Πατερικές αναφορές στο ΠΡΟΣ ΡΩΜΑΙΟΥΣ 8:29

Πολύ σοφά, σύμφωνα με τη θεία οικονομία, ο Θεός των όλων παρακάμπτει τα ενδιάμεσα γεγονότα και προσπερνά τη διήγησή τους, ανάγει όμως την απόδειξη της αγάπης του στην αρχή του γένους, εννοώ δηλαδή στον Ιακώβ, τον οποίο βεβαιώνει ότι αγάπησε, ενώ έκανε μισητό τον Ησαύ, καίτοι ο τελευταίος συνδεόταν βάσει των νόμων της φύσης αδελφικά με αυτόν που τιμήθηκε. Διότι, όπως γράφει ο θεσπέσιος Παύλος, «Πριν ακόμη γεννηθούν και πριν πράξουν κάτι αγαθό ή φαύλο», έκανε εκλεκτό τον Ιακώβ, από τον οποίο βλάστησε το γένος των Ιουδαίων, και απέβαλε τον Ησαύ. Και βεβαίως δεν λέμε ότι αυτό έγινε από μεροληψία· διότι ο Θεός δεν είναι άδικος, ούτε διεξάγει άνιση ή ετεροβαρή κρίση για τον καθένα πάνω στη γη. Αλλά, έχοντας προγνωρίσει ως Θεός τα όσα επρόκειτο να συμβούν και από τους δύο και τον χαρακτήρα του καθενός, θεώρησε άξιο της αγάπης του τον καλύτερο και ιερότερο. Όπως ακριβώς εξάλλου αναφέρει και για τον μακάριο Ιερεμία ότι τον γνώριζε πριν τον διαπλάσει στην κοιλιά, και ότι τον αγίασε πριν εξέλθει από τη μήτρα. Διότι γνώριζε, γνώριζε καλά ότι θα γινόταν προφήτης και ότι ήταν κατάλληλος για την επερχόμενη αποστολή, το να πρέπει δηλαδή να προαγγείλει τα μελλοντικά γεγονότα. Έτσι και για εμάς τους ίδιους που έχουμε δικαιωθεί μέσω της πίστης, λέει ο θεσπέσιος Παύλος ότι έχουμε αγιαστεί: «Διότι αυτούς που προγνώρισε και προόρισε ο Θεός και Πατέρας, να γίνουν σύμμορφοι με την εικόνα του Υιού του», αυτούς λέγεται ότι κάλεσε και αγίασε.

Παρατήρησε λοιπόν πώς ξεχωρίζουν τον λαό του Κυρίου. Ότι δε και τους αγίους μυσταγωγούς τους βοηθούν άγγελοι, όπως και τους μυσταγωγούμενους, το αποσαφηνίζει ο Παύλος λέγοντας για αυτούς: «Δεν είναι όλοι πνεύματα λειτουργικά που αποστέλλονται για διακονία χάριν εκείνων που πρόκειται να κληρονομήσουν τη σωτηρία;» Έτσι και ο θεσπέσιος Ιακώβ λέει ότι είδε την κλίμακα που εκτεινόταν από τη γη πάνω ως τον ουρανό, και ότι σε αυτήν στηριζόταν ο Κύριος, ενώ οι άγγελοι ανέβαιναν και κατέβαιναν. Διότι εν Κυρίω ενώθηκαν τα κάτω με τα πάνω, και δημιουργήθηκε κοινωνία για τους ανθρώπους και δεσμός αγάπης με τους αγίους αγγέλους. Ψάλλει δε κάπου και ο θεσπέσιος Δαβίδ: «Θα στρατοπεδεύσει άγγελος γύρω από αυτούς που Τον φοβούνται, και θα τους λυτρώσει.» Συμπράττοντας λοιπόν με τους αγίους μυσταγωγούς, ξεχωρίζουν και αυτοί τον λαό του Κυρίου. <Συγκεντρώστε σε Αυτόν τους οσίους Του.> (B f. 193, I f. 278.) Θα το κατανοήσεις και με αυτόν τον τρόπο, πράγμα που μου φαίνεται ότι έχει ειπωθεί καλύτερα. Αυτό είναι ξεκάθαρα το να διαχωρίζεται ο λαός του Κυρίου τόσο από τις λογικές δυνάμεις, όσο και από εκείνους που έχουν ταχθεί να ιερουργούν το ευαγγελικό και σωτήριο κήρυγμα. Σε αυτούς άλλωστε παραγγέλλει το Πνεύμα να συγκεντρώσουν στον Χριστό τους οσίους Του. «Εκείνους που προγνώρισε, λέει, και προόρισε να γίνουν σύμμορφοι με την εικόνα του Υιού Του, αυτούς και κάλεσε· και αυτούς που κάλεσε, αυτούς και δικαίωσε· και αυτούς που δικαίωσε, αυτούς και δόξασε.»

Και αυτό είναι που λέει τώρα ο Πατέρας για αυτόν: «Διότι το χέρι μου θα τον συνδράμει, και ο βραχίονάς μου θα τον ενδυναμώσει.]» <Εκείνους που τον μισούν θα τους κατατροπώσω.> (F f. 149 b, K f. 160) Διότι, μετά τον σταυρό του Σωτήρα, η συναγωγή των Ιουδαίων περιέπεσε σε δεινές και αναπόφευκτες συμφορές. Παραδόθηκαν δηλαδή σε χέρια εχθρών, οι οποίοι ερήμωσαν όλη τη χώρα τους, και διασκορπίστηκαν. <Θα υψωθεί το κέρας του.> (F f. 149 b) Είναι συνήθεια της θεόπνευστης Γραφής να ονομάζει κέρας, για μεν τους αμαρτωλούς την υπεροψία, για δε τους δικαίους τη δόξα. [Με τα ονόματα που ταιριάζουν κατεξοχήν στον Πατέρα δοξάζεται και ο ίδιος ο Υιός: όπως για παράδειγμα, αληθινός Θεός, αυτό είναι ο Πατέρας και ο Υιός· διότι αυτός είναι «η αλήθεια και η ζωή.» Και αυτό έλεγε προς τον δικό του Πατέρα: «Διότι όλα τα δικά μου είναι δικά σου, και τα δικά σου δικά μου.»] [<Αυτός θα με επικαλεστεί: Πατέρας μου είσαι εσύ.> Και θα τον καταστήσει ο Θεός πρωτότοκο, όπως ακριβώς λέει και ο μέγας Παύλος: «Για να είναι αυτός πρωτότοκος ανάμεσα σε πολλούς αδελφούς»· και πάλι: «Πρωτότοκος εκ των νεκρών, και πρωτότοκος όλης της κτίσης.» Έλεγε εξάλλου και ο Σωτήρας στη Μαρία: «Πήγαινε και πες στους αδελφούς μου: Πηγαίνω προς τον Πατέρα μου και Πατέρα σας, και Θεό μου και Θεό σας.»

Διότι τι του είπε; «Αγίασέ μου κάθε πρωτότοκο, πρωτογέννητο που διανοίγει μήτρα»· λέγοντας το «Αγίασε», αντί του «Κατάγραψε και αφιέρωσε ως ιερό και οφειλόμενο στον Θεό». Διότι, νομίζω, κανείς δεν θα μπορούσε να ισχυριστεί ότι είναι δυνατόν να εμφανίζεται ο Μωυσής ως χορηγός του θείου και αγίου Πνεύματος, και αυτός που έχει λάβει τη θέση του οικέτη και του υπηρέτη να καυχιέται με τα προνόμια του Δεσπότη, και να μπορεί να κατορθώνει αυτά που αρμόζουν αποκλειστικά και μόνο στον Θεό. Τι λοιπόν καθόριζε ο Μωυσής; Και τι έλεγε στους υιούς του Ισραήλ; «Και θα συμβεί», λέει, «εάν σε εισαγάγει Κύριος ο Θεός σου στη γη των Χαναναίων, με τον τρόπο που ορκίστηκε στους πατέρες σου, και σου τη δώσει· τότε θα αφιερώσεις κάθε τι που διανοίγει μήτρα, τα αρσενικά, στον Κύριο». Προστάζει να αγιάζεται κάθε πρωτότοκο που διανοίγει μήτρα. Διότι άγιοι είναι όλοι σε όσους λάμπει η εικόνα του αγίου και πρωτοτόκου, εννοώ βεβαίως του Χριστού. Για ένα νοητό πράγμα λοιπόν, δηλαδή για τη συμμόρφωση που νοείται πνευματικά, ο νόμος προκαταλαμβάνοντας τυπικά τη σωματική ομοίωση, φανέρωσε την προαιώνια βούληση του Θεού και Πατέρα. Γι' αυτό και ο Παύλος λέει, έχοντας κατανοήσει μέσα από αυτή τη νομοθεσία, όπως τουλάχιστον μου φαίνεται, αυτό το μέγα μυστήριο: «Διότι αυτούς που προγνώρισε, τους προόρισε να γίνουν σύμμορφοι της εικόνας του Υιού του, αυτούς και κάλεσε, αυτούς και αγίασε· και αυτούς που αγίασε, αυτούς και δόξασε».

Και πώς λοιπόν δεν είναι εντελώς παράλογο να θεωρεί κανείς ότι αυτά είναι σωστά; Ε'. Επομένως, άδικα θα κατηγορούσαμε τον Δημιουργό που μας έφερε στην ύπαρξη, αλλά μάλλον τον εαυτό μας θα έπρεπε να κατηγορούμε που υποστήκαμε την εκούσια βλάβη, εάν διαθέτουμε σωστό νου και φρένες. Διότι, όταν έφερνε αμέσως στην ύπαρξη τον άνθρωπο, γνώριζε μεν ότι θα έπεφτε στη φθορά· δεν αγνοούσε όμως ούτε τους τρόπους της θεραπείας, όπως μας πείθει σαφώς ο θεσπέσιος Παύλος, μαρτυρώντας την αρχαιότητα της σωτηρίας μέσω του Χριστού, η οποία βρισκόταν στην πρόγνωση του Πνεύματος. Γράφει λοιπόν σχετικά στον δικό του μαθητή, τον Τιμόθεο: «Μην ντραπείς λοιπόν τη μαρτυρία του Κυρίου μας, ούτε εμένα τον δέσμιό του· αλλά κακοπάθησε κι εσύ για το Ευαγγέλιο σύμφωνα με τη δύναμη του Θεού, ο οποίος μας έσωσε και μας κάλεσε με κλήση άγια, όχι σύμφωνα με τα έργα μας, αλλά σύμφωνα με τη δική του πρόθεση και χάρη, η οποία μας δόθηκε εν Χριστώ Ιησού προ αιωνίων χρόνων, και φανερώθηκε κατά τους έσχατους χρόνους με την επιφάνεια του Σωτήρα μας Ιησού Χριστού.» Και σε άλλους πάλι αναφέρει: «Γνωρίζουμε ότι σε αυτούς που αγαπούν τον Θεό, τα πάντα συνεργούν προς το αγαθό, σε αυτούς που είναι κλητοί σύμφωνα με την πρόθεσή του. Διότι εκείνους που προγνώρισε, εκείνους και προόρισε να γίνουν σύμμορφοι με την εικόνα του Υιού του, ώστε να είναι αυτός πρωτότοκος ανάμεσα σε πολλούς αδελφούς. Και εκείνους που προόρισε, αυτούς και κάλεσε· και εκείνους που κάλεσε, αυτούς και δικαίωσε.

Διότι ανέφερα ότι το πρόσωπο του Ιακώβ, κατά τις πνευματικές θεωρίες, το υποδύεται μεν άλλοτε ο χορός των αγίων αποστόλων, καθώς έγινε η απαρχή εκείνων που αγιάστηκαν εν Πνεύματι και δικαιώθηκαν μέσω της πίστης· άλλοτε δε πάλι και ο ίδιος ο Χριστός, ως η απαρχή της ανθρωπότητας που ανανεώνεται προς την αφθαρσία, ως πρωτότοκος ανάμεσα σε πολλούς αδελφούς, ως δεύτερος Αδάμ και ως δεύτερη ρίζα του γένους μετά την πρώτη. Ο λόγος, λοιπόν, στρέφει πάντοτε τον σκοπό των θεωριών εκεί όπου πρέπει να κατευθύνονται. Διότι το να αστοχήσει κανείς ως προς τον ορθό συλλογισμό καθιστά άκομψη την απόδοση των θεωρημάτων. Συνεπώς, προς το παρόν, το πρόσωπο του Ιακώβ θα το ενδυθεί ο Εμμανουήλ, ο εξ ουρανού Νυμφίος, ο οποίος έλαβε τις θυγατέρες του Λάβαν όχι χωρίς κόπο και ιδρώτα. Διότι αποτελεί ίδιον της ανώτατης από όλες ουσίας το να κατορθώνει ακοπίαστα όσα θα επέλεγε να πράξει.

Αλλά είναι προφανές ότι είχε προετοιμαστεί από παλιά για τους αγίους το να γίνουν μέτοχοι της βασιλείας, εφόσον μάλιστα είναι σύμμορφοι με την εικόνα του Υιού Του, και για τον λόγο αυτόν έχουν προγνωριστεί από τον Θεό και Πατέρα. Κατά δε την εποχή του Ιωάννη, και στο εξής, η δωρεά του Πνεύματος και η διά του αγίου βαπτίσματος αναγέννηση κατά Θεόν κατακτάται μέσω της πίστεως. Εφόσον λοιπόν έχει αποδειχθεί σαφώς από παντού το ζήτημα, φαίνεται πλέον περιττό να υποθέτει κανείς ότι ο Ιωάννης θα γινόταν ποτέ ανώτερος από τον Σωτήρα.

Διότι είναι φανερά αυτά που διακηρύσσονται στις θείες Γραφές. Αλλά ο Θεός, ο οποίος γνωρίζει τα μέλλοντα και όχι μόνο όταν συμβαίνουν τα πράγματα, γνώριζε και προ καταβολής κόσμου αυτά που επρόκειτο να συμβούν στους έσχατους καιρούς. Γι' αυτό λοιπόν, πράττοντας αυτά που του αρμόζουν, δεν αποφασίζει για εμάς τότε για πρώτη φορά, όταν δημιουργηθήκαμε, αλλά και πριν δημιουργηθεί η γη και οι αιώνες, είχε μέσα του τη γνώση για εμάς· και έθεσε εκ των προτέρων ως θεμέλιο τον Υιό του, σύμφωνα με τη δική του πρόγνωση, ώστε εμείς, αφού οικοδομηθούμε πάνω σε αυτόν, να αναστηθούμε πάλι στην αφθαρσία, εμείς που πέσαμε στη φθορά εξαιτίας της παράβασης. Διότι γνώριζε ότι θα είμαστε νεκροί εξαιτίας της αμαρτίας και ότι θα κειτόμαστε στο χώμα της γης, όπως έχει γραφτεί, εξαιτίας της δικής μας απείθειας, ακούγοντας το: «Χώμα είσαι, και στο χώμα θα επιστρέψεις.» Επειδή όμως ο ποιητής και δημιουργός όλων μας προαποφάσισε από παλιά αγαθά πράγματα για εμάς, προέβλεπε και προόριζε εκείνον που θα γινόταν άνθρωπος εξαιτίας μας και για χάρη μας, δηλαδή τον Λόγο του, ώστε να βρεθεί και ως αρχή των οδών και ως θεμέλιο, καθώς η ανθρώπινη φύση ανακαινίζεται προς την αφθαρσία μέσα σε αυτόν, και να αναδειχθεί πρωτότοκος ανάμεσα σε πολλούς αδελφούς, και να αναστηθεί ως η απαρχή εκείνων που έχουν κοιμηθεί.

Πώς, λοιπόν, είναι και πρωτότοκος και μονογενής; Διότι πρέπει να ισχύει είτε το ένα είτε το άλλο. Επειδή, όμως, η θεία Γραφή τον αποκαλεί και με τα δύο ονόματα, είναι αναγκαίο για όσους προσεγγίζουν τις θείες Γραφές με ακρίβεια να εξετάσουν πώς είναι πρωτότοκος και με ποιον τρόπο είναι μονογενής. Μονογενής, λοιπόν, είναι καθόσον είναι Λόγος προερχόμενος από τον Πατέρα, μη έχοντας αδελφούς κατά φύση ούτε κατατασσόμενος μαζί με κανέναν άλλον· διότι ένας και μόνος είναι ο Υιός του Θεού. Πρωτότοκος, όμως, δεν είναι απλώς, ούτε απόλυτα, αλλά ανάμεσα σε πολλούς αδελφούς, όπως έχει γραφτεί.

Όταν λοιπόν ονομάζεται μονογενής, δεν καλείται έτσι επειδή συμπλέκεται με κάποια αιτία για την οποία είναι μονογενής, αλλά εντελώς απόλυτα: «ο μονογενής Θεός ο ων εις τον κόλπον του Πατρός». Όταν όμως οι θείες Γραφές τον αποκαλούν πρωτότοκο, αμέσως προσθέτουν και ποιων είναι πρωτότοκος, καθώς και την αιτία για την οποία φέρει αυτήν την επωνυμία. Διότι λέγουν: «Πρωτότοκος ανάμεσα σε πολλούς αδελφούς» και «Πρωτότοκος εκ των νεκρών». Επειδή δηλαδή έπρεπε ο Υιός του Θεού, ο οποίος εκ φύσεως κατέχει το πρωτείο, να μην το απολέσει ούτε όταν έγινε άνθρωπος, ευλόγως, αναλαμβάνοντας την ομοίωση με εμάς, προτάσσεται όλης της κτίσεως. Διότι δεν πρόκειται, επειδή έγινε άνθρωπος, να είναι κατώτερος από κανέναν ως προς το αξίωμα που αρμόζει στη θεία φύση· αλλά και έτσι θα κατέχει τα πρωτεία και θα ηγείται ολόκληρης συνολικά της κτίσεως, εφόσον βεβαίως είναι ο Ποιητής και Κύριός της.

ΑΛΛΟ με διηγηματικό τρόπο, σύμφωνα με την ευσεβή κατανόηση, κατά την οποία νοείται ως «Πρωτότοκος». Πρωτότοκος ανάμεσα σε πολλούς αδελφούς, εφόσον έγινε όμοιος με εμάς στα πάντα εκτός από την αμαρτία, και εφόσον φόρεσε τη δική μας σάρκα και έγινε αδελφός μας, δικαίως καλείται έτσι. Πρωτότοκος δε και εκ των νεκρών· διότι αυτός πρώτος ανέστησε σε αφθαρσία τη δική του σάρκα, και πρώτος την ανέβασε στους ουρανούς. Γι' αυτό και λέει: «Εγώ είμαι η οδός, και εγώ είμαι η θύρα». Διότι μέσω αυτού η ανθρώπινη φύση διδάσκεται να βαδίζει τη νέα οδό της ανάστασης, και σαν μέσα από κάποια θύρα εισέρχεται στον ίδιο τον ουρανό.

ΑΛΛΟ. Αν επειδή ονομάζεται πρωτότοκος όλης της κτίσης, θεωρώντας τον κτίσμα κατά φύση, κατατάξουμε τον Υιό στην κτίση, θα είναι μεν πρώτος από αυτήν ως προς τον χρόνο, αλλά συγγενής ως προς τη φύση, και εξαιτίας του ότι είναι κτίσμα θα μοιάζει με όλα τα άλλα. Επομένως, θα είναι συγγενής και με τα άλογα ζώα, τα πτηνά και τα ψάρια. Διότι και αυτά, έστω και αν είναι πολύ μικρά, αποτελούν πάντως μέρη όλης της κτίσης. Αλλά αυτό είναι άτοπο. Επομένως, με ευσέβεια θα νοηθεί ως πρωτότοκος ανάμεσα σε πολλούς αδελφούς, εξαιτίας εκείνων που έχουν κληθεί κατά χάρη στην υιοθεσία.

ΑΛΛΟ. Όπως ακριβώς ονομάστηκε πρωτότοκος ανάμεσα σε πολλούς αδελφούς, επειδή εκείνοι που σώθηκαν δι' αυτού κλήθηκαν στην υιοθεσία του Θεού κατά χάριν· και πάλι, πρωτότοκος και απαρχή των νεκρών, επειδή ο ίδιος αναστήθηκε στην αφθαρσία πριν από όλους· έτσι λέγεται ότι κτίστηκε ως αρχή των οδών, επειδή μέσω αυτού μπορούν πλέον όλοι να πορεύονται προς τη σωτηρία.

Διότι θα υπενθυμίσω τα λόγια του μακαρίου Γαβριήλ προς την αγία Παρθένο: «Μη φοβάσαι, Μαριάμ· διότι ιδού, θα συλλάβεις στην κοιλιά σου και θα γεννήσεις υιό, και θα καλέσεις το όνομά του Ιησού». Νομίζω δε ότι αυτό το νέο όνομα δόθηκε από τον Πατέρα στον Λόγο μέσω της φωνής του αγγέλου. Διότι έτσι είχε διακηρύξει από πριν και ο προφητικός χρησμός: «Και θα τον καλέσουν με το νέο όνομά του, το οποίο θα ορίσει ο Κύριος». Όταν, λοιπόν, ο συναΐδιος με τον Πατέρα και προ παντός αιώνος Υιός και Μονογενής, στους έσχατους καιρούς έγινε άνθρωπος και γεννήθηκε από γυναίκα, και ορίστηκε μεν υιός, ονομάστηκε δε και πρωτότοκος, και έγινε «ανάμεσα σε πολλούς αδελφούς», τότε και ο κατά φύσιν Πατέρας ορίζει το όνομα, ακολουθώντας, για να το πούμε έτσι, τους νόμους της πατρότητας.

Διότι μας ευφραίνεις, έχοντας κατανοήσει άριστα τον τρόπο της οικονομίας. Β— Ο ίδιος, επομένως, είναι και μονογενής και πρωτότοκος. Α— Μην νομίζεις μέσα σου ότι τα πράγματα έχουν διαφορετικά από αυτό, αγαπητέ. Επειδή βεβαίως ο Μονογενής ως Θεός είναι πρωτότοκος ανάμεσά μας κατά την οικονομική ένωση, και ανάμεσα σε πολλούς αδελφούς ως άνθρωπος, ώστε και εμείς, όπως ακριβώς εν αυτώ και δι' αυτού, να είμαστε υιοί Θεού φυσικώς και κατά χάριν. Φυσικώς μεν, επειδή αυτό υπάρχει μόνο σε αυτόν, μεθεκτικώς δε και κατά χάριν εμείς μέσω αυτού εν Πνεύματι. Όπως λοιπόν έγινε ίδιον της ανθρωπότητας στον Χριστό η ιδιότητα του μονογενούς λόγω της ενώσεώς της με τον Λόγο σύμφωνα με την οικονομική συνάφεια, έτσι είναι ίδιον του Λόγου το να βρίσκεται ανάμεσα σε πολλούς αδελφούς και το να είναι πρωτότοκος λόγω της ενώσεώς του με τη σάρκα. Έχοντας λοιπόν εδραιωμένο το να είναι Θεός, και όντας πάντοτε ανώτερος από κάθε τροπή, δεν εκπίπτει από τη δική του δόξα. Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο έχει δοθεί προσταγή, μαζί με εμάς, και στο ίδιο το άγιο και παμμακάριστο πλήθος των άνω πνευμάτων να τον προσκυνούν. Διότι, βεβαίως, θα ήταν πολύ πιθανό να αρνηθούν την προσκύνηση, και να διστάσουν να τον τιμήσουν βλέποντας το ταπεινό της ανθρωπότητας, και να μην θεωρήσουν άξιο δοξολογίας αυτόν που για χάρη μας έγινε σαν εμάς, απομακρυνόμενα όσο το δυνατόν περισσότερο ώστε να μην φανούν ότι έχουν πλανηθεί.

Διότι, καθόσον μεν είναι Θεός, θα μπορούσε να νοηθεί ότι είναι ο ίδιος ο Κύριος της δόξης, καθόσον δε έγινε άνθρωπος που δοξάζεται κατά μέθεξη από τον Θεό, είχε ανάγκη και από δόξα, λέγοντας: «Πάτερ, δόξασόν σου τον Υιόν.» Αλλά «Ένας Κύριος, μία πίστη, ένα βάπτισμα», σύμφωνα με το γεγραμμένο. Όπως ακριβώς λοιπόν υπάρχει μία πίστη, αυτή στον Χριστό, και ένα αληθινά βάπτισμα, αν και εμείς βαπτιζόμαστε και πιστεύουμε στον Πατέρα και τον Υιό και το Άγιο Πνεύμα, κατά τον ίδιο, νομίζω, τρόπο και λόγο, υπάρχει μία προσκύνηση του Πατρός και του ενανθρωπήσαντος Υιού και του Αγίου Πνεύματος. Διότι σε καμία περίπτωση δεν θα στερηθεί ο Μονογενής το να πρέπει να προσκυνείται τόσο από εμάς όσο και από τους αγίους αγγέλους, έστω και αν έγινε σάρκα και κατοίκησε ανάμεσά μας, και ονομάστηκε πρωτότοκος ανάμεσα σε πολλούς αδελφούς. Επειδή ποιο θα ήταν πλέον το νόημα της πίστης σε αυτόν, πώς δεν αξίζει να το εξετάσουμε; Διότι, νομίζω, ούτε αυτοί που θα επέλεγαν να σκέπτονται ορθά θα έλεγαν ότι έχουμε πιστέψει μόνο στον Λόγο που γεννήθηκε από τον Θεό, απογυμνώνοντάς τον από τη σάρκα. Ούτε πάλι θα παραλείψουμε να πούμε εκείνο· διότι θα λεχθεί. Β— Τι ακριβώς λες; Α— Διότι η πίστη μας δεν απευθύνεται σε έναν από εμάς, ούτε βέβαια σε απλό άνθρωπο, αλλά απευθύνεται ως προς τον φύσει και αληθώς Θεό στο πρόσωπο του Χριστού. Θα συνηγορήσει δε σε αυτόν τον λόγο και ο σοφός Παύλος γράφοντας: «Διότι δεν κηρύττουμε τους εαυτούς μας, αλλά τον Χριστό Ιησού ως Κύριο.»

Περί του αυτεξουσίου μας, και ότι ο άνθρωπος πλάστηκε αυτεξούσιος. Ο Θεός έπλασε τον άνθρωπο αυτεξούσιο, τιμώντας τον με λογική και σοφία, θέτοντας μπροστά στα μάτια του τη ζωή και τον θάνατο, ώστε, αν μεν θελήσει με το αυτεξούσιό του να πορευθεί την οδό της ζωής, να ζήσει αιώνια· αν όμως από κακή προαίρεση πορευθεί την οδό του θανάτου, να κολάζεται αιώνια. Διότι τα γνωρίσματα της φύσεως είναι αμετάβλητα, και δεν είναι άξια ούτε τιμών ούτε τιμωριών. Επειδή κανείς δεν κατηγορήθηκε ποτέ για το ότι είναι λευκός ή μαύρος, ή για το ότι είναι ψηλός ή κοντός. Διότι αυτά δεν εξαρτώνται από τη δική μας προαίρεση. Από τη δική μας προαίρεση, αντίθετα, προέρχονται και οι τιμωρίες και οι τιμές. Διότι υπάρχει ανάγκη και των δύο, και της δικής μας βουλής και θελήσεως, και της συνεργείας και προστασίας του Θεού. Εάν λείπει το ένα, δεν ενεργεί ούτε το άλλο. Εκείνους που προγνώρισε ο Θεός, τους προόρισε και τους κάλεσε, αλλά αυτούς που είναι κλητοί σύμφωνα με την πρόθεσή τους, όπως λέει ο Απόστολος, δηλαδή σύμφωνα με τη θέληση και τη βούλησή τους. Διότι εκείνους που δεν το θέλησαν, τους άφησε να πορεύονται με το δικό τους θέλημα. Επειδή δεν ασκεί βία, ούτε προσβάλλει αυτό το ίδιο (το αυτεξούσιο) και την ίδια την εικόνα Του, τον άνθρωπο.

Λόγος του αγίου Επιφανίου κατά εκείνων που επιχειρούν να κατασκευάζουν με ειδωλολατρικό τρόπο εικόνες, ως ομοίωμα του Χριστού και της Θεοτόκου και των μαρτύρων, καθώς επίσης και των αγγέλων και των προφητών. Αφού σοβάτισαν τον τοίχο, αποτύπωσαν τις εικόνες με διάφορα χρώματα. Διότι, λένε, κατασκευάζουμε τις εικόνες των αγίων για ανάμνηση και προς τιμήν τους. Το από πού, όμως, έγιναν φανερά σε αυτόν κατά την απεικόνιση του αρχαγγέλου ψευδεπίγραφα οστά και νεύρα συναρμοσμένα, επαφίετο στη δική του κρίση να το εξηγήσει. Όσοι νομίζουν ότι με αυτόν τον τρόπο τιμούν τους αποστόλους, ας μάθουν ότι αντί να τους τιμούν, μάλλον τους προσβάλλουν περισσότερο. Διότι ο Παύλος, ελέγχοντας τον ψευδώνυμο ιερέα, τον αποκάλεσε ασβεστωμένο τοίχο. «Διότι γνωρίζουμε», λέει ο Ιωάννης, «ότι όταν φανερωθεί, θα είμαστε όμοιοί του», και ο Παύλος κήρυξε ότι οι άγιοι θα είναι «σύμμορφοι με τον Υιό του Θεού»· πώς λοιπόν, αυτούς τους αγίους που πρόκειται να λάμψουν με δόξα, εσύ θέλεις να τους βλέπεις σε άδοξη, νεκρή και άλαλη μορφή, ενώ ο Κύριος λέει γι' αυτούς: «Διότι θα είναι», λέει, «σαν άγγελοι του Θεού»; Και πώς, ζωγραφίζοντάς τους σε νεκρή ύλη, προσκυνάς τους αγγέλους, οι οποίοι είναι πνεύματα και ζουν αιώνια, ενώ ο προφήτης λέει: «Αυτός που κάνει τους αγγέλους του πνεύματα και τους λειτουργούς του φλόγα φωτιάς»; Λέω, μάλιστα, ότι ούτε και οι ίδιοι δεν επιθυμούν να προσκυνούνται: «Πρόσεξε μην το κάνεις αυτό· διότι είμαι σύνδουλός σου και των αδελφών σου που έχουν τη μαρτυρία του Ιησού. Τον Θεό», λέει, «προσκύνησε».

Ας μη νομίσει όμως κάποιος από το λεγόμενο «προτού να συνέλθουν» ότι συνευρέθηκαν αργότερα· διότι κανείς δεν μπορεί ούτε να το αποδείξει ούτε να το υποδείξει· αλλά για να δείξει την άχραντη κύηση του Σωτήρος, η Γραφή το επιβεβαίωσε αυτό. Το «δεν την εγνώριζε» λοιπόν ειπώθηκε για τη δόξα· το δε «πρωτότοκος» αναφέρεται επειδή είναι πρωτότοκος πριν να υπάρξει η κτίση και «πρωτότοκος ανάμεσα σε πολλούς αδελφούς», σύμφωνα με τον απόστολο, όχι σύμφωνα με τον τοκετό από τη Μαρία, σαν να υπήρχαν άλλοι γιοι από αυτήν, αλλά ανάμεσα σε αυτούς που καταξιώθηκαν να λάβουν μέσω αυτού την υιοθεσία, όταν έγινε αληθινά γιος της κατά σάρκα, ώστε να μη θεωρηθεί ότι η σάρκωση ήταν κατά φαντασίαν. Αλλά είναι και πρωτότοκος και γιος της ίδιας της Παρθένου, όχι λόγω του ότι αυτή είχε άλλους γιους, όπως είπα. Διότι αυτό είναι όμοιο με το πρώτο, πριν από την επίγεια παρουσία Του. Διότι, ενώ είναι αληθινά πρωτότοκος του Πατρός άνωθεν πριν από κάθε κτίση, δεν ονομάζεται πρωτότοκος επειδή γεννήθηκαν άλλοι μετά από αυτόν από τον Πατέρα. Διότι δεν έχει δεύτερο αδελφό, επειδή είναι μονογενής. Έτσι και κατά την ένσαρκη παρουσία Του είναι πάντοτε πρωτότοκος της Μαρίας, αλλά κατά φύση είναι μονογενής για τη Μαρία, μη έχοντας δεύτερο αδελφό από αυτήν. Και ας πάψουν αυτοί που μηχανεύονται εναντίον του εαυτού τους τα βλαβερά μάλλον παρά τα ωφέλιμα. Όχι, όχι, παρακαλώ. Εκείνος που τιμά τον Κύριο τιμά και το άγιο σκεύος, ενώ εκείνος που ατιμάζει το άγιο σκεύος ατιμάζει και τον ίδιο τον Δεσπότη του. Ας παραμείνει η Μαρία καθεαυτήν η αγία Παρθένος, το άγιο σκεύος.

Και ο Απόστολος αυτό ακριβώς δήλωνε λέγοντας: «Καθώς μας εξέλεξε στο πρόσωπό του προ καταβολής κόσμου, για να είμαστε άγιοι και άμωμοι ενώπιόν του με αγάπη, αφού μας προόρισε για υιοθεσία μέσω του Ιησού Χριστού»· και πάλι: «Στον οποίο και κληρωθήκαμε, αφού προοριστήκαμε σύμφωνα με την πρόγνωση εκείνου που ενεργεί τα πάντα και κατά τη βουλή του θελήματός του, ώστε να είμαστε εμείς προς έπαινο της δόξας του». Βλέπεις πώς λέει ότι προ καταβολής κόσμου έχουμε εκλεγεί και προοριστεί για υιοθεσία, σύμφωνα με την πρόθεση αυτού που ενεργεί τα πάντα; Την ίδια δε σκέψη παρουσιάζει ο ίδιος λέγοντας: «Γνωρίζουμε δε ότι σε εκείνους που αγαπούν τον Θεό όλα συνεργούν προς το αγαθό, σε εκείνους που είναι κλητοί σύμφωνα με την πρόθεσή του· διότι αυτούς που προγνώρισε, αυτούς και προόρισε να γίνουν σύμμορφοι με την εικόνα του Υιού του, ώστε να είναι αυτός πρωτότοκος ανάμεσα σε πολλούς αδελφούς. Και αυτούς που προόρισε, αυτούς και κάλεσε, και αυτούς που κάλεσε, αυτούς και δικαίωσε, και αυτούς που δικαίωσε, αυτούς και δόξασε». Τα παρόμοια διδάσκει και για τον εαυτό του σε όσα λέει: «Όταν δε ευδόκησε αυτός που με ξεχώρισε από την κοιλιά της μητέρας μου, να αποκαλύψει τον Υιό του σε εμένα».

Όπως λοιπόν, προγνωρίζοντας ότι αυτοί επρόκειτο να τον αγαπήσουν τους προόρισε, έτσι και τους ασεβείς, επειδή προγνώριζε ότι θα μιλούν για δικαιοσύνη λόγω του ότι τη γνωρίζουν, χωρίς όμως να την εφαρμόσουν και στα έργα τους, επειδή τα χέρια τους διαπλέκονται με την αδικία, γι' αυτόν τον λόγο τους αποξένωσε από τη μήτρα, και τους συγκατέλεξε ενώπιόν του μεταξύ εκείνων που πλανώνται και λένε ψέματα πριν ακόμη γεννηθούν· και επέτρεψε, αν και γνώριζε ότι θα γίνουν τέτοιοι, να φανερωθούν, ώστε να λάμψει η διαφορά των δίκαιων και θεοσεβών ανδρών μέσα από την παραβολή τους με τους χειρότερους. Διότι, αν και όλοι είναι μιας φύσεως, οι μεν επέλεξαν εκούσια τα καλύτερα, οι δε βάδισαν την αντίθετη οδό, κάνοντας χρήση της αυτεξούσιας προαίρεσής τους. Και ο ύψιστος, ο μέγας κριτής των συμπάντων, προεδρεύοντας και στα δύο τάγματα, απονέμει τα πρέποντα. Γι' αυτό, όσους τον αγάπησαν τους εδόξασε, καθιστώντας τους σύμμορφους με την εικόνα του Υιού του, εφόσον με τα έργα τους απέδειξαν την αγάπη τους προς αυτόν· ενώ τους αντιθέτους, επειδή αποξένωσαν μόνοι τους τον εαυτό τους από τη χάρη του, τους καταβάλλει συντρίβοντας τα δόντια τους, τα οποία δεν χρησιμοποίησαν όπως έπρεπε, και θρυμματίζοντας τα σαγόνια τους, με τα οποία έβλαψαν πολλούς· και τέλος τους παραδίδει στην εξουθένωση, τη χλεύη και το όνειδος, οπότε και χάνονται σαν τα ρευστά και ασταθή νερά, έχοντας οι ίδιοι προκαλέσει για τον εαυτό τους ένα τέτοιο τέλος.

Βʹ. Τριπλή γέννηση αναγνωρίζει για εμάς ο Λόγος: την εκ των σωμάτων, την εκ του βαπτίσματος και την εκ της αναστάσεως. Από αυτές, η πρώτη είναι νυκτερινή, δούλη και εμπαθής· η δεύτερη είναι της ημέρας και ελεύθερη, και λυτρωτική των παθών, καθώς περιτέμνει κάθε κάλυμμα της φυσικής γεννήσεως και μας ανυψώνει προς την άνω ζωή· η δε τρίτη είναι φοβερότερη και συντομότερη, η οποία θα συγκεντρώσει σε μια στιγμή ολόκληρο το πλάσμα για να παραστεί στον Πλάστη και να δώσει λόγο για την εδώ δουλεία και την πολιτεία του, δηλαδή εάν ακολούθησε μόνο τη σάρκα, ή εάν ανυψώθηκε μαζί με το Πνεύμα και σεβάστηκε τη χάρη της αναπλάσεως. Όλες ανεξαιρέτως αυτές τις γεννήσεις φαίνεται πως τις τίμησε ο Χριστός μου στο πρόσωπό Του: την πρώτη, με το αρχικό και ζωοποιό εμφύσημα· τη δεύτερη, με τη σάρκωση και το βάπτισμα, το οποίο ο ίδιος έλαβε· και την τρίτη, με την ανάσταση, την οποία ο ίδιος εγκαινίασε· ώστε, όπως έγινε πρωτότοκος ανάμεσα σε πολλούς αδελφούς, έτσι καταδέχθηκε να γίνει και πρωτότοκος εκ των νεκρών.

Ο μέγας Παύλος, γνωρίζοντας ότι αρχηγός και αίτιος κάθε αγαθού είναι ο μονογενής Θεός, ο οποίος κατέχει τα πρωτεία στα πάντα, μαρτυρεί για αυτόν ότι όχι μόνο η δημιουργία των όντων έγινε μέσω αυτού, αλλά και ότι, αφού η αρχαία κτίση των ανθρώπων πάλιωσε και εξαφανίστηκε, όπως ο ίδιος την ονομάζει, και δημιουργήθηκε άλλη, καινή κτίση εν Χριστώ, κανένας άλλος δεν υπήρξε αρχηγός ούτε και αυτής, αλλά σε όλη την κτίση των ανθρώπων που έγινε μέσω του Ευαγγελίου αυτός είναι ο πρωτότοκος. Και για να γίνει σαφέστερο το νόημα περί αυτού, θα αναλύσουμε το θέμα ως εξής. Τέσσερις φορές μνημονεύει αυτόν τον όρο ο θείος απόστολος, μία φορά λέγοντας ότι είναι «πρωτότοκος πάσης κτίσεως», έπειτα πάλι ότι είναι «πρωτότοκος ανάμεσα σε πολλούς αδελφούς», τρίτη φορά ότι είναι «πρωτότοκος εκ των νεκρών», και μετά από αυτά παραθέτει τον όρο απόλυτα και χωρίς προσδιορισμούς, λέγοντας: «Όταν δε πάλι εισαγάγει τον πρωτότοκο στην οικουμένη, λέγει· Και ας τον προσκυνήσουν όλοι οι άγγελοι του Θεού». Επομένως, όποια έννοια κατανοήσουμε στις άλλες συνδέσεις αυτού του ονόματος, την ίδια κατ' ακολουθίαν θα εφαρμόσουμε και στο «πρωτότοκος της κτίσεως». Διότι, εφόσον η λέξη είναι μία και η αυτή, υπάρχει απόλυτη ανάγκη να είναι μία και η έννοια που σημαίνεται. Πώς γίνεται, λοιπόν, πρωτότοκος ανάμεσα σε πολλούς αδελφούς; Και πώς πρωτότοκος εκ των νεκρών;

Εκείνος που για χάρη μας έγινε όμοιος με εμάς, προκειμένου, με το να γίνει ομογενής μας, να μας κάνει αδελφούς του, προσάγει τη δική του ανθρώπινη φύση στον αληθινό Πατέρα, ώστε μέσω αυτής να ελκύσει κοντά του όλο το ομογενές ανθρώπινο γένος, για να μην υπάρχει πλέον όνειδος σε αυτούς που υποδουλώθηκαν σε εκείνους που εκ φύσεως δεν είναι θεοί. Μέσω της προσαγωγής τους και πάλι στον ζώντα και αληθινό Θεό, και προκειμένου να μη γίνουν απόβλητοι και αποκηρυγμένοι από την πατρική κληρονομιά όσοι ακολούθησαν τον Υιό μέσω της υιοθεσίας, Εκείνος που έκανε τον εαυτό του μέσω της σάρκας πρωτότοκο της αγαθής κτίσεως ανάμεσα σε πολλούς αδελφούς, είλκυσε μαζί του ολόκληρη τη φύση με την οποία κοινώνησε, μέσω της σάρκας που ενώθηκε μαζί του. Αλλά επειδή ο άζυμος άρτος πριν από το Πάσχα έχει ως συνοδευτικό τα πικρά χόρτα, ας δούμε με ποιο γλύκισμα ηδύνεται ο άρτος μετά την ανάσταση. Βλέπεις, καθώς ο Πέτρος αλιεύει, στα χέρια του Κυρίου άρτο και κηρήθρα μελιού· κατανόησε σε τι μεταβάλλεται για σένα η πικρία του βίου. Επομένως, ας εγερθούμε και εμείς από την αλιεία των λόγων και ας προστρέξουμε πλέον στον άρτο, τον οποίο καταγλυκαίνει η κηρήθρα της αγαθής ελπίδας εν Χριστώ Ιησού τω Κυρίω ημών, στον οποίο ανήκει η δόξα και το κράτος μαζί με τον Πατέρα και το Άγιο Πνεύμα, νυν και αεί και εις τους αιώνας των αιώνων, αμήν.

Αυτός λοιπόν, ο οποίος λόγω του καινού και ιδιάζοντος χαρακτήρα της γεννήσεώς του έγινε ο μόνος τέτοιος ανάμεσα σε όλες τις μυριάδες, ο οποίος ορθά ονομάστηκε λευκός και ερυθρός εξαιτίας της σάρκας και του αίματος, και ο οποίος έχει ξεχωρίσει από τις μυριάδες λόγω της άφθαρτης και απαθούς ιδιότητας του τοκετού του σε σύγκριση με τους υπολοίπους. Ή ίσως, η νύμφη του απέδωσε αυτόν τον χαρακτηρισμό και εξαιτίας των υπόλοιπων ειδών γεννήσεως, τα οποία συντελέστηκαν χωρίς λοχεία. Διότι βεβαίως δεν αγνοείς πόσες φορές γεννήθηκε ο πρωτότοκος όλης της καινής κτίσεως, ο πρωτότοκος ανάμεσα σε πολλούς αδελφούς, ο πρωτότοκος εκ των νεκρών, αυτός που πρώτος έλυσε τις ωδίνες του θανάτου και άνοιξε τον δρόμο του εκ νεκρών τοκετού για όλους διά της αναστάσεως. Διότι σε όλα αυτά γεννήθηκε, όμως δεν περιήλθε σε γέννηση μέσω λοχείας· επειδή ούτε η γέννηση από το ύδωρ δέχθηκε το πάθος της λοχείας, ούτε η εκ των νεκρών παλιγγενεσία, ούτε η πρωτοτοκία αυτής της θείας κτίσεως, αλλά σε όλα αυτά ο τοκετός παραμένει καθαρός από λοχεία. Γι' αυτό λέει: «Εκλελοχισμένος από μυριάδες».

Διότι δεν συγκαταλέγεται στα εύκολα, ίσως μάλιστα να είναι και εντελώς αδύνατο, να προτιμήσει κανείς το μη ορατό αγαθό από τα ορατά ευχάριστα αυτής της ζωής, ώστε να επιλέξει με ευκολία είτε να απομακρυνθεί από την οικία του, είτε να στερηθεί τη σύζυγο και τα τέκνα, τους αδελφούς και τους γονείς, καθώς και τους συνομηλίκους, και να βρεθεί μακριά από όλα τα ευχάριστα του βίου, εάν ο ίδιος ο Κύριος δεν συνεργήσει προς το αγαθό σε εκείνον που έχει κληθεί σύμφωνα με την πρόθεσή Του. Διότι εκείνον που προγνωρίζει, όπως λέγει ο Απόστολος, αυτόν και προορίζει, και καλεί, και δικαιώνει, και δοξάζει.

Αυτός, λοιπόν, μας έκανε γνωστή και τη σημασία του ονόματος του Χριστού, λέγοντας ότι ο Χριστός είναι δύναμη Θεού και σοφία Θεού· αλλά και τον ονόμασε ειρήνη και φως απρόσιτο, μέσα στο οποίο κατοικεί ο Θεός, αγιασμό και απολύτρωση, μέγα αρχιερέα και πάσχα, ιλαστήριο των ψυχών, απαύγασμα της δόξας, χαρακτήρα της υποστάσεως και δημιουργό των αιώνων, πνευματική τροφή και πόμα, πέτρα και ύδωρ, θεμέλιο της πίστεως και κεφαλή γωνίας, εικόνα του αόρατου Θεού και μέγα Θεό, κεφαλή του σώματος της Εκκλησίας και πρωτότοκο της νέας κτίσεως, απαρχή των κεκοιμημένων, πρωτότοκο εκ των νεκρών και πρωτότοκο ανάμεσα σε πολλούς αδελφούς, μεσίτη μεταξύ Θεού και ανθρώπων και Μονογενή Υιό στεφανωμένο με δόξα και τιμή, Κύριο της δόξας και αρχή των όντων, λέγοντας γι' αυτόν τα εξής: «Ο οποίος είναι αρχή», και επιπλέον βασιλιά της δικαιοσύνης και βασιλιά της ειρήνης και βασιλιά των πάντων, του οποίου η ισχύς της βασιλείας είναι απεριόριστη, και πολλά άλλα παρόμοια, των οποίων το πλήθος δεν είναι εύκολο να απαριθμηθεί. Όλα αυτά, όταν συντεθούν μεταξύ τους, εφόσον η έννοια της κάθε προσωνυμίας συνεισφέρει το δικό της μερίδιο για την ανάδειξη του σημαινομένου, δημιουργούν μέσα μας μια σαφή αντίληψη της σημασίας του ονόματος του Χριστού, φανερώνοντάς μας τόσον από την ανέκφραστη μεγαλειότητά Του, όσον η ψυχή μας είναι ικανή να κατανοήσει.

Αλλά βέβαια, έχει αναφερθεί από τη Γραφή για τον Λόγο που υπήρχε εν αρχή, ότι είναι «μονογενής Θεός», και πάλι από τον Παύλο ότι είναι «πρωτότοκος πάσης κτίσεως». Επομένως, αρμόζει να επιμερίσουμε τις έννοιες με το κριτήριο της αλήθειας, διακρίνοντας με ακρίβεια καθένα από αυτά τα ονόματα· ώστε μονογενής μεν να είναι ο προαιώνιος Λόγος, πρωτότοκος δε όλης της κτίσης που δημιουργήθηκε έπειτα εν Χριστώ να καταστεί ο Λόγος που έγινε σάρκα. Και όποια έννοια σχηματίζεται μέσα μας όταν μαθαίνουμε ότι αυτός είναι πρωτότοκος εκ των νεκρών και πρωτότοκος ανάμεσα σε πολλούς αδελφούς, αυτήν κατ' ακολουθίαν ας νοήσουμε και για την ιδιότητα του πρωτοτόκου της κτίσεως. Επομένως, γίνεται πρωτότοκος εκ των νεκρών αφού έγινε η απαρχή των κεκοιμημένων, για να διανοίξει τον δρόμο της ανάστασης σε κάθε σάρκα· και, επειδή επρόκειτο μέσω της άνωθεν γέννησης δι' ύδατος και Πνεύματος να καταστήσει εμάς υιούς της ημέρας και υιούς του φωτός, εμάς που προηγουμένως ήμασταν εκ φύσεως τέκνα οργής, ο ίδιος πρωτοστατεί σε αυτήν τη γέννηση στα ρείθρα του Ιορδάνη, ελκύοντας τη χάρη του Πνεύματος πάνω στην απαρχή της φύσης μας, έτσι ώστε όλοι όσοι γεννιούνται στη ζωή από την πνευματική αναγέννηση να ονομαστούν αδελφοί εκείνου που γεννήθηκε πρώτος μέσω του ύδατος και του Πνεύματος. Κατά τον ίδιο τρόπο, κατανοώντας τον ως πρωτότοκο και της κτίσης που έγινε εν Χριστώ, δεν βρισκόμαστε εκτός της ευσεβούς αντιλήψεως.

Διότι, επειδή η παλαιά κτίση παρήλθε αφού αχρηστεύθηκε εξαιτίας της αμαρτίας, αναγκαστικά την πάροδο αυτών που αφανίστηκαν τη διαδέχθηκε η νέα κτίση της ζωής, η οποία συνίσταται μέσω της αναγεννήσεως και της εκ νεκρών αναστάσεως, της οποίας ο Αρχηγός της ζωής, αφού τέθηκε επικεφαλής, γίνεται και ονομάζεται πρωτότοκος της κτίσεως. Αλλά, ως προς το πώς πρέπει να στεκόμαστε απέναντι στους αντιπάλους μας, από τα λίγα που ειπώθηκαν θα ήταν εύκολο για τους πιο φιλόπονους να αποκτήσουν επαρκή συμμαχία υπέρ της αλήθειας. Το πώς, όμως, θα μπορούσε να φανεί ότι τα λόγια αυτά συντελούν στον κατά αρετήν βίο, θα το εξετάσουμε με συντομία. Πρωτότοκος ανάμεσα σε αυτούς που προήλθαν μέσω της γεννήσεως μετά από αυτόν ήταν ο Ρουβήμ, αλλά τα χαρακτηριστικά γνωρίσματα που εμφανίζονταν σε όσους γεννήθηκαν μετά από αυτόν, έχοντας οικειότητα με τον πρωτότοκο, μαρτυρούσαν τη συγγένεια μαζί του, ώστε να μην αγνοείται η αδελφική σχέση, η οποία επιβεβαιωνόταν μέσω της ομοιότητας στη μορφή. Επομένως, εάν μέσω της ομότροπης αναγεννήσεως, αυτής δι' ύδατος και Πνεύματος, έχουμε γίνει και εμείς αδελφοί του Κυρίου, ο οποίος για χάρη μας έγινε πρωτότοκος ανάμεσα σε πολλούς αδελφούς, είναι επόμενο να επιδεικνύουμε μέσω των χαρακτηριστικών του βίου μας τη στενή συγγένεια προς αυτόν, καθώς ο πρωτότοκος της κτίσεως μορφοποιείται μέσα στη ζωή μας. Και ποιο χαρακτηριστικό της δικής του μορφής έχουμε διδαχθεί από τη Γραφή; Αυτό που πολλές φορές έχουμε πει, ότι «δεν έπραξε αμαρτία, ούτε βρέθηκε δόλος στο στόμα του».

Τέσσερις φορές έχει αναφερθεί από τον απόστολο σε όλους τους λόγους του η ονομασία του πρωτοτόκου, όμως έχει κάνει μνεία αυτής της ονομασίας με διαφορετικό και όχι με τον ίδιο πάντοτε τρόπο. Διότι άλλοτε λέει «πρωτότοκος όλης της κτίσεως», άλλη φορά «πρωτότοκος ανάμεσα σε πολλούς αδελφούς», έπειτα «πρωτότοκος εκ των νεκρών», ενώ στην προς Εβραίους επιστολή το όνομα του πρωτοτόκου μνημονεύεται απολύτως από μόνο του. Διότι λέει τα εξής: «Όταν δε πάλι εισαγάγει τον πρωτότοκο στην οικουμένη, λέει: Και ας τον προσκυνήσουν όλοι οι άγγελοί του». Εφόσον, λοιπόν, αυτά διακρίνονται κατ' αυτόν τον τρόπο, θα ήταν σωστό να αναλύσουμε το καθένα από αυτά χωριστά: πώς δηλαδή είναι πρωτότοκος της κτίσεως, πώς είναι ανάμεσα σε πολλούς αδελφούς, πώς από τους νεκρούς, και πώς, μνημονευόμενος από μόνος του χωρίς καθέναν από τους παραπάνω προσδιορισμούς, όταν πάλι εισάγεται στην οικουμένη, προσκυνείται από όλους τους αγγέλους του. Επομένως, εάν συμφωνείτε, ας αρχίσουμε τη θεώρηση των προκειμένων ζητημάτων από τα τελευταία.

«και θα θέσω»: Στη θάλασσα του βαπτίσματος· διότι με το χέρι του Θεού ενδυναμώνεται, και η αισθητή θάλασσα συγκρατείται από το χέρι του Θεού. «και σε ποταμούς»: Εννοεί τα δάκρυα της μετάνοιας· διότι και αυτά στο δεξί χέρι του Θεού εισέρχονται, και οι αισθητοί ποταμοί χαλιναγωγούνται με το δεξί χέρι του Θεού. «αυτός θα επικαλεστεί»: Στο σημείο που ο Χριστός λέει: «Πατέρα, αν είναι δυνατόν, ας παρέλθει από εμένα αυτό το ποτήριο». «Θεός μου»: Στο σημείο που λέει ο Χριστός στους αποστόλους: «Πορεύομαι προς τον Θεό μου και Θεό σας». «και εγώ πρωτότοκο»: Τον Χριστό, όπως λέει ο [απόστολος] Παύλος: «πρωτότοκος ανάμεσα σε πολλούς αδελφούς» (πρωτότοκος, δηλαδή αυτός που υπάρχει πριν από κάθε κτίση). «υψηλό»: Διότι ο Χριστός είναι ανώτερος από όλα τα βασίλεια, ως δημιουργός και των ίδιων των βασιλέων [όλων]. «εις τον αιώνα»: Διότι ο Υιός είναι αχώριστος από τον Πατέρα και ο Πατέρας από τον Υιό. «και η διαθήκη»: [Ο λόγος] απευθύνεται προς τον Δαβίδ· αναφέρεται όμως στον Χριστό (τον Κύριο). «και θα θέσω»: Εννοεί την Παρθένο, τη Θεοτόκο, επειδή ανέτειλε από τη ρίζα του Ιεσσαί. «και τον θρόνο»: Αναφέρει μεν τον Δαβίδ, αλλά εννοεί τον Χριστό· διότι ο θρόνος αυτού δεν κρίνεται μέσα στον χρόνο. «εάν εγκαταλείψουν»: Διότι η Γραφή προανήγγειλε τον Σολομώντα ως υιό του Δαβίδ· ωστόσο εννοεί και ολόκληρο το έθνος των Ιουδαίων, οι οποίοι αποκαλούνται υιοί του Θεού. «και στα κρίματα»: Διότι ο Σολομώντας εγκατέλειψε την οδό του πατέρα του, και οι Ιουδαίοι τον νόμο.

Αν, λοιπόν, δεν έχει τίποτε περισσότερο από εμάς, ίσως, σύμφωνα με αυτόν τον συλλογισμό, να είναι πρωτότοκος των πάντων, και ο Θεός Λόγος θα είναι ομοούσιος και με τις πέτρες και με τα ξύλα και με τα υπόλοιπα· διότι λέει: «Πρωτότοκος πάσης κτίσεως». «Αλλά έχει ειπωθεί πρωτότοκος», λέει· «επομένως έχει κτιστεί». Καλά θα ήταν, εάν ίσχυε αυτό, και δεν υπήρχαν και άλλες παρόμοιες εκφράσεις, όπως το «Πρωτότοκος εκ νεκρών», «πρωτότοκος ανάμεσα σε πολλούς αδελφούς». Το «πρωτότοκος εκ των νεκρών», τι υποδηλώνει, πες μου; Διότι δεν θα πεις ότι σημαίνει πως αναστήθηκε πρώτος· επειδή δεν είπε απλώς των νεκρών, αλλά «πρωτότοκος εκ των νεκρών»· ούτε ότι πέθανε πρώτος, αλλά ότι αναστήθηκε ως πρωτότοκος εκ των νεκρών. Ώστε δεν υποδηλώνει τίποτε άλλο, παρά τούτο: ότι έγινε η απαρχή της αναστάσεως. Επομένως, ούτε και εδώ.

Διότι, αν αρκούσε μόνο η κλήση, για ποιο λόγο δεν σώθηκαν όλοι; Γι' αυτόν τον λόγο λέει ότι δεν κατεργάστηκε τη σωτηρία μόνο η κλήση, αλλά και η προαίρεση αυτών που καλούνται· διότι η κλήση δεν έχει γίνει καταναγκαστικά ούτε με τη βία. Όλοι, λοιπόν, κλήθηκαν, αλλά δεν υπάκουσαν όλοι. «Επειδή εκείνους που προγνώρισε, αυτούς και προόρισε να γίνουν σύμμορφοι με την εικόνα του Υιού του». Είδες το μέγεθος της τιμής; Διότι ό,τι ακριβώς ήταν ο Μονογενής κατά φύση, αυτό έγιναν και αυτοί κατά χάρη. Αλλά όμως δεν αρκέστηκε στο να πει μόνο το «σύμμορφοι», αλλά πρόσθεσε και κάτι άλλο: «Για να είναι αυτός πρωτότοκος».

Και δεν σταμάτησε ούτε εδώ, αλλά μετά από αυτό προσθέτει πάλι κάτι άλλο, λέγοντας: «Ανάμεσα σε πολλούς αδελφούς»· θέλοντας με όλα αυτά να καταδείξει σαφή τη συγγένεια. Να θεωρείς δε ότι όλα αυτά έχουν λεχθεί σχετικά με την οικονομία· διότι ως προς τη θεότητα είναι Μονογενής.

Σε πολλά σημεία το παραθέτει αυτό, όπως όταν λέει: «Ξεχωρισμένος για το ευαγγέλιο του Θεού»· και πάλι: «Εκείνους που προγνώρισε και προόρισε»· δείχνοντας τη δική μας ευγένεια, ότι δηλαδή δεν μας αγάπησε τώρα, αλλά ανέκαθεν. Και δεν είναι μικρό πράγμα αυτό, το να έχουμε αγαπηθεί ανέκαθεν και από την αρχή.

Δεν αναφέρει πρώτα, «σε αγίασα», αλλά πρώτα, «σε γνωρίζω», και τότε «σε αγίασα». Εδώ φανέρωσε την πρόγνωση· μετά την πρόγνωση, ακολουθεί ο προορισμός. Επειδή σε γνώρισα, γι' αυτό σε αγίασα. Γι' αυτόν τον λόγο ο Απόστολος λέει: «Εκείνους που προγνώρισε, αυτούς και προόρισε». Δεν είπε πρώτα ότι προόρισε, αλλά ότι προγνώρισε, και τότε προόρισε.

Ας μην παραμένουμε, λοιπόν, πλέον προσηλωμένοι στα βιοτικά πράγματα, ούτε στην τρυφή της τράπεζας, ούτε στην πολυτέλεια των ενδυμάτων· διότι έχεις το μέγιστο ένδυμα, έχεις πνευματική τράπεζα, έχεις την άνω δόξα, και ο Χριστός γίνεται τα πάντα για εσένα, και τράπεζα, και ένδυμα, και οίκος, και κεφαλή, και ρίζα. Διότι όσοι βαπτιστήκατε στον Χριστό, ντυθήκατε τον Χριστό· ιδού πώς έχει γίνει ένδυμα για εσένα. Θέλεις να μάθεις πώς γίνεται και τράπεζα για εσένα; «Εκείνος που με τρώγει», λέγει, «όπως εγώ ζω διά τον Πατέρα, έτσι και εκείνος θα ζήσει δι' εμέ». Και ότι γίνεται οίκος για εσένα: «Εκείνος που τρώγει τη σάρκα μου μένει εντός μου, και εγώ εντός αυτού»· και ότι γίνεται ρίζα, πάλι λέγει: «Εγώ είμαι η άμπελος, εσείς τα κλήματα»· και ότι είναι αδελφός, και φίλος, και νυμφίος: «Δεν σας αποκαλώ πλέον δούλους· διότι εσείς είστε φίλοι μου». Και ο Παύλος πάλι: «Σας αρραβώνιασα με έναν άνδρα, για να σας παρουσιάσω ως αγνή παρθένο στον Χριστό»· και πάλι: «Ώστε να είναι αυτός πρωτότοκος ανάμεσα σε πολλούς αδελφούς». Και δεν γινόμαστε μόνο αδελφοί του, αλλά και παιδιά του· διότι λέγει: «Ιδού εγώ και τα παιδιά που μου έδωσε ο Θεός»· και όχι μόνο αυτό, αλλά και μέλη του, και σώμα του. Διότι, σαν να μην αρκούσαν αυτά που ειπώθηκαν για να αποδείξουν την αγάπη και την εύνοια που επιδεικνύει προς εμάς, προσέθεσε και κάτι άλλο, μεγαλύτερο και στενότερο από αυτά, ονομάζοντας τον εαυτό του κεφαλή δική μας.

Διότι αυτό σημαίνει το «Κατά Θεόν». «Γνωρίζουμε δε ότι σε αυτούς που αγαπούν τον Θεό, τα πάντα συνεργούν στο αγαθό». Και αυτά που φαίνεται να είναι λυπηρά, λέει, εάν τα υποστούμε για τον Θεό, θα καταλήξουν για εμάς σε αγαθό τέλος. Αυτό έκανε και στην περίπτωση της καμίνου της Βαβυλώνας, και στην περίπτωση των αποστόλων. «Σε εκείνους που είναι κλητοί σύμφωνα με την πρόθεση». Αναφέρει εδώ την «πρόθεση», για να μην αποδώσεις τα πάντα στην κλήση, επειδή τότε θα προέκυπτε η αντίρρηση: και γιατί δεν σώθηκαν όλοι; «Επειδή εκείνους που προγνώρισε, αυτούς και προόρισε να γίνουν σύμμορφοι με την εικόνα του Υιού του, ώστε να είναι αυτός πρωτότοκος ανάμεσα σε πολλούς αδελφούς. Και εκείνους που προόρισε, αυτούς και κάλεσε». Έδειξε την αξία τους, το πώς δηλαδή ο Θεός από την αρχή ήταν διατεθειμένος απέναντί τους. «Και αυτούς που κάλεσε, αυτούς και δικαίωσε». Μέσω του λουτρού της παλιγγενεσίας. «Και αυτούς που δικαίωσε, αυτούς και δόξασε». Μέσω των χαρισμάτων, μέσω της υιοθεσίας. «Τι λοιπόν θα πούμε για αυτά; Αν ο Θεός είναι μαζί μας, ποιος μπορεί να είναι εναντίον μας; Αυτός που δεν λυπήθηκε ούτε τον ίδιο του τον Υιό, αλλά τον παρέδωσε για όλους εμάς, πώς δεν θα μας χαρίσει τα πάντα μαζί με αυτόν;» Ακόμη και αν κάποιοι δυσπιστούν για τα μελλοντικά, λέει, εντούτοις απέναντι στα αγαθά που έχουν ήδη πραγματοποιηθεί δεν θα είχαν να πουν απολύτως τίποτα.

Διότι ο Θεός δεν κρίνει από μεταμέλεια ή επιγενόμενη γνώση, αλλά από πρόγνωση όρισε στον καθένα το κατάλληλο. Εξαιτίας αυτού στερέωσε την άγκυρα της ελπίδας της η άμωμη, σταθμίζοντας την επιθυμία της με κάθε δύναμη, λογικά και σύμφωνα με τον νόμο του Κτίστη, ώστε να έχει τη θεία συνεργεία, εφόσον «σε αυτούς που αγαπούν τον Θεό», για να μιλήσουμε αποστολικά, «όλα συνεργούν προς το αγαθό, σε αυτούς που είναι κλητοί του Θεού σύμφωνα με τη δική τους πρόθεση· διότι όσους προγνώρισε» ως άξιους από δική τους προαίρεση, αυτούς «και τους προόρισε να γίνουν σύμμορφοι με την εικόνα του Υιού του, ώστε να είναι αυτός πρωτότοκος ανάμεσα σε πολλούς αδελφούς». Διότι οδήγησε, αφού δηλαδή τους υιοθέτησε μέσω του Πνεύματος, πάρα πολλούς υιούς στη δόξα του κατά φύση Υιού. Οδήγησε σε υπακοή και αυτή την αοίδιμη, χωρίς να γίνει βίαιος κλήτορας· διότι δεν αποτελεί αρετή ό,τι γίνεται με τη βία, ούτε είναι εγκράτεια ό,τι πηγάζει από έλλειψη δυνατοτήτων, αλλά εκείνο που προέρχεται από την οικειοθελή συγκράτηση του θελήματος.

Άγιος, άγιος, άγιος, Κύριος Σαβαώθ, μία φύση θεότητας σε τρεις υποστάσεις. Άγιος ο Θεός και Πατέρας, ο οποίος ευδόκησε να εκπληρωθεί σε εσένα και από εσένα το μυστήριο που προόρισε προ των αιώνων. Άγιος ισχυρός ο Υιός του Θεού και Θεός ο μονογενής, που σε έφερε σήμερα στη ζωή ως πρωτότοκο από στείρα μητέρα, ώστε, όντας μονογενής από τον Πατέρα και πρωτότοκος όλης της κτίσης, να γεννηθεί μονογενής από εσένα, την παρθένο μητέρα, πρωτότοκος ανάμεσα σε πολλούς αδελφούς, έχοντας μετάσχει από εσένα σε αίμα και σάρκα παρόμοια με εμάς.