωρίς ντροπή την άγνοιά μας και για το Άγιο Πνεύμα, αποδίδοντας όμως σε αυτό τη δοξολογία που αναντίρρητα του μαρτυρείται; Διότι το ότι βρίσκεται πάνω από την κτίση, μας το αποδεικνύουν επαρκώς όσα παραδίδονται μέσω των Γραφών, επειδή είναι αδύνατον να έχουν την ίδια φύση εκείνο που αγιάζει και εκείνα που αγιάζονται, εκείνο που διδάσκει και εκείνα που διδάσκονται, εκείνο που αποκαλύπτει και εκείνα που έχουν ανάγκη της αποκαλύψεως. Αγέννητο εξάλλου κανείς δεν είναι τόσο εντελώς στερημένος λογικής ώστε να τολμήσει να ονομάσει άλλο εκτός από τον Θεό των όλων, αλλά βεβαίως ούτε και Υιό, επειδή ένας είναι ο Μονογενής. Πώς λοιπόν πρέπει να το ονομάζουμε; Πνεύμα Άγιο, και Πνεύμα Θεού, και Πνεύμα αληθείας, το οποίο αποστέλλεται από τον Θεό, χορηγείται διά του Υιού, όχι δούλο, αλλά άγιο, αγαθό, ηγεμονικό· Πνεύμα ζωοποιό, Πνεύμα υιοθεσίας, το οποίο γνωρίζει τα πάντα του Θεού. Έτσι λοιπόν και στην Τριάδα θα διασωθεί η αρχή της μονάδος, εφόσον ομολογούμε έναν Πατέρα, και έναν Υιό, και ένα Άγιο Πνεύμα.

Διότι, λέγει, ο Κύριος είναι το Πνεύμα· και όπου υπάρχει το Πνεύμα του Κυρίου, εκεί υπάρχει ελευθερία. Και ο μεν Ισραήλ δουλαγωγείται στα προστάγματα του Πνεύματος, νουθετούμενος με φόβο, η δε Εκκλησία των Χριστιανών υιοθετείται, αγιαζόμενη διά της αγάπης. Γι' αυτό λέγει ο Παύλος: «Διότι δεν λάβατε πάλι πνεύμα δουλείας που να οδηγεί σε φόβο, αλλά λάβατε πνεύμα υιοθεσίας, διά του οποίου κράζουμε: Αββά, ο Πατέρας». Βεβαίως, εκείνος που έλαβε κάτι δουλικό δεν καθίσταται από δούλος υιός, ούτε διά της μετοχής του σε κάτι δουλικό αποκτά την παρρησία να αποκαλεί τον Θεό Πατέρα· ούτε αυτό που έχει δουλική φύση ενεργεί όλα τα έργα του Θεού, σύμφωνα με τη δική του βούληση.

Διότι, εάν δεν είναι οικείο του Χριστού, πώς οικειώνει με τον Χριστό; Αλλά ακούω και ότι είναι Πνεύμα της αληθείας. Και η αλήθεια είναι ο Κύριος. Όταν δε ακούω για Πνεύμα υιοθεσίας, αντιλαμβάνομαι την κατά φύση ενότητά Του προς τον Υιό και τον Πατέρα. Διότι, πώς προσφέρει την υιοθεσία αυτό που είναι ξένο, και πώς καθιστά οικείο αυτό που είναι αλλότριο; Έτσι λοιπόν, ούτε καινοφανή λόγια χρησιμοποιώ, ούτε αθετώ την αξία Του· για εκείνους όμως που τολμούν να το ονομάζουν κτίσμα στενάζω και οδύρομαι, διότι εξαιτίας ενός μικρού σοφίσματος και κίβδηλου παραλογισμού ωθούν τους εαυτούς τους στο βάραθρο.

Και ένα μόνο Άγιο Πνεύμα, το Παράκλητο, με το οποίο σφραγιστήκαμε για την ημέρα της απολυτρώσεως· το Πνεύμα της αλήθειας, το Πνεύμα της υιοθεσίας, διά του οποίου κράζουμε: Αββά, ο Πατέρας· αυτό που διανέμει και ενεργεί τα χαρίσματα του Θεού στον καθένα για το συμφέρον του, όπως βούλεται· αυτό που διδάσκει και υπενθυμίζει όλα όσα ακούει από τον Υιό· το αγαθό, το οποίο οδηγεί σε πάσα αλήθεια και στηρίζει όλους όσοι πιστεύουν προς ασφαλή γνώση, ακριβή ομολογία, ευσεβή λατρεία και πνευματική και αληθινή προσκύνηση του Θεού Πατέρα, και του μονογενούς Αυτού Υιού του Κυρίου και Θεού μας Ιησού Χριστού, καθώς και του εαυτού Του· όπου το κάθε όνομα διευκρινίζει σαφώς σε εμάς την ιδιότητα εκείνου που ονομάζεται, και με το να θεωρούνται με ευσέβεια για καθέναν από αυτούς που ονομάζονται ορισμένα απολύτως ξεχωριστά ιδιώματα: του μεν Πατέρα στο ιδίωμα του Πατέρα, του δε Υιού στο ιδίωμα του Υιού, του δε Αγίου Πνεύματος στο οικείο του ιδίωμα· χωρίς το Άγιο Πνεύμα να μιλά αφ' εαυτού του, ούτε ο Υιός να πράττει κάτι αφ' εαυτού του· και με τον μεν Πατέρα να πέμπει τον Υιό, τον δε Υιό να πέμπει το Άγιο Πνεύμα.

Διότι έτσι θα μπορούσε να μεταδώσει την ενέργειά του και σε άλλους το δικό του και ουσιωδώς σύμφυτο αγαθό, η ελευθερία. Β. Θα συμφωνούσα μαζί σου, καθώς μιλάς ορθά. Α. Ας αναφωνήσει, λοιπόν, ο μακάριος Παύλος: «Εμείς δε όλοι, αντικατοπτρίζοντας με ακάλυπτο πρόσωπο τη δόξα του Κυρίου, μεταμορφωνόμαστε στην ίδια εικόνα από δόξα σε δόξα, ακριβώς όπως από το Πνεύμα του Κυρίου. Ο δε Κύριος είναι το Πνεύμα· και όπου είναι το Πνεύμα του Κυρίου, εκεί υπάρχει ελευθερία.» Και βεβαίως και αλλού: «Διότι δεν λάβατε πνεύμα δουλείας πάλι για να φοβάστε, αλλά λάβατε Πνεύμα υιοθεσίας», λέει, «με το οποίο κράζουμε: Αββά, ο Πατέρας.» Με τη δόξα δε της υιότητας θα συμπαρακολουθούσε οπωσδήποτε και το ελεύθερο. Γι' αυτό και ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός, επειδή έκρινε σωστό να τιμήσει τους αγίους αποστόλους με αξιώματα που υπερβαίνουν τη φύση, εφόσον μάλιστα επρόκειτο σε λίγο να γίνουν μέτοχοι του αγίου και ελεύθερου Πνεύματος, τους αποκαλούσε ήδη φίλους και ελεύθερους. «Διότι δεν σας ονομάζω πλέον», έλεγε, «δούλους· εσείς είστε φίλοι μου.» Εφόσον, λοιπόν, ο Κύριος είναι το Πνεύμα, και όπου υπάρχει το Πνεύμα του Κυρίου, εκεί πρέπει να αναζητείται η ελευθερία, άρα το Πνεύμα πηγάζει από την ελεύθερη φύση, και δεν μπορεί να νοηθεί ότι συντάσσεται με την κτίση και συγκαταλέγεται στα δημιουργήματα αυτό μέσω του οποίου και στο οποίο η κτίση κερδίζει τη δόξα της ελευθερίας, αποδιώχνοντας και ξεφεύγοντας από το αίσχος της δουλείας. Β.

Επειδή και αυτός που φονεύει και αυτός που ατιμάζει και αυτός που λοιδορεί, αν και διαπράττει την αμαρτία με το σώμα του, εντούτοις την πράττει εις βάρος άλλων, με αυτόν τον τρόπο λέγεται: «Κάθε αμάρτημα είναι εκτός του σώματος, ενώ αυτός που πορνεύει αδικεί το ίδιο του το σώμα». Τα σώματά μας μέσω της αγνείας παραμένουν μέλη του Χριστού, και μετέχουν στη ζωή και τη δόξα που προέρχεται από Αυτόν. Εάν όμως το σώμα μολυνθεί, στερείται αυτής της δόξης. «Δεν γνωρίζετε ότι το σώμα σας είναι ναός του Αγίου Πνεύματος που βρίσκεται μέσα σας;» Διότι κατοίκησε μέσα μας το «Πνεύμα της υιοθεσίας», δηλαδή το Άγιο, «μέσω του οποίου κράζουμε, Αββά ο Πατήρ». Αγοραστήκαμε δε με τίμημα, καθώς ο Σωτήρας όλων μας Χριστός προσέφερε την ίδια του τη ζωή για εμάς. Είμαστε, λοιπόν, ναοί του ζώντος Θεού, διότι ο Χριστός κατοικεί μέσα μας μέσω του Αγίου Πνεύματος, έχοντας στη δική του φύση και τον Πατέρα και Θεό από τον οποίο προήλθε ουσιωδώς. Διότι ο ίδιος είπε: «Εάν κάποιος με αγαπά, θα τηρήσει τον λόγο μου, και ο Πατέρας μου θα τον αγαπήσει, και θα έλθουμε προς αυτόν και θα κατοικήσουμε μαζί του».

Αρμόζει λοιπόν σε αυτόν που κλήθηκε να παραμένει στην κλήση του, σε όποια κατάσταση και αν βρίσκεται. Προχωρά δε αναγκαστικά στο ότι πρέπει πάλι να αποσοβήσει σχεδόν μια άλλη δυσφήμιση από το θείο κήρυγμα. Διότι πνεύμα δουλείας υπήρχε σε όσους ήταν υπό τον νόμο, ενώ το ευαγγελικό θέσπισμα αναφέρει ότι το πνεύμα της υιοθεσίας ενσταλάζεται σε όσους επιθυμούν να πιστέψουν, και δεν καλεί πλέον σε δουλεία, αλλά σε ελεύθερο αξίωμα.

Διότι, ομολογουμένως, υπήρξαν κατά καιρούς άγιοι στον Ισραήλ, όταν η ζωή σύμφωνα με τον νόμο επαινούνταν και ίσχυε ακόμη· όμως είναι ανώτεροι όσοι βρίσκονται εν Χριστώ, διότι έχουν δικαιωθεί μέσω της πίστεως, έχουν γίνει κοινωνοί της θείας φύσεως και έχουν πλουτίσει με το πνεύμα της υιοθεσίας. Έχουν κληθεί στην αδελφότητα, κατά χάριν, του κατά φύσιν και αληθινού Υιού· και ενώ σε εκείνους που βρίσκονταν υπό τον νόμο υπήρχε πνεύμα δουλείας, εμείς κράζουμε: «Αββά, ο Πατήρ». Επομένως, όπως είπα, είναι ανώτεροι των παλαιοτέρων όσοι βρίσκονται εν Χριστώ· γι' αυτό ακριβώς λέει ότι αυτοί θα αναστηθούν πρώτοι, βαδίζοντας τρόπον τινά στα ίχνη της αρχής των πάντων, επειδή ακριβώς βρίσκονται πιο κοντά σε αυτήν και για τον λόγο αυτόν έχουν τιμηθεί περισσότερο από τους άλλους.

Επομένως μεταμορφωνόμαστε στην ίδια εικόνα· διότι, μεταφέροντας τους τύπους στην αλήθεια και διαμορφώνοντας το μυστήριο του Χριστού από τη σκιά του νόμου με τη λεπτότητα των εννοιών, θα βρούμε σαν σε μορφή την ίδια δόξα. Διότι, αν έχει δοθεί δόξα σε όσους διακονούν τον νόμο, μεγαλύτερη και ασυγκρίτως ανώτερη από την πρώτη είναι η δόξα των αγίων ιερουργών, οι οποίοι και καταστάθηκαν ικανοί από τον Θεό ως διάκονοι της «καινής διαθήκης, όχι του γράμματος αλλά του πνεύματος». Είναι λοιπόν ολοφάνερο και σε κανέναν απολύτως ασαφές, ότι με κάθε τρόπο και οπωσδήποτε όσοι μεταβαίνουν από την παιδεία του νόμου στην ευαγγελική ακρίβεια, μπορεί να θεωρηθεί ότι προχωρούν σαν από την πρώτη δόξα σε άλλη δόξα, και τρόπον τινά αναπλάθονται προς τα ανώτερα. Και εκείνο που τους μεταβάλλει σε αυτό είναι το Πνεύμα, το οποίο ελευθερώνει από τη δουλεία του νόμου· διότι εν αυτώ «κράζουμε, Αββά ο Πατήρ», ως υιοί και ελεύθεροι. Δεν είναι δε δυνατόν να δει κανείς με άλλον τρόπο το βάθος της κατά τον νόμο λεπτολογίας, παρά μόνο δια του Αγίου Πνεύματος· διότι αυτό είναι που ερευνά «και τα βάθη του Θεού».

Πνεύμα, λοιπόν, ονομάζουμε το ανθρώπινο· ενώ στη φράση «Το πνεύμα είναι ζωή», (εννοείται ότι) ζωοποιείται από τη χάρη του Αγίου Πνεύματος, και με την κοινωνία μαζί Του πλουτίζει σε δικαιοσύνη· διότι έτσι γινόμαστε κοινωνοί της θείας φύσεως· επειδή ο Χριστός κατοικεί μέσα μας μέσω του Αγίου Πνεύματος. <Αν όμως το Πνεύμα εκείνου που ανέστησε τον Ιησού από τους νεκρούς κατοικεί μέσα σας.> Ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός αναστήθηκε από τον Πατέρα, καθώς η ζωή ενεργείται στη σάρκα του μέσω του Αγίου Πνεύματος, το οποίο ανήκει σε Αυτόν· διότι (για να αποδείξει) ότι ο ίδιος ζωοποιούσε τον δικό του ναό, λέει στους Ιουδαίους: «Γκρεμίστε αυτόν τον ναό, και σε τρεις ημέρες θα τον εγείρω»· επομένως, ακόμη και αν λέγεται ότι αναστήθηκε από τον Πατέρα, ωστόσο ο ίδιος ήταν που ανέστησε μέσω του Αγίου Πνεύματος· διότι όλα τα θεοπρεπή έργα ενεργούνται από τον Πατέρα μέσω του Υιού εν Πνεύματι· άρα, και τα δικά μας σώματα θα τα αναστήσει από τους νεκρούς ο Χριστός. <Διότι όσοι άγονται από το Πνεύμα του Θεού, αυτοί είναι υιοί του Θεού.> Και εκείνοι που ζουν κατά πνεύμα, αυτοί άγονται και από το Πνεύμα, επειδή έχουν σφραγιστεί από το Άγιο Πνεύμα και έχουν απαλλαγεί από τη δουλεία που υπάρχει στον νόμο και στο γράμμα, και έχουν μεταβεί μάλλον στην ελευθερία, και δέχονται τη μαρτυρία από το Πνεύμα της υιοθεσίας ότι είναι υιοί του Θεού, και μέσα στο ίδιο το πνεύμα της υιοθεσίας ανακράζουν: «Αββά, ο Πατέρας». <Εφόσον συμπάσχουμε, για να συνδοξαστούμε.> Το αγαθό βέβαια κατορθώνεται όχι χωρίς κόπο, όμως ο κόπος των αγίων εδράζεται σε μεγάλες ελπίδες· διότι τίποτα από τα επίγεια δεν τους έχει υποσχεθεί, παρά μόνο δόξα ανείπωτη και η συμμετοχή σε όσα ξεπερνούν τον νου και τον λόγο.

Τι λοιπόν το περισσότερο, θα μπορούσε να πει κάποιος, ή τι το εξαιρετικό υπάρχει σε αυτούς που πιστεύουν στον Χριστό σε σύγκριση με τον Ισραήλ, αφού και αυτός λέγεται ότι γεννήθηκε από τον Θεό σύμφωνα με το «Υιούς γέννησα και ύψωσα, αλλά αυτοί με αθέτησαν»; Σε αυτά νομίζω ότι πρέπει να απαντήσουμε, πρώτον μεν ότι «επειδή ο νόμος είχε τη σκιά των μελλοντικών αγαθών και όχι την ίδια την εικόνα των πραγμάτων», δεν έδινε στους Ισραηλίτες τη δυνατότητα να κατέχουν αυτό το χάρισμα αληθινά, αλλά καταγραφόταν σε αυτούς ως τύπος και σχήμα «μέχρι τον καιρό της διορθώσεως», όπως έχει γραφτεί, κατά τον οποίο επρόκειτο πλέον να αναδειχθούν εκείνοι που θα αποκαλούσαν τον Θεό Πατέρα με πιο ταιριαστό και αληθινό τρόπο, επειδή κατοίκησε μέσα τους το Πνεύμα του Μονογενούς. Διότι εκείνοι μεν είχαν «πνεύμα δουλείας που οδηγεί στον φόβο», ενώ οι πιστοί έχουν «πνεύμα υιοθεσίας», που οδηγεί στην ελευθερία, «μέσω του οποίου κράζουμε: Αββά, ο Πατήρ». Επομένως, ο λαός που επρόκειτο να ανυψωθεί στην υιοθεσία μέσω της πίστεως στον Χριστό, προδιαγραφόταν στον παλαιό λαό σαν σε σκιές, όπως ακριβώς κατανοούμε ότι και η κατά πνεύμα περιτομή προτυπωνόταν από παλιά στη δική τους σάρκα. Και, για να μιλήσουμε συνοπτικά, όλα τα δικά μας υπήρχαν σε εκείνους τυπικώς.

Γι' αυτόν τον λόγο, εφόσον το Άγιο Πνεύμα κατοικεί μέσα μας «στον εσωτερικό άνθρωπο», λέγεται ότι κατοικεί ο ίδιος ο Χριστός, και έτσι έχουν τα πράγματα εκ φύσεως. Και βέβαια ο μακάριος Παύλος διδάσκοντας αυτό σαφέστατα λέει: «Εσείς όμως δεν είστε σαρκικοί αλλά πνευματικοί, εάν βέβαια το Πνεύμα του Θεού κατοικεί μέσα σας. Εάν όμως κάποιος δεν έχει το Πνεύμα του Χριστού, αυτός δεν ανήκει σε Αυτόν. Εάν όμως ο Χριστός είναι μέσα σας, το μεν σώμα είναι νεκρό εξαιτίας της αμαρτίας, το δε πνεύμα είναι ζωή εξαιτίας της δικαιοσύνης». Άκουσε με μεγάλη προσοχή τα όσα ειπώθηκαν. Αφού ονόμασε Πνεύμα Χριστού αυτό που κατοικεί μέσα μας, πρόσθεσε αμέσως: «Εάν όμως ο Χριστός είναι μέσα σας», παρουσιάζοντας την απαράλλακτη ομοιότητα του Υιού προς το δικό Του Πνεύμα που εκχέεται από Αυτόν κατά φύση. Γι' αυτόν τον λόγο ονομάζεται και «πνεύμα υιοθεσίας», και διά μέσου αυτού «κράζουμε: Αββά, ο Πατέρας», και όπως λέει κάπου ο μακάριος Ιωάννης: «Από αυτό γνωρίζουμε ότι μένει μέσα μας, επειδή μας έχει δώσει από το Πνεύμα Του». Νομίζω, λοιπόν, ότι και αυτά είναι αρκετά ώστε τα τέκνα της Εκκλησίας να μπορέσουν να αποκρούσουν τη βλάβη των ετεροδόξων. Εάν όμως κάποιος είναι βυθισμένος στην άκρατη μέθη της αμάθειας, και νομίζει ότι ο Υιός έλαβε το Πνεύμα για πρώτη φορά τότε που έγινε άνθρωπος, ας αποδείξει ότι πριν από την ενανθρώπηση ο Λόγος του Θεού δεν ήταν άγιος, και εμείς θα σιωπήσουμε.

Ας προσθέσουμε λοιπόν σε αυτές τις σκέψεις και κάτι άλλο χρήσιμο και αληθινό. Διότι, λοιπόν, είχαν κατορθωθεί τα πάντα πάνω στη γη, όπως ακριβώς διαβεβαιώναμε μόλις τώρα· έπρεπε όμως οπωσδήποτε να γίνουμε εμείς κοινωνοί και μέτοχοι της θείας φύσεως του Λόγου, ώστε, αφήνοντας τον δικό μας τρόπο ζωής, να μεταμορφωθούμε σε έναν άλλον, και να αναπλαστούμε σε μια νέα θεοφιλή πολιτεία. Αλλά δεν ήταν δυνατόν να το επιτύχουμε αυτό με άλλον τρόπο, παρά μόνο μέσω της κοινωνίας και της μετουσίας του Αγίου Πνεύματος. Ο πιο πρέπων όμως και καταλληλότερος καιρός για την αποστολή και την κάθοδο του Πνεύματος σε εμάς, ήταν, λοιπόν, εκείνος που ερχόταν στην κατάλληλη στιγμή, δηλαδή ο καιρός μετά την από εδώ αναχώρηση του Σωτήρα μας Χριστού. Διότι, όσο ήταν ακόμη εν σαρκί μαζί με εκείνους που πίστευαν σε Αυτόν, αναδεικνυόταν, νομίζω, χορηγός κάθε αγαθού. Αλλά επειδή ο καιρός και η ανάγκη απαιτούσαν να αναληφθεί Αυτός προς τον εν τοις ουρανοίς Πατέρα, πώς δεν έπρεπε να είναι παρών μέσω του Πνεύματος σε αυτούς που Τον σέβονται, και να κατοικεί στις καρδιές μας μέσω της πίστεως, ώστε, έχοντάς Τον μέσα μας, να κράζουμε με παρρησία «Αββά, ο Πατήρ», και να προχωρούμε εύκολα προς κάθε αρετή, και, επιπλέον, να είμαστε δυνατοί και ακατανίκητοι απέναντι στις μεθοδείες του διαβόλου και στις επιθέσεις των ανθρώπων, έχοντας βεβαίως το παντοδύναμο Πνεύμα;

Σε αυτά, όμως, οι πρώτοι φαίνεται να έχουν κοπιάσει περισσότερο από τους τελευταίους, καθώς υπέμειναν σε μεγαλύτερο βαθμό την πύρωση του διαβόλου, όταν ακόμη η αμαρτία, η φθορά και ο θάνατος δεν είχαν καταργηθεί. Διότι το ζήτημα, εάν εξεταζόταν με γνώμονα την ισότητα, υποδεικνύει ότι οφείλεται κάτι περισσότερο στους προηγούμενους, επειδή έζησαν σε εποχή που κυριαρχούσε ο θάνατος και ο διάβολος. Διότι αυτό ακριβώς είναι το βάρος της ημέρας και ο καύσωνας, όταν ούτε η δροσιά του Πνεύματος ήταν παρούσα για να βοηθήσει τους ανθρώπους προς τη δικαιοσύνη. Οι τελευταίοι, από την άλλη πλευρά, έχοντας τη φιλοδωρία του Δεσπότη αντί για κόπους, λαμβάνουν πρώτοι τον μισθό, επειδή ακριβώς όλοι όσοι έζησαν μετά την έλευση του Χριστού, μέσω του βαπτίσματος και της συνάφειας με το Πνεύμα, έγιναν «κοινωνοί θείας φύσεως» και ονομάστηκαν υιοί Θεού, ενώ όλοι όσοι έζησαν πριν από την έλευση χαρακτηρίζονταν γεννητοί γυναικών, αν και επρόκειτο και αυτοί να κληθούν σε αυτό. Διότι, αν και οι προφήτες έγιναν μέτοχοι του Πνεύματος, ωστόσο όχι με τον ίδιο τρόπο όπως οι πιστοί, καθώς το Άγιο Πνεύμα γίνεται κατά κάποιον τρόπο στις ψυχές των πιστών σαν προζύμι και μεταθέτει ολόκληρο τον άνθρωπο σε μια άλλη κατάσταση βίου. Γι' αυτό και γινόμαστε «κοινωνοί θείας φύσεως» και με παρρησία φωνάζουμε «Αββά, ο Πατήρ». Οι παλαιότεροι, όμως, δεν έτυχαν της ίδιας χάριτος.

Γι' αυτό και ο Παύλος λέει: «διότι δεν λάβατε πνεύμα δουλείας ώστε να έχετε πάλι φόβο, αλλά λάβατε πνεύμα υιοθεσίας», υποδηλώνοντας ότι οι αρχαίοι λάμβαναν «πνεύμα δουλείας», επειδή δεν είχαν το αξίωμα της υιοθεσίας. Εφόσον λοιπόν πρώτοι εμείς λάβαμε το νοητό δηνάριο, κατ' ανάγκην θεωρείται ότι έχουμε προτιμηθεί σε σχέση με τους άλλους.

Ματθ. 21, 12-14. Υπήρχε βέβαια μέσα στον ναό πλήθος εμπόρων, αργυραμοιβοί δηλαδή κολλυβιστές, και μαζί με αυτούς έμποροι βοδιών και προβάτων, καθώς και εκείνοι που πουλούσαν τρυγόνια και περιστέρια. Αυτά ήταν βέβαια χρήσιμα για τις θυσίες της λατρείας σύμφωνα με τον Νόμο. Αλλά είχε ήδη έρθει ο καιρός να παύσει η σκιά και να αναλάμψει η εν Χριστώ αλήθεια· για αυτόν τον λόγο, εύλογα ο Χριστός, όντας η αλήθεια, δεδομένου ότι τιμάται μαζί με τον δικό Του Πατέρα μέσα στον δικό Του ναό, διέταξε να περιοριστούν οι θυσίες του Νόμου και οι καπνοί, και να αναδειχθεί ο ναός σε «οίκο προσευχής»· διότι το να επιπλήττει τους εμπόρους και να αποδιώχνει από τους ιερούς περιβόλους αυτούς που πουλούσαν σε κάποιους τα χρήσιμα για τις θυσίες, αυτό ακριβώς σημαίνει και τίποτα άλλο. Ένας άλλος από τους ευαγγελιστές αναφέρει ότι ο Ιησούς «έφτιαξε και φραγέλλιο από σχοινιά» και τους απείλησε με χτυπήματα και το ύψωσε εναντίον τους· διότι έπρεπε να γνωρίζουν, όσοι εξακολουθούσαν να τιμούν τη νομική λατρεία μετά τη φανέρωση της αλήθειας, ότι έχοντας «πνεύμα δουλείας» και αρνούμενοι να ελευθερωθούν, θα βρεθούν υπό μαστίγωση και θα υποβληθούν σε δουλοπρεπή τιμωρία. Ορθώνει δε εναντίον τους ως κατήγορο και τον Ησαΐα — όπως αναφέρει ο ευαγγελιστής.

Προσφερόταν δε στον Κύριο από εκείνους που συνήθιζαν να συνεισφέρουν, όχι μόνο για έναν, αλλά για δύο ανθρώπους. Είχαν οριστεί φοροεισπράκτορες, σύμφωνα με τις διατάξεις του νόμου· οι οποίοι διατρέχοντας τη χώρα των Ιουδαίων απ' άκρη σ' άκρη, απαιτούσαν να καταβάλλεται το λύτρο σε ίσο μέτρο τόσο από τον πλούσιο όσο και από τον φτωχό, επειδή ο Θεός νομοθέτησε να τηρείται ακριβής ο τύπος ενόψει της φανέρωσης της αλήθειας. Και πράγματι, όταν κάποτε ο Σωτήρας μας Χριστός εισήλθε στην Καπερναούμ, οι εισπράκτορες των διδράχμων πλησίασαν τον Πέτρο και του είπαν: «Ο δάσκαλός σας δεν πληρώνει τα δίδραχμα;». Εκείνος απάντησε: «Ναι», όχι υποτάσσοντας τον Ελεύθερο στον νόμο, ούτε κατατάσσοντας τον Υιό ανάμεσα στους υπηρέτες, αλλά επειδή γνώριζε ότι ο νομοθέτης μπήκε υπό τον νόμο για να μας απαλλάξει από την κατάρα του νόμου και, μετατρέποντας το σχήμα της δουλείας προς το καλύτερο, να μας κάνει σύμμορφους προς τον Εαυτό Του και να μας αναδείξει υιούς του Θεού, περιβάλλοντάς μας, σαν με κάποιο λαμπρό αξίωμα, με το πνεύμα της ελευθερίας. «Διότι δεν λάβαμε πνεύμα δουλείας, ώστε πάλι να φοβόμαστε», όπως γράφει ο θεσπέσιος Παύλος, αλλά «λάβαμε πνεύμα υιοθεσίας, με το οποίο κράζουμε: Αββά, ο Πατέρας». Όταν λοιπόν ο Πέτρος μπήκε στο σπίτι, ο Σωτήρας τον ρώτησε: «Οι βασιλιάδες της γης από ποιους εισπράττουν φόρο ή τέλη; Από τους γιους τους ή από τους ξένους;».

Επειδή δε η εξ εθνών Εκκλησία γέννησε τον νέο και προστεθέντα λαό, ο Σωτήρας κατασκεύαζε πλέον δικό Του οίκο για τον εαυτό Του. Και ποιος είναι άραγε αυτός; Εμείς που πιστέψαμε, για τους οποίους λέει και μέσω της φωνής του προφήτη: «Θα δώσω τους νόμους μου στη διάνοιά τους, και θα τους εγγράψω στις καρδιές τους. Και θα είμαι σε αυτούς Θεός, και αυτοί θα είναι σε εμένα λαός.» Κατοικεί μέσα μας διά του Πνεύματος, όπως μόλις είπα, ενώ δεν κατοίκησε στον Ισραήλ. Διότι το ότι ήταν αμέτοχοι του Πνεύματος, όπως λέω σύμφωνα με τον δικό μας τύπο, εκείνοι που έζησαν πριν από την παρουσία του Κυρίου, το αποσαφηνίζει ο σοφότατος Ιωάννης λέγοντας: «Διότι δεν υπήρχε ακόμη Πνεύμα, επειδή ο Ιησούς δεν είχε ακόμη δοξαστεί.» Διότι, αφού αναστήθηκε εκ νεκρών και αναμόρφωσε την ανθρώπινη φύση προς τη θεία εικόνα, εμφύσησε πρώτα στους αγίους αποστόλους, λέγοντας: «Λάβετε Πνεύμα άγιον.» Είπε δε κάπου και ο θεσπέσιος Παύλος: «Διότι δεν λάβατε πάλι Πνεύμα δουλείας ώστε να φοβάστε, αλλά λάβατε Πνεύμα υιοθεσίας, διά του οποίου κράζουμε: Αββά, ο Πατήρ.» Επομένως, Πνεύμα μεν δουλείας υπήρχε στον Ισραήλ, ενώ σε εμάς που προερχόμαστε από τη Ραχήλ, δηλαδή από την εξ εθνών Εκκλησία, υπάρχει το Πνεύμα του Θεού για υιοθεσία, το οποίο μας καθιστά πνευματικό οίκο.

Λένε δε ότι ένας μεν είναι ο κατά φύση Υιός, ο Λόγος από τον Θεό Πατέρα, ο δε άνθρωπος που προσλήφθηκε είναι εκ φύσεως υιός του Δαβίδ, αλλά υιός του Θεού εξαιτίας του ότι προσλήφθηκε από τον Θεό Λόγο, και εξαιτίας του ότι κατοίκησε μέσα του ο Θεός Λόγος, έφτασε σε αυτό το αξίωμα, και έχει την υιοθεσία κατά χάρη. Α— Έπειτα σε ποια κατάσταση νου και λογικής μπορεί να βρίσκονται όσοι πρεσβεύουν αυτά; Ή πώς δεν κάνουν λόγο για δυάδα υιών, διαχωρίζοντας μεταξύ τους τον άνθρωπο και τον Θεό; Εάν, σύμφωνα με αυτούς, ο μεν ένας είναι Υιός εκ φύσεως και αληθινά, ο δε άλλος έχει την υιοθεσία κατά χάρη, και έφτασε σε αυτήν την αξία επειδή ενοικεί σε αυτόν ο Λόγος, άραγε έχει αυτός κάτι περισσότερο από εμάς; Διότι κατοικεί και μέσα σε εμάς τους ίδιους, και ως προς αυτό μας επιβεβαιώνει ο ιερότατος Παύλος λέγοντας: «Γι' αυτό τον λόγο κάμπτω τα γόνατά μου προς τον Πατέρα, από τον οποίο ονομάζεται κάθε πατριά στον ουρανό και επί της γης, για να σας δώσει, κατά τον πλούτο της δόξας του, να κραταιωθείτε με δύναμη δια του Πνεύματός του, ώστε να κατοικήσει ο Χριστός στις καρδιές σας.» Διότι είναι μέσα μας δια του Πνεύματος, «με το οποίο κράζουμε: Αββά, ο Πατέρας.» Συνεπώς, με κανέναν τρόπο δεν θα ήταν η δική μας κατάσταση υποδεέστερη, εάν έχουμε αξιωθεί τα ίδια από τον Θεό και Πατέρα. Επειδή κατά χάρη είμαστε και εμείς υιοί και θεοί.

ΑΛΛΟ. Γράφει σε κάποιους ο Παύλος, και μάλιστα έχοντας απόλυτα ορθό φρόνημα και λόγο: «Διότι όσοι καθοδηγούνται από το Πνεύμα του Θεού, αυτοί είναι υιοί του Θεού. Διότι δεν λάβατε ξανά πνεύμα δουλείας που να οδηγεί στον φόβο, αλλά λάβατε Πνεύμα υιοθεσίας, μέσω του οποίου κράζουμε: Αββά, ο Πατέρας». Επομένως, εάν το Άγιο Πνεύμα αποδεικνύει ως υιούς του Θεού εκείνους στους οποίους κατοικεί, και τους καθιστά κοινωνούς της θείας φύσεως, ώστε εξαιτίας αυτού, όντας πλέον ενωμένοι με τον Θεό που βρίσκεται πάνω από όλα, να αναφωνούμε με παρρησία: «Αββά, ο Πατέρας», τότε δεν μπορεί να συγκαταλεχθεί στους δούλους ούτε στα δημιουργήματα. Αντιθέτως, φέρει εκ φύσεως το αξίωμα της θείας ουσίας, εφόσον υπάρχει από αυτήν και προέρχεται από αυτήν, χορηγείται στους αγίους μέσω του Υιού, και για τον λόγο αυτό θεοποιεί και καλεί στην υιοθεσία εκείνους στους οποίους έρχεται.

ΑΛΛΟ. «Διότι, λέει, η κτίση υποτάχθηκε στη ματαιότητα, όχι με τη θέλησή της, αλλά εξαιτίας αυτού που την υπέταξε, με την ελπίδα.» Επομένως, αν λένε ότι το Άγιο Πνεύμα είναι κτιστό και δημιούργημα, είναι ανάγκη να ομολογήσουν ότι έχει υποταχθεί και αυτό στη ματαιότητα, και ότι συστενάζει και συνωδίνει, και ότι βρίσκεται τώρα σαν σε κατάσταση δουλείας, και ότι θα ελευθερωθεί κατά την απολύτρωση της δόξας των τέκνων του Θεού. Τότε πώς θα σταθεί για εμάς ο λόγος του Παύλου που λέει: «Διότι δεν λάβατε πνεύμα δουλείας, ώστε να φοβάστε πάλι, αλλά λάβατε Πνεύμα υιοθεσίας, με το οποίο κράζουμε: Αββά, ο Πατήρ»; Απεναντίας, απαλλάσσει από τη δουλεία εκείνους στους οποίους κατοικεί, και τους αναμορφώνει προς την ελευθερία και την υιότητα, καθιστώντας τους μετόχους της δικής του φύσης. Άρα δεν είναι δούλο, και εφόσον συμβαίνει αυτό, δεν είναι κτίσμα. Και αυτό που διαφεύγει και από το να είναι κτίσμα και από το να συγκαταλέγεται στους δούλους, θα ανήκει λοιπόν προφανώς στη θεία ουσία.

Διότι το Πνεύμα που κατοικεί μέσα τους, καθιστά τους κληθέντες εν Χριστώ εδραίους και τους χαρίζει ακατάσειστη τη φιλοθεΐα, δια του οποίου και «εν τω οποίω κράζομεν· Αββά ο Πατήρ»· εκείνοι όμως δεν είχαν πλουτίσει ακόμη με το δώρο αυτό. Διότι, όπως λέγει ο θεσπέσιος Ιωάννης, «Δεν υπήρχε ακόμη Άγιο Πνεύμα, διότι ο Ιησούς δεν είχε ακόμη δοξαστεί». Επομένως, κάθε τελειότητα βρίσκεται εν Χριστώ, ενώ ο νόμος δεν ετελείωσε τίποτα, σύμφωνα με το γεγραμμένο. ΠΑΛΛ. Μπορείς λοιπόν να μου εξηγήσεις, αφού το επιθυμώ, πώς γίνεται φανερή η ατέλεια μέσα στον νόμο; ΚΥΡ. Βεβαιότατα. Ο λόγος μας θα προχωρήσει στα προκείμενα, και θα εξετάσει ενδελεχώς τους τρόπους της αγάπης προς τον πλησίον, δείχνοντας ότι η γραφή του Μωυσή, που εισήχθη στους αρχαιότερους, είναι κάπως πιο ακατέργαστη από το δέον. ΠΑΛΛ. Προχώρησε λοιπόν ακριβώς σε αυτό, και μάλιστα με μεγάλη προθυμία. ΚΥΡ. Ο μεν νόμος λοιπόν λέγει: «Θα αγαπήσεις τον πλησίον σου σαν τον εαυτό σου»· ο δε Κύριός μας Ιησούς Χριστός μάς εισηγείται τον νόμο της φιλαλληλίας μέσα από πολλούς λόγους, καθιστώντας τρόπον τινά συνήγορο του νόμου την έμφυτη γνώση και τη θέληση που υπάρχει στον καθένα, λέγοντας: «Όλα όσα θέλετε να σας κάνουν οι άνθρωποι, αυτά να τους κάνετε και εσείς ομοίως». Διότι, εάν αυτά ακριβώς που κάποιος θα ευχόταν να λάβει, αυτά επιλέξει να πράττει και ο ίδιος στους άλλους, δεν θα αστοχήσει ως προς τον σκοπό του· αλλά μάλλον θα βαδίσει στην ευθεία οδό της αγάπης, και θα αναδηθεί το στεφάνι της φιλαλληλίας. ΠΑΛΛ. Πολύ σωστά μιλάς. ΚΥΡ.

Γι' αυτό λοιπόν και ο Παύλος έλεγε στους πιστούς: «Διότι δεν λάβατε πνεύμα δουλείας, ώστε να πέσετε πάλι στον φόβο, αλλά λάβατε πνεύμα υιοθεσίας, με το οποίο κράζουμε: Αββά, ο Πατέρας.» Ότι δε η δύναμη της λατρείας σύμφωνα με τον νόμο δεν παρείχε πλούσια τη μέθεξη του Αγίου Πνεύματος, αλλά αυτή δίνεται μάλλον στους δικαιωμένους μέσω της πίστης, μας το βεβαιώνει ο σοφός Ιωάννης λέγοντας: «Διότι δεν υπήρχε ακόμη Άγιο Πνεύμα, επειδή ο Ιησούς δεν είχε ακόμη δοξαστεί.» Επειδή δεν είχε ακόμη αναστηθεί ο Χριστός· διότι σχεδόν τότε η ανθρώπινη φύση καταχρυσώθηκε με το Πνεύμα και με την κοινωνία μαζί Του. Γι' αυτόν τον λόγο, λοιπόν, νομίζω ότι διέταξε να κατασκευαστεί το θυσιαστήριο χωρίς χρυσό, αλλά το να παραβλέψουν τον λόγο για τον χαλκό, από τον οποίο και είχε κατασκευαστεί, προφανώς δεν είναι χωρίς ζημιά για τους φιλομαθείς. Διότι η ενδελεχής έρευνα μπορεί να γεννήσει κάτι από τα αναγκαία, όπως ειπώθηκε σοφά από κάποιον: «Σε κάθε μόχθο υπάρχει κέρδος». ΠΑΛΛ. Τι λοιπόν θα είχες να πεις πάλι και γι' αυτό; ΚΥΡ. Άκου λοιπόν· η ιερή Γραφή λέει ότι ο θεσπέσιος Ααρών χειροτονήθηκε ως ιερέας και ηγέτης με άνωθεν απόφαση.

Και φωτιά υπήρχε γύρω από το όρος, προς φόβο μεν του χονδροειδούς λαού, ο οποίος δεν είχε πνεύμα υιοθεσίας, αλλά πνεύμα δουλείας που οδηγεί στον φόβο, και ο οποίος καθοδηγούνταν δια της βίας και δεν ευσεβούσε εκουσίως· προς κάθαρση δε του νέου λαού· διότι υπάρχει και πυρ καθαρτήριο.

Επιπλέον αυτών, θα βρεις πάλι και άλλες ονομασίες του Αγίου Πνεύματος. Διότι ονομάζεται «Πνεύμα αγιωσύνης», όπως έχει γραφτεί: «κατά Πνεύμα αγιωσύνης». Ονομάζεται επίσης «Πνεύμα υιοθεσίας», όπως λέει ο Παύλος: «διότι δεν λάβατε πνεύμα δουλείας ώστε να φοβάστε πάλι, αλλά λάβατε Πνεύμα υιοθεσίας, με το οποίο κράζουμε: Αββά, ο Πατέρας». Ονομάζεται επίσης «Πνεύμα αποκαλύψεως», καθώς έχει γραφτεί: «να σας δώσει Πνεύμα σοφίας και αποκαλύψεως, ώστε να τον γνωρίσετε πλήρως». Ονομάζεται επίσης «Πνεύμα επαγγελίας», καθώς ο ίδιος λέει: «στο οποίο και εσείς, αφού πιστέψατε, σφραγιστήκατε με το Άγιο Πνεύμα της επαγγελίας». Ονομάζεται επίσης «Πνεύμα χάριτος», όπως όταν λέει πάλι: «και το Πνεύμα της χάριτος εξύβρισε». Και με πολλές άλλες τέτοιες προσηγορίες ονομάζεται. Άκουσες δε σαφώς και στην προηγούμενη κατήχηση ότι στους μεν ψαλμούς άλλοτε ονομάζεται αγαθό και άλλοτε ηγεμονικό, ενώ στον Ησαΐα προσαγορευόταν ως πνεύμα σοφίας και συνέσεως, και βουλής και ισχύος, και γνώσεως και ευσέβειας και φόβου Θεού.

Γι' αυτόν τον λόγο, δια του Πνεύματος, όπως λέει πάλι ο ίδιος ο θεσπέσιος Παύλος, κράζουμε, όταν καθοδηγούμαστε από αυτό να αποκαλούμε ακατάπαυστα τον Θεό πατέρα: Αββά, ο Πατήρ. 62. Ο θυμός συνηθίζει να ταράσσει και να συγχέει την ψυχή περισσότερο από τα άλλα πάθη· υπάρχει όμως περίπτωση που την ωφελεί τα μέγιστα. Διότι, όταν τον χρησιμοποιούμε ατάραχα εναντίον εκείνων που ασεβούν ή με οποιονδήποτε τρόπο ασελγούν, ώστε είτε να σωθούν είτε να καταισχυνθούν, της προσπορίζουμε περισσότερη πραότητα· διότι οπωσδήποτε συμπράττουμε με τον σκοπό της δικαιοσύνης και της αγαθότητας του Θεού, αλλά και συχνά κάνουμε ανδρεία τη δειλή κατάστασή της, οργιζόμενοι σφοδρά κατά της αμαρτίας. Και δεν πρέπει να αμφιβάλλουμε ότι, όταν βρισκόμαστε σε μεγάλη αθυμία και επιτιμούμε πνευματικά τον ίδιο τον δαίμονα της φθοράς, υψώνουμε το φρόνημά μας πάνω από την καύχηση του θανάτου. Για να μας το διδάξει αυτό ο Κύριος, εμβριμήθηκε στο πνεύμα δύο φορές ενάντια στον Άδη και τάραξε τον εαυτό Του, καίτοι ποιεί τα πάντα ατάραχα μόνο με τη βούλησή Του, και έτσι απέδωσε την ψυχή του Λαζάρου στο σώμα, ώστε νομίζω ότι ο σώφρων θυμός παραχωρήθηκε στη φύση μας μάλλον ως όπλο δικαιοσύνης από τον Θεό που μας έκτισε.

Επομένως, εάν θέλεις να μάθεις για ποιον λόγο, ενώ δημιουργηθήκαμε με τιμή και εγκατασταθήκαμε στον παράδεισο, τελικά παραβληθήκαμε με τα ανόητα κτήνη και γίναμε όμοιοι με αυτά, έχοντας εκπέσει από την άχραντη δόξα, μάθε ότι αυτό συνέβη επειδή, γινόμενοι μέσω της παρακοής δούλοι στα πάθη της σάρκας, εξορίσαμε τους εαυτούς μας από τη μακάρια χώρα των ζώντων και, έχοντας αιχμαλωτιστεί, καθόμαστε ακόμη δίπλα στους ποταμούς της Βαβυλώνας· και επειδή καθόμαστε ακόμη στην Αίγυπτο, δεν κληρονομήσαμε ακόμη τη γη της επαγγελίας που ρέει μέλι και γάλα· δεν ζυμωθήκαμε ακόμη με το προζύμι της ειλικρίνειας και της αλήθειας, αλλά βρισκόμαστε ακόμη στο πονηρό προζύμι της σάρκας· δεν ραντίστηκε ακόμη η καρδιά μας με το αίμα του αμνού του Θεού, διότι η παγίδα του άδη και το κεντρί της κακίας εδρεύουν ακόμη μέσα της· δεν λάβαμε ακόμη την αγαλλίαση του σωτηρίου χρίσματος, διότι το κεντρί του θανάτου είναι ακόμη ριζωμένο μέσα μας· δεν ενδυθήκαμε ακόμη τον καινό άνθρωπο που δημιουργήθηκε κατά Θεόν εν θεότητι, επειδή δεν φροντίσαμε ακόμη να απεκδυθούμε τον παλαιό άνθρωπο που φθείρεται σύμφωνα με τις απατηλές επιθυμίες· δεν φορέσαμε ακόμη την εικόνα του επουράνιου, ώστε να γίνουμε σύμμορφοι με τη δόξα Του, διότι φοράμε ακόμη την εικόνα του χοϊκού· δεν προσκυνήσαμε ακόμη τον Θεό εν πνεύματι και αληθεία, επειδή η αμαρτία βασιλεύει στο θνητό μας σώμα· δεν είδαμε ακόμη τη δόξα του αφθάρτου, διότι ακόμη ενεργούμε υπό τη σκιά· δεν ενδυθήκαμε ακόμη τα όπλα και τα έργα του φωτός· δεν μεταμορφωθήκαμε ακόμη με την ανακαίνιση του νου μας, διότι ακόμη συσχηματιζόμαστε με τούτον τον αιώνα· δεν συνδοξαστήκαμε ακόμη με τον Χριστό, επειδή δεν συμπάσχουμε μαζί Του· δεν βαστάσαμε ακόμη τα στίγματά Του στη σάρκα μας, μετέχοντας στο μυστήριο του σταυρού του Χριστού, διότι βρισκόμαστε ακόμη στα σαρκικά πάθη και τις επιθυμίες· δεν γίναμε ακόμη κληρονόμοι του Χριστού, διότι υπάρχει ακόμη μέσα μας πνεύμα δουλείας και όχι υιοθεσίας· δεν γίναμε ακόμη ναός του Θεού και κατοικητήριο του Αγίου Πνεύματος, διότι είμαστε ακόμη ναός ειδώλων και δοχείο πονηρών πνευμάτων.

Διότι ο Αστέριος θέλει να είναι αυτός [ο Υιός] όλα όσα προανέφερε, λέγοντας «βασιλιάς [γεννά] βασιλιά, κύριος κύριο, Θεός Θεό», και καταρρίπτει τη δική σου άψυχη εικόνα, η οποία κατά τη γνώμη σου έχει συσταθεί μόνο με ανθρώπινη τέχνη. Διότι τον αποκαλεί ζωντανή εικόνα όλων αυτών, και εκμαγείο της ζωντανής εικόνας εκείνου που τον γέννησε, και τον ονομάζει αυτοουσία εικόνα της ουσίας, αυτοβουλή της βουλής, αυτοδυναμία της δυνάμεως και αυτοδόξα της δόξης, και όχι εικόνα του εαυτού της, αλλά ενός άλλου. Εσύ όμως, επειδή δεν ομολογείς τον Υιό Θεό εκ Θεού, ούτε φως εκ φωτός, ούτε δύναμη εκ δυνάμεως, δεν θέλεις ο Υιός να είναι ούτε Θεός ούτε φως, ούτε δύναμη ούτε ουσία, ούτε βουλή ούτε δόξα. Αντιθέτως, το σώμα τα αφανίζει αυτά με ασέβεια κατά τη συντέλεια μαζί με † αυτά. Και αρνείσαι μεν το «Θεός ήτο ο Λόγος», τον αποκαλείς δε Υιό του Θεού είτε μόνο κατ' όνομα είτε ως άνθρωπο, έτσι ώστε ο Θεός να φαίνεται ότι γεννά κάτι ετερογενές, γεννώντας τον Υιό κατά θέσιν (υιοθεσία), σύμφωνα με το «υιούς εγέννησα και ύψωσα», και σύμφωνα με το «ελάβετε πνεύμα υιοθεσίας», και το «προσφέρετε στον Κύριο, υιοί του Θεού». Επομένως, όταν ο Αστέριος αποκαλεί τον Υιό απαράλλακτη εικόνα της ουσίας, της δυνάμεως, της βουλής και της δόξης του Πατρός, λέγει οπωσδήποτε ότι, κατά κάποιον τρόπο, τα πατρικά γνωρίσματα ενυπάρχουν στον Υιό και ότι οι ιδιότητες που αποδίδονται στον Πατέρα έχουν αποτυπωθεί ή δοθεί στον Υιό, χωρίς να είναι κάτι διαφορετικό από αυτόν. Άρα, θέλει να είναι [ο Υιός] όλα όσα προανέφερε.

Ήταν λοιπόν πάντοτε μεταληπτό, όχι μεταληπτικό· τελειοποιούν, όχι τελειοποιούμενο· πληρούν, όχι πληρούμενο· αγιάζον, όχι αγιαζόμενο· θεούν, όχι θεούμενο· πάντοτε ταυτόσημο με τον εαυτό του και με εκείνους με τους οποίους συντάσσεται· αόρατο, άχρονο, αχώρητο, αναλλοίωτο, άποιο, άποσο, ανείδεο, αναφές, αυτοκίνητο, αεικίνητο, αυτεξούσιο, αυτοδύναμο, παντοδύναμο (αν και ανάγεται προς την πρώτη αιτία, όπως ακριβώς όλα τα χαρακτηριστικά του Μονογενούς, έτσι βέβαια και εκείνα του Πνεύματος)· ζωή και ζωοποιό· φως και χορηγός φωτός· αυτοαγαθό και πηγή αγαθότητας· Πνεύμα ευθές, ηγεμονικό, κύριο, που αποστέλλει, που ξεχωρίζει, που κατασκευάζει ναό για τον εαυτό του, που οδηγεί, που ενεργεί όπως βούλεται, που διανέμει χαρίσματα· Πνεύμα υιοθεσίας, αλήθειας, σοφίας, σύνεσης, γνώσης, ευσέβειας, βουλής, ισχύος, φόβου, από όσα έχουν απαριθμηθεί· μέσω του οποίου γνωρίζεται ο Πατέρας και δοξάζεται ο Υιός, και από τους οποίους μόνους γνωρίζεται· μία η σύνταξη, μία η λατρεία, η προσκύνηση, η δύναμη, η τελειότητα, ο αγιασμός. Γιατί να μακρολογώ; Όλα όσα έχει ο Πατέρας, ανήκουν και στον Υιό, εκτός από την αγεννησία. Όλα όσα έχει ο Υιός, ανήκουν και στο Πνεύμα, εκτός από τη γέννηση. Αυτά τα ιδιώματα δεν προκαλούν διαχωρισμό της ουσίας, σύμφωνα τουλάχιστον με τον δικό μου λόγο, αλλά αποτελούν διακρίσεις γύρω από την ουσία.

Διότι ποιος δεν γνωρίζει ότι αυτός που είναι εκ φύσεως δούλος και υποταγμένος στη δεσποτική ανάγκη, δεν θα μπορούσε να είναι απαλλαγμένος ούτε από το πάθος του φόβου; Επειδή ο φόβος είναι κατά κάποιον τρόπο συνυφασμένος με τη φύση της δουλείας. Και μάρτυρας αυτού είναι ο θείος Απόστολος, όταν λέει: «Δεν λάβατε πνεύμα δουλείας, ώστε να φοβάστε πάλι». Επομένως, κατ' αναλογίαν προς τους ανθρώπους, θα προσάψουν το πάθος του φόβου και στον ομόδουλο θεό.

«Εάν κάποιος δεν έχει Πνεύμα Χριστού, αυτός δεν είναι δικός Του», και «το Πνεύμα του Θεού κατοικεί μέσα μας», και «όλοι ποτιστήκαμε με ένα Πνεύμα», και «εκείνος που προσκολλάται στον Κύριο είναι ένα πνεύμα με Αυτόν», και κατοικεί ο Χριστός στις καρδιές των πιστών διά του Πνεύματος, και «αφού ακούσατε τον λόγο της αλήθειας, στον οποίο αφού πιστέψατε, σφραγιστήκατε με το Άγιο Πνεύμα της επαγγελίας, το οποίο είναι ο αρραβώνας της κληρονομίας μας», και «από αυτό γνωρίζουμε ότι μένουμε σε Αυτόν και Αυτός σε εμάς, επειδή μας έδωσε από το Πνεύμα Του», και «δεν λάβατε», λέει, «πνεύμα δουλείας, αλλά πνεύμα υιοθεσίας».