Πατερικές αναφορές στο ΠΡΟΣ ΡΩΜΑΙΟΥΣ 8:7

Του ίδιου του Αρείου, από την ερμηνεία που εξέθεσε εναντίον του Συμβόλου των τριακοσίων δεκαοκτώ Πατέρων που συνήλθαν στη Νίκαια: «Διότι κι εμείς κάποτε ήμασταν απειθείς», λέγει, «και πράτταμε τα θελήματα της σαρκός»· τα οποία και σε άλλο σημείο τα μέμφεται, λέγοντας: «Το φρόνημα της σαρκός είναι θάνατος», και: «Το θέλημά της δεν υποτάσσεται στον νόμο του Θεού· ούτε άλλωστε μπορεί, επειδή είναι έχθρα προς τον Θεό». Όπως λοιπόν ο Ιησούς έγινε μέτοχος σαρκός και αίματος, και προσέλαβε το σπέρμα και το θέλημα του Αβραάμ, παραμερίζει το δικό του θέλημα, λέγοντας: «Πλην ας μη γίνει το δικό μου θέλημα». Και παρακάτω: «Οι θείες Γραφές, λοιπόν, μας διδάσκουν ότι ο Υιός έχει μία κτιστή φύση, αφού μέσα σ’ αυτές γνωρίζουμε και το θέλημά του, όπως ακριβώς και την ενέργειά του».

Ο Ουαλεντίνος, έχοντας τέτοια μιαρή διάθεση και σαρκική πύρωση, εμφανίσθηκε πρώτος μετά τους αποστολικούς χρόνους και κήρυξε ότι ο Χριστός δεν έλαβε σάρκα όμοια με τη δική μας. Την ίδια ακαθαρσία ως προς τη σάρκα έχοντας και ο δυσσεβής Μάνης, έλεγε ότι το ορατό σώμα του Χριστού ήταν σκιά και φαντασία, και όχι σώμα αληθινό κατά φύση. Γι’ αυτό ούτε τη δική μας σάρκα θεωρούσε κτίσμα του Θεού, αλλά κτίσμα του διαβόλου. Και εξαιτίας αυτού, λέει, έτσι πυρώνεται και πολεμείται από τον δαίμονα που την έπλασε· διότι δεν κατοικεί, λέει, στη σάρκα μας αγαθό. Γι’ αυτό: «η σάρκα επιθυμεί εναντίον του πνεύματος, και το πνεύμα εναντίον της σαρκός», και: «το φρόνημα της σαρκός είναι έχθρα προς τον Θεό», και: «ποιος θα με ελευθερώσει από το σώμα αυτού του θανάτου;», και: «σάρκα και αίμα βασιλεία Θεού δεν θα κληρονομήσουν», και: «όσοι είναι μέσα στη σάρκα δεν μπορούν να αρέσουν στον Θεό».

Ίσως, λοιπόν, ο Κύριος απέστειλε και τις ίδιες τις δυνάμεις που μαθήτευαν κοντά του, μαζί με τον Πέτρο και όσους ήταν μαζί του, στο απέναντι χωριό για να λύσουν το πουλάρι. Διότι άκουσε τον ευαγγελιστή που λέει για τον Κύριο: «και ιδού», λέει, «άγγελοι ήλθαν και τον διακονούσαν». Σχετικά δε με την ανθρωπότητα, αναφωνεί ο Δαβίδ λέγοντας: «Άρτο αγγέλων έφαγε ο άνθρωπος, άρτο ουρανού τους έδωσε». Κανείς, λοιπόν, που ζει στο σώμα και περισπάται από αυτήν τη ζωή, ας μην νομίζει ότι βρίσκεται μέσα σε πόλη. Διότι δεν είναι δυνατόν αυτός που «φρονεί τα της σαρκός» να βρεθεί σε αυτήν τη μεγάλη πόλη, αλλά ένας τέτοιος άνθρωπος διαμένει ακόμη σε χωριό. Διότι «το φρόνημα της σαρκός είναι έχθρα προς τον Θεό». Πρέπει, λοιπόν, να γνωρίζουμε ότι αυτός που κατοικεί σε χωριό δεν πολιτεύεται με την ψυχή, δεν στρατηγεί με τη γνώμη του, δεν εξουσιάζει τον εαυτό του· διότι αυτά είναι αληθώς χαρακτηριστικά μεγάλης πόλης. Διότι, όταν κάποιος πολιτεύεται με αρετή και στρατηγεί με σωφροσύνη και βουλεύεται με σοφία και άρχει με εγκράτεια, τότε θα γίνει μιμητής των αγίων. Επειδή οι άγιοι «δεν έχουν εδώ μόνιμη πόλη, αλλά», καθώς προείπα, «αναζητούν τη μελλοντική», «της οποίας τεχνίτης και δημιουργός είναι ο Θεός». Άκουσε, πράγματι, τον απόστολο που λέει: ενώ επί της γης «περιπατούμε», το πολίτευμά μας βρίσκεται στους ουρανούς. Ας είναι, λοιπόν, αγαπητοί, και το δικό σας «πολίτευμα στους ουρανούς».

Αυτά δε που είπα, δεν ανήκουν σε σαρκική διδαχή· διότι όσα λέγονται για κοσμικά πράγματα, αυτά κατάπνιξέ τα για να μην ειπωθούν, διότι είναι σαρκική διδασκαλία. Και πες του: Αββά, ο Κύριος είπε: «Αποδώστε τα του Καίσαρα στον Καίσαρα, και τα του Θεού στον Θεό». Αν όμως ήρθες για τον Θεό, μπορούμε να συμβουλεύσουμε για τα του Θεού. Ο κόσμος αγαπά το δικό του, δεν συμφωνεί λοιπόν ο κόσμος με το σχέδιο του Θεού. Ειδάλλως, τιμωρούμαστε εάν συμβουλεύουμε παρά το θέλημα του Θεού. Διότι ο Απόστολος είπε: «Το φρόνημα της σάρκας είναι έχθρα προς τον Θεό, διότι δεν υποτάσσεται στο θέλημα του Θεού, ούτε και μπορεί». Ερώτηση: Πες μου, Πάτερ, πώς γίνεται η σαρκική ερώτηση και πώς η προς αυτήν κατά Θεόν απόκριση;

Ερώτηση 269. Επειδή είναι γραμμένο: «Εκτελώντας τα θελήματα της σάρκας και των διανοιών»· μήπως άλλα μεν είναι τα θελήματα της σάρκας και άλλα των διανοιών; Και ποια είναι αυτά; Απόκριση. Τα μεν θελήματα της σάρκας σε άλλο σημείο τα απαριθμεί αναλυτικά με το όνομά τους ο Απόστολος, λέγοντας: «Είναι δε φανερά τα έργα της σάρκας, τα οποία είναι: μοιχεία, πορνεία, ακαθαρσία, ασέλγεια, ειδωλολατρία, φαρμακεία, έχθρες, έριδες, ζηλοτυπίες, θυμοί, εριθείες, διχοστασίες, αιρέσεις, φθόνοι, φόνοι, μέθες, κώμοι και τα παρόμοια με αυτά»· και αλλού πιο περιληπτικά αναφέρει ότι «το φρόνημα της σάρκας είναι έχθρα προς τον Θεό· διότι στον νόμο του Θεού δεν υποτάσσεται, επειδή ούτε και μπορεί». Τα δε θελήματα των διανοιών θα μπορούσαν να είναι οι λογισμοί που δεν επιμαρτυρούνται από τη Γραφή, όπως είναι εκείνοι για τους οποίους έχει ειπωθεί: «Καθαιρώντας λογισμούς και κάθε ύψωμα που εγείρεται κατά της γνώσεως του Θεού, και νοήματα που δεν αιχμαλωτίζονται στην υπακοή του Χριστού».

Ομιλία ΙΓ΄. Προτρεπτική στο άγιο βάπτισμα. Ο μεν σοφός Σολομών, διαχωρίζοντας τους καιρούς των πραγμάτων της ζωής και καθορίζοντας για το καθένα από όσα γίνονται τον κατάλληλο χρόνο, είπε: Για τα πάντα υπάρχει ο χρόνος τους, και καιρός για κάθε πράγμα· καιρός για να γεννηθεί κανείς και καιρός για να πεθάνει. Εγώ όμως, παραλλάσσοντας λίγο τη ρήση του σοφού, θα έλεγα, κηρύττοντάς σας το σωτήριο κήρυγμα, ότι είναι καιρός για να πεθάνει κανείς και καιρός για να γεννηθεί. Ποιος είναι όμως ο λόγος αυτής της αλλαγής; Διότι εκείνος μεν, μιλώντας για όσα υπόκεινται σε γένεση και φθορά, ακολουθώντας τη σωματική φύση, έθεσε τη γέννηση πριν από τον θάνατο (αφού είναι αδύνατον να δοκιμάσει τον θάνατο αυτός που δεν έχει προηγουμένως γεννηθεί)· εγώ όμως, επειδή πρόκειται να μιλήσω για την πνευματική αναγέννηση, προτάσσω τον θάνατο της ζωής. Διότι με το να πεθάνουμε ως προς τη σάρκα κατορθώνουμε να γεννηθούμε κατά το πνεύμα, όπως ακριβώς λέει και ο Κύριος: Εγώ θα θανατώσω και εγώ θα δώσω ζωή. Ας πεθάνουμε, λοιπόν, για να ζήσουμε. Ας νεκρώσουμε το φρόνημα της σάρκας, το οποίο δεν μπορεί να υποταχθεί στον νόμο του Θεού, ώστε το φρόνημα του πνεύματος να γίνει ισχυρό μέσα μας, από το οποίο πηγάζει φυσικά η ζωή και η ειρήνη. Ας συνταφούμε με τον Χριστό, ο οποίος πέθανε για εμάς, ώστε να συναναστηθούμε με Εκείνον που μας χάρισε την ανάσταση.

Λαφυραγωγούν δε τη θάλασσα, υπερισχύοντας του δράκοντα και εκείνων που βρίσκονται υπό την εξουσία του, τους οποίους οι Απόστολοι του Χριστού, μεταφέροντάς τους στην επίγνωση της αλήθειας, δικαίως θα λεγόταν ότι τους λαφυραγωγούν, καθιστώντας τρόπον τινά δικά τους λάφυρα όσα προηγουμένως κατείχε εκείνος που συνέλαβε αιχμάλωτο τον άνθρωπο. — Ως θάλασσα πρέπει να κατανοήσουμε τώρα τον τόπο της κακώσεως, τον οποίο και αλλού έχουμε διδαχθεί ως κοιλάδα του κλαυθμώνος. — Πλοία των αλλοφύλων λέγονται ίσως τα σώματά μας, εξαιτίας του ότι δεν έχουν οικειότητα προς τη φύση της ψυχής. Διότι η σάρκα δεν υποτάσσεται στον νόμο του Θεού, αλλά επιθυμεί ενάντια στο πνεύμα. — Αυτοί επίσης λέγεται ότι λαφυραγωγούν την Ιδουμαία, δηλαδή ότι κυριαρχούν επί των γήινων πραγμάτων, και επιβάλλουν τα χέρια τους επί του Μωάβ. Η λέξη Μωάβ ερμηνεύεται «εκ πατρός». Σε αυτούς, λοιπόν, είπε ο Κύριος: «Εσείς προέρχεστε από τον πατέρα διάβολο, και τις επιθυμίες του πατέρα σας θέλετε να πράττετε». Πάνω σε αυτούς επιβάλλουν τα χέρια τους, ώστε μέσω της δικής τους αγαθής πράξης να τους καταστήσουν υποχείριούς τους. Έπειτα, οι Υιοί του Αμμών πρώτοι θα υπακούσουν.

Από τον μεν αμαρτωλό λαό ο Κύριος θα αφαιρέσει τον ισχυρό και την ισχυρή, σε εκείνον δε που πράττει το δίκαιο δίνει ισχύ. Διότι σε καθέναν που έχει, θα δοθεί. Και αφού ενδυναμωθεί για την τέλεση των αγαθών έργων, γίνεται άξιος της ευλογίας που προέρχεται από τον Θεό. Φαίνεται δε ότι η τελειότερη από τις ευλογίες είναι η ειρήνη, η οποία αποτελεί μια ευστάθεια του ηγεμονικού μέρους της ψυχής· ώστε ο ειρηνικός άνθρωπος να χαρακτηρίζεται από την ηρεμία του ήθους του· εκείνος δε που πολεμείται από τα πάθη δεν έχει γίνει ακόμη μέτοχος της ειρήνης του Θεού, την οποία ο Κύριος έδωσε στους μαθητές Του, και η οποία, υπερέχουσα κάθε νου, θα φρουρήσει τις ψυχές των αξίων. Αυτήν εύχεται και ο Απόστολος στις Εκκλησίες, λέγοντας: Χάρις σε εσάς και ειρήνη ας πληθυνθεί. Είθε, λοιπόν, εμείς, αφού αγωνιστούμε καλά και καταστρέψουμε το φρόνημα της σάρκας, το οποίο είναι έχθρα προς τον Θεό, όταν η ψυχή περιέλθει σε γαλήνια και ακύμαντη κατάσταση, να αναδειχθούμε υιοί της ειρήνης και να μετάσχουμε στην ευλογία του Θεού εν ειρήνη, εν Χριστώ Ιησού τω Κυρίω ημών, στον οποίο ανήκει η δόξα και το κράτος νυν και αεί, και στους αιώνες των αιώνων. Αμήν.

Διότι ούτε ένα ρυπαρό κάτοπτρο είναι δυνατόν να δεχθεί τις αντανακλάσεις των μορφών, ούτε μία ψυχή, η οποία είναι κυριευμένη από τις βιωτικές μέριμνες και σκοτισμένη από τα πάθη που προέρχονται από το φρόνημα της σαρκός, είναι δυνατόν να υποδεχθεί τις ελλάμψεις του Αγίου Πνεύματος.

Σε όσους, όμως, δεν επιτυγχάνεται η ομόνοια, δεν τηρείται ο σύνδεσμος της ειρήνης και δεν διαφυλάσσεται η εν πνεύματι πραότητα, αλλά διαπιστώνεται διχοστασία, έριδα και ζήλος, θα αποτελούσε μεγάλη τόλμη να ονομάζουμε αυτούς τους ανθρώπους μέλη του Χριστού ή να ισχυριζόμαστε ότι κυβερνώνται από Αυτόν. Αντιθέτως, είναι γνώρισμα απλής διανοίας το να πούμε με παρρησία ότι εκεί επικρατεί και βασιλεύει το φρόνημα της σάρκας, σύμφωνα με τον λόγο του Αποστόλου, ο οποίος αφενός αναφέρει κατηγορηματικά ότι: «σε όποιον παριστάνετε τους εαυτούς σας δούλους προς υπακοήν, είστε δούλοι εκείνου στον οποίο υπακούτε»· αφετέρου αναλύει με σαφήνεια τα ιδιώματα ενός τέτοιου φρονήματος, όπως όταν λέει: «Εφόσον υπάρχει μεταξύ σας ζήλος, έριδα και διχοστασίες, δεν είστε σαρκικοί;»· ενώ παράλληλα διδάσκει αποφαντικά τόσο τη φοβερή τους κατάληξη όσο και το ασυμβίβαστό τους με τη θεοσέβεια, λέγοντας ότι: «Το φρόνημα της σάρκας είναι έχθρα προς τον Θεό· διότι δεν υποτάσσεται στον νόμο του Θεού, ούτε άλλωστε μπορεί». Διότι, όπως λέει ο Κύριος: «Κανείς δεν μπορεί να δουλεύει σε δύο κυρίους».

τα οποία είναι πορνεία, ακαθαρσία, ασέλγεια, ειδωλολατρία, μαγεία, έχθρες, έριδες, ζήλιες, θυμοί, ραδιουργίες, καταλαλιές, διχοστασίες, φθόνοι, φόνοι, μέθες, οργιαστικές διασκεδάσεις, ευτραπελία, μωρολογία, γέλωτας, αφροσύνη, σκώμματα, ψιθυρισμοί, πικρία, οργή, κραυγή, βλασφημίες, φλυαρίες, κακίες, εφευρέσεις κακών, επιορκίες, πολυλογίες, δολοπλοκίες, βαττολογίες, μοχθηρίες, βαναυσότητες, συνεχείς προστριβές, προκλήσεις, μαλθακότητες, έπαρση, καύχηση για το γένος, τη μορφή, τη χώρα, τον πλούτο, τη σωματική δύναμη, τον λόγο, εριθεία με φιλονικία, μίσος, μνησικακία, οξυθυμία, μήνις, δόλος, εκδικητικότητα, γαστριμαργία, απληστία, πλεονεξία η οποία είναι ειδωλολατρία, φιλαργυρία που είναι η ρίζα όλων των κακών, φιλοκοσμία, κενοδοξία, φιλαρχία, αυθάδεια, θράσος, αλαζονεία η οποία ονομάζεται φθορά, υπερηφάνεια στην οποία ο Θεός αντιτάσσεται. Όποιος έχει μέσα του αυτά και τα παρόμοια με αυτά, είναι σαρκικός και υιός του αντιδίκου. Διότι το γεννημένο από τη σάρκα είναι σάρκα, και αυτός που προέρχεται από τη γη μιλάει για τα γήινα, έχοντας το φρόνημά του στα γήινα έργα. Διότι το φρόνημα της σάρκας είναι έχθρα προς τον Θεό, αφού δεν υποτάσσεται στον νόμο του Θεού, ούτε άλλωστε μπορεί. Και σε έναν τέτοιον άνθρωπο δεν κατοικεί το Πνεύμα του Θεού, διότι, λέει, δεν θα παραμείνει το Πνεύμα μου στους ανθρώπους αυτούς στον αιώνα, επειδή αυτοί είναι σάρκες. Εάν λοιπόν κάποιος δεν έχει το Πνεύμα του Χριστού, αυτός δεν ανήκει σε Αυτόν.

Το τι θέλει να δηλώσει, είναι αναγκαίο να το εξετάσουμε: όταν λοιπόν ζούσαμε σαρκικά, λέει, και κυριαρχούσε μέσα μας το γήινο φρόνημα, τότε και ενεργούνταν μέσα μας τα πάθη της σάρκας μέσω του νόμου, ώστε να καρποφορήσουν για τον θάνατο. Τι λοιπόν; θα μπορούσε να πει κάποιος· τα πάθη της σάρκας εισήχθησαν μέσω του νόμου; Τότε πώς θα τον απαλλάξουμε από τις κατηγορίες; Τι απαντάμε λοιπόν σε αυτό; Τα πάθη της σάρκας δεν κινήθηκαν μέσα μας μέσω του νόμου, αλλά μάλλον γεννιούνται από την έμφυτη ηδονή, και λεηλατούν τον αδύναμο νου. Και αυτό μας το καθιστά φανερό λέγοντας: «Η σάρκα επιθυμεί εναντίον του πνεύματος, και το πνεύμα εναντίον της σάρκας, και αυτά αντιτίθενται το ένα στο άλλο». Τώρα όμως, παραλείποντας αυτό, λέει ότι η σάρκα αντιτάσσεται στο πνεύμα, χωρίς να παρεμβάλλει τίποτα στο μέσο. Επομένως, τα πάθη της σάρκας δεν κινούνται μέσα μας μέσω του νόμου, αλλά μάλλον φυσικά· και το παράδοξο είναι ότι ανθίστανται στα θελήματα του νόμου, όπως λέει κάπου ο ίδιος ο Παύλος ότι «το φρόνημα της σάρκας είναι έχθρα προς τον Θεό· διότι δεν υποτάσσεται στον νόμο του Θεού, ούτε και μπορεί». Εάν όμως το φρόνημα της σάρκας μάχεται τον νόμο, πώς δεν είναι παράλογο να θεωρούμε ότι μέσω αυτού κινούνται προς ενέργεια εκείνα που του αντιτίθενται κατ' αυτόν τον τρόπο; Τι λέει λοιπόν ο Παύλος;

Είναι αλήθεια λοιπόν ότι η αδυναμία του νόμου, κατά την οποία ασθενούσε εξαιτίας της σάρκας, έχει παύσει μέσω του Χριστού, ο οποίος κατέκρινε και κατήργησε την αμαρτία μέσα στη σάρκα, ώστε να εκπληρωθεί σε εμάς το δικαίωμα του νόμου. Διότι έχει εκπληρωθεί το δικαίωμα του νόμου, δηλαδή η δύναμη όσων έχουν θεσπιστεί μέσω του νόμου, ήτοι το θέλημα που αποβλέπει στην αρετή, εφόσον ο νόμος που υπάρχει μέσα μας δεν ασθενεί πλέον με κανέναν τρόπο, όπως είπα, επειδή τυραννιόταν από τις έμφυτες ηδονές. Έχει εκπληρωθεί, επομένως, μέσα μας το δικαίωμα του νόμου, σε όσους δεν συμπεριφέρονται σύμφωνα με τη σάρκα, αλλά επιθυμούν μάλλον να ζουν πνευματικά. <Διότι το φρόνημα της σάρκας είναι θάνατος, ενώ το φρόνημα του Πνεύματος είναι ζωή και ειρήνη.> Λέει, βέβαια, ότι το φρόνημα της σάρκας είναι θάνατος, και πολύ σωστά· ενώ εκείνο του πνεύματος είναι ζωή και ειρήνη. Διότι, αληθινά, η φιλοσαρκία είναι πρόξενος θανάτου· ενώ το να επιλέγει κανείς να ζει πνευματικά είναι πρόξενος της αιώνιας ζωής και των άνωθεν αγαθών. Διότι αν το φρόνημα της σάρκας είναι έχθρα προς τον Θεό, καθώς δεν ανέχεται να υποτάσσεται στους θείους νόμους, επειδή ούτε καν μπορεί· πώς είναι δυνατόν να αρέσει στον Θεό η μυσαρή και βέβηλη ηδονή;

Ερμηνεύεται δε και το όνομα Ιοθόρ ως περισσότης ή περιττός. Τέτοιος είναι και ο κόσμος, όντας ολόκληρος μια περιττότητα· διότι αυτοί που επιλέγουν να φρονούν τα δικά του δεν πράττουν τίποτα από τα αναγκαία, αλλά είναι σαν να μεθούν με μάταιους περισπασμούς, και παρασύρονται κατά κάποιον τρόπο σε άχρηστες ηδονές. Είναι λοιπόν αναμφίβολο ότι, για εκείνους που θέλουν να ζουν ορθά, τα της σάρκας είναι περιττά, και το να φρονεί κανείς τα του κόσμου αποτυγχάνει στην επιδίωξη του χρήσιμου και του αναγκαίου, εφόσον είναι αληθές ότι «Το φρόνημα της σάρκας είναι έχθρα προς τον Θεό»· και όποιος φρονεί τα του κόσμου, καθίσταται εχθρός του Θεού.

Διότι, επειδή ο Λόγος του Θεού, το αληθινό φως, καταδέχθηκε να εμφανιστεί με σάρκα στην ίδια του την κτίση, ανάβοντας σε εμάς από άμετρη φιλανθρωπία το φως της αγίας γνώσης, ενώ το φρόνημα του κόσμου δεν κατέλαβε τη βουλή του Θεού, δηλαδή δεν τη γνώρισε, επειδή το φρόνημα της σάρκας είναι έχθρα προς τον Θεό· για τον λόγο αυτό ο Θεολόγος χρησιμοποίησε μια τέτοια λέξη. Μάλιστα, αφού είπε λίγα ενδιάμεσα, ο θεσπέσιος προσθέτει: «Ήταν το φως το αληθινό, το οποίο φωτίζει κάθε άνθρωπο που έρχεται στον κόσμο», αντί να πει ότι οδηγεί και ζωοποιεί· «στον κόσμο ήταν και ο κόσμος δημιουργήθηκε δι’ αυτού, και ο κόσμος δεν τον γνώρισε· ήλθε στα δικά του, και οι δικοί του δεν τον δέχθηκαν· σε όσους όμως τον δέχθηκαν, τους έδωσε την εξουσία να γίνουν τέκνα Θεού, σε εκείνους που πιστεύουν στο όνομά του». Λέει δε και ο σοφότατος Παύλος, ερμηνεύοντας το «δεν κατέλαβε»: «Όχι ότι ήδη το έλαβα ή ότι ήδη έχω τελειωθεί, αλλά το επιδιώκω, μήπως και το καταλάβω, για τον σκοπό που και εγώ καταλήφθηκα από τον Χριστό Ιησού.»

Μην προσφέρεις την ακοή σου σε αισχρά λόγια, για να μη μολυνθεί ο νους σου. Διότι, όπως ακριβώς ο καπνός βλάπτει τα μάτια, έτσι και ο αισχρός λόγος βλάπτει την ψυχή. Εάν σε ενοχλήσει το πνεύμα της πορνείας, επιτίμησέ το λέγοντας: Ο Κύριος θα σε καταργήσει, γεμάτε δυσωδία, δαίμονα της ακαθαρσίας. Διότι γνωρίζουμε εκείνον που είπε: το φρόνημα της σάρκας είναι έχθρα προς τον Θεό. Δεν υπάρχει σοφία, δεν υπάρχει φρόνηση, εκεί όπου δεν υπάρχει ο φόβος του Θεού· διότι το πλήρωμα της σοφίας είναι το να φοβάται κανείς τον Κύριο.

Ας απαρνηθούμε λοιπόν όλα τα σαρκικά φρονήματα, διότι μας καθιστούν εχθρούς του Θεού· επειδή το φρόνημα της σάρκας, λέει, είναι έχθρα προς τον Θεό· διότι δεν υποτάσσεται στον νόμο του Θεού. Ας μισήσουμε τη φιλία του κόσμου, διότι και αυτή μας κάνει εχθρούς του Θεού. Όποιος, λέει, θελήσει να είναι φίλος του κόσμου, καθίσταται εχθρός του Θεού. Ας απορρίψουμε το βάρος του κόσμου και ας σηκώσουμε τον σταυρό μας και ας ακολουθήσουμε τον σταυρό του Κυρίου.

Επομένως, ας ποθήσουμε τη στενή και τεθλιμμένη οδό· διότι μέσω αυτής θα συμβασιλεύσουμε. Και ας αποφύγουμε τα βήματα της πλατιάς και ευρύχωρης οδού, η οποία γίνεται για εμάς πρόξενος της ατελεύτητης κολάσεως. Λοιπόν, αδελφοί, ας εργαστούμε το αγαθό με όλη μας τη διάνοια· ας νεκρώσουμε το φρόνημα της σαρκός, για να μην βρεθούμε εχθροί του Θεού· αυτά έχει πει ο Παύλος, ο μέγας απόστολος του Χριστού. Ας ελεήσουμε. Ας δώσουμε άρτο, και ας λάβουμε τον ουρανό· ας δώσουμε έναν οβολό, και θα κατοικήσουμε στον παράδεισο· ας δώσουμε ιμάτιο, και θα κληρονομήσουμε τη βασιλεία των ουρανών· ας δώσουμε λίγα, για να λάβουμε πολλά· ας προσφέρουμε την αγαθή προαίρεση, και θα κατορθώσουμε τα πάντα· ας δείξουμε προθυμία, και θα λάβουμε δύναμη. [Διότι λέει ο Γρηγόριος Νύσσης: μόνο η αρετή τρέφει τη δύναμη με τον κόπο, χωρίς να μειώνει την ένταση, αλλά αυξάνοντάς την.] Ας δακρύσουμε εδώ, φιλόχριστοι αδελφοί, για να σβήσουμε την ατελεύτητη φλόγα. Διότι όσοι χαριεντίζονται εδώ, εκεί θα καταδικαστούν· όσοι κλαίνε εδώ, εκεί θα γελάσουν· όσοι ονειδίζονται εδώ, εκεί θα μακαριστούν· όσοι πεινούν εδώ, εκεί θα χορτασθούν· όσοι διψούν εδώ, εκεί θα κορεσθούν. Ας νήψουμε, ας γρηγορήσουμε με όση δύναμη διαθέτουμε. Ας μην αποκάμουμε κρούοντας και παρακαλώντας, και οπωσδήποτε θα μας ανοίξει ο Χριστός ο Θεός μας. Σε Αυτόν πρέπει η δόξα, νυν και αεί και στους αιώνες των αιώνων. Αμήν.

Εάν όμως κάποιος, πιανόμενος από τη ρήση που λέει «διότι όταν ήμασταν στη σάρκα, τα πάθη των αμαρτιών τα οποία προέρχονταν διά του νόμου ενεργούσαν στα μέλη μας», νομίσει ότι αυτός κατηγορεί και απορρίπτει τη σάρκα, και παραθέσει όσα άλλα παρόμοια έχουν λεχθεί, όπως το «για να εκπληρωθεί το δικαίωμα του νόμου σε εμάς που δεν περιπατούμε κατά σάρκα, αλλά κατά πνεύμα», ή το «διότι αυτοί που ζουν κατά σάρκα φρονούν τα της σάρκας, ενώ αυτοί που ζουν κατά πνεύμα τα του πνεύματος. Διότι το φρόνημα της σάρκας είναι θάνατος, ενώ το φρόνημα του πνεύματος ζωή και ειρήνη, επειδή το φρόνημα της σάρκας είναι έχθρα προς τον Θεό· διότι δεν υποτάσσεται στον νόμο του Θεού, ούτε άλλωστε μπορεί· και εκείνοι που ζουν εν σαρκί δεν μπορούν να αρέσουν στον Θεό. Εσείς όμως δεν είστε εν σαρκί, αλλά εν πνεύματι», πρέπει να του απαντήσουμε: άραγε είχε ήδη αναχωρήσει από τον βίο ο απόστολος και εκείνοι στους οποίους έστελνε αυτά τα λόγια —εάν βέβαια απέρριπτε τώρα όχι τον σαρκικό τρόπο ζωής, αλλά την ίδια τη σάρκα— ή βρισκόταν ακόμη μέσα στη σάρκα; Αλλά δεν επιτρέπεται να λεχθεί ότι έστειλε αυτά χωρίς να βρίσκεται στη σάρκα. Διότι είναι φανερό ότι βρισκόταν στη σάρκα και ο ίδιος και εκείνοι στους οποίους έστελνε αυτές τις επιστολές. Πώς λοιπόν λέει «διότι όταν ήμασταν στη σάρκα, τα πάθη των αμαρτιών τα οποία προέρχονταν διά του νόμου ενεργούσαν στα μέλη μας», σαν να μην βρισκόταν πλέον ούτε ο ίδιος στη σάρκα ούτε εκείνοι στους οποίους τα έγραφε αυτά; Συνεπώς, κάνει λόγο για τον τρόπο ζωής που χαρακτηρίζεται από ακρασία, και όχι για αυτήν καθαυτήν τη σάρκα.

Διότι πρέπει να προσέξουμε ότι διαβεβαίωσε πως αυτό που πρέπει να θανατώνεται είναι η ορμή του σώματος προς τις ηδονές και όχι το ίδιο το σώμα. 51. Εάν πάλι προβάλλουν την αντίρρηση λέγοντας: πώς λοιπόν έχει ειπωθεί ότι «το φρόνημα της σαρκός» είναι «έχθρα προς τον Θεό· διότι δεν υποτάσσεται στον νόμο του Θεού, ούτε άλλωστε μπορεί», πρέπει να λεχθεί ότι και εδώ σφάλλουν. Διότι δεν υπέθεσε ότι η ίδια η σάρκα δεν μπορεί να υποταχθεί στον νόμο του Θεού, αλλά το φρόνημα της σαρκός, το οποίο είναι κάτι διαφορετικό από τη σάρκα. Όπως ακριβώς αν έλεγε: ο ρύπος του αργύρου, το οποίο δεν καθαρίστηκε καλά ώστε να γίνει κατάλληλο σκεύος, δεν υποτάσσεται στον δημιουργό. Ούτε άλλωστε μπορεί· διότι πρέπει αυτός πρώτα να αποβληθεί και να λιώσει. Και με αυτό δεν απεφαίνετο ότι ο άργυρος δεν μπορεί να κατεργαστεί σε χρήσιμο σκεύος, αλλά το χαλκώδες στοιχείο που υπάρχει μέσα στον άργυρο και η όποια άλλη σκληρότητα. Έτσι, μιλώντας για το φρόνημα της σαρκός, δεν είπε ότι η σάρκα δεν μπορεί να υποταχθεί στον νόμο του Θεού, αλλά το φρόνημα που υπάρχει μέσα στη σάρκα, εννοώντας δηλαδή την ορμή προς τις ακρασίες της· το οποίο αλλού, άλλοτε μεν ονόμασε «παλαιά ζύμη» κακίας και πονηρίας, προτρέποντας έντονα να αφανιστεί αυτό τελείως από εμάς, και άλλοτε «νόμο που αντιστρατεύεται στον νόμο του νου και αιχμαλωτίζει».

Επειδή, εάν έλεγε ότι η ίδια η σάρκα δεν μπορεί να υποταχθεί στον νόμο του Θεού, πρώτον, δεν θα μπορούσαμε να δεχθούμε καμία μομφή από έναν δίκαιο κριτή όταν διαπράττουμε ασέλγειες, ληστείες ή οτιδήποτε άλλο πράττουμε και κάνουμε μέσω του σώματος, εφόσον η σάρκα θα αδυνατούσε να υποταχθεί στον νόμο του Θεού. Διότι, πώς θα ήταν δυνατόν να είναι αξιοκατάκριτο το σώμα, εφόσον θα ζούσε σύμφωνα με την έμφυτη φύση του; Αλλά ούτε και με κανέναν άλλον τρόπο θα μπορούσε το σώμα να καθοδηγηθεί προς την αγνεία ή την αρετή, εάν ήταν από τη φύση του πλασμένο να μην υποτάσσεται στο αγαθό. Διότι, εάν η φύση της σάρκας ήταν τέτοια ώστε να μην μπορεί να υποταχθεί στον νόμο του Θεού –και ο νόμος του Θεού είναι η δικαιοσύνη και η σωφροσύνη– θα έπρεπε να είναι παντελώς αδύνατο στο σώμα, εξολοκλήρου και με κάθε τρόπο, είτε να διατηρεί την παρθενία του είτε να εγκρατεύεται. Εάν, όμως, οι άνθρωποι διατηρούν την παρθενία τους και εγκρατεύονται, και εγκρατεύονται μόνο όταν υποτάσσουν το σώμα (διότι διαφορετικά είναι αδύνατον να εγκρατευθεί κάποιος απέναντι στην αμαρτία), άρα δεν ισχύει ότι το σώμα δεν δύναται να υποταχθεί στον νόμο του Θεού. Αλλιώς, πώς υπέταξε ο Ιωάννης το σώμα του στην αγνεία; Ή πώς ο Πέτρος στην οσιότητα; Ή πώς οι υπόλοιποι στη δικαιοσύνη;

Διότι το πνεύμα της σάρκας είναι τέτοιο: γεώδες, θνητό και φθαρτό. Τέτοιοι έγιναν και εκείνοι την εποχή του κατακλυσμού, για τους οποίους ελέχθη: «Δεν θα παραμείνει το πνεύμα μου στους ανθρώπους, επειδή αυτοί είναι σάρκες»· καθώς άλλο μεν είναι το θείο πνεύμα που εμφυσήθηκε εξ αρχής στους ανθρώπους, και άλλο το πνεύμα της σάρκας. Το πνεύμα της σάρκας, βέβαια, είναι τέτοιο, όπως ακριβώς και αυτό που υπάρχει στα άλογα ζώα, το οποίο είναι πνεύμα που φεύγει και δεν επιστρέφει. Ο Απόστολος το ονομάζει με το οικείο του όνομα, «φρόνημα σαρκός», εκεί όπου λέει: «Διότι το φρόνημα της σάρκας είναι έχθρα προς τον Θεό· διότι δεν υποτάσσεται στον νόμο του Θεού, ούτε άλλωστε και μπορεί· το δε φρόνημα του πνεύματος είναι ζωή και ειρήνη». Έτσι, οι κατηγορούμενοι έγιναν σάρκες εξαιτίας της προσκόλλησής τους στο σώμα· ώστε και γι' αυτούς δικαιότατα θα μπορούσε να έχει λεχθεί: «Ο άνθρωπος, αν και βρισκόταν σε τιμή, δεν το κατενόησε, παραβλήθηκε με τα ανόητα κτήνη και έγινε όμοιος με αυτά».

Επομένως, εκείνος που λέει ότι αυτός που προσλήφθηκε είναι άνθρωπος, και παραδέχεται ότι αυτός είναι έμψυχος, δεν του αναγνώρισε τίποτε άλλο παρά ότι διαθέτει και νοερή δύναμη, πράγμα που αποτελεί ίδιον της ανθρώπινης ψυχής, βάσει των ίδιων των λόγων του Αποστόλου που μας παρέθεσε. Διότι εκείνος που είπε ότι «το φρόνημα της σαρκός είναι έχθρα προς τον Θεό (επειδή δεν υποτάσσεται στον νόμο του Θεού)» αναφέρει τα εναργή ιδιώματα της προαιρετικής και της διανοητικής δύναμης. Επειδή η υπάκουη ή η αντιδραστική στάση απέναντι στον νόμο αποτελεί ίδιον της προαιρέσεως, και την ίδια τη λέξη «φρόνημα» κανείς δεν θα μπορούσε να την αποχωρίσει από την ενέργεια του «φρονείν». Και το ότι το «φρονείν» ταυτίζεται με το «νοείν» ούτε καν κάποιος από τους εντελώς νηπιώδεις στην αντίληψη δεν θα μπορούσε να το αμφισβητήσει. Και αυτός που αντιστρατεύεται και αιχμαλωτίζει πώς θα μπορούσε να στερείται της ενέργειας του νοείν; Διότι το γεγονός ότι στους κακούς η προαίρεση κινείται προς τα φαύλα, δεν αποτελεί απόδειξη του ότι δεν υπάρχει νους μέσα τους, αλλά ότι στερούνται μεν της αγαθής διάνοιας, εντούτοις όμως διαθέτουν τη νοερή ενέργεια. Επειδή και εκείνο το φίδι, το οποίο διδαχθήκαμε από τις Γραφές ότι υπήρξε ο αρχηγός και ο εφευρέτης της κακίας, ο θεόπνευστος λόγος λέει ότι δεν στερείται νοός, επιμαρτυρώντας μάλιστα σε αυτό φρονιμάδα μεγαλύτερη από των υπολοίπων.

Ο Σωτήρας όμως, λέγοντας ότι πρέπει να προσκυνούμε τον Θεό εν πνεύματι, δεν υποδηλώνει τον νου με την ονομασία του πνεύματος, αλλά ότι δεν πρέπει να έχουμε για το θείο κάποιες σωματικές αντιλήψεις. Επειδή δηλαδή η Σαμαρείτιδα λέει προς τον Κύριο ότι πρέπει να προσκυνούν τον Θεό στο όρος, σαν να βρίσκεται σε κάποιον περιορισμένο τόπο –πράγμα που δεν απέχει από τη σωματική αντίληψη–, για τον λόγο αυτό ο Λόγος λέει προς αυτήν που είχε πλανηθεί από την αλήθεια, ότι ο Θεός είναι πνεύμα, δηλαδή ασώματος, και ότι εκείνοι που τον προσκυνούν δεν μπορούν να προσεγγίζουν τον ασώματο σωματικά, αλλά οφείλουν να εκπληρώνουν την προσκύνηση εν πνεύματι και αληθεία. Διότι αντιπαραβάλλει τα διορθωτικά του λόγια προς τις διπλές άγνοιες, αντιδιαστέλλοντας αφενός την αλήθεια προς τον τόπο, και αφετέρου το πνεύμα προς τις σωματικές αντιλήψεις. Για τον λόγο αυτό και ο Παύλος, ακολουθώντας την αλήθεια, λέει ότι λατρεύουμε τον Κύριο όχι σε κάποιον τόπο ούτε εν σώματι, αλλά εν πνεύματι. Το να λέγεται δε ότι η σάρκα δεν υποτάσσεται στον νόμο του Θεού, εμπεριέχει αυτομάτως τον έλεγχο της δογματικής τους απάτης· διότι το να αντιστρατεύεται, να αιχμαλωτίζει, να μην υποτάσσεται, και όλα τα παρόμοια, αποτελούν ενέργειες της προαιρέσεως. Χωρίς όμως να υπάρχει νους, δεν θα μπορούσε να υπάρξει ούτε προαίρεση. Επομένως, για τη σάρκα την οποία ο Απολινάριος χαρακτηρίζει έμψυχη και εφοδιασμένη με προαίρεση, ομολογεί κατ' επέκταση ότι δεν είναι χωρισμένη ούτε από τον νου.

Διότι, επειδή η εμπαθής και ρυπαρή επιθυμία των σωμάτων, η οποία εδρεύει στα μέλη της σάρκας, στήνει ενέδρα στον νου σαν ένα ληστρικό τάγμα και, αφού τον συναρπάσει, πολλές φορές τον οδηγεί αιχμάλωτο στο δικό της θέλημα, το δε γινόμενο είναι εχθρικό προς τον Θεό, όπως λέει ο Απόστολος ότι «το φρόνημα της σαρκός είναι έχθρα προς τον Θεό», για τον λόγο αυτό είναι φυσικό επακόλουθο ο θείος έρωτας να γεννιέται από τα αντίθετα της σωματικής επιθυμίας. Ώστε, εάν εκείνης προηγείται η χαλαρότητα, η άνεση και η νωθρή διάχυση, εδώ η φοβερή και εκπληκτική ανδρεία να γίνεται το υλικό του θείου έρωτα. Διότι, όταν ο ανδρείος θυμός καταπτοήσει και τρέψει σε φυγή το τάγμα της ηδονής, τότε αναφαίνεται το καθαρό κάλλος της ψυχής, χωρίς να ρυπαίνεται από κανένα πάθος σωματικής επιθυμίας. Επομένως, κατ' ανάγκην η νυμφική κλίνη του Βασιλέως περιβάλλεται ολόγυρα από οπλίτες, των οποίων η πολεμική εμπειρία και το να έχουν έτοιμη πάνω στον μηρό τη ρομφαία προκαλεί θάμβος και τρόμο στους σκοτεινούς λογισμούς, οι οποίοι μέσα στη νύχτα και στο βαθύ σκοτάδι στήνουν ενέδρα και τοξεύουν τους ευθείς στην καρδιά.

Διότι, λέγει, προσέφερε τον εαυτό του ως προσφορά και θυσία υπέρ ημών. Επομένως, μέσα από αυτά μαθαίνουμε τούτο: ότι εκείνος που αποβλέπει προς αυτόν ο οποίος προσέφερε τον εαυτό του ως προσφορά και θυσία και έγινε πάσχα, θα παραστήσει και ο ίδιος τον εαυτό του στον Θεό ως θυσία ζωντανή, άγια και ευάρεστη, γινόμενος λογική λατρεία. Ο δε τρόπος αυτής της ιερουργίας είναι το να μη συσχηματίζεται με τον αιώνα τούτο, αλλά να μεταμορφώνεται με την ανακαίνιση του νου, ώστε να δοκιμάζει ποιο είναι το θέλημα του Θεού, το αγαθό και ευάρεστο και τέλειο. Διότι δεν είναι δυνατόν, όσο ζει η σάρκα και δεν έχει ιερουργηθεί σύμφωνα με τον πνευματικό νόμο, να φανερωθεί μέσα της το αγαθό θέλημα του Θεού. Διότι το φρόνημα της σάρκας είναι έχθρα προς τον Θεό και δεν υποτάσσεται στον νόμο του Θεού. Ούτε άλλωστε είναι δυνατόν, όσο ζει η σάρκα, της οποίας, όταν ιερουργηθεί διά της ζωοποιού θυσίας με τη νέκρωση των επί της γης μελών, μέσω των οποίων ενεργούνται τα πάθη, θα κατορθωθεί ανεμπόδιστα το ευάρεστο και τέλειο θέλημα του Θεού στη ζωή εκείνων που έχουν πιστέψει. Έτσι και ο Χριστός, όταν νοείται ως ιλαστήριο με το ίδιο του το αίμα, διδάσκει σε εκείνον που τα έχει κατανοήσει αυτά, να γίνει ο καθένας ιλαστήριο για τον εαυτό του, εξαγνίζοντας την ψυχή του διά της νεκρώσεως των μελών. Όταν δε ο Χριστός ονομάζεται απαύγασμα της δόξας και χαρακτήρας της υποστάσεως, μέσω αυτών των λέξεων προσλαμβάνουμε τις έννοιες της προσκυνητής του μεγαλωσύνης.

ΣΤΟΝ ΤΙΜΙΟ ΚΑΙ ΖΩΟΠΟΙΟ ΣΤΑΥΡΟ Ο Σταυρός του Χριστού προαναγγελλόταν και προτυπωνόταν μυστικά από τις αρχαίες γενεές, και κανείς ποτέ δεν συμφιλιώθηκε με τον Θεό χωρίς τη δύναμη του Σταυρού. Διότι, μετά την προγονική εκείνη παράβαση στον παράδεισο του Θεού μέσω του ξύλου, η μεν αμαρτία αναβίωσε, εμείς δε πεθάναμε, και πριν από τον σωματικό θάνατο υποστήκαμε τον θάνατο της ψυχής, ο οποίος είναι ο χωρισμός της από τον Θεό. Και μετά την παράβαση, ζούσαμε μέσα στην αμαρτία και στην κατά σάρκα ζωή. Η δε αμαρτία «δεν υποτάσσεται στον νόμο του Θεού, διότι ούτε και μπορεί, και όσοι ζουν κατά σάρκα δεν μπορούν να αρέσουν στον Θεό».

Και πάλι: «το χοϊκό φρόνημα είναι έχθρα προς τον Θεό». Διότι δεν υποτάσσεται στον νόμο του Θεού, ούτε και μπορεί. Διότι όσοι ζουν κατά σάρκα φρονούν τα της σάρκας, και δεν είναι δυνατόν να γίνουν αρεστοί στον Θεό μέσα στο φρόνημα του πνεύματος.

Πώς γίνεται αυτό; Υπομένοντας ο ίδιος, λέει, την οφειλόμενη ποινή διά του σταυρού. Θανατώνοντας την έχθρα επάνω σε αυτόν. Τίποτα δεν είναι πιο ακριβές από αυτές τις λέξεις, τίποτα πιο εκφραστικό. Ο θάνατός του, λέει, σκότωσε την έχθρα, την τραυμάτισε και την εξολόθρευσε, και αυτό δεν το έκανε δίνοντας εντολή σε κάποιον άλλον, ούτε απλώς ενεργώντας, αλλά πάσχοντας ο ίδιος. Δεν είπε: «καταλύοντας», δεν είπε: «αναιρώντας», αλλά, αυτό που ήταν πιο έντονο από όλα: «θανατώνοντας», ώστε να μην μπορεί πλέον αυτή να αναστηθεί. Πώς, λοιπόν, ανασταίνεται; Εξαιτίας της πολλής μας κακίας. Διότι, εφόσον παραμένουμε στο σώμα του Χριστού, εφόσον είμαστε ενωμένοι, δεν ανασταίνεται, αλλά κείτεται νεκρή· ή μάλλον, εκείνη δεν ανασταίνεται ποτέ. Εάν όμως εμείς γεννήσουμε άλλη, αυτό δεν οφείλεται σε εκείνον που αναίρεσε και εξολόθρευσε την προηγούμενη· διότι εσύ κυοφορείς μία άλλη. Διότι το φρόνημα της σαρκός, λέει, είναι έχθρα προς τον Θεό. Εάν δεν έχουμε κανένα σαρκικό φρόνημα, δεν πρόκειται να γεννηθεί άλλη, αλλά θα παραμείνει εκείνη η ειρήνη.

Για τους πιστούς που πρόκειται να γεννηθούν. Από πού λοιπόν είναι φανερό ότι θα καθυποταχθούν; Από το ότι αναφέρει πως εκάθισε. Υπενθύμισε πάλι εκείνη τη μαρτυρία που λέγει: «Έως ότου θέσει τους εχθρούς κάτω από τα πόδια του». Και οι εχθροί του είναι οι Ιουδαίοι. Έπειτα, επειδή είπε, «Έως ότου τεθούν οι εχθροί του κάτω από τα πόδια του», και επειδή βιάζονταν πάρα πολύ, για τον λόγο αυτό παραθέτει όλα όσα ακολουθούν, όσα δηλαδή πραγματεύεται περί της πίστεως. Και ποιοι είναι οι εχθροί, παρά όλοι οι άπιστοι, και οι δαίμονες; Διότι βέβαια δεν είναι μόνο οι Ιουδαίοι. Και υποδηλώνοντας το μέγεθος της υποταγής, δεν είπε: «Έως ότου υποταχθούν», αλλά: «Έως ότου τεθούν κάτω από τα πόδια του». Ας μη συγκαταλεχθούμε, λοιπόν, μεταξύ των εχθρών. Διότι δεν είναι εχθροί μόνο εκείνοι οι άπιστοι και οι Ιουδαίοι, αλλά και αυτοί που διάγουν βίο γεμάτο ακαθαρσία. Διότι το φρόνημα της σαρκός είναι έχθρα προς τον Θεό· επειδή δεν υποτάσσεται στον νόμο του Θεού, αλλά ούτε και μπορεί. Τι λοιπόν, λέγει; Δεν αποτελεί αυτό έγκλημα; Και βέβαια αποτελεί βαρύτατο έγκλημα· διότι ο κακός, εφόσον παραμένει κακός, δεν μπορεί να υποταχθεί· μπορεί ωστόσο να μεταστραφεί και να γίνει αγαθός.

Διότι κανείς ποτέ δεν θα μπορούσε να χρησιμοποιήσει την κακία για το καλό, ούτε την πορνεία για τη σωφροσύνη, ούτε τον φθόνο για τη φιλοφροσύνη. Επειδή και όταν ο Παύλος λέει για το φρόνημα της σάρκας, ότι δεν υποτάσσεται στον νόμο του Θεού —διότι άλλωστε ούτε και μπορεί— αυτό ακριβώς εννοεί, ότι η κακία, εφόσον παραμένει κακία, δεν μπορεί να είναι αρετή. Επομένως, όταν ακούς για «πονηρό αιώνα», να εννοείς τις πονηρές πράξεις και τη διεφθαρμένη προαίρεση. Διότι ο Χριστός δεν ήλθε για να μας θανατώσει και να μας απομακρύνει από την παρούσα ζωή, αλλά, αφήνοντάς μας μέσα στον κόσμο, να μας προετοιμάσει ώστε να γίνουμε άξιοι της διαγωγής στους ουρανούς. Γι' αυτό και απευθυνόμενος προς τον Πατέρα έλεγε: «Και αυτοί είναι μέσα στον κόσμο, και εγώ έρχομαι προς εσένα».

Διότι, λέγει, εκείνοι που ζουν κατά σάρκα φρονούν τα της σαρκός, ενώ εκείνοι που ζουν κατά πνεύμα φρονούν τα του πνεύματος. Επειδή το φρόνημα της σαρκός είναι θάνατος, ενώ το φρόνημα του πνεύματος είναι ζωή και ειρήνη. Διότι το φρόνημα της σαρκός αποτελεί έχθρα προς τον Θεό· αφού δεν υποτάσσεται στον νόμο του Θεού, ούτε άλλωστε και μπορεί.

Πάλι το φρόνημα της σάρκας, δηλαδή η πονηρή πράξη, ανήκει σε αυτά που είναι πάντοτε κακά· διότι δεν υποτάσσεται στον νόμο του Θεού. Αν, λοιπόν, παραδώσεις την ψυχή και το σώμα στο ανώτερο, κατατάσσεσαι στη δική του μερίδα· αν πάλι τα παραδώσεις στο κατώτερο, καθίστασαι κοινωνός της συνεπακόλουθης απώλειας. Και τούτο δεν συμβαίνει εξαιτίας της φύσεως της ψυχής και της σάρκας, αλλά εξαιτίας της προαιρέσεως, η οποία είναι κυρίαρχη στο να επιλέγει ανάμεσα σε αυτά τα δύο. Και ότι τα πράγματα έχουν πράγματι κατ' αυτόν τον τρόπο, και πως όσα ειπώθηκαν δεν αποτελούν διαβολή της σάρκας, ας το εξετάσουμε με μεγαλύτερη ακρίβεια, χρησιμοποιώντας και πάλι την ίδια τη φράση. «Εσείς όμως δεν είστε στη σάρκα, αλλά στο πνεύμα», λέγει.

Ζʹ. Και πρόσεξε την πραότητα. Διότι δεν είπε: «Τιμωρήστε τους», αλλά: «Μην υποστείτε βλάβη από αυτούς, μην πέσετε απροστάτευτοι στα χέρια τους». Έπειτα, για να μην πεις ότι είναι αδύνατον να αναγνωρίσεις τέτοιους ανθρώπους, θέτει πάλι έναν συλλογισμό από ένα ανθρώπινο παράδειγμα, λέγοντας τα εξής: «Μήπως μαζεύουν σταφύλια από τα αγκάθια ή σύκα από τα τριβόλια; Έτσι, κάθε καλό δέντρο παράγει καλούς καρπούς, ενώ το σάπιο δέντρο παράγει κακούς καρπούς. Δεν μπορεί το καλό δέντρο να παράγει κακούς καρπούς, ούτε το σάπιο δέντρο να παράγει καλούς καρπούς». Αυτό που λέει έχει την εξής έννοια: Δεν έχουν τίποτε το ήμερο ούτε το γλυκύ· είναι πρόβατα μόνο στο δέρμα· γι' αυτό και είναι εύκολη η διάγνωσή τους. Και για να μην έχεις την παραμικρή αμφιβολία, παραβάλλει με φυσικές αναγκαιότητες εκείνα που δεν επιδέχονται να συμβούν διαφορετικά. Αυτό ακριβώς έλεγε και ο Παύλος: «Διότι το φρόνημα της σάρκας είναι θάνατος· επειδή δεν υποτάσσεται στον νόμο του Θεού· διότι ούτε και μπορεί». Αν πάλι παραθέτει για δεύτερη φορά το ίδιο, δεν αποτελεί ταυτολογία. Διότι, για να μην πει κανείς ότι το πονηρό δέντρο παράγει μεν κακούς καρπούς, παράγει όμως και καλούς, και καθιστά έτσι δύσκολη τη διάγνωση, επειδή η καρποφορία του είναι διπλή· «δεν συμβαίνει αυτό», λέει· «διότι παράγει μόνο κακούς, και καλούς δεν πρόκειται ποτέ να παραγάγει· όπως ακριβώς ισχύει και το αντίθετο». Τι λοιπόν; Δεν υπάρχει αγαθός άνθρωπος που να γίνεται πονηρός; Συμβαίνει και το αντίθετο, και η ζωή γέμει από πολλά τέτοια παραδείγματα.

Διότι το θέλημα της σαρκός είναι έχθρα προς τον Θεό, σύμφωνα με τον θείο απόστολο Παύλο. «Αφαίρεσε τον ονειδισμό μου, τον οποίο υποπτεύθηκα, διότι τα κρίματά σου είναι χρηστά». Ο δε Ακύλας, αντί του «υπώπτευσα», απέδωσε «υπεστάλην», και ομοίως έπραξε και ο Θεοδοτίων· ενώ ο Σύμμαχος απέδωσε «ον ευλαβούμαι». Ονειδισμό δε εδώ ονομάζει εκείνον που προέρχεται από την αμαρτία. Διότι απέναντι σε αυτόν και συστελλόταν και φοβόταν, και ζούσε ζωή γεμάτη υποψίες. Γι' αυτόν τον λόγο δεν πρόσθεσε, όπως συνήθως, το «διότι τα κρίματά σου εξεζήτησα» ή «εφύλαξα», αλλά, «διότι τα κρίματά σου είναι χρηστά». Κρίματα δε ονομάζει τις δίκαιες αποφάσεις του Θεού. Το δε «υπώπτευσα» σημαίνει τούτο: συνειδητοποίησα τον εαυτό μου να έχει αμαρτήσει· και αποτελεί ονειδισμό για εμένα το ότι, ενώ πλάστηκα κατ' εικόνα σου, διολίσθησα στην αμαρτία. Αφαίρεσέ την, λοιπόν, από εμένα, διότι όχι μόνο επιφέρεις τιμωρία σε όσους αμαρτάνουν, αλλά, πολύ περισσότερο, προσφέρεις σωτηρία σε εκείνους που μετανοούν. Διότι τα κρίματά σου είναι χρηστά, αποτελώντας επίταση του αγαθού· επειδή, όταν πλεονάζει η αγαθότητα, γεννάται η χρηστότητα, όπως λένε εκείνοι που είναι σοφοί περί αυτών των θεμάτων. «Ιδού, επιθύμησα τις εντολές σου· ζήωσέ με εν τη δικαιοσύνη σου». Αποτελεί τέλεια επιθυμία μου το να πορεύομαι σύμφωνα με τις εντολές σου· και σε εμένα που το λαχταρώ έντονα, παράσχε τη ζωή εν δικαιοσύνη.

Δες λοιπόν και στα προοίμια του Ιερεμία και σε πολλά σημεία των προφητών, Αυτός να καταφρονείται και να παραβλέπεται, και πάλι να προστρέχει και να επιδιώκει τη φιλία εκείνων που τον αποστρέφονται· πράγμα το οποίο και ο Ίδιος στα Ευαγγέλια φανέρωνε λέγοντας: «Ιερουσαλήμ, Ιερουσαλήμ, εσύ που σκοτώνεις τους προφήτες και λιθοβολείς όσους έχουν σταλεί σε αυτήν, πόσες φορές θέλησα να συγκεντρώσω τα τέκνα σου, με τον τρόπο που συγκεντρώνει η όρνιθα τα πουλιά της κάτω από τις φτερούγες της, και δεν θελήσατε;» Και ο Παύλος εξάλλου, στέλνοντας επιστολή στους Κορινθίους, έλεγε: «Ότι ο Θεός διά του Χριστού συμφιλίωνε τον κόσμο με τον εαυτό του, μην καταλογίζοντάς τους τα παραπτώματά τους, και εμπιστευόμενος σε εμάς τον λόγο της καταλλαγής. Είμαστε λοιπόν πρέσβεις υπέρ του Χριστού, σαν να παρακαλεί ο Θεός μέσω ημών· δεόμαστε στο όνομα του Χριστού: καταλλαγείτε με τον Θεό». Θεώρησε ότι αυτό λέγεται τώρα και προς εμάς. Διότι όχι μόνο η απιστία, αλλά και ο ακάθαρτος βίος είναι ικανός να δημιουργήσει αυτή την απευκταία έχθρα. «Διότι το φρόνημα της σαρκός», λέγει, «είναι έχθρα προς τον Θεό». Ας καταλύσουμε λοιπόν αυτό το διάφραγμα, ας το γκρεμίσουμε και ας το νεκρώσουμε, ώστε να αξιωθούμε της μακάριας καταλλαγής, για να γίνουμε πάλι αξιαγάπητοι και ποθεινοί στον Θεό.

Του Χρυσοστόμου. Ορισμένα πράγματα είναι αγαθά, ενώ άλλα είναι ενδιάμεσα· για παράδειγμα, η ψυχή και η σάρκα ανήκουν στα ενδιάμεσα, καθώς έχουν τη δυνατότητα να γίνουν είτε το ένα είτε το άλλο· το πνεύμα, όμως, ανήκει πάντοτε στα αγαθά και ποτέ δεν μεταβάλλεται σε κάτι άλλο. Πάλι, το φρόνημα της σάρκας, δηλαδή η πονηρή πράξη, ανήκει σε εκείνα που είναι πάντοτε κακά· διότι δεν υποτάσσεται στον νόμο του Θεού. Εάν, λοιπόν, παραδώσεις την ψυχή και το σώμα στο ανώτερο, γίνεσαι μέλος της δικής του μερίδας· εάν τα παραδώσεις στο χειρότερο, καθίστασαι πάλι κοινωνός της απώλειας, όχι εξαιτίας της φύσης της ψυχής και της σάρκας, αλλά εξαιτίας της ελεύθερης προαίρεσης που έχει την εξουσία να επιλέξει ανάμεσα σε αυτά τα δύο.

Διότι αυτό που ήθελε να πράξει ο νόμος και δεν μπόρεσε· και αυτό ήταν το να δικαιώσει τον άνθρωπο, αυτό το έπραξε ο Χριστός. Παρατήρησε δε πώς παντού θέτει ως προϋπόθεση το να μην πορευόμαστε κατά σάρκα, σαν να έλεγε: Ελευθερώθηκε η σάρκα από τον νόμο της αμαρτίας, εφόσον η αμαρτία εξαλείφθηκε· ας μην επισύρουμε πάλι επάνω μας εκούσια δουλεία. «Διότι όσοι ζουν κατά σάρκα, φρονούν τα της σάρκας· ενώ όσοι ζουν κατά πνεύμα, φρονούν τα του πνεύματος. Διότι το φρόνημα της σάρκας είναι θάνατος· ενώ το φρόνημα του πνεύματος, ζωή και ειρήνη· διότι το φρόνημα της σάρκας είναι έχθρα προς τον Θεό.» Αντί να πει, όσοι είναι γεμάτοι από σαρκικό φρόνημα, δηλαδή από κακία. «Διότι στον νόμο του Θεού δεν υποτάσσεται· επειδή ούτε και μπορεί.» Ως φρόνημα της σάρκας, αναφέρει, εννοεί τον γήινο λογισμό, αυτόν που παρασύρεται με πάθος προς τα βιοτικά και τις πονηρές πράξεις.

Είπε ο Κύριος ο Θεός: «Δεν θα παραμείνει το πνεύμα μου στους ανθρώπους αυτούς, επειδή είναι σάρκες. Οι ημέρες τους θα είναι εκατόν είκοσι έτη». «Εκείνο που έχει γεννηθεί από τη σάρκα, είναι σάρκα. Εκείνος που προέρχεται από τη γη, ανήκει στη γη και μιλάει για τα της γης». «Να πορεύεστε σύμφωνα με το Πνεύμα, και δεν θα εκπληρώσετε την επιθυμία της σάρκας. Διότι η σάρκα επιθυμεί ενάντια στο πνεύμα, και το πνεύμα ενάντια στη σάρκα. Είναι δε φανερά τα έργα της σάρκας, τα οποία είναι πορνεία, ακαθαρσία, ασέλγεια, ειδωλολατρία, μαγεία, έχθρες, έριδες, ζήλια, θυμός, φατριασμοί, διχοστασίες, αιρέσεις, φόνοι, μέθες, κραιπάλες και τα παρόμοια με αυτά· για τα οποία σας προειδοποιώ, όπως και προείπα, ότι όσοι πράττουν τέτοια, δεν θα κληρονομήσουν τη βασιλεία του Θεού». «Σάρκα και αίμα δεν μπορούν να κληρονομήσουν τη βασιλεία του Θεού». «Όσοι ζουν σύμφωνα με τη σάρκα, φρονούν τα της σάρκας, ενώ όσοι ζουν σύμφωνα με το πνεύμα, τα του πνεύματος. Διότι το φρόνημα της σάρκας είναι θάνατος, ενώ το φρόνημα του πνεύματος είναι ζωή και ειρήνη. Επειδή το φρόνημα της σάρκας είναι έχθρα προς τον Θεό· διότι δεν υποτάσσεται στον νόμο του Θεού. Αυτοί δε που ζουν σύμφωνα με τη σάρκα, δεν μπορούν να αρέσουν στον Θεό». Οι σαρκικοί δεν μπορούν να πράττουν τα πνευματικά, ούτε οι πνευματικοί τα σαρκικά.

Και αν τότε, πριν από τον νόμο και τους προφήτες, ο Θεός δεν ανέχθηκε να κατοικεί το Πνεύμα του σε αυτούς, πώς θα ανεχθεί τώρα, μετά τον νόμο και τους προφήτες και την παρουσία του Χριστού και τις σωτήριες εντολές και τις μεγάλες υποσχέσεις και τις φοβερές απειλές και τα κηρύγματα των αποστόλων και τις αποκαλύψεις των ιερών διδασκάλων, όταν εμείς αμαρτάνουμε, να κατοικεί το Πνεύμα του μέσα μας; Δεν θα πει μάλλον και σε εμάς το «δεν θα κατοικήσει το πνεύμα μου στους ανθρώπους αυτούς, επειδή είναι σάρκες»; Αυτό μαρτυρεί και ο θείος απόστολος, ότι «το φρόνημα της σάρκας είναι έχθρα προς τον Θεό, διότι δεν υποτάσσεται στον νόμο του Θεού». Και «αν κάποιος», λέει, «δεν έχει το πνεύμα του Χριστού, αυτός δεν ανήκει σε Αυτόν· αν όμως ο Χριστός είναι μέσα μας, το μεν σώμα είναι νεκρό εξαιτίας της αμαρτίας, το δε πνεύμα είναι ζωή εξαιτίας της δικαιοσύνης».