Πατερικές αναφορές στο ΠΡΟΣ ΡΩΜΑΙΟΥΣ 8:9

Ονομάζεται και «Πνεύμα Κυρίου», καθώς είπε ο Πέτρος: γιατί συμφωνήσατε μεταξύ σας να πειράξετε το Πνεύμα του Κυρίου; Ονομάζεται και «Πνεύμα Θεού και Χριστού», καθώς γράφει ο Παύλος: εσείς όμως δεν είστε κατά σάρκα, αλλά κατά πνεύμα, εφόσον το Πνεύμα του Θεού κατοικεί μέσα σας. Εάν δε κάποιος δεν έχει το Πνεύμα του Χριστού, αυτός δεν ανήκει σε Αυτόν. Ονομάζεται και «Πνεύμα του Υιού του Θεού», καθώς έχει ειπωθεί: επειδή δε είστε υιοί, εξαπέστειλε ο Θεός το Πνεύμα του Υιού του. Ονομάζεται και «Πνεύμα Χριστού», καθώς είναι γραμμένο: ποιον ή τι είδους καιρό φανέρωνε το Πνεύμα του Χριστού που βρισκόταν μέσα τους. Και πάλι: μέσα από τη δική σας δέηση και την επιχορήγηση του Πνεύματος του Ιησού Χριστού.

ή «να θυμάστε τα λόγια του Κυρίου, ότι ο ίδιος είπε, καλό είναι να δίνει κανείς μάλλον παρά να λαμβάνει»· «και τώρα ιδού, εγώ δεδεμένος από το Πνεύμα πορεύομαι», σαν να έλεγε: «Ο Παύλος, δέσμιος του Ιησού Χριστού»· «μόνο που το Πνεύμα μού διαμαρτύρεται από πόλη σε πόλη λέγοντας», το οποίο είναι όμοιο με το να ειπωθεί: «ο Κύριος μαρτυρεί στην ψυχή μου ότι δεν ψεύδομαι»· «εν δυνάμει κατά το Πνεύμα της αγιωσύνης», το οποίο είναι όμοιο με το να ειπωθεί: «Άγιος είναι ο αναπαυόμενος εν αγίοις»· και «περιτομή της καρδιάς εν πνεύματι», το οποίο είναι όμοιο με το να ειπωθεί: «και περιτμηθήκατε με περιτομή αχειροποίητη, με την απέκδυση του σώματος των αμαρτιών, κατά την περιτομή του Χριστού»· «εάν βέβαια το Πνεύμα του Θεού κατοικεί μέσα σας», το οποίο είναι όμοιο με το να ειπωθεί: «όπως ακριβώς παραλάβατε τον Χριστό, μέσα σε αυτόν να περιπατείτε» και «το Πνεύμα του Κυρίου μίλησε μέσα μου και ο λόγος του είναι στο στόμα μου»· και «έχοντας την απαρχή του Πνεύματος», το οποίο είναι όμοιο με το να ειπωθεί: «η απαρχή είναι ο Χριστός»· «αλλά το ίδιο το Πνεύμα υπερεντυγχάνει υπέρ ημών», το οποίο είναι όμοιο με το να ειπωθεί: «ο οποίος είναι στα δεξιά του Θεού, ο οποίος και μεσιτεύει υπέρ ημών»· «για να γίνει η προσφορά των εθνών ευπρόσδεκτη, αγιασμένη εν Αγίω Πνεύματι», το οποίο είναι όμοιο με το να ειπωθεί: «και είθε ο Κύριος να σας αγιάσει, ώστε να είστε ειλικρινείς και απρόσκοπτοι κατά την ημέρα του Χριστού»· «σε εμάς όμως τα αποκάλυψε ο Θεός δια του Πνεύματός του», το οποίο είναι όμοιο με το να ειπωθεί: «όταν ευδόκησε αυτός που με ξεχώρισε από την κοιλιά της μητέρας μου δια της χάριτός του να αποκαλύψει τον Υιό του μέσα μου»· «εμείς όμως δεν λάβαμε το πνεύμα του κόσμου, αλλά το Πνεύμα το εκ του Θεού», το οποίο είναι όμοιο με το να ειπωθεί: «δοκιμάζετε τους εαυτούς σας εάν ο Χριστός είναι μέσα σας»· «είστε ναός του Θεού και το Πνεύμα του Θεού κατοικεί μέσα σας», το οποίο είναι όμοιο με το να ειπωθεί: «θα κατοικήσω ανάμεσά τους και θα περιπατήσω μαζί τους, και θα είμαι Θεός τους και αυτοί θα είναι λαός μου».

«Και θα γίνω, λέει, πνεύμα ψευδές στο στόμα των προφητών», λέγεται δε ότι υπάρχει «πνεύμα κατανύξεως» και «πνεύμα δειλίας» και «πνεύμα Πύθωνος» και «πνεύμα πορνείας» και «πνεύμα καταιγίδας» και «πνεύμα πολυρρήμον» και «πνεύμα ασθενείας» και «πνεύμα ακάθαρτον» και «πνεύμα κωφόν» και «πνεῦμα άλαλον» και «πνεύμα μογγιλάλον» και «πνεύμα χαλεπόν λίαν», το οποίο ονομάζεται λεγεών, και «τα πνευματικά της πονηρίας». Είναι δε άπειρα τα λόγια περί πνευμάτων που γνωρίζουν οι σοφοί. Αλλά όπως ακριβώς οι πολλοί είναι υιοί κατά θέση (κατά χάριν) ή κατά κλήση, και όχι κατά την αλήθεια (κατά φύση), εξαιτίας του ότι έχουν αρχή και τέλος με αμαρτητικό τρόπο, έτσι και τα περισσότερα πνεύματα είναι κατά θέση ή κατά κλήση, έστω και αν είναι αμαρτητικά· το δε Άγιο Πνεύμα μόνο ονομάζεται Πνεύμα του Πατρός και του Υιού, «Πνεύμα αληθείας» και «Πνεύμα Θεού» και «Πνεύμα Χριστού» και «Πνεύμα χάριτος».

Εάν όμως κάποιος, πιανόμενος από τη ρήση που λέει «διότι όταν ήμασταν στη σάρκα, τα πάθη των αμαρτιών τα οποία προέρχονταν διά του νόμου ενεργούσαν στα μέλη μας», νομίσει ότι αυτός κατηγορεί και απορρίπτει τη σάρκα, και παραθέσει όσα άλλα παρόμοια έχουν λεχθεί, όπως το «για να εκπληρωθεί το δικαίωμα του νόμου σε εμάς που δεν περιπατούμε κατά σάρκα, αλλά κατά πνεύμα», ή το «διότι αυτοί που ζουν κατά σάρκα φρονούν τα της σάρκας, ενώ αυτοί που ζουν κατά πνεύμα τα του πνεύματος. Διότι το φρόνημα της σάρκας είναι θάνατος, ενώ το φρόνημα του πνεύματος ζωή και ειρήνη, επειδή το φρόνημα της σάρκας είναι έχθρα προς τον Θεό· διότι δεν υποτάσσεται στον νόμο του Θεού, ούτε άλλωστε μπορεί· και εκείνοι που ζουν εν σαρκί δεν μπορούν να αρέσουν στον Θεό. Εσείς όμως δεν είστε εν σαρκί, αλλά εν πνεύματι», πρέπει να του απαντήσουμε: άραγε είχε ήδη αναχωρήσει από τον βίο ο απόστολος και εκείνοι στους οποίους έστελνε αυτά τα λόγια —εάν βέβαια απέρριπτε τώρα όχι τον σαρκικό τρόπο ζωής, αλλά την ίδια τη σάρκα— ή βρισκόταν ακόμη μέσα στη σάρκα; Αλλά δεν επιτρέπεται να λεχθεί ότι έστειλε αυτά χωρίς να βρίσκεται στη σάρκα. Διότι είναι φανερό ότι βρισκόταν στη σάρκα και ο ίδιος και εκείνοι στους οποίους έστελνε αυτές τις επιστολές. Πώς λοιπόν λέει «διότι όταν ήμασταν στη σάρκα, τα πάθη των αμαρτιών τα οποία προέρχονταν διά του νόμου ενεργούσαν στα μέλη μας», σαν να μην βρισκόταν πλέον ούτε ο ίδιος στη σάρκα ούτε εκείνοι στους οποίους τα έγραφε αυτά; Συνεπώς, κάνει λόγο για τον τρόπο ζωής που χαρακτηρίζεται από ακρασία, και όχι για αυτήν καθαυτήν τη σάρκα.

Διότι είναι συνήθειά του να ονομάζει σαρκικό τον άνθρωπο που ζει με αυτόν τον τρόπο, όπως ακριβώς ονομάζει ψυχικό άνθρωπο εκείνον που έχει καταστεί ανίκανος να ατενίσει την αλήθεια και τον φωτισμό του μυστηρίου. Ειδάλλως, ας ισχυριστούν ότι ούτε η ψυχή μπορεί καθόλου να σωθεί· διότι έχει γραφεί: «Ο ψυχικός άνθρωπος δεν αποδέχεται τα του πνεύματος του Θεού· διότι είναι μωρία γι' αυτόν· ενώ ο πνευματικός τα ανακρίνει όλα». Όπως λοιπόν εκεί εισάγεται κάποιος ως ψυχικός και κάποιος ως πνευματικός άνθρωπος, και ο μεν πνευματικός συγκαταλέγεται σε αυτούς που σώζονται, ο δε ψυχικός σε αυτούς που χάνονται, και βέβαια αυτό δεν σημαίνει ότι η ψυχή χάνεται, ενώ τα άλλα εκτός από την ψυχή σώζονται, έτσι ακριβώς και εδώ, όταν λέει ότι οι σαρκικοί και όσοι βρίσκονται στη σάρκα χάνονται και δεν μπορούν να αρέσουν στον Θεό, δεν αγωνίζεται να καταργήσει τη σάρκα, αλλά τον κατά σάρκα τρόπο ζωής. Προχωρώντας πιο κάτω και λέγοντας «όσοι είναι στη σάρκα δεν μπορούν να αρέσουν στον Θεό», αμέσως προσθέτει: «εσείς όμως δεν είστε στη σάρκα αλλά στο πνεύμα, εφόσον το πνεύμα του Χριστού κατοικεί μέσα σας» και μετά από λίγο: «και αν το πνεύμα εκείνου που ανέστησε τον Ιησού από τους νεκρούς κατοικεί μέσα σας, εκείνος που ανέστησε τον Χριστό από τους νεκρούς θα ζωοποιήσει και τα θνητά σας σώματα δια του πνεύματός του που ενοικεί μέσα σας. Άρα λοιπόν, αδελφοί, δεν είμαστε οφειλέτες στη σάρκα, ώστε να ζούμε κατά σάρκα. Διότι αν ζείτε κατά σάρκα, πρόκειται να πεθάνετε· αν όμως με το πνεύμα θανατώνετε τις πράξεις του σώματος, θα ζήσετε».

«καὶ ὅταν ἦλθαν στὴν Μυσία, δοκίμαζαν νὰ πορευθοῦν πρὸς τὴν Βιθυνία καὶ δὲν τοὺς ἄφησε τὸ Πνεῦμα», ὅπως θὰ ἔλεγε ὁ Χριστὸς «πορευθέντες βαπτίσατε ὅλα τὰ ἔθνη» ἢ «μὴ βαστάζετε σακίδιο, μήτε ράβδο, μήτε ὑποδήματα»· «οἱ ὁποῖοι (λέγει) ἔλεγαν στὸν Παῦλο μέσῳ τοῦ Πνεύματος νὰ μὴν ἀνεβαίνει στὰ Ἱεροσόλυμα», ἢ ὁ Ἄγαβος «αὐτὰ λέγει τὸ Πνεῦμα τὸ Ἅγιο, τὸν ἄνδρα στὸν ὁποῖο ἀνήκει ἡ ζώνη αὐτή», ὅμοιο μὲ αὐτὸ ποὺ εἶπε ὁ Παῦλος «ἐὰν ζητεῖτε ἀπόδειξη τοῦ Χριστοῦ ποὺ λαλεῖ μέσα μου» ἢ «νὰ θυμᾶστε τοὺς λόγους τοῦ Κυρίου, ὅτι ὁ ἴδιος εἶπε πὼς εἶναι καλὸ νὰ δίνει κανεὶς μᾶλλον παρὰ νὰ λαμβάνει»· «καὶ τώρα ἰδού, ἐγὼ δεμένος μὲ τὸ Πνεῦμα πορεύομαι», ὅπως θὰ ἔλεγε «ὁ Παῦλος, δέσμιος τοῦ Ἰησοῦ Χριστοῦ»· «ἐκτὸς τοῦ ὅτι τὸ Πνεῦμα διαμαρτύρεται σὲ ἐμένα σὲ κάθε πόλη λέγοντας», ὅμοιο μὲ τὸ νὰ λέει «ὁ Κύριος μαρτυρεῖ στὴν ψυχή μου ὅτι δὲν ψεύδομαι»· «ἐν δυνάμει κατὰ τὸ πνεῦμα τῆς ἁγιωσύνης», ὅμοιο μὲ τὸ νὰ λέει «ἅγιος εἶναι αὐτὸς ποὺ ἀναπαύεται ἐν ἁγίοις»· «καὶ ἡ περιτομὴ τῆς καρδιᾶς ἐν πνεύματι» ὅμοιο μὲ τὸ νὰ λέει «καὶ περιτμηθήκατε μὲ περιτομὴ ἀχειροποίητη, μὲ τὴν ἀπέκδυση τοῦ σώματος τῶν ἁμαρτιῶν διὰ τῆς περιτομῆς τοῦ Χριστοῦ»· «ἐὰν βέβαια τὸ Πνεῦμα τοῦ Θεοῦ κατοικεῖ μέσα σας», ὅμοιο μὲ τὸ νὰ λέει «καθὼς λάβατε τὸν Χριστό, νὰ περιπατεῖτε ἐν αὐτῷ»· καὶ «τὸ Πνεῦμα τοῦ Κυρίου ἐλάλησε μέσα μου καὶ ὁ λόγος του εἶναι στὸ στόμα μου» καὶ «ἔχοντας τὴν ἀπαρχὴ τοῦ Πνεύματος», ὅμοιο μὲ τὸ νὰ λέει «ἀπαρχὴ εἶναι ὁ Χριστός»· «ἀλλὰ τὸ ἴδιο τὸ Πνεῦμα ὑπερμεσιτεύει ὑπὲρ ἡμῶν», ὅμοιο μὲ τὸ νὰ λέει «ὁ ὁποῖος εἶναι στὰ δεξιὰ τοῦ Θεοῦ, ὁ ὁποῖος καὶ μεσιτεύει ὑπὲρ ἡμῶν»· «ὥστε νὰ γίνει ἡ προσφορὰ τῶν ἐθνῶν εὐπρόσδεκτη, ἁγιασμένη ἐν Πνεύματι Ἁγίῳ», ὅμοιο μὲ τὸ νὰ λέει «καὶ ὁ Κύριος νὰ σᾶς ἁγιάσει, ὥστε νὰ εἶστε εἰλικρινεῖς καὶ ἀπρόσκοπτοι κατὰ τὴν ἡμέρα τοῦ Χριστοῦ»· «σὲ ἐμᾶς δὲ τὸ ἀπεκάλυψε ὁ Θεὸς διὰ τοῦ Πνεύματός του», ὅμοιο μὲ τὸ νὰ λέει «ὅταν εὐδόκησε αὐτὸς ποὺ μὲ ξεχώρισε ἀπὸ τὴν κοιλιὰ τῆς μητέρας μου, διὰ τῆς χάριτός του νὰ ἀποκαλύψει τὸν Υἱό του σὲ ἐμένα»· «ἐμεῖς δὲ δὲν λάβαμε τὸ πνεῦμα τοῦ κόσμου, ἀλλὰ τὸ Πνεῦμα τὸ ἐκ τοῦ Θεοῦ», ὅμοιο μὲ τὸ νὰ λέει «δοκιμάζετε τὸν ἑαυτό σας ἂν ὁ Χριστὸς εἶναι μέσα σας»· «ναὸς τοῦ Θεοῦ εἶστε καὶ τὸ Πνεῦμα τοῦ Θεοῦ κατοικεῖ μέσα σας», ὅμοιο μὲ τὸ νὰ λέει «θὰ κατοικήσω ἀνάμεσά τους καὶ θὰ περπατήσω μαζί τους, καὶ θὰ εἶμαι Θεός τους καὶ αὐτοὶ θὰ εἶναι λαός μου». 6.

Επειδή όμως το να μην είναι αγέννητα αποτελεί κοινό γνώρισμα του Υιού και του Πνεύματος, προκειμένου να μη θεωρηθεί ότι υπάρχει κάποια σύγχυση ως προς την υπόσταση, είναι πάλι δυνατόν να ανευρεθεί αμιγής η διαφορά στα ιδιώματά τους, ώστε και το κοινό να διαφυλαχθεί και το προσωπικό ιδίωμα να μη συγχυθεί. Διότι ο μονογενής Υιός ονομάζεται από την Αγία Γραφή «εκ του Πατρός», και μέχρι αυτό το σημείο ο λόγος προσδιορίζει το ιδίωμά του. Το δε Άγιο Πνεύμα λέγεται και αυτό «εκ του Πατρός», αλλά επιμαρτυρείται ότι είναι και του Υιού· διότι λέγει: «εάν κάποιος δεν έχει το πνεύμα του Χριστού, αυτός δεν ανήκει σε αυτόν». Επομένως, το μεν Πνεύμα, που είναι εκ του Θεού, είναι και Πνεύμα του Χριστού· ο δε Υιός, που είναι εκ του Θεού, δεν είναι πλέον ούτε λέγεται ότι είναι και του Πνεύματος· ούτε αντιστρέφεται αυτή η σχετική ακολουθία, ώστε να είναι δυνατόν κατ' ισοτιμία να αντιστραφεί η φράση και, όπως ακριβώς λέμε το Πνεύμα του Χριστού, έτσι να ονομάσουμε και τον Χριστό (Χριστό) του Πνεύματος. Εφόσον λοιπόν, αυτό το ιδίωμα διακρίνει το ένα από το άλλο ξεκάθαρα και ασύγχυτα, και η ταυτότητα ως προς την ενέργεια μαρτυρεί το κοινό της φύσεως, εδραιώνεται και από τις δύο πλευρές η ευσεβής περί του Θείου αντίληψη, ώστε η Τριάδα και να αριθμείται σύμφωνα με τις υποστάσεις και να μη διασπάται σε ετεροφυή τμήματα. Ποια είναι, λοιπόν, η μανία των πνευματομάχων, οι οποίοι δογματίζουν ότι είναι δούλος ο Κύριος, για τους οποίους ούτε ο Παύλος είναι αξιόπιστος, όταν διαμαρτύρεται λέγοντας: «Ο δε Κύριος είναι το Πνεύμα»;

Αλλά και τα επόμενα του ευαγγελίου συμφωνούν με όσα έχουν ειπωθεί: «Τη δόξα που μου έδωσες, την έχω δώσει σε αυτούς»· διότι νομίζω ότι εδώ ονομάζει δόξα το Άγιο Πνεύμα, το οποίο έδωσε στους μαθητές μέσω του εμφυσήματος. Διότι δεν είναι δυνατόν να ενωθούν με άλλον τρόπο εκείνοι που βρίσκονται σε απόσταση μεταξύ τους, εάν δεν συμφύονται με την ενότητα του Πνεύματος: «Διότι εάν κάποιος δεν έχει το Πνεύμα του Χριστού, αυτός δεν ανήκει σε Αυτόν». Το δε Πνεύμα είναι η δόξα, καθώς λέει αλλού προς τον Πατέρα: «Δόξασέ με με τη δόξα που είχα κοντά σου από την αρχή, προτού να υπάρξει ο κόσμος». Διότι ο Θεός Λόγος, ο οποίος είχε τη δόξα του Πατέρα προ του κόσμου, επειδή κατά τις έσχατες ημέρες έγινε σάρκα, έπρεπε και η σάρκα, μέσω της ανακράσεώς της με τον Λόγο, να γίνει εκείνο ακριβώς που είναι ο Λόγος· και αυτό συμβαίνει με το να λάβει εκείνο που είχε ο Λόγος προ του κόσμου· αυτό δε ήταν το Άγιο Πνεύμα· διότι τίποτε άλλο δεν είναι προαιώνιο παρά μόνο ο Πατέρας, ο Υιός και το Άγιο Πνεύμα. Γι' αυτόν τον λόγο και εδώ λέει ότι: «Τη δόξα που μου έδωσες την έχω δώσει σε αυτούς, ώστε μέσω αυτής να ενωθούν με εμένα, και μέσω εμού με εσένα».

«Εάν κάποιος δεν έχει Πνεύμα Χριστού, αυτός δεν είναι δικός Του», και «το Πνεύμα του Θεού κατοικεί μέσα μας», και «όλοι ποτιστήκαμε με ένα Πνεύμα», και «εκείνος που προσκολλάται στον Κύριο είναι ένα πνεύμα με Αυτόν», και κατοικεί ο Χριστός στις καρδιές των πιστών διά του Πνεύματος, και «αφού ακούσατε τον λόγο της αλήθειας, στον οποίο αφού πιστέψατε, σφραγιστήκατε με το Άγιο Πνεύμα της επαγγελίας, το οποίο είναι ο αρραβώνας της κληρονομίας μας», και «από αυτό γνωρίζουμε ότι μένουμε σε Αυτόν και Αυτός σε εμάς, επειδή μας έδωσε από το Πνεύμα Του», και «δεν λάβατε», λέει, «πνεύμα δουλείας, αλλά πνεύμα υιοθεσίας».

Και ποιος θα δώσει όλον τον λαό του Κυρίου να είναι προφήτες, όταν ο Κύριος δώσει το Πνεύμα του επάνω τους;». Αυτό γνωρίζοντας ο Παύλος από την πείρα λέγει: «Εμείς δεν λάβαμε το πνεύμα του κόσμου, αλλά το Πνεύμα που προέρχεται από τον Θεό»· και προς τους αγίους που βρίσκονται στη Ρώμη: «Εσείς δεν είστε στη σάρκα, αλλά στο Πνεύμα, εφόσον το Πνεύμα του Θεού κατοικεί μέσα σας»· και προς τους Θεσσαλονικείς: «Ώστε λοιπόν εκείνος που αθετεί, δεν αθετεί άνθρωπο, αλλά τον Θεό, ο οποίος δίνει το Άγιο Πνεύμα του σε εμάς». Έχει ειπωθεί μάλιστα και από τον χρυσορρήμονα Πατέρα, και πριν από αυτόν από τον Μέγα Αθανάσιο, ότι πουθενά στη Γραφή δεν έχει ειπωθεί «το Πνεύμα που προέρχεται από τον Θεό», ούτε ο ίδιος ο Θεός είπε «το Πνεύμα μου», χωρίς να εννοεί αυτό ακριβώς, το Άγιο Πνεύμα. Αλλά ούτε μαζί με το «άγιο», είτε με την προσθήκη του άρθρου είτε χωρίς αυτήν —«Πνεύμα Άγιο» ή «το Πνεύμα το Άγιο»— έχει ποτέ λεχθεί για κάτι κτιστό, παρά μόνο παλαιότερα από τους Πνευματομάχους και τώρα από τον βαρλααμίτη Ακίνδυνο.

Προς τον διάκονο Νείλο 1563. Πνευματικούς αποκαλεί, σοφέ μου, ο Παύλος εκείνους που είναι κοσμημένοι με πνευματικό χάρισμα και όχι μόνο έχουν υπερβεί τη φύση, αλλά έχουν ανυψωθεί, διά της πίστεως, και πάνω από την αλληλουχία των λογισμών· ένας από αυτούς ήταν και ο ίδιος ο Παύλος, καθώς και εκείνοι προς τους οποίους έγραφε: «Δεν είστε υπό την εξουσία της σάρκας, αλλά του Πνεύματος, εφόσον το Πνεύμα του Θεού κατοικεί μέσα σας». Ψυχικούς πάλι —για τους οποίους έχει γραφεί: «Άνθρωποι ψυχικοί, που δεν έχουν Πνεύμα»— αποκαλεί εκείνους που στηρίζονται περισσότερο σε λογισμούς, συλλογισμούς και διανοητικές σκέψεις και νομίζουν ότι μέσω αυτών βρίσκουν το δίκαιο και το ωφέλιμο· τέτοιοι είναι οι σοφοί των Ελλήνων. Σαρκικούς, τέλος, αποκαλεί εκείνους που έχουν νικηθεί από τα πάθη της σάρκας, ονομάζοντάς τους από εκείνο που κυριαρχεί περισσότερο επάνω τους· τέτοιοι είναι όλοι οι μιαροί και ακάθαρτοι και όσοι μαίνονται για τις σαρκικές συνευρέσεις. Διότι, μολονότι και ο πνευματικός έχει σώμα και ψυχή, και ο ψυχικός σώμα, και ο σαρκικός ψυχή, εντούτοις ο καθένας ονομάζεται από εκείνο που κυριαρχεί μέσα του.

Άβυσσο φιλανθρωπίας μπορεί να δει κανείς σε τούτα τα σύντομα λόγια. Και είπε, λέει, ο Κύριος ο Θεός: «Δεν θα παραμείνει το Πνεύμα μου στους ανθρώπους αυτούς, επειδή είναι σάρκες». Πνεύμα εδώ ονόμασε την προνοητική Του δύναμη, προμηνύοντας ήδη την απώλειά τους. Και για να μάθεις ότι περί αυτού επρόκειτο, δες αυτό που ακολουθεί: «Επειδή αυτοί», λέει, «είναι σάρκες»· δηλαδή, επειδή έχουν αναλωθεί στις σαρκικές πράξεις, και δεν έχουν χρησιμοποιήσει όπως έπρεπε την ουσία της ψυχής, αλλά σαν να είναι ενδεδυμένοι μόνο με σάρκα και στερημένοι από ψυχή, έτσι καταναλώνουν τη ζωή τους. Διότι είναι πάντοτε συνήθεια της Θείας Γραφής να αποκαλεί σάρκα τους σαρκικούς, όπως και να ονομάζει άσαρκους τους ενάρετους, καθώς λέει ο Παύλος: «Εσείς όμως δεν είστε στη σάρκα»· όχι επειδή δεν έφεραν σάρκα, αλλά επειδή, αν και έφεραν σάρκα, ήταν ανώτεροι από τα σαρκικά φρονήματα. Όπως λοιπόν και σε αυτούς, επειδή περιφρονούσαν τα σαρκικά, έλεγε: «Εσείς όμως δεν είστε στη σάρκα»· έτσι και για τούτους, επειδή απασχολούνταν διαρκώς με τις σαρκικές πράξεις, τους ονόμασε σάρκες. Επειδή είναι σάρκες, δεν θα επιτρέψω πλέον να καταρυπαίνονται από τις αμαρτίες.

Ποιο είναι λοιπόν αυτό, και ποια είναι η δύναμη των αγαθών που αναφέρθηκαν, παρά το να ζει κανείς σύμφωνα με το πνεύμα; Γι’ αυτό λέει: «Να περιπατείτε σύμφωνα με το πνεύμα, και δεν πρόκειται να εκπληρώσετε την επιθυμία της σάρκας». Διότι η σάρκα επιθυμεί ενάντια στο πνεύμα, και το πνεύμα ενάντια στη σάρκα· αυτά τα δύο αντιτίθενται το ένα στο άλλο, ώστε να μην κάνετε εκείνα που θέλετε. Εδώ όμως επιτίθενται μερικοί λέγοντας ότι ο Απόστολος διαίρεσε τον άνθρωπο στα δύο, σαν να τον παρουσιάζει κατασκευασμένο από αντίθετες ουσίες, και υποδεικνύοντας ότι υπάρχει μάχη ανάμεσα στο σώμα και την ψυχή. Αλλά δεν είναι έτσι τα πράγματα, δεν είναι. Διότι εδώ δεν ονομάζει σάρκα το σώμα· επειδή, αν εννοεί αυτό, πώς στέκει λογικά η επόμενη φράση: «Διότι επιθυμεί», λέει, «ενάντια στο πνεύμα»; Και όμως, αυτό [το σώμα] δεν ανήκει σε εκείνα που κινούν, αλλά σε εκείνα που κινούνται, ούτε σε εκείνα που ενεργούν, αλλά σε εκείνα που δέχονται την ενέργεια· πώς λοιπόν επιθυμεί; Διότι η επιθυμία δεν προέρχεται από τη σάρκα, αλλά από την ψυχή. Γι’ αυτό και αλλού αναφέρει: «Η ψυχή μου είναι γεμάτη επιθυμία»· και, «τι επιθυμεί η ψυχή σου, και θα σου το κάνω;», καθώς και, «Μην πορεύεσαι σύμφωνα με την επιθυμία της ψυχής σου»· και πάλι, «Έτσι επιποθεί η ψυχή μου». Πώς λοιπόν λέει ο Παύλος: «Η σάρκα επιθυμεί ενάντια στο πνεύμα»; Συνηθίζει να ονομάζει σάρκα, όχι τη φύση του σώματος, αλλά την πονηρή προαίρεση, όπως όταν λέει: «Εσείς δεν είστε υποταγμένοι στη σάρκα, αλλά στο πνεύμα». Και πάλι: «Εκείνοι που ζουν κατά σάρκα δεν μπορούν να αρέσουν στον Θεό». Τι σημαίνει λοιπόν αυτό; Ότι πρέπει να θανατώσουμε τη σάρκα;

Διότι πρώτα υπήρξε η αμαρτία, και έπειτα ο θάνατος, και το «Γη είσαι, και εις γην θα επιστρέψεις»· τότε εισήλθε και το σμήνος των παθών. Διότι δεν είναι απλώς η δημιουργία από τη γη που καθιστά κάποιον χοϊκό, επειδή και ο Κύριος προερχόταν από την ίδια μάζα και το ίδιο φύραμα, αλλά το να πράττει γήινα έργα· όπως ακριβώς επουράνιο τον καθιστά το να επιδεικνύει έργα άξια των ουρανών. Αλλά προς τι ο περιττός κόπος για να αποδειχθεί αυτό; Διότι, προχωρώντας, ο ίδιος μας αποκαλύπτει το νόημα, λέγοντας τα εξής: «Τούτο δε λέγω, αδελφοί, ότι σάρκα και αίμα δεν πρόκειται να κληρονομήσουν τη βασιλεία του Θεού». Είδες πώς ερμηνεύει και πάλι τον εαυτό του, απαλλάσσοντάς μας από τον κόπο; Πράγμα το οποίο πράττει σε πολλά σημεία. Διότι εδώ ονομάζει σάρκα τις πονηρές πράξεις, κάτι που έχει κάνει και αλλού, όπως για παράδειγμα όταν λέει: «Εσείς όμως δεν είστε εν σαρκί»· και πάλι, «Εκείνοι δε που είναι εν σαρκί, δεν δύνανται να αρέσουν στον Θεό».

Πάλι το φρόνημα της σάρκας, δηλαδή η πονηρή πράξη, ανήκει σε αυτά που είναι πάντοτε κακά· διότι δεν υποτάσσεται στον νόμο του Θεού. Αν, λοιπόν, παραδώσεις την ψυχή και το σώμα στο ανώτερο, κατατάσσεσαι στη δική του μερίδα· αν πάλι τα παραδώσεις στο κατώτερο, καθίστασαι κοινωνός της συνεπακόλουθης απώλειας. Και τούτο δεν συμβαίνει εξαιτίας της φύσεως της ψυχής και της σάρκας, αλλά εξαιτίας της προαιρέσεως, η οποία είναι κυρίαρχη στο να επιλέγει ανάμεσα σε αυτά τα δύο. Και ότι τα πράγματα έχουν πράγματι κατ' αυτόν τον τρόπο, και πως όσα ειπώθηκαν δεν αποτελούν διαβολή της σάρκας, ας το εξετάσουμε με μεγαλύτερη ακρίβεια, χρησιμοποιώντας και πάλι την ίδια τη φράση. «Εσείς όμως δεν είστε στη σάρκα, αλλά στο πνεύμα», λέγει.

Και δηλώνοντας αυτό έλεγε: «Διότι η παρούσα ελαφρά θλίψη μας»· τόσο καλά είχε εκπαιδεύσει και τη σάρκα να συμπορεύεται με το πνεύμα. «Εάν πράγματι το Πνεύμα του Θεού κατοικεί μέσα σας». Αυτό το «εάν πράγματι», σε πολλά σημεία δεν το θέτει επειδή αμφιβάλλει, αλλά επειδή το πιστεύει ακράδαντα, και αντί του «επειδή ακριβώς», όπως όταν λέει: «Εάν πράγματι είναι δίκαιο ενώπιον του Θεού να ανταποδώσει θλίψη σε εκείνους που σας θλίβουν»· και πάλι: «Τόσα πολλά πάθατε μάταια; Εάν βέβαια είναι και μάταια».

«Εάν όμως κάποιος δεν έχει το Πνεύμα του Χριστού». Δεν είπε: «Εάν όμως εσείς δεν έχετε», αλλά μετέφερε το δυσάρεστο σε άλλους. «Αυτός δεν είναι δικός Του», λέγει. «Εάν όμως ο Χριστός είναι μέσα σας». Πάλι αναφέρει τον Χριστό σε σχέση με αυτούς. Και το μεν δυσάρεστο είναι σύντομο και τοποθετημένο στο μέσο· το δε επιθυμητό βρίσκεται και από τις δύο πλευρές και εκφράζεται με πολλά λόγια, ώστε να επισκιάσει εκείνο.

Η Γραφή συνηθίζει να ονομάζει κάποιους ανθρώπους και άψυχους: «Δεν θα παραμείνει το πνεύμα μου στους ανθρώπους αυτούς, επειδή είναι σάρκες». Μολονότι βέβαια είχαν ψυχή, επειδή όμως την περιέφεραν νεκρή, τους ονόμασε σάρκες. Διότι, όπως ακριβώς για τους ενάρετους, έστω κι αν έχουν σώμα, εντούτοις λέμε: «Είναι όλος ψυχή, είναι όλος πνεύμα», έτσι και για εκείνους που δεν είναι τέτοιοι ισχυριζόμαστε τα αντίθετα. Έτσι έλεγε και ο Παύλος: «Εσείς δεν είστε εν σαρκί», επειδή δεν έπρατταν τα έργα της σάρκας. Με τον ίδιο τρόπο και εκείνοι που ζουν μέσα στη σπατάλη και την τρυφή δεν ζουν εν ψυχή ούτε εν πνεύματι. «Αυτή δε που ζει μέσα στη σπατάλη, ενώ ζει, έχει πεθάνει», αναφέρει. Ακούστε εσείς οι γυναίκες που περνάτε όλο τον χρόνο σας σε διασκεδάσεις και μεθύσια, εσείς που παραβλέπετε τους φτωχούς που λιώνουν από την πείνα και πεθαίνουν, ενώ εσείς οι ίδιες πεθαίνετε διαρκώς εξαιτίας της τρυφής. Διότι προκαλείτε δύο θανάτους: τον θάνατο των θλιβομένων και τον δικό σας, και τους δύο εξαιτίας της αμετρίας. Εάν όμως συγκεράζατε τον δικό σας υπερβολικό χορτασμό με εκείνη την ανέχεια, θα χαρίζατε δύο ζωές. Γιατί διαρρηγνύεις το δικό σου στομάχι με την πολυφαγία; Γιατί καταστρέφεις το στομάχι του φτωχού με τη στέρηση;

Άκουσε τον Παύλο που λέει: «Εάν κάποιος δεν έχει το Πνεύμα του Χριστού, αυτός δεν ανήκει σε Αυτόν». Επομένως, καθένας που πιστεύει ορθά στον Πατέρα και τον Υιό και το Άγιο Πνεύμα, λέει τούτο: «Πίστεψα, γι' αυτό και μίλησα». Ας δούμε όμως και τον επόμενο στίχο, τι θέλει να πει, μετά το «Πίστεψα, γι' αυτό και μίλησα· Εγώ δε ταπεινώθηκα σφόδρα». Εκείνος βέβαια που δεν κατανοεί, θεωρεί ότι ο στίχος είναι ανακόλουθος· αλλά, εάν ο καθένας μας κατανοήσει, όπως ακριβώς κατανόησε και ο Δαβίδ, (θα δει ότι) για τον Θεό και για τον εαυτό του λέει: «Εγώ δε ταπεινώθηκα σφόδρα». Αφού αντίκρισε με τα μάτια της καρδιάς την ανέκφραστη και ανεκδιήγητη μεγαλειότητα του Θεού, ότι δηλαδή όσο διαφέρει ο ουρανός από ένα μυρμήγκι, τόσο διαφέρει ο Θεός από τον ίδιο τον άνθρωπο, κατανοώντας το αυτό και μένοντας έκπληκτος, λέει: «Εγώ δε ταπεινώθηκα σφόδρα». Το ίδιο διαπιστώνοντας και ο Αβραάμ, ότι δηλαδή σε σύγκριση με τον Θεό ο ίδιος είναι χώμα και στάχτη, έλεγε: «Εγώ όμως είμαι χώμα και στάχτη». Διότι οι υπερήφανοι, μη γνωρίζοντας τον Θεό, δεν γνωρίζουν ούτε τους εαυτούς τους τι είναι· πώς άλλωστε, αν δεν έχει γνωρίσει προηγουμένως τον Δημιουργό, θα μπορέσει να γνωρίσει τον εαυτό του, ότι είναι δηλαδή ένα πλάσμα;

Αυτοί, ακόμη και αν ομολογούν ότι ο Χριστός είναι Υιός του Θεού, εφόσον αρνούνται το Άγιο Πνεύμα, δεν έχουν ούτε τον Υιό, όπως μου μαρτυρεί ο Απόστολος λέγοντας: «Αν κάποιος δεν έχει το Πνεύμα του Χριστού, αυτός δεν ανήκει σε Αυτόν». «Τα άλλα», λέει, «έπεσαν στην καλή γη και έδιδαν καρπό, και άλλα μεν απέδιδαν τριάντα, άλλα εξήντα και άλλα εκατό». Αυτή είναι η αγαθή γη, η καρδιά των Ορθοδόξων, η οποία είναι απαλλαγμένη από τα αγκάθια των αιρετικών, η οποία καλλιεργήθηκε και, τρόπον τινά, αυλακώθηκε από τέλειους διδασκάλους, και η οποία δέχεται τα λόγια του Ευαγγελίου που αποτελούν σπόρους της ψυχής. Μια τέτοια καρδιά πρώτα βλαστάνει τη χλόη της πίστεως, έπειτα αναπτύσσει το στάχυ της ελπίδας και, τέλος, φανερώνει τον ώριμο καρπό της τέλειας αγάπης. Αυτούς τους τρεις καρπούς της ψυχής μνημονεύει και ο μακάριος Παύλος λέγοντας: «Πίστη, ελπίδα, αγάπη». Αυτός που πιστεύει αποδίδει τριάντα, αυτός που ελπίζει αποδίδει εξήντα, αυτός που τελειοποιείται στην αγάπη αποδίδει εκατό· αυτός που χρίεται αποδίδει τριάντα, αυτός που κατέρχεται στο ύδωρ αποδίδει εξήντα, αυτός που τελειοποιείται στο μυστήριο αποδίδει εκατό.

Και πάλι εδώ εννοεί τις κοσμικές και σαρκικές αντιλήψεις· γι' αυτό είναι φανερό ότι και το «Εγώ δεν είμαι εκ του κόσμου τούτου», δεν σημαίνει ότι δεν προσέλαβε σάρκα, αλλά ότι βρίσκεται μακριά από τη δική τους πονηρία. Διότι και για τους μαθητές λέει ότι δεν είναι εκ του κόσμου· και όμως εκείνοι είχαν σάρκα. Όπως ακριβώς λοιπόν ο Παύλος, λέγοντας «δεν είστε εν σαρκί», δεν εννοεί ότι αυτοί είναι ασώματοι, έτσι και ο Κύριος, λέγοντας ότι οι μαθητές δεν είναι εκ του κόσμου, δεν μαρτυρεί γι' αυτούς τίποτε άλλο παρά την κατά Θεόν φιλοσοφία τους.

Αυτήν την αγάπη δεν την έχουν όσοι αποκαλούν το Πνεύμα κτίσμα ή δημιούργημα, έστω και αν δίνουν την εντύπωση ότι ομολογούν και αγαπούν τον Πατέρα. Διότι, αν κάποιος δεν έχει το Πνεύμα του Χριστού, αυτός δεν ανήκει σε Αυτόν. Όσοι, λοιπόν, φρονούν ορθόδοξα περί του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος, και διαφυλάσσουν την προς αλλήλους αγάπη, αυτοί έχουν αποκτήσει το τέλειο της αγάπης. Η αγάπη ομολογεί τον Πατέρα, προσκυνεί τον Υιό και δοξολογεί το Άγιο Πνεύμα· η αγάπη δεν διαιρεί τη συμφωνία της Τριάδος. Ω αγάπη, σύμβιε των αγγέλων, σύντροφε των πατέρων, σύσκηνε των προφητών, σύναθλε των μαρτύρων, σύγχορε των αποστόλων, σύνδεσμε της Εκκλησίας.

Δεν λέγει όμως αυτό, ότι δηλαδή είναι αδύνατον ο πονηρός να γίνει καλός· αλλά ότι είναι αδύνατον, εφόσον παραμένει πονηρός, να υποταχθεί στον Θεό. Εάν όμως μεταστραφεί, είναι εύκολο να γίνει καλός και να υποταχθεί, και, για να επιβεβαιωθεί η αλήθεια του λόγου αυτού, η ιστορία είναι γεμάτη από παραδείγματα. Ο Παύλος από διώκτης έγινε κήρυκας της αλήθειας, ο ληστής βρέθηκε στα δέντρα του παραδείσου· ο Μανασσής, οι Νινευίτες και άλλοι αναρίθμητοι. «Όσοι όμως βρίσκονται στη σάρκα δεν μπορούν να αρέσουν στον Θεό.» Με τον όρο σάρκα πάλι εννοεί τον σαρκικό και κοσμικό βίο, ο οποίος είναι γεμάτος από τρυφή και ασωτία και καθιστά ολόκληρο τον άνθρωπο σάρκα. «Εσείς όμως δεν βρίσκεστε στη σάρκα, αλλά στο Πνεύμα.» Δείχνει ότι αυτός που ζει ορθά δεν βρίσκεται καν στο σώμα, αλλά, σαν να περπατά ακόμη στη γη, πολιτεύεται στον ουρανό. «Εφόσον το Πνεύμα του Θεού κατοικεί μέσα σας.» Τη λέξη «εφόσον» (εἴπερ) τη χρησιμοποιεί σε πολλά σημεία, όχι για να εκφράσει αμφιβολία, αλλά με πολλή βεβαιότητα, και αντί της λέξης «επειδή ακριβώς» (ἐπείπερ), όπως όταν λέγει: «Εφόσον είναι δίκαιο ενώπιον του Θεού να ανταποδώσει θλίψη σε εκείνους που μας θλίβουν». Αντί να πει δηλαδή, «επειδή ακριβώς αυτό είναι δίκαιο». «Εάν όμως κάποιος δεν έχει το Πνεύμα του Χριστού, αυτός δεν ανήκει σε Αυτόν.» Δεν είπε, «εάν όμως εσείς δεν το έχετε», αλλά μετέφερε αυτό το δυσάρεστο σε άλλους. «Εάν όμως ο Χριστός είναι μέσα σας.» Πάλι (αναφέρει) τον Χριστό για εκείνους, αυξάνοντας σε αυτούς την πνευματική ευφροσύνη και τον πόθο για Αυτόν. «Το μεν σώμα είναι νεκρό εξαιτίας της αμαρτίας.»

Συγχρόνως δε εισάγει και τον λόγο περί του τρόπου ζωής. «Διότι σάρκα και αίμα δεν μπορούν να κληρονομήσουν τη βασιλεία του Θεού.» Σάρκα και αίμα εδώ ονομάζει τις πονηρές πράξεις, όπως όταν λέει: Εσείς όμως δεν είστε εν σαρκί. Και πάλι: Όσοι είναι εν σαρκί δεν μπορούν να αρέσουν στον Θεό. «Ούτε η φθορά κληρονομεί την αφθαρσία. Ιδού, σας λέω ένα μυστήριο· δεν θα κοιμηθούμε μεν όλοι, αλλά όλοι θα αλλάξουμε.» Δηλαδή, η κακία (δεν κληρονομεί) εκείνη τη δόξα, και την απόλαυση των άφθαρτων αγαθών. «Εν ατόμω.» Δηλαδή, σε μια σύντομη χρονική ροπή. «Σε ριπή οφθαλμού, με την έσχατη σάλπιγγα· διότι θα σαλπίσει, και οι νεκροί θα αναστηθούν άφθαρτοι.» Αυτό αποτελεί ερμηνεία του πρώτου· είναι σαν να λέει όσο χρόνο χρειάζεται μόνο για να κλείσει κανείς τα μάτια του. «Και εμείς θα αλλάξουμε.» Αυτό το λέει για εκείνους που θα βρεθούν τότε ζωντανοί. «Διότι πρέπει αυτό το φθαρτό να ντυθεί την αφθαρσία, και αυτό το θνητό να ντυθεί την αθανασία. Όταν δε αυτό το φθαρτό ντυθεί την αφθαρσία, και αυτό το θνητό ντυθεί την αθανασία, τότε θα εκπληρωθεί ο γραμμένος λόγος:» Πάλι επιστρέφει στο παράδειγμα και στον λόγο περί της αναστάσεως, αφήνοντας τα περί του τρόπου ζωής. «Καταπόθηκε ο θάνατος εις νίκος. Πού είναι, θάνατε, η νίκη σου; Πού είναι, άδη, το κεντρί σου; Το δε κεντρί του θανάτου είναι η αμαρτία.» Πάλι η απόδειξη προέρχεται από προφητεία. «Η δε δύναμη της αμαρτίας είναι ο νόμος.»

Πρέπει να γνωρίζουμε ότι για τον Πατέρα δεν λέμε ότι προέρχεται από κανέναν· τον ονομάζουμε όμως Πατέρα του Υιού. Τον δε Υιό δεν τον ονομάζουμε αίτιο ούτε Πατέρα· λέμε όμως ότι προέρχεται εκ του Πατρός και ότι είναι Υιός του Πατρός. Το δε Άγιο Πνεύμα και λέμε ότι προέρχεται εκ του Πατρός και το ονομάζουμε Πνεύμα του Πατρός· δεν λέμε όμως ότι το Πνεύμα προέρχεται εκ του Υιού, αλλά το ονομάζουμε Πνεύμα του Υιού («διότι αν κάποιος δεν έχει Πνεύμα Χριστού», λέει ο θείος απόστολος) και ομολογούμε ότι φανερώθηκε και μεταδόθηκε σε εμάς διά του Υιού (διότι «ενεφύσησε» και είπε στους μαθητές του: «Λάβετε Πνεύμα Άγιον»). Όπως ακριβώς από τον ήλιο προέρχεται και η ακτίνα και η λάμψη (αφού αυτός είναι η πηγή και της ακτίνας και της λάμψης), διά της ακτίνας όμως μεταδίδεται σε εμάς η λάμψη, και αυτή είναι που μας φωτίζει και στην οποία μετέχουμε. Τον δε Υιό δεν τον λέμε ούτε ότι είναι του Πνεύματος, ούτε βεβαίως ότι προέρχεται εκ του Πνεύματος.

Αν και όλοι οι άνθρωποι έχουν μία και την αυτή φύση ψυχής, καθώς και την αυτή ουσία της σαρκός, άλλοι μεν ονομάζονται σαρκικοί, άλλοι δε δούλοι της αμαρτίας· άλλοι ελεύθεροι από την αμαρτία, άλλοι βρίσκονται εν σαρκί, άλλοι όχι εν σαρκί, καίτοι έχουν σάρκα, αλλά εν πνεύματι· άλλοι ζουν μεν εν Χριστώ, έχοντας πεθάνει ως προς την αμαρτία, ενώ άλλοι ζουν μεν στην αμαρτία, έχοντας πεθάνει ως προς τον Χριστό. Και πάλι, άλλοι έλαβαν ονόματα άλογων ζώων, είτε ήμερων είτε, τουναντίον, αγριότατων, ανάλογα με τη διαμόρφωση του ήθους τους.

Επιπλέον, «ορθώς μίλησε το Άγιο Πνεύμα μέσω του προφήτη Ησαΐα προς τους πατέρες μας». Στην δε προς Ρωμαίους επιστολή αναφέρεται: «ο οποίος αναδείχθηκε Υιός του Θεού με δύναμη, σύμφωνα με το Πνεύμα της αγιοσύνης. Και ο νόμος του Πνεύματος της ζωής εν Χριστώ Ιησού με ελευθέρωσε από τον νόμο της αμαρτίας και του θανάτου. Εσείς όμως δεν ζείτε κατά σάρκα, αλλά κατά Πνεύμα, εφόσον το Πνεύμα του Θεού κατοικεί μέσα σας. Και αν το Πνεύμα εκείνου που ανέστησε τον Ιησού από τους νεκρούς κατοικεί μέσα σας, αυτός που ανέστησε τον Χριστό από τους νεκρούς θα δώσει ζωή και στα θνητά σας σώματα, μέσω του Πνεύματός του που κατοικεί μέσα σας. Διότι όσοι οδηγούνται από το Πνεύμα του Θεού, αυτοί είναι Υιοί του Θεού. Και το ίδιο το Πνεύμα συμμαρτυρεί στο δικό μας πνεύμα ότι είμαστε τέκνα του Θεού, και συγκληρονόμοι του Χριστού. Ομοίως δε και το Πνεύμα μας συμπαραστέκεται στις αδυναμίες μας. Διότι το τι να προσευχηθούμε όπως πρέπει δεν το γνωρίζουμε, αλλά το ίδιο το Πνεύμα μεσιτεύει για εμάς με στεναγμούς αλάλητους. Εκείνος δε που ερευνά τις καρδιές γνωρίζει ποιο είναι το φρόνημα του Πνεύματος».

Όπως, για παράδειγμα, αυτό που λέει στο όγδοο κεφάλαιο της προς Ρωμαίους επιστολής ο θειότατος Παύλος, το «αν κάποιος δεν έχει το Πνεύμα του Χριστού, αυτός δεν ανήκει σε Αυτόν»· και αυτό που αναφέρει στο ίδιο κεφάλαιο προς τους ίδιους, «εκείνους που προγνώρισε ο Θεός, αυτούς και προόρισε να γίνουν σύμμορφοι με την εικόνα του Υιού του»· και αυτό που γράφει στο τέταρτο κεφάλαιο της προς Γαλάτας, το «επειδή δε είστε Υιοί, εξαπέστειλε ο Θεός το Πνεύμα του Υιού του στις καρδιές σας, το οποίο κράζει: αββά, ο Πατήρ»· και αυτό στη δεύτερη προς Θεσσαλονικείς, το «τον οποίο ο Κύριος Ιησούς θα εξολοθρεύσει με το Πνεύμα του στόματός του»· το «δύναμη εξερχόταν από αυτόν και θεράπευε τους πάντες», όπως αναφέρει ο Λουκάς στο έκτο κεφάλαιο του Ευαγγελίου του· το «αν όμως εγώ με το δάχτυλο του Θεού εκβάλλω τα δαιμόνια, τότε έφτασε σε εσάς η βασιλεία του Θεού», που λέει ο Κύριος στο ενδέκατο κεφάλαιο του ιδίου Ευαγγελίου· το «όλα τα δικά μου είναι δικά σου, και τα δικά σου είναι δικά μου»· το «όλα όσα έχει ο Πατήρ είναι δικά μου»· το «εγώ και ο Πατήρ είμαστε ένα»· το «εγώ βρίσκομαι μέσα στον Πατέρα, και ο Πατήρ μέσα σε εμένα»· το «εμφύσησε και είπε στους μαθητές, λάβετε Πνεύμα Άγιον»· το «εκείνος θα με δοξάσει, διότι θα λάβει από το δικό μου και θα σας το αναγγείλει»· και το «τον οποίο εγώ θα σας στείλω από τον Πατέρα», τα οποία περιέχονται στο κατά Ιωάννην Ευαγγέλιο. Διότι όλα αυτά αποβλέπουν σε έναν σκοπό: να καταδείξουν τη συμφυΐα του Παρακλήτου με τον Υιό, και το ίσο και ταυτόσημο της ουσίας και της ενέργειας που έχει με τον Θεό· και αυτό είναι προφανές από τα παραπάνω χωρία.

Αυτό σημαίνει και το ρητό: «αν κάποιος δεν έχει το Πνεύμα του Χριστού, αυτός δεν ανήκει σε αυτόν»· διότι λέει ο Μέγας Βασίλειος στο δέκατο όγδοο κεφάλαιο προς τον Αμφιλόχιο: «αλλά ονομάζεται και Πνεύμα του Χριστού, επειδή είναι οικείο ως προς τη φύση με αυτόν»· και πάλι: «την μεν οικειότητα του Πνεύματος προς τον Πατέρα την κατανοώ, επειδή εκπορεύεται από τον Πατέρα, την δε οικειότητά του προς τον Υιό, επειδή ακούω να λέγεται, “αν κάποιος δεν έχει το Πνεύμα του Χριστού, αυτός δεν ανήκει σε αυτόν”»· ώστε η μεν οικείωση του Παρακλήτου Πνεύματος προς τον Πατέρα είναι οικείωση και κατά την αιτία και κατά την ουσία, ενώ η οικείωσή του προς τον Υιό δεν είναι κατά την αιτία, αλλά μόνο κατά την ουσία· όπως ακριβώς άρα και η οικείωση του Υιού προς τον Πατέρα είναι και κατά την αιτία και ταυτόχρονα κατά την ουσία, ενώ η οικείωσή του προς το Πνεύμα είναι μόνο κατά την ουσία και όχι κατά την αιτία, όπως αναφέρει εδώ ο δάσκαλος.

ΙΘ΄. Από την Προς Ρωμαίους Επιστολή: Εσείς όμως δεν βρίσκεστε στη σάρκα, αλλά στο πνεύμα, εφόσον το Πνεύμα του Θεού κατοικεί μέσα σας. Εάν δε κάποιος δεν έχει το Πνεύμα του Χριστού, αυτός δεν ανήκει σε Αυτόν· εάν όμως ο Χριστός είναι μέσα σας, το μεν σώμα είναι νεκρό εξαιτίας της αμαρτίας, το δε πνεύμα είναι ζωή εξαιτίας της δικαιοσύνης· εάν δε το Πνεύμα Εκείνου που ανέστησε τον Ιησού από τους νεκρούς κατοικεί μέσα σας, Αυτός που ανέστησε τον Ιησού Χριστό από τους νεκρούς θα ζωοποιήσει και τα θνητά σας σώματα μέσω του Πνεύματός Του που κατοικεί μέσα σας.

30. Της Πρώτης Οικουμενικής Συνόδου. Η δε πρώτη αγία και οικουμενική σύνοδος αποκρίθηκε τα εξής προς τον φιλόσοφο που απορούσε, διά του μακαρίου Λεοντίου Καισαρείας: «Να δέχεσαι μία θεότητα του Πατρός που γέννησε τον Υιό ανεκφράστως, και του Υιού που γεννήθηκε από αυτόν, και του Αγίου Πνεύματος που εκπορεύεται από τον ίδιο τον Πατέρα, το οποίο όμως είναι ίδιον του Υιού, καθώς λέει ο θείος Απόστολος: Εάν κάποιος δεν έχει το Πνεύμα του Χριστού, αυτός δεν είναι δικός του». 31. Της Δεύτερης Οικουμενικής Συνόδου. Αλλά και η δεύτερη σύνοδος δογμάτισε ανακηρύσσοντας θεοπρεπώς το Άγιο Πνεύμα «Κύριο και ζωοποιό, το οποίο εκπορεύεται από τον Πατέρα, και συμπροσκυνείται και συνδοξάζεται μαζί με τον Πατέρα και τον Υιό».

ΛΒ'. Του αγίου Βασιλείου, από τον λόγο κατά Αρειανών, Σαβελλιανών και Ευνομιανών, του οποίου η αρχή είναι: «Μάχεται ο ιουδαϊσμός με τον ελληνισμό»: Όσα λοιπόν λέγαμε για τον Υιό, ότι δηλαδή πρέπει να ομολογούμε το δικό του ξεχωριστό πρόσωπο, αυτό έχουμε να πούμε και για το Άγιο Πνεύμα. Διότι το Πνεύμα δεν είναι το ίδιο με τον Πατέρα επειδή έχει γραφτεί «ο Θεός είναι Πνεύμα», ούτε πάλι ο Υιός και το Πνεύμα είναι ένα πρόσωπο, επειδή έχει λεχθεί: «Εάν κάποιος δεν έχει το Πνεύμα του Χριστού, αυτός δεν ανήκει σε Αυτόν».

35. Και πάλι: Εγώ γνωρίζω μεν το Πνεύμα μαζί με τον Πατέρα, όχι όμως το Πνεύμα ως Πατέρα. Και το παρέλαβα μαζί με τον Υιό, όχι όμως να ονομάζεται Υιός. Αλλά τη μεν οικειότητα προς τον Πατέρα την κατανοώ, επειδή εκπορεύεται από τον Πατέρα, τη δε οικειότητα προς τον Υιό, επειδή ακούω: Εάν κάποιος δεν έχει το Πνεύμα του Χριστού, αυτός δεν είναι δικός Του.

Διότι, λέει, αν κάποιος δεν έχει το Πνεύμα του Χριστού, αυτός δεν είναι δικός Του. Επομένως, το Πνεύμα, εφόσον προέρχεται από τον Θεό, είναι και Πνεύμα του Χριστού· ο Υιός όμως, αν και προέρχεται από τον Θεό, δεν είναι ούτε λέγεται του Πνεύματος, ούτε αντιστρέφεται αυτή η σχετική ακολουθία, ώστε να μπορεί εξίσου, με την ανάλυση, να αντιστραφεί η διατύπωση και, όπως λέγεται Πνεύμα Χριστού, έτσι να ονομαστεί και Χριστός του Πνεύματος.

Και αν τότε, πριν από τον νόμο και τους προφήτες, ο Θεός δεν ανέχθηκε να κατοικεί το Πνεύμα του σε αυτούς, πώς θα ανεχθεί τώρα, μετά τον νόμο και τους προφήτες και την παρουσία του Χριστού και τις σωτήριες εντολές και τις μεγάλες υποσχέσεις και τις φοβερές απειλές και τα κηρύγματα των αποστόλων και τις αποκαλύψεις των ιερών διδασκάλων, όταν εμείς αμαρτάνουμε, να κατοικεί το Πνεύμα του μέσα μας; Δεν θα πει μάλλον και σε εμάς το «δεν θα κατοικήσει το πνεύμα μου στους ανθρώπους αυτούς, επειδή είναι σάρκες»; Αυτό μαρτυρεί και ο θείος απόστολος, ότι «το φρόνημα της σάρκας είναι έχθρα προς τον Θεό, διότι δεν υποτάσσεται στον νόμο του Θεού». Και «αν κάποιος», λέει, «δεν έχει το πνεύμα του Χριστού, αυτός δεν ανήκει σε Αυτόν· αν όμως ο Χριστός είναι μέσα μας, το μεν σώμα είναι νεκρό εξαιτίας της αμαρτίας, το δε πνεύμα είναι ζωή εξαιτίας της δικαιοσύνης».

Αλλά, ω της ανείπωτης ζημίας! Διότι μετά από εκείνη τη διαβολική σκευωρία και παράβαση, σαν ασύνετος, προσπαθούσε να κρυφτεί από τον Δημιουργό Θεό. Εμείς όμως, ακούγοντας αυτά, αδελφοί, ας αναλογιζόμαστε συνεχώς πώς η αμαρτία γίνεται καθημερινά αιτία ντροπής και γύμνιας, και είναι τόσο μεγάλο κακό, ώστε να αποπλανά και να αποδιώχνει τους εργάτες της από το πρόσωπο του Θεού. Και ας προσέχουμε καλά τους εαυτούς μας για να μην αιχμαλωτιστούμε στις παγίδες της, αλλά ας προφυλάξουμε τον εαυτό μας από το πρόσωπό της, και ας μην κυριευόμαστε από τα γήινα και εμπαθή θελήματα της σάρκας, υπακούοντας στον θείο Παύλο που λέει ότι «το φρόνημα της σάρκας είναι έχθρα προς τον Θεό· διότι δεν υποτάσσεται στον νόμο του Θεού· και όσοι ζουν σύμφωνα με τη σάρκα δεν μπορούν να αρέσουν στον Θεό». Και πάλι: «Αν κάποιος», λέει, «δεν έχει το Πνεύμα του Χριστού, αυτός δεν ανήκει σε Αυτόν».

Ονομάζεται και πνεύμα Χριστού και νους Χριστού το Άγιο Πνεύμα· διότι ο μεν Πέτρος, μνημονεύοντας τους προφήτες, λέει το εξής: το πνεύμα του Χριστού που βρισκόταν μέσα τους· ο δε Παύλος λέει στους Φιλιππησίους: διά της δικής σας δεήσεως και της επιχορηγίας του πνεύματος του Ιησού Χριστού, στους Ρωμαίους: Εάν κάποιος δεν έχει πνεύμα Χριστού, αυτός δεν ανήκει σε Αυτόν, και στους Κορινθίους, αφού προηγουμένως είπε: Εμείς δεν λάβαμε το πνεύμα του κόσμου, αλλά το πνεύμα που προέρχεται από τον Θεό, προχωρώντας παρακάτω αναφωνεί: Εμείς όμως έχουμε νουν Χριστού, ονομάζοντας νουν Χριστού αυτό ακριβώς που αποκάλεσε πνεύμα προερχόμενο από τον Θεό.

Επομένως, αυτό δεν είναι εμφύσημα του Κυρίου ούτε ενέργεια που επιτελείται από αυτόν και τώρα. Αλλά, όπως ακριβώς φαίνεται ορθό και στον θείο Κύριλλο, είναι «ενέργεια φυσική και ουσιώδης και ενυπόστατη», όπως και ο Υιός είναι δύναμη που από τη θεία, δηλαδή την πατρική, ουσία «προέρχεται και παραμένει σε αυτήν και απεργάζεται όλα τα έργα του Θεού». «Αλλά το Πνεύμα», λέει, «ονομάζεται και του Υιού και του Χριστού. Διότι εξαπέστειλε ο Θεός το Πνεύμα του Υιού του στις καρδιές μας. Και πάλι: εάν κάποιος δεν έχει Πνεύμα Χριστού. Πώς λοιπόν, εφόσον είναι του Υιού, δεν θα μπορούσε να λεχθεί ότι είναι και εκ του Υιού;» Θα ήταν βέβαια δυνατόν σε εμάς να απαντήσουμε σε αυτό, ότι εκείνο που απεστάλη στις καρδιές μας και το Πνεύμα που εμείς, οι ανήκοντες στον Χριστό, λάβαμε από τον Χριστό και έχουμε —αυτό που λέγεται ότι κτίζεται και εγκαινιάζεται στα έγκατά μας ως θείο και πνευματικό χάρισμα— δεν είναι ολόκληρο εκείνο το Πνεύμα που εξαιωνίως συνυπάρχει με τον Πατέρα και τον Υιό και το οποίο είναι αχώρητο από όλη την κτίση, αλλά η απορροή και η μετουσία που καταβαίνει από εκεί προς εμάς, σύμφωνα με τη διάκριση που ήδη παραδόθηκε από τον μέγα Αθανάσιο περί αυτού. Και, λέγοντας αυτά, να απαλλαγούμε από περαιτέρω συζητήσεις. Ας υποτεθεί όμως και ας θεωρηθεί δεδομένο ότι το ίδιο το ενυπόστατο Πνεύμα ονομάζεται του Υιού, ώστε, όπως ακριβώς ο Υιός είναι και ονομάζεται ίδιος Λόγος του Πατέρα, έτσι και το Άγιο Πνεύμα ονομάζεται ίδιο Πνεύμα του Υιού.

Αντίθεση. Αλλά εάν, λέγει, το Πνεύμα δεν εκπορεύεται από τον Υιό, πώς το εμφύσημα του Υιού έχει ονομαστεί Άγιο Πνεύμα; Διότι εμφύσησε, λέγει, και λέγει στους μαθητές: «Λάβετε Πνεύμα Άγιον». Λύση. Μόνο αυτό ρωτάς ή και τα υπόλοιπα; Πώς έχει ονομαστεί Πνεύμα Χριστού; Διότι εάν κάποιος, λέγει, δεν έχει Πνεύμα Χριστού, αυτός δεν ανήκει στον Χριστό· και ο προφήτης λέγει: «Με τον λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί, και με το πνεύμα του στόματός του όλη η δύναμή τους»· διότι ήδη σε άκουσα να αποκαλείς τον Λόγο στόμα του Κυρίου. Εγώ όμως θα σου υπενθυμίσω και την Παλαιά Πλάση, ώστε, συγκεντρώνοντας περισσότερη ύλη για την απορία, να ανάψω μεγαλύτερο τον πυρσό της λύσης· και να κατακάψω όλα τα φρικώδη σου προβλήματα με το ακαταμάχητο πυρ του Πνεύματος της αλήθειας. Διότι έπλασε, λέγει, ο Θεός τον άνθρωπο παίρνοντας χώμα από τη γη· «και εμφύσησε στο πρόσωπό του πνοή ζωής· και έγινε ο άνθρωπος ζωντανή ψυχή». Μήπως τάχα, κατά συνέπεια, θα πεις ότι και εκεί το εμφύσημα είναι το Άγιο Πνεύμα;

Ο ίδιος λόγος θα ταίριαζε να λεχθεί και για το πρώτο εμφύσημα, ότι δηλαδή ούτε εκείνο ήταν το ίδιο το Άγιο Πνεύμα, αλλά έλλαμψη της θείας χάριτος που καταύγαζε το πρόσωπο του πρωτοπλάστου και του ενέπνεε ζωτική δύναμη. Αυτήν, επειδή την χάσαμε εξαιτίας της παραβάσεως, παραδίδοντας εκούσια τους εαυτούς μας στον θάνατο λόγω της αμαρτίας, μας την επιστρέφει πάλι ο Πλάστης με το δεύτερο εμφύσημά Του, εμπιστευόμενος στους μύστες την εξουσία της αφέσεως των αμαρτιών· διότι αυτήν είχαμε ανάγκη έως τώρα, για να λυθεί η καταδίκη του θανάτου. Και αυτά μεν έχουν κατ' αυτόν τον τρόπο· στο εξής δε, θα πρέπει να εξετάσουμε τι είναι το «πνεύμα Χριστού», το οποίο όποιος δεν το έχει, δεν ανήκει στον Χριστό, και τι είναι το «πνεύμα του στόματος του Κυρίου», το οποίο στερέωσε τις δυνάμεις των ουρανών. Και αν αυτό δεν είναι τίποτε άλλο παρά το Άγιο Πνεύμα, πώς, ενώ είναι του Υιού, δεν εκπορεύεται και εκ του Υιού; Διότι αυτό το κρησφύγετο φαίνεται ότι έχει απομείνει πλέον ως φρούριο στους αντιπάλους· το οποίο, όταν αλωθεί και κατασκαφεί —διότι αυτό το προλέγω έχοντας πεποίθηση στο Πνεύμα— δεν γνωρίζω σε ποιο άλλο θα καταφύγουν. Θα ήταν λοιπόν δυνατόν να ειπωθεί, ότι ως «Πνεύμα Χριστού» έχει ονομαστεί η αλάνθαστη κατά Χριστόν γνώση, η οποία αντιδιαστέλλεται προς το πνεύμα της πλάνης· για το οποίο λέει ο Ησαΐας: «Θα λάβουν γνώση αυτοί που πλανώνται στο πνεύμα»· και ότι, εάν κάποιος δεν έχει αυτήν τη γνώση, εννοώ δηλαδή την κατά Χριστόν, δεν ανήκει στον Χριστό.