Πατερικές αναφορές στο ΔΑΝΙΗΛ (Σωσάννα) 1:42

Και ότι ο λόγος αυτός είναι αληθινός, άκουσε: «Φώναξε», λέει, «η Σωσάννα και αναστενάζοντας είπε: Θεέ αιώνιε, εσύ που γνωρίζεις τα κρυφά, που γνωρίζεις τα πάντα πριν από τη γένεσή τους, εσύ γνωρίζεις ότι καταθέτουν ψευδείς μαρτυρίες εναντίον μου· και ιδού, πεθαίνω χωρίς να έχω κάνει τίποτα. Κύριε και Θεέ μου, έκανα εγώ αυτό;». Επειδή λοιπόν η συκοφαντία περιβάλλεται την τυραννία και πολλές φορές παρασύρει τις ακοές του πλήθους, εάν συκοφαντηθείς, επειδή μόνος σου δεν έχεις τη δύναμη να πείσεις τους πάντες, άφησέ τους όλους και τρέξε προς τον Μόνο, και καλώντας τον ως μάρτυρα της αθωότητάς σου, θα τον βρεις να σε βοηθά όπως ακριβώς τη Σωσάννα και τον Ιωσήφ....``` </body></html>

Διότι ο μεν Ησαΐας λέγει: «Θεός αιώνιος, αυτός που κατασκεύασε τα άκρα της γης»· η δε Σωσάννα έλεγε: «Ο Θεός ο αιώνιος»· ο δε Βαρούχ έγραφε: «Θα κράξω προς τον αιώνιο στις ημέρες μου»· και λίγο μετά: «Διότι εγώ ήλπισα στον αιώνιο για τη σωτηρία σας, και μου ήλθε χαρά από τον Άγιο». Επειδή δε και γράφοντας προς τους Εβραίους ο Απόστολος λέγει: «Ο οποίος, όντας απαύγασμα της δόξας και χαρακτήρας της υποστάσεώς του»· ψάλλει δε και ο Δαβίδ στον ογδοηκοστό ένατο ψαλμό: «Και η λαμπρότητα του Κυρίου ας είναι επάνω μας», και: «Στο φως σου θα δούμε φως»· ποιος είναι τόσο ανόητος, ώστε να αμφιβάλλει για το ότι ο Υιός υπάρχει πάντοτε; Διότι πότε είδε κανείς φως χωρίς τη λαμπρότητα του απαυγάσματός του, ώστε να πει και για τον Υιό ότι «υπήρξε καιρός που δεν υπήρχε», ή ότι «πριν γεννηθεί δεν υπήρχε»; Και αυτό επίσης που λέγεται στον εκατοστό τεσσαρακοστό τέταρτο ψαλμό προς τον Υιό: «Η βασιλεία σου είναι βασιλεία όλων των αιώνων», δεν επιτρέπει σε κανέναν να συλλογιστεί ούτε το παραμικρό διάστημα, κατά το οποίο να μην υπήρχε ο Λόγος.

Και ο μεν Δαβίδ ψάλλει: «Κύριε, έγινες καταφυγή σε εμάς από γενεά σε γενεά. Πριν να δημιουργηθούν τα όρη και να πλαστεί η γη και η οικουμένη, από τον αιώνα και έως τον αιώνα εσύ υπάρχεις»· στο δε βιβλίο του Δανιήλ: «Φώναξε με μεγάλη φωνή η Σουσάννα και είπε: Ο Θεός ο αιώνιος, ο γνώστης των κρυπτών, ο οποίος γνωρίζει τα πάντα πριν από τη γένεσή τους». Άρα, το «δεν υπήρχε κάποτε», και το «πριν δημιουργηθεί», και το «όταν», και όσες τέτοιου είδους εκφράσεις υπάρχουν, αρμόζει να λέγονται για τα γενητά και τα κτίσματα, για εκείνα δηλαδή που έγιναν εκ του μη όντος, είναι όμως ξένα προς τον Λόγο. Εάν λοιπόν αυτά λέγονται από τις Γραφές για τα γενητά, ενώ για τον Υιό χρησιμοποιείται το «πάντοτε», τότε, ω θεομάχοι, ο Υιός δεν δημιουργήθηκε εκ του μη όντος, ούτε ανήκει καθόλου στα γενητά, αλλά είναι εικόνα του Πατρός και Λόγος αΐδιος, και ποτέ δεν υπήρξε στιγμή που να μην υπήρχε, αλλά πάντοτε υπάρχει, ως αΐδιο απαύγασμα του αϊδίου φωτός.

Διότι ο μεν Ησαΐας λέγει: «αιώνιος Θεός, ο οποίος κατασκεύασε τα άκρα της γης», η δε Σωσάννα έλεγε: «ο Θεός ο αιώνιος», ο δε Βαρούχ έγραφε: «θα κράξω προς τον αιώνιο Θεό κατά τις ημέρες μου»· και μετά από λίγο: «διότι εγώ ήλπισα στον αιώνιο σωτήρα μας, και ήλθε σε εμένα χαρά από τον Άγιο». Επειδή δε και ο απόστολος, γράφοντας προς τους Εβραίους, λέγει: «ο οποίος, όντας απαύγασμα της δόξας και χαρακτήρας της υποστάσεώς του», ψάλλει δε και ο Δαβίδ στον ογδοηκοστό ένατο ψαλμό: «και η λαμπρότητα του Κυρίου ας είναι επάνω μας» και «στο φως σου θα δούμε φως», ποιος είναι τόσο ανόητος, ώστε να αμφιβάλλει για το ότι ο Υιός υπάρχει πάντοτε; Διότι πότε είδε κανείς φως χωρίς τη λαμπρότητα του απαυγάσματός του, ώστε να πει και για τον Υιό «υπήρξε καιρός που δεν υπήρχε» ή ότι «πριν γεννηθεί δεν υπήρχε»; Και εκείνο που λέγεται στον εκατοστό τεσσαρακοστό τέταρτο ψαλμό προς τον Υιό: «η βασιλεία σου είναι βασιλεία όλων των αιώνων», δεν επιτρέπει σε κανέναν να αναλογιστεί ούτε το παραμικρό χρονικό διάστημα, κατά το οποίο δεν υπήρχε ο Λόγος. Διότι, εάν κάθε χρονικό διάστημα μετριέται μέσα στους αιώνες, και ο Λόγος είναι βασιλιάς και δημιουργός όλων των αιώνων, κατ' ανάγκην, εφόσον δεν υπάρχει ούτε το παραμικρό χρονικό διάστημα πριν από αυτόν, αποτελεί παραφροσύνη το να λέγει κάποιος για τον αιώνιο ότι «υπήρξε καιρός που δεν υπήρχε» και για τον Υιό ότι «προήλθε εκ του μη όντος».

Μέσω δε του Ιερεμία λέει: «πριν σε πλάσω στην κοιλιά, σε γνώριζα», και ο μεν Δαβίδ ψάλλει: «Κύριε, έγινες καταφυγή για εμάς από γενιά σε γενιά· πριν στερεωθούν τα όρη και πλαστεί η γη και η οικουμένη, και από τον αιώνα εσύ υπάρχεις», στο δε βιβλίο του Δανιήλ: «αναφώνησε με μεγάλη φωνή η Σωσάννα και είπε: Θεέ αιώνιε, που γνωρίζεις τα κρυφά, που γνωρίζεις τα πάντα πριν από τη δημιουργία τους». Το «κάποτε δεν υπήρχε» λοιπόν, το «πριν δημιουργηθεί», το «όταν» και όσες άλλες παρόμοιες λέξεις, ταιριάζει μεν να λέγονται για τα γενητά και τα κτίσματα που δημιουργήθηκαν εκ του μη όντος, είναι όμως ξένα προς τον Λόγο. Εάν λοιπόν οι Γραφές αναφέρουν αυτά για τα γενητά, αλλά για τον Υιό αναφέρουν το «πάντοτε», τότε, ω θεομάχοι, ο Υιός ούτε δημιουργήθηκε «εκ του μη όντος» ούτε συγκαταλέγεται καθόλου στα γενητά, αλλά είναι αιώνια εικόνα και Λόγος του Πατέρα, ο οποίος ποτέ δεν υπήρξε σε ανυπαρξία, αλλά υπάρχει πάντοτε ως αιώνιο απαύγασμα αιώνιου φωτός. Γιατί λοιπόν φαντάζεστε χρόνους πριν από τον Υιό; Ή γιατί βλασφημείτε τοποθετώντας μετά από χρόνους τον Λόγο, «μέσω του οποίου δημιουργήθηκαν και οι αιώνες»; Διότι πώς υπήρξε καθόλου χρόνος ή αιώνας, εφόσον, κατά τη γνώμη σας, δεν είχε ακόμη φανεί ο Λόγος, μέσω του οποίου «έγιναν τα πάντα, και χωρίς αυτόν δεν έγινε απολύτως τίποτα»; Ή γιατί, ενώ υπονοείτε χρόνους, δεν λέτε ξεκάθαρα: «υπήρξε χρόνος κατά τον οποίο δεν υπήρχε ο Λόγος»;

Από τον ίδιο λόγο. Εκείνος, λοιπόν, που δεν γνωρίζει την ημέρα της κρίσεως είναι ο Υιός που γεννήθηκε από τη Μαρία· διότι τίποτε δεν αγνοεί ο Θεός Λόγος που προέρχεται από την καρδιά του Πατρός, ο οποίος γνωρίζει τα πάντα πριν από τη γένεσή τους.

Του ιδίου αγίου Αθανασίου από τον ίδιο λόγο. Ένα δε από όλα όσα ο Πατέρας εργάζεται και φανερώνει στον Υιό, είναι η γνώση της ημέρας και της ώρας της κρίσεως, και σε αυτόν έχει παραδώσει όλη την κρίση, ώστε, όπως τιμούν τον Πατέρα, να τιμούν και τον Υιό. Εάν λοιπόν του παρέδωσε όλη την κρίση για να την ασκήσει, είναι φανερό ότι του παρέδωσε και τη γνώση αυτής, για το πότε και πώς θα γίνει. Αυτός, λοιπόν, που δεν γνωρίζει την ημέρα της κρίσεως είναι ο Ιησούς, ο οποίος γεννήθηκε από τη Μαρία· διότι τίποτα δεν αγνοεί ο Θεός Λόγος, ο οποίος προέρχεται από την καρδιά του Πατέρα, αυτός που γνωρίζει τα πάντα πριν από τη γένεσή τους.

Άπαγε! Ούτε καν στον νου μας ας μην έλθει ποτέ αυτό. Διότι ο Θεός είναι Κύριος των δυνάμεων και ισχυρός και δυνατός. Αλλά μήπως υπήρχε άγνοια εκείνων των πράξεων; Ούτε αυτό ας λέγεται· διότι γνωρίζει τα πάντα πριν από τη γένεσή τους. Τι απομένει λοιπόν να σκεφτούμε παρά τη μακροθυμία και τη φιλανθρωπία του Δεσπότου; Την οποία γνωρίζοντας και ο προφήτης, στην αρχή μεν, όταν απεστάλη, έφευγε, έπειτα δε απολογούμενος λέει: «Ω Κύριε, δεν ήταν αυτοί οι λόγοι μου, όταν βρισκόμουν ακόμη στην πατρίδα μου; Γι' αυτό πρόλαβα να διαφύγω στη Θαρσείς, διότι γνώριζα ότι εσύ είσαι ελεήμων και οικτίρμων, μακρόθυμος και πολυέλεος, και μετανοείς για τις συμφορές». Έφυγε δε ο Ιωνάς, όχι για να φέρει αντίρρηση στον Θεό· και λυπήθηκε, όχι επειδή χαιρόταν για την καταστροφή των Νινευιτών· αλλά το έπραξε αυτό από μέριμνα για τους Νινευίτες. Διότι φοβόταν μήπως θεωρηθεί αναξιόπιστος από αυτούς, και στο εξής αρχίσουν να μην πιστεύουν πλέον στους προφήτες, αλλά καταστεί σε αυτούς αναξιόπιστος ο προφητικός λόγος. Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο και δυσανασχέτησε, ώστε να ελεγχθεί από τον Δεσπότη, και να γίνει φανερό σε όλους τους Νινευίτες εκεί, ότι η συγχώρηση δόθηκε στους Νινευίτες όχι επειδή ο προφήτης είπε ψέματα, αλλά εξαιτίας της φιλανθρωπίας του Θεού. Διότι γνώριζε ότι στη λέξη «ακόμη» υποδηλωνόταν η μακροθυμία.

Αν, λοιπόν, υποκρίνονται ότι προλέγουν τα μέλλοντα, ας μην τους δίνει κανείς προσοχή. Διότι πολλές φορές αναγγέλλουν, ημέρες πριν, για τους αδελφούς που πρόκειται να φθάσουν έπειτα από ημέρες· και πράγματι εκείνοι έρχονται. Αυτοί όμως το κάνουν αυτό, όχι επειδή ενδιαφέρονται για όσους τους ακούν, αλλά για να τους πείσουν να τους πιστέψουν, και τότε πλέον, αφού τους κάνουν υποχείριά τους, να τους καταστρέψουν. Γι' αυτό δεν πρέπει να τους δίνουμε σημασία, αλλά πρέπει να τους αποκρούουμε ακόμη και όταν μιλούν, διότι εμείς δεν τα έχουμε ανάγκη αυτά. Διότι, τι το θαυμαστό υπάρχει, αν, καθώς διαθέτουν σώματα λεπτοφυέστερα από των ανθρώπων και βλέπουν αυτούς που έχουν ξεκινήσει την πορεία τους, τους προλαβαίνουν στον δρόμο και το αναγγέλλουν; Αυτό μπορεί να το προαναγγείλει και κάποιος που επιβαίνει σε άλογο, επειδή προλαβαίνει αυτόν που οδοιπορεί με τα πόδια· επομένως, ούτε και σε αυτό πρέπει να τους θαυμάζουμε. Διότι δεν προγνωρίζουν τίποτα από όσα δεν έχουν ακόμη συμβεί· αλλά μόνος ο Θεός είναι Αυτός που γνωρίζει τα πάντα πριν από τη γένεσή τους. Αυτοί, αντίθετα, τρέχουν μπροστά σαν κλέφτες και αναγγέλλουν απλώς εκείνα που βλέπουν.

Διότι δεν προγνωρίζουν τίποτε από όσα δεν έχουν συμβεί, αλλά μόνον ο Θεός είναι αυτός που γνωρίζει τα πάντα πριν από τη γένεσή τους. 4. Αυτοί δε, όσα βλέπουν, σαν κλέφτες τρέχουν μπροστά και τα αναγγέλλουν. Σε πόσους γνωστοποιούν τώρα τα δικά μας, και το ότι έχουμε συγκεντρωθεί και μιλούμε εναντίον τους, προτού κάποιος από εμάς αναχωρήσει και τα αναγγείλει; 5. Αυτό όμως μπορεί να το κάνει και κάποιο παιδί που τρέχει γρήγορα, και να προλάβει εκείνον που βραδυπορεί. Αυτό δε που λέω, είναι το εξής: Εάν κάποιος αρχίσει να οδοιπορεί από τη Θηβαΐδα ή από κάποια άλλη χώρα, προτού αρχίσει να οδοιπορεί, δεν γνωρίζουν εάν θα οδοιπορήσει.

Πρέπει δε να εξετάζεται και το είδος του όρκου και τα λόγια και η διάθεση με την οποία ορκίστηκαν, καθώς και οι λεπτομερείς προσθήκες στα λόγια· ώστε, εάν δεν υπάρχει από πουθενά καμία δυνατότητα επιείκειας, πρέπει να εγκαταλείπονται παντελώς τέτοιοι άνθρωποι. Το ζήτημα πάντως με τον Σεβήρο, ή μάλλον με τον πρεσβύτερο που χειροτονήθηκε από αυτόν, μου φαίνεται ότι επιδέχεται κάποια τέτοια παραμυθία, εάν βέβαια συμφωνείς και εσύ. Τον αγρό εκείνο που υπάγεται στη Μηστία, στον οποίο τοποθετήθηκε ο άνθρωπος, δώσε εντολή να υπαχθεί στα Ούασοδα. Διότι έτσι και εκείνος δεν θα επιορκήσει, αφού δεν θα αναχωρήσει από τον τόπο, και ο Λογγίνος, έχοντας τον Κυριακό μαζί του, δεν θα αφήσει έρημη την εκκλησία, ούτε θα καταδικάσει τη δική του ψυχή εξαιτίας της αργίας. Και εμείς θα φανεί ότι δεν πράττουμε τίποτα το αντικανονικό, δείχνοντας συγκατάβαση στον Κυριακό, ο οποίος ορκίστηκε μεν να παραμείνει στα Μίνδανα, αλλά αποδέχθηκε τη μετάθεση. Διότι η επάνοδός του θα αποτελέσει τήρηση του όρκου. Το ότι όμως υποχώρησε χάριν της εκκλησιαστικής οικονομίας δεν θα του καταλογιστεί ως επιορκία, επειδή δεν είχε προστεθεί στον όρκο του ότι δεν πρόκειται να αναχωρήσει από τα Μίνδανα ούτε για λίγο, αλλά ότι θα παραμείνει στο εξής. Στον δε Σεβήρο, ο οποίος προφασίζεται λήθη, εμείς θα του δώσουμε συγχώρεση, λέγοντας ότι Αυτός που γνωρίζει τα κρυπτά δεν θα ανεχθεί να λυμαίνεται την Εκκλησία Του ένας τέτοιος άνθρωπος, ο οποίος αφενός ενήργησε αντικανονικά εξ αρχής, αφετέρου επέβαλε δεσμευτικό όρκο αντίθετα προς τα Ευαγγέλια, και δίδαξε την επιορκία με τη μετάθεση που πραγματοποίησε, ενώ τώρα ψεύδεται προσποιούμενος λήθη.

Γι' αυτό και εγώ, όταν άκουσα ότι από καιρό κυκλοφορούν εναντίον μου επιστολές, οι οποίες μας σπιλώνουν, μας στηλιτεύουν και μας κατηγορούν για πράγματα για τα οποία έχουμε έτοιμη την απολογία ενώπιον του δικαστηρίου της αλήθειας, αποφάσισα μεν να σιωπήσω, πράγμα το οποίο και έπραξα. Διότι διανύουμε ήδη το τρίτο έτος κατά το οποίο, πληττόμενος από τις διαβολές, υπομένω τις μάστιγες της κατηγορίας, αρκούμενος στο ότι έχω τον Κύριο, τον γνώστη των κρυφών, ως μάρτυρα της συκοφαντίας. Επειδή όμως βλέπω ότι πολλοί εξέλαβαν ήδη τη σιωπή μας ως επιβεβαίωση των διαβολών και θεώρησαν ότι σιωπούμε όχι από μακροθυμία, αλλά επειδή δεν έχουμε τη δυνατότητα να ανοίξουμε το στόμα μας προς υπεράσπιση της αλήθειας, για τον λόγο αυτό επιχείρησα να σας στείλω επιστολή, παρακαλώντας την εν Χριστώ αγάπη σας να μην αποδέχεστε καθόλου ως αληθινές τις διαβολές που προέρχονται μόνο από τη μία πλευρά. Διότι, καθώς είναι γεγραμμένο, ο νόμος δεν κρίνει κανέναν, εάν πρώτα δεν τον ακούσει και δεν γνωρίσει τι πράττει.

Περί φθόνου και βασκανίας. Λόγος ΙΗ΄. Μεγάλη θλίψη μάς προκαλεί η σκληρότητα του παρόντος καιρού, κατά τον οποίο όλες οι Εκκλησίες έχουν κλονιστεί και όλες οι ψυχές κοσκινίζονται. Διότι όλοι άνοιξαν χωρίς φειδώ τα στόματά τους εναντίον των ομοδούλων τους. Το ψέμα λέγεται άφοβα, η αλήθεια συγκαλύπτεται· και οι μεν κατηγορούμενοι καταδικάζονται χωρίς κρίση, οι δε κατήγοροι γίνονται πιστευτοί χωρίς εξέταση. Και έχει περάσει ήδη πολύς χρόνος, κατά τον οποίο, χτυπημένοι από τις διαβολές, υπομένουμε τα μαστιγώματα των κατηγοριών, αρκούμενοι στο ότι έχουμε τον Κύριο, τον γνώστη των κρυπτών, ως μάρτυρα της συκοφαντίας. Επειδή όμως πολλοί ήδη εξέλαβαν τη σιωπή μας ως επιβεβαίωση των διαβολών, και νόμισαν ότι σιωπούμε όχι από μακροθυμία, αλλά επειδή δεν μπορούμε να ανοίξουμε το στόμα μας υπερασπιζόμενοι την αλήθεια· για τον λόγο αυτόν, παρακαλώ την εν Χριστώ αγάπη σας, να μην αποδέχεστε σε καμία περίπτωση ως αληθινές τις διαβολές που γίνονται μόνο από τη μία πλευρά. Διότι, όπως είναι γεγραμμένο: «Ο νόμος δεν κρίνει κανέναν, εάν δεν τον ακούσει πρώτα και μάθει τι πράττει». Αναφορικά με τις κατηγορίες που μας προσάπτονται, ζητήστε από εμάς να απολογηθούμε. Και εάν μεν βρείτε σε εμάς την αλήθεια, μην αφήσετε χώρο στο ψέμα· εάν όμως αντιληφθείτε ότι αδυνατούμε να απολογηθούμε, τότε να πιστέψετε τους κατηγόρους μας ότι λένε την αλήθεια. Διότι είναι αδύνατον να κλείσουν τα στόματά τους με τα δικά μας λόγια.

Διότι τέτοιες πραγματικά διακρίνονται να είναι οι φιλήκοες και φιλομαθείς ψυχές, οι οποίες δεν έχουν ανάγκη από μακροσκελή λόγια για να ωφεληθούν, ούτε καρποφορούν το αποτέλεσμα της διδασκαλίας έπειτα από κύκλους μηνών ή ετών, αλλά μαζί με τις αρχές των μαθημάτων επιτυγχάνουν και το τελικό αποτέλεσμα της συνέσεως. «Διότι δίνε αφορμή στον σοφό, και θα γίνει σοφότερος», λέει· «δίδασκε τον δίκαιο, και θα αυξήσει τη δεκτικότητά του». Έτσι λοιπόν ο Ανδρέας προσελκύει στη σωτηρία τον αδελφό του· και αυτός ήταν ο Πέτρος· φανερώνοντας όλο το μέγα μυστήριο με λίγα λόγια. Διότι «βρήκαμε», λέει, τον Ιησού σαν «θησαυρό κρυμμένο σε χωράφι», ή σαν «ένα πολύτιμο μαργαριτάρι», σύμφωνα με τις παραβολές στα ευαγγέλια. <Ο Ιησούς, αφού τον κοίταξε, είπε: Εσύ είσαι ο Σίμων ο υιός του Ιωνά, εσύ θα ονομαστείς Κηφάς, το οποίο ερμηνεύεται Πέτρος.> Τον ατενίζει με θεοπρεπή τρόπο Εκείνος που ερευνά τις καρδιές και τα εσώψυχα· και βλέπει σε πόση ευλάβεια θα ανέλθει ο μαθητής, ποιας αρετής θα γίνει κάτοχος, και σε ποιο τέλος θα καταλήξει. Διότι δεν αγνοεί τίποτα «Εκείνος που γνωρίζει τα πάντα πριν από τη γένεσή τους». Με αυτό το γεγονός διδάσκει μάλιστα τον προσκεκλημένο, ότι, όντας αληθινός Θεός, κατέχει τη γνώση αδίδακτα. Διότι, χωρίς να χρειαστεί καθόλου λόγια, ούτε καν να ζητήσει να μάθει ποιος είναι ή από πού έρχεται σε αυτόν ο άνθρωπος, του λέει από ποιον πατέρα γεννήθηκε και πώς ονομάζεται ο ίδιος.

Ας μάθουν μέσω αυτών οι οικονόμοι των μυστηρίων του Σωτήρος, να μην εισάγουν πρόωρα τον άνθρωπο μέσα από τα ιερά καταπετάσματα, ούτε να επιτρέπουν σε νεόφυτους να προσέρχονται στις θείες τράπεζες, βαπτίζοντας κάποιους σε ακατάλληλο χρόνο, και να τους εμπιστεύονται άκαιρα τον Δεσπότη των πάντων, τον Χριστό. Διότι, για να γίνει για εμάς τύπος και σε αυτό το ζήτημα, και για να διδάξει σε ποιον είναι πιο πρέπον να μυείται, δέχεται μεν αυτούς που πιστεύουν, αλλά φαίνεται να μην τους έχει ακόμη δείξει εμπιστοσύνη, με το να μην τους εμπιστεύεται τον εαυτό Του· ώστε από αυτό να είναι φανερό, ότι πρέπει οι νεοπροσήλυτοι να παραμένουν όχι λίγο χρόνο στην κατήχηση· διότι μόνον έτσι θα μπορούσαν να γίνουν πραγματικά πιστοί. <Επειδή Αυτός γνώριζε τους πάντες, και διότι δεν είχε ανάγκη να μαρτυρήσει κάποιος για τον άνθρωπο· επειδή ο Ίδιος γνώριζε τι υπήρχε μέσα στον άνθρωπο.> Θεοπρεπές είναι και αυτό μαζί με τα άλλα αξιώματα στον Χριστό, και σε κανένα από τα δημιουργήματα δεν ενυπάρχει. Διότι ο ψαλμωδός το αποδίδει αυτό μόνο στον αληθινό Θεό λέγοντας: «Αυτός που έπλασε καταμόνας τις καρδιές τους, που κατανοεί όλα τα έργα τους»· αν λοιπόν μόνον ο Θεός κατανοεί τα όσα υπάρχουν μέσα μας και τα κατανοεί ο Χριστός· πώς δεν θα είναι κατά φύσιν ο Θεός «ο γνώστης των κρυφών», και αυτός που γνωρίζει τα «βαθιά και απόκρυφα», όπως είναι γραμμένο; «Διότι, ποιος από τους ανθρώπους γνωρίζει τα του ανθρώπου, παρά μόνον το πνεύμα του ανθρώπου που βρίσκεται μέσα του;»

Για το ότι η κόλαση αποκαλείται πολλές φορές «οργή» στις θείες Γραφές, θα φέρω δύο μάρτυρες, τον Παύλο και τον Ιωάννη. Ο μεν πρώτος είπε προς εκείνους που επέστρεφαν στον Θεό από τα έθνη: «Και ήμασταν από τη φύση μας τέκνα οργής, όπως και οι υπόλοιποι»· ο δε δεύτερος προς τους Γραμματείς και τους Φαρισαίους: «Γεννήματα εχιδνών, ποιος σας υπέδειξε να ξεφύγετε από τη μέλλουσα οργή;». <Όταν λοιπόν έμαθε ο Κύριος ότι οι Φαρισαίοι άκουσαν πως ο Ιησούς κάνει και βαπτίζει περισσότερους μαθητές από τον Ιωάννη - αν και ο ίδιος ο Ιησούς δεν βάπτιζε, αλλά οι μαθητές του - άφησε την Ιουδαία και αναχώρησε πάλι για τη Γαλιλαία.> Από πού φτάνει ο λόγος μας σε αυτό το σημείο, ή από ποια αφορμή η ακολουθία της διήγησης παρουσιάζει τον Κύριο να γνωρίζει όσα οι Φαρισαίοι είχαν πληροφορηθεί, δεν είναι άκομψο, καθώς φαίνεται, να το πούμε. Διότι το να λέει ο άγιος Ευαγγελιστής «Όταν λοιπόν έμαθε», δημιουργεί σαφώς κάποια έμφαση σε ένα προϋπάρχον γεγονός. Διότι τα γνωρίζει όλα αφ' εαυτού Του, ως Θεός, χωρίς να του τα ανακοινώσει κανείς, και όχι μόνο όταν συμβαίνουν, αλλά και «πριν από τη δημιουργία τους», όπως βεβαίωσε ο προφήτης. Περιμένει όμως τους κατάλληλους καιρούς για το καθετί, και συγκαταβαίνει μάλλον στη φυσική ακολουθία των πραγμάτων, παρά στην πρόγνωσή Του· διότι και αυτό ήταν βεβαίως άξιο της θεοπρεπούς οικονομίας.

Έπειτα, ποιο επιπλέον άτοπο διαπιστώνεται εδώ; Ας μας πουν όσοι παρουσιάζουν τον Θεό ως εκπαιδευτή, ή μάλλον ως Πατέρα: Άραγε ο Υιός περιμένει να δει τα έργα του Πατέρα ευρισκόμενος σε άγνοια, ή έχοντας για αυτά την πιο ακριβή γνώση; Εάν, λοιπόν, πουν ότι περιμένει ενώ ήδη γνωρίζει, θα τον παρουσιάσουν σαφώς να κάνει κάτι εντελώς περιττό, και τον Πατέρα να επιδίδεται στο πιο μάταιο πράγμα. Διότι ο ένας εξετάζει σαν να αγνοεί αυτό που γνωρίζει με ακρίβεια, ενώ ο άλλος επιχειρεί να διδάξει αυτόν που ήδη γνωρίζει. Και σε ποιον από όλους δεν θα είναι φανερό ότι τέτοια πράγματα εμπίπτουν στα όρια της έσχατης γελοιότητας; Αλλά ίσως δεν θα πουν αυτό· θα μεταβούν στο αντίθετο. Θα ισχυριστούν δηλαδή ότι αναγκαστικά περιμένει τον Πατέρα να ενεργήσει, ώστε, βλέποντάς τον, να μάθει. Πώς, λοιπόν, γνωρίζει «τα πάντα πριν από τη δημιουργία τους»; Ή πώς θα λέει την αλήθεια όταν λέει ο ίδιος για τον εαυτό του: «Εγώ είμαι Θεός που βρίσκεται κοντά, λέει ο Κύριος, και όχι Θεός από μακριά· μήπως θα κρυφτεί κάτι από εμένα;» Και πώς δεν είναι άτοπο και ανόητο το να πιστεύει κανείς ότι το μεν Πνεύμα ερευνά και γνωρίζει τα βάθη του Θεού, ενώ για τον χορηγό του Πνεύματος να νομίζει ότι βρίσκεται σε άγνοια για τα έργα του Πατέρα και ότι υπολείπεται σε γνώση σε σχέση με το ίδιο του το Πνεύμα; Άραγε δεν θα αποβάλει πλέον ο Υιός και την ιδιότητα να είναι Σοφία, εφόσον βεβαίως αγνοεί παντελώς και λαμβάνει τη γνώση μέσω της μάθησης; Διότι θα είναι μάλλον δεκτικός σοφίας παρά ο Ίδιος κατά φύσιν Σοφία.

Πολύ ωφέλιμα, βεβαίως, ο μακάριος Ευαγγελιστής αναφέρει ότι ο Ιησούς γνωρίζει τα πάντα, και ότι δεν αγνοεί πάλι ποιοι είναι αυτοί που πρόκειται να απειθήσουν, και ποιος είναι ο υπηρέτης της εις βάρος Του δυσσέβειας, ώστε να νοηθεί και πάλι ως Θεός, ως Αυτός που «γνωρίζει τα πάντα πριν από τη γένεσή τους». <Εξαιτίας αυτού, πολλοί από τους μαθητές Του επέστρεψαν στα οπίσω, και δεν πορεύονταν πλέον μαζί Του.> Τα σοφά λόγια, κατά κάποιον τρόπο, είναι πάντοτε σκληρά για τους ασύνετους, και εκείνο που θα θεωρούσε κανείς ότι θα τους ωφελήσει τα μέγιστα, αυτό πολλές φορές φαίνεται να είναι και επιζήμιο. Διότι, όπως ακριβώς το φως του ήλιου μάχεται όσους πάσχουν στα σωματικά τους μάτια, και τους είναι ευχάριστο να εγκαθίστανται σε σκοτεινούς τόπους, έτσι και σε όσους νοσούν στον νου, τα πιο δύσκολα από τα διδάγματα είναι απεχθή, και όσα καλύπτονται από δυσνόητες έννοιες θεωρούνται βδελυρότατα, έστω κι αν περικλείουν μεγάλη ωφέλεια, ενώ τους είναι πιο προσφιλή τα μικρότερα και πιο ευχάριστα, ακόμη κι αν κάποιες φορές δεν αποφέρουν κανένα κέρδος. Ή μήπως δεν θα διαπιστώσουμε από τα προκείμενα ότι αυτά που ειπώθηκαν είναι αληθινά;

Διότι θα πω προς το παρόν: δεν εξέλεξα κανέναν από εκείνους που από ελαφρότητα υπαναχώρησαν, επειδή σας θεωρούσα αγαθούς· διότι γνώριζα ως Θεός τι υπήρχε μέσα σας. Αλλά ο σατανάς τον άρπαξε βρίσκοντας ελεύθερο έδαφος στη φιλοχρηματία, και πάντως η δική μου εκλογή δεν διαψεύστηκε. Διότι στους ανθρώπους είναι προαιρετικό και αυτεξούσιο το να βαδίζουν και προς τις δύο κατευθύνσεις, είτε προς τα δεξιά είτε προς τα αριστερά, εννοώ δηλαδή την αρετή και την κακία. Συγχρόνως, λοιπόν, με το να τους επιπλήττει εντονότερα, και στην πρέπουσα νήψη τους εγείρει, και καθιστά τον καθένα ασφαλέστερο ως προς τον εαυτό του· διότι, από τη μία, δεν λέει ακόμη με σαφήνεια ποιος είναι αυτός που θα τον παραδώσει· από την άλλη, αποθέτοντας το φορτίο της ασέβειας σε έναν, απλώς και αορίστως, τους θέτει όλους σε αγωνία και τους καλούσε σε ακριβέστερη νήψη, καθώς ο καθένας έφριττε για τη ζημία της δικής του ψυχής. Συγχρόνως δε με αυτά, πετύχαινε και κάτι άλλο, επωφελές για την πίστη των μαθητών. Διότι, επειδή ομολόγησαν ότι γνωρίζουν και ότι έχουν πιστέψει σταθερά πως αυτός είναι «ο Υιός του Θεού», φαίνεται ότι γνωρίζει εκ των προτέρων τα όσα πρόκειται να συμβούν, αποδεικνύοντας και μέσα από αυτό ως βέβαιη την ομολογία προς το πρόσωπό του. Διότι σε κανένα από τα όντα δεν αρμόζει το να γνωρίζει τα μέλλοντα, παρά μόνο στον έναν, τον κατά φύσιν Θεό, για τον οποίο έχει γραφτεί: «Αυτός που γνωρίζει τα πάντα πριν από τη γένεσή τους». Διάβολο, εξάλλου, αποκάλεσε αληθώς τον υπηρέτη των διαβολικών θελημάτων.

Πώς λοιπόν δεν επρόκειτο Εκείνος που «γνωρίζει τα πάντα πριν από τη γένεσή τους», να διατεθεί κατ' αυτόν τον τρόπο, ώστε αφενός να αξιώνει ήδη της θείας αγάπης την Εκκλησία των εθνών, η οποία προσκαλείται τόσο πρόθυμα να πιστέψει σε Αυτόν, αφετέρου δε να απορρίπτει εφεξής και να αποστρέφεται δικαίως ως αγνώμονα την Ιερουσαλήμ; Αυτός που, ακόμη και πριν από τους χρόνους της επίγειας παρουσίας Του, λέγεται μεν ότι επιθύμησε την ομορφιά της, σύμφωνα με τη φωνή του ψαλμωδού, αλλά αποκαλούσε την σκληροτράχηλη Ιερουσαλήμ πόρνη και μοιχαλίδα, και τι άλλο άραγε από αυτά; Σαφέστατα λοιπόν, μέσω μεν του προφήτη Ιεζεκιήλ λέει προς αυτήν: «Γι' αυτό, πόρνη, άκουσε τον λόγο του Κυρίου»· ενώ μέσω της φωνής του Ιερεμία την κατηγορεί ως μοιχαλίδα φωνάζοντας ότι: «Όπως αθετεί η γυναίκα απέναντι στον σύζυγό της, έτσι αθέτησε απέναντί μου ο οίκος του Ισραήλ, λέει ο Κύριος». Επομένως, καθώς ήδη κατά πρόγνωση από θεοπρεπή πρόνοια, παρατήρησε αφενός την ομορφιά της Εκκλησίας των εθνών, αφετέρου δε την αισχρότητα της συναγωγής των Ιουδαίων λόγω της φαυλότητας των τρόπων της, την πρώτη ήδη την προαγαπά και την προετοιμάζει ως οικεία, σαν κάποια νύφη στον νυμφώνα, ενώ προς τη δεύτερη εκδηλώνει από πριν την απέχθειά του, τηρώντας απολύτως για την καθεμία αυτό που της οφείλεται στον κατάλληλο καιρό. Διότι ούτε επιφέρει πρόωρα και ολοκληρωτικά την τιμωρία στους προερχομένους από τον Ισραήλ, ούτε βέβαια προσφέρει ολοκληρωτικά τον εαυτό Του στη Γαλιλαία πριν από τον σωτήριο σταυρό· διότι τότε έπρεπε, πράττοντας αυτό δικαίως και για εύλογες αιτίες, να απομακρυνθεί από την αγάπη προς εκείνους.

Επομένως, πρέπει να εξετάσουμε ποια ερμηνεία να εφαρμόσουμε στα προλεγόμενα, η οποία δεν αποκλίνει από τον προκείμενο σκοπό. Πρέπει να ερευνηθεί, και ό,τι έρχεται στο μυαλό μου εγώ δεν θα το αποκρύψω, και ας γίνει αποδεκτό από εκείνους που το επιθυμούν. Διότι νομίζω ότι με τη λέξη γνώση σε αυτά τα χωρία δεν εννοεί απλώς την πληροφόρηση, αλλά την εκλαμβάνει μάλλον αντί της οικειότητας, είτε της συγγενικής και φυσικής, είτε αυτής που προκύπτει κατά μέθεξη χάριτος και τιμής. Είναι, λοιπόν, συνήθεια στους Έλληνες να αποκαλούν γνωστούς όχι μόνο τους συγγενείς τους κατά το γένος, αλλά και τους ομόαιμους αδελφούς. Το ότι και η Θεία Γραφή θεωρεί τη γνώση ως οικειότητα, θα το αντιληφθούμε από τα εξής. Λέει κάπου ο Χριστός για εκείνους που δεν απέκτησαν καμία απολύτως οικειότητα μαζί του: «Πολλοί θα μου πουν εκείνη την ημέρα» (δηλαδή την ημέρα της κρίσεως): «Κύριε, Κύριε, στο όνομά σου δεν κάναμε πολλά θαύματα, και δεν εκβάλαμε δαιμόνια; Τότε θα τους ομολογήσω ότι, αληθινά σας λέω, ποτέ δεν σας γνώρισα». Αλλά, εάν η γνώση δηλώνει για εμάς μόνο την απλή αντίληψη, πώς αγνόησε κάποιους από τους ανθρώπους Αυτός που έχει τα πάντα «γυμνά και τετραχηλισμένα ενώπιον των οφθαλμών του», όπως έχει γραφτεί, Αυτός που γνωρίζει «τα πάντα πριν από τη γένεσή τους»; Επομένως, είναι εντελώς ανόητο, ή μάλλον και ασεβές, να υποθέσουμε ότι ο Κύριος αγνόησε κάποιους, αλλά θα θεωρήσουμε μάλλον ότι το είπε επειδή δεν παρουσιάζουν καμία απολύτως οικειότητα και σχέση προς αυτόν.

Ή πρέπει να κατανοήσουμε το «Ενεβριμήσατο τω πνεύματι και ετάραξεν εαυτόν» με την έννοια ότι, παρακινημένος σε έλεος από τα δάκρυα των πολλών, έδωσε τρόπον τινά εντολή στο ίδιο του το πνεύμα να καταπολεμήσει τον θάνατο ακόμη και πριν από τον καιρό του και να αναστήσει τον Λάζαρο. Και δεν ρωτάει «Πού τον έχετε βάλει;» επειδή δήθεν το αγνοεί· διότι αυτός που βρισκόταν σε ξένο τόπο και γνώριζε ότι πέθανε, πώς ήταν δυνατόν να αγνοεί το μνήμα; Αλλά μιλάει με αυτόν τον τρόπο χωρίς διάθεση επίδειξης· δεν είπε δηλαδή «Ας πάμε στο μνημείο, διότι θα τον αναστήσω», αν και η ερώτησή του κατ' ουσίαν αυτή τη σημασία έχει. Όμως, λέγοντας αυτό, παρακίνησε πολλούς να προπορεύονται από αυτόν, ώστε να του υποδείξουν αυτό που ζητούσε. Κατ' οικονομίαν λοιπόν είπε και αυτόν τον λόγο, ελκύοντας πολλούς στον τόπο του μνήματος, και προσποιείται ότι αγνοεί, μην αποποιούμενος πουθενά τη φτώχεια της ανθρώπινης φύσης, Εκείνος που είναι κατά φύσιν Θεός και γνωρίζει τα πάντα, όχι μόνο τα όσα έχουν γίνει, αλλά και τα όσα πρόκειται να γίνουν, πριν καν αυτά υπάρξουν.

Η αισχρή και φιλήδονη ζωή, οι τρυφές, τα γλέντια και οι μέθες, και όλα τα επιτηδεύματα της κακίας, η φιλαργυρία, και η κενή φαντασία των πρόσκαιρων μικρών δοξών, η λήθη των θείων ενταλμάτων, το να μην έχει κανείς τον φόβο του Θεού μπροστά στα μάτια του. Επομένως, είναι αναγκαίο από τέτοια πράγματα να απομακρύνονται όσοι επιθυμούν να εισέλθουν από τη στενή πύλη, για να είναι μαζί και να συνεορτάζουν με τον Χριστό. Διότι ότι όσοι δεν είναι τέτοιοι απορρίπτονται, το απέδειξε ο Σωτήρας με σαφές παράδειγμα, λέγοντας: <Αφού εισέλθει ο οικοδεσπότης και κλείσει τη θύρα, κ.τ.λ.> (A f. 197, B f. 135 b, C f. 137 b). Σαν να πρόκειται για κάποιον οικοδεσπότη που συγκέντρωσε πολλούς από τους οικείους του σε εστία και τραπέζι, έπειτα εισήλθε νωρίτερα με εκείνους που έπρεπε να το κάνει αυτό, και αφού έκλεισε τη θύρα, λέει ότι εκείνοι που χτυπούν την πόρτα μετά από αυτό θα ακούσουν: «Δεν σας γνωρίζω.» Ως γνώση δε εδώ δεν εννοεί απλώς την πληροφόρηση, αλλά την οικειότητα που υπάρχει μέσω της μέθεξης, αυτήν που βρίσκεται μέσα στη χάρη και την τιμή. Διότι, αν η γνώση σημαίνει για εμάς μόνο τη γνωστική αντίληψη, πώς αγνόησε κάποιους από αυτούς που υπάρχουν Εκείνος που έχει τα πάντα γυμνά και εκτεθειμένα στα μάτια Του, Εκείνος που γνωρίζει τα πάντα πριν από τη δημιουργία τους; Επομένως, είναι όχι μόνο ανόητο, αλλά και ασεβές το να υποθέσει κανείς ότι ο Κύριος αγνόησε κάποιους. Αντίθετα, θα θεωρήσουμε ότι το είπε αυτό, επειδή με κανέναν τρόπο δεν έχουν την οικειότητα και τη σχέση με Αυτόν.

Και βέβαια, ο μαθητής του Σωτήρος μάς έχει διαβεβαιώσει ότι ένας τέτοιος άνθρωπος θα είναι με κάθε τρόπο και απόλυτα αξιοθαύμαστος, λέγοντας: «Μακάριος είναι ο άνθρωπος που υπομένει τον πειρασμό, διότι, αφού δοκιμαστεί, θα λάβει τον στέφανο της ζωής». Εκείνοι δε που έχουν φτάσει πλέον σε τέτοιο βαθμό ψυχικής αντοχής και έχουν αναλάβει τόσο περιφανή δόξα, λένε: «Μας δοκίμασες, Θεέ, μας καθάρισες με τη φωτιά, όπως καθαρίζεται το ασήμι στο πυρ. Έβαλες θλίψεις στις πλάτες μας. Επέτρεψες σε ανθρώπους να ανεβούν πάνω στα κεφάλια μας. Περάσαμε μέσα από φωτιά και νερό, και μας δοκίμασες οδηγώντας μας σε αναψυχή». Διότι ο κόπος καταλήγει σε πνευματική τρυφή, και οι θλίψεις πλαταίνουν την ευθεία οδό για εκείνους που αγωνίζονται γενναία. Ο γνώστης των κρυφών, δηλαδή ο Θεός, γνωρίζει βέβαια τα πάντα πριν από τη δημιουργία τους («Διότι τα πάντα είναι γυμνά και εκτεθειμένα ενώπιόν Του»)· περιμένει όμως την έκβαση των πραγμάτων και την αντοχή αυτών που δοκιμάζονται κατά καιρούς, έτσι ώστε να φανούν άξιοι των βραβείων όχι μόνο σε Αυτόν σύμφωνα με την πρόγνωσή Του, αλλά μάλλον για να τους επευφημήσουν οι άγγελοι και οι άνθρωποι ως αριστείς που απέδειξαν την αρετή τους μέσα από τα ίδια τους τα έργα.

Ότι το «προ του» αναφέρεται στα γενητά. Στον Σολομώντα η Σοφία λέει περί του εαυτού της: «Πριν ποιήσει τη γη· πριν ποιήσει τις αβύσσους· πριν προέλθουν οι πηγές των υδάτων· πριν στερεωθούν τα όρη, και πριν από όλους τους λόφους με γεννά». Ο Σωτήρας λέει: «Αλήθεια σας λέγω, πριν υπάρξει ο Αβραάμ, εγώ είμαι». Προς τον Ιερεμία λέει ο Θεός: «Πριν σε πλάσω στην κοιλιά, σε γνωρίζω· και πριν εξέλθεις από τη μήτρα, σε έχω αγιάσει». Στον Δανιήλ η Σωσάννα λέει: «Ο Θεός ο μέγας και ο αιώνιος, ο γνώστης των κρυπτών· που γνωρίζει τα πάντα πριν από τη γένεσή τους».

Λύση σε αυτό. Εάν ο Υιός δεν τα γνωρίζει όλα, σύμφωνα με εσάς, ω χριστομάχοι, είναι ανάγκη να πούμε ότι οι θείες Γραφές ψεύδονται, και να αυθαδιάζουμε απέναντι στους αγίους που λένε για αυτόν: «Αυτός που γνωρίζει τα πάντα πριν από τη γένεσή τους». Διότι μέσα στα «πάντα» συγκαταλέγεται και η ημέρα της συντέλειας· επειδή η λέξη «πάντα» δεν επιτρέπει να μείνει τίποτα απ' έξω.

Διότι είδε τα πάντα πριν από τη γένεσή τους, έχοντάς τα νοήσει άχρονα. Και το καθετί πραγματοποιείται στον προκαθορισμένο χρόνο, σύμφωνα με την άχρονη θελητική του σύλληψη (η οποία αποτελεί προορισμό, εικόνα και παράδειγμα). Το πρώτο, λοιπόν, φανερώνει το ίδιο το ότι υπάρχει, και όχι το τι είναι, ενώ το δεύτερο φανερώνει ενέργεια. Εξάλλου, το άναρχο, το άκτιστο, το ασώματο και τα παρόμοια, δηλώνουν το τι δεν είναι. Ενώ το αγαθό, το δίκαιο, το όσιο και τα παρόμοια, συνοδεύουν μεν τη θεία φύση, αλλά δεν δηλώνουν αυτήν την ίδια την ουσία.

Ανάκαλεσέ με, Δέσποτα, εμένα τον αιχμάλωτο που κατακρατούμαι από τις πράξεις μου και σφίγγομαι σαν από αλυσίδα· διότι εσύ μόνο γνωρίζεις να λύνεις τους δεσμώτες και να θεραπεύεις τα αφανή τραύματα, τα οποία εσύ μόνο γνωρίζεις, ως γνώστης των κρυπτών.

Οι πρεσβύτεροι δε και οι κριτές του λαού, οι οποίοι θεωρούνταν ότι κυβερνούν τον λαό, αφού νικήθηκαν από αυτό το πάθος, πέθαναν λιθοβολημένοι, και ταυτόχρονα άφησαν για τον εαυτό τους κακό όνομα στις μεταγενέστερες γενιές. Δεν γνωρίζεις, Διάβολε, ότι εάν ένα θηρίο συνηθίσει να τρώει σάρκες, επιστρέφει συχνότερα στο πάθος αυτό; Και εσύ μου υποβάλλεις τον λογισμό, λέγοντας, ότι εάν εκπληρώσεις την επιθυμία σου έστω μια φορά, δεν θα ενοχληθείς πλέον. Ο Κύριος που έδωσε στους ανθρώπους το Άγιο Πνεύμα Του, θα σε επιτιμήσει, διότι στήνεις ενέδρα, σαν λιοντάρι, θέλοντας να καταπιείς την ψυχή μου μέσω της αμαρτίας. Αλλά ο Σωτήρας μας Χριστός δεν θα σου δώσει τόπο, διότι είναι φιλάνθρωπος και παντοδύναμος και ελεήμων. Ο Πονηρός υποβάλλει: Το πράγμα δεν είναι απολύτως τίποτα· και γιατί θλίβεσαι τώρα; Ο αδελφός λέει: Θλίβομαι διότι εξαπατάς τους ανθρώπους· διότι το γλυκό σου είναι πικρό· και η διδασκαλία σου είναι λάκκος κακών· και τα δώρα σου είναι γεμάτα θάνατο και απώλεια· διότι μου υποβάλλεις να αθετήσω τη χάρη του Κυρίου και να λυπήσω το Άγιο Πνεύμα, με το οποίο σφραγίστηκα για την ημέρα της απολυτρώσεως· και μου λέγεις ότι δεν είναι τίποτα η πράξη αυτή· και μου υποβάλλεις να κάνω τα μέλη του Χριστού μέλη πόρνης· και μου υποβάλλεις να χάσω μέσα σε μια στιγμή αθάνατο πλούτο· και μου λέγεις να αθετήσω τον αγιασμό, χωρίς τον οποίο κανείς δεν θα δει τον Κύριο.

Διότι σου λέω πως πολλές φορές, την ώρα της προσευχής, καταφρονείς τη δική σου σωτηρία, όπως ακριβώς έπαθε και ο Ισραήλ. Διότι λέει η Γραφή: «Και έφαγε ο Ιακώβ και χόρτασε, και κλώτσησε ο αγαπημένος, λίπανε, πάχυνε, πλάτυνε· και εγκατέλειψε τον Θεό που τον δημιούργησε». Εάν πάλι ζητάς να λάβεις κάποιο πράγμα, ούτε και αυτό να το ζητάς απόλυτα. Διότι λέω πως πολλές φορές εσύ, ως άνθρωπος, νομίζεις ότι αυτό σε συμφέρει, ενώ πολλές φορές δεν συμφέρει. Εάν όμως εγκαταλείψεις το θέλημά σου, και θελήσεις να πορευτείς σύμφωνα με το δικό Του θέλημα, θα είσαι άφοβος· διότι Αυτός, που προγνωρίζει τα πάντα πριν από τη δημιουργία τους, μας ποιμαίνει σύμφωνα με την επιείκειά Του. Επειδή εμείς δεν γνωρίζουμε εάν μας συμφέρουν αυτά που ζητούμε. Διότι πολλοί, αφού πέτυχαν την επιθυμία τους, αργότερα μετανόησαν· και πολλές φορές έπεσαν σε πολλά κακά, επειδή δεν αναζήτησαν με ακρίβεια εάν πρόκειται για θέλημα Θεού, αλλά, νομίζοντας ότι αυτό είναι καλό, και έχοντας εξαπατηθεί από τον διάβολο μέσω κάποιων δήθεν δικαιωμάτων, κινδύνευσαν σε μεγάλο βαθμό. Και σε πολλά τέτοια πράγματα πολλές φορές έρχεται η μεταμέλεια, εξαιτίας του ότι ακολουθεί κανείς τη δική του επιθυμία. Άκουγε δε τον Απόστολο που λέει: «διότι δεν γνωρίζουμε τι ακριβώς πρέπει να ζητήσουμε στην προσευχή μας» και «όλα μου επιτρέπονται, αλλά δεν με συμφέρουν όλα· όλα μου επιτρέπονται, αλλά δεν οικοδομούν όλα».

Έτσι, με ακρίβεια απέδειξε το ομοιότυπο του είδους που αποκόπτεται από τον άνθρωπο για τη σπορά και λέει, ερμηνεύοντας τον λόγο στην ελληνική γλώσσα: «το ακατέργαστον», δηλαδή το ακόμη άπλαστο μέσα στην κοιλιά ή πριν από την κοιλιά, «είδαν τα μάτια σου» («διότι ο Θεός γνωρίζει τα πάντα πριν γίνουν», όπως έχει γραφτεί)· εντούτοις, ως βιβλίο και τόμος υποδηλώνεται η μήτρα. Και δεν είπε «πάρε για τον εαυτό σου βιβλίο» ή «πάρε για τον εαυτό σου χαρτί», αλλά «τόμο» κατά παρέκκλιση από τη συνήθεια των ανθρώπων, «χάρτου» εξαιτίας της ιδιότητας της μήτρας να δέχεται εγγραφή. «Καινού» λόγω του νέου και άχραντου της παρθένου, «μεγάλου»· διότι αληθινά μεγάλη είναι η αγία παρθένος Μαρία ενώπιον Θεού και ανθρώπων. Πώς δηλαδή δεν θα την αποκαλούσαμε μεγάλη, αυτήν που χώρεσε τον Αχώρητο, τον οποίο ο ουρανός και η γη δεν μπορούν να χωρέσουν; Ο Ίδιος δε, αν και αχώρητος, χώρεσε [σε αυτήν] κατά τη δική Του προαίρεση και ευδοκία, επειδή το θέλησε και όχι από ανάγκη. Γι' αυτό μεγάλος είναι ο τόμος και καινός· μεγάλος λόγω του θαύματος, καινός διότι εκείνη ήταν παρθένος. «Και γράψε», λέει, «σε αυτόν με γραφίδα ανθρώπου», και δεν είπε: θα γράψει σε αυτόν κάποιος με γραφίδα ανθρώπου, ούτε είπε: θα γράψει σε αυτόν άνθρωπος, ώστε να μην βρει αφορμή ο Εβίων. Διότι, αν έλεγε: θα γράψει σε αυτόν άνθρωπος, θα μπορούσε εκείνος να ισχυριστεί ότι ο άνθρωπος Ιωσήφ έσπειρε και ότι εκ σπέρματος ανδρός γεννήθηκε ο Χριστός.

Διότι, έστω και αν νομίζει κάποιος ότι κρύβεται από τα μάτια των ανθρώπων, ας γνωρίζει ότι έχει πλανηθεί με φοβερή πλάνη εξαπατώντας τον εαυτό του. Διότι δεν θα διαφύγει την προσοχή του μεγάλου Κριτή των πάντων, μπροστά στο βήμα του οποίου όλοι πρόκειται να παρασταθούμε. Πώς άλλωστε θα μπορούσαν αυτοί να μείνουν άγνωστοι στον Θεό, εφόσον, πριν ακόμη έλθουν στο φως, ήταν ήδη γνωστοί σε Εκείνον που γνωρίζει τα πάντα πριν από τη γένεσή τους; Γι' αυτό, πριν γεννηθούν, τους προείδε σαν να είχαν ήδη υπόσταση, και να είναι τέτοιοι όπως ακριβώς είναι τώρα· και ήδη από τότε ήταν απορριπτέοι ενώπιόν Του. Αποξενώθηκαν, λοιπόν, οι αμαρτωλοί από την ίδια τη μήτρα. Και αν σήμερα προσποιούνται εντόνως ότι λαλούν δικαιοσύνη, ενώ με τα έργα τους μετέρχονται τα αντίθετα, εντούτοις δεν εμφανίστηκαν ως τέτοιοι στον Θεό μόλις τώρα· αλλά πριν βγουν από την κοιλιά, ή μάλλον και πριν ακόμη συλληφθούν στο δοχείο της μήτρας, συγκαταλέχθηκαν από Αυτόν ανάμεσα στους πλανημένους, και δεν αγνοήθηκε το ότι επρόκειτο να γίνουν τέτοιοι. Ήδη από τότε ήταν γνωστό ότι επρόκειτο να πουν ψέματα, και ότι έχουν θυμό κατά την ομοιότητα του φιδιού. Εξάλλου, «θυμό» συνηθίζουν να ονομάζουν και την ψυχή τα τέκνα των Ελλήνων. Επειδή, λοιπόν, και το αρχαίο φίδι, όταν εξαπάτησε την Εύα, προσποιούνταν ότι χρησιμοποιεί γλυκιά και φιλική ομιλία, και ότι κάνει μνεία του Θεού, επιδεικνύοντας κάποια δήθεν ευλάβεια, λέγοντας στη γυναίκα: «Γιατί είπε ο Θεός: Να μη φάτε από κανένα δέντρο του παραδείσου;»

Το ότι, λοιπόν, ο Θεός γνωρίζει από πολύ πριν το καθετί από όσα πρόκειται να συμβούν, ακόμη και χωρίς την Αγία Γραφή είναι από μόνο του φανερό μέσα από την περί Θεού έννοια σε όποιον κατανοεί το αξίωμα της δυνάμεως του θείου νου. Αν όμως πρέπει να αποδείξουμε τούτο και από τις Γραφές, οι προφητείες είναι γεμάτες από τέτοια παραδείγματα, όπως και στην ιστορία της Σωσάννας, για τον Θεό που γνωρίζει τα πάντα πριν από τη γένεσή τους, όπου εκείνη λέει τα εξής: «Θεέ αιώνιε, που γνωρίζεις τα κρυπτά, που γνωρίζεις τα πάντα πριν από τη γένεσή τους, εσύ γνωρίζεις ότι αυτοί κατέθεσαν ψευδή μαρτυρία εναντίον μου». Με απόλυτη σαφήνεια, εξάλλου, στο Τρίτο Βιβλίο των Βασιλειών καταγράφηκαν προφητικά και το όνομα του μελλοντικού βασιλιά και οι πράξεις του, πολλά χρόνια πριν αυτά συμβούν, ως εξής: «Και έκανε ο Ιεροβοάμ εορτή τον όγδοο μήνα, την δέκατη πέμπτη ημέρα του μήνα, σύμφωνα με την εορτή στη γη του Ιούδα. Και ανέβηκε στο θυσιαστήριο στη Βαιθήλ, το οποίο κατασκεύασε για τα δαμάλια που είχε φτιάξει». Έπειτα, μετά από λίγο: «Και ιδού, ένας άνθρωπος του Θεού έφτασε από τον Ιούδα στη Βαιθήλ κατ' εντολή του Κυρίου, και ο Ιεροβοάμ στεκόταν πάνω στο θυσιαστήριό του για να προσφέρει θυσία. Και φώναξε προς το θυσιαστήριο με τον λόγο του Κυρίου και είπε: Θυσιαστήριο, θυσιαστήριο, αυτά λέει ο Κύριος: Ιδού, ένας γιος θα γεννηθεί στον οίκο του Δαβίδ, το όνομά του θα είναι Ιωσίας, και θα θυσιάσει πάνω σου τους ιερείς των υψηλών τόπων που προσφέρουν θυσίες πάνω σου, και οστά ανθρώπων θα κάψει πάνω σου».

Αλλά τα πράγματα δεν έχουν έτσι, όπως νομίζουν όσοι πάσχουν. Απόδειξε, λοιπόν, ότι σκέφτονται υγιώς όσοι έχουν σχηματίσει τέτοιες αντιλήψεις, και τότε να μας προτρέψεις να αλλάξουμε στάση· ειδάλλως κατάκρινέ μας, επειδή δεν πειθόμαστε, αλλά παραμένουμε σταθεροί στην ίδια κρίση. Δεν φαίνομαι έτσι στους πολλούς, αλλά στον Θεό έτσι φαίνομαι· και δεν φαίνομαι απλώς, αλλά έχω καταστεί ολοφάνερος σε Εκείνον που γνωρίζει τα πάντα πριν από τη γένεσή τους, σε Εκείνον που πλάθει ξεχωριστά τις καρδιές μας, που κατανοεί όλα τα έργα μας, τις εσωτερικές κινήσεις και τα διανοήματα με τα οποία εκτελούνται οι πράξεις μας, τον Οποίο δεν Του διαφεύγει τίποτε από όσα υπάρχουν, ούτε είναι δυνατόν να Του διαφύγει, ο Οποίος βλέπει τα δικά μας ζητήματα διαφορετικά από ό,τι τα βλέπουν οι άνθρωποι.

Πώς, λοιπόν, θα μπορούσε να φανεί ότι κάποιος εργάστηκε περισσότερο για την καταστροφή του, παρά πλήττοντας τον αλιτήριο δημόσια με προσευχές και πάνδημες δεήσεις, χωρίς καν να δειλιάζει μπροστά στις περιστάσεις· ενώ ιδιωτικά προέβαλλε εναντίον του τη νυχτερινή του παράταξη, καταπονώντας με χαμευνία τις γερασμένες εκείνες και ευαίσθητες σάρκες του, και μουσκεύοντας σαν πηγή το έδαφος με τα δάκρυά του, για σχεδόν έναν ολόκληρο χρόνο; Και ασκώντας αυτή την πνευματική φιλοσοφία μόνο ενώπιον του Γνώστη των κρυπτών, επιχειρώντας να μείνει απαρατήρητος από εμάς εξαιτίας της απουσίας κάθε επίδειξης, όπως ήδη είπα, στην ευλάβειά του;

Μία είναι η σημασία των δύο αυτών λέξεων, της «αρχής» και του «κεφαλαίου». Διότι και μέσω των δύο δηλώνεται το ταυτόχρονο· με τη λέξη «κεφάλαιον» υποδηλώνεται ότι τα πάντα δημιουργήθηκαν συνολικά, ενώ με τη λέξη «αρχή» δηλώνεται το ακαριαίο και το αδιάστατο. Διότι η έννοια της «αρχής» είναι εντελώς ξένη προς κάθε έννοια διαστήματος. Όπως το σημείο είναι η αρχή της γραμμής, και το άτομο η αρχή του όγκου, έτσι και το ακαριαίο αποτελεί την αρχή του χρονικού διαστήματος. Επομένως, η ταυτόχρονη θεμελίωση των όντων από την ανέκφραστη δύναμη του Θεού ονομάστηκε από τον Μωυσή «αρχή», δηλαδή «κεφάλαιον», εντός της οποίας αναφέρεται ότι συγκροτήθηκε το σύμπαν. Αναφέροντας μεν τα άκρα των όντων, ενώ τα ενδιάμεσα, αποσιωπώντας τα, τα συμπεριέλαβε υποδηλώνοντάς τα μαζί με τα άκρα. Μιλώ δε για άκρα, με κριτήριο την ανθρώπινη αίσθηση, η οποία ούτε στα έγκατα της γης εισδύει ούτε τον ουρανό υπερβαίνει. Επομένως, τούτο πρέπει να εννοήσουμε ότι υποτίθεται στην αρχή της κοσμογονίας: ότι ο Θεός έθεσε ταυτόχρονα και ακαριαία τις αφορμές, τις αιτίες και τις δυνάμεις όλων των όντων, και με την πρώτη ορμή του θελήματός Του συγκροτήθηκε η ουσία του κάθε όντος: ο ουρανός, ο αιθέρας, τα άστρα, το πυρ, ο αέρας, η θάλασσα, η γη, τα ζώα και τα φυτά. Όλα αυτά τα έβλεπε ο θείος οφθαλμός, φανερωμένα μέσω του λόγου της δυνάμεώς Του, σε Εκείνον ο οποίος, όπως αναφέρει η προφητεία, «γνωρίζει τα πάντα πριν από τη δημιουργία τους».

Όπως λοιπόν στους προγενέστερους η χρονική υστέρηση σε τίποτα δεν μείωσε τους αγίους ως προς την κατά Θεόν δόξα, έτσι και τώρα στο ζήτημα της αρετής ας αποσιωπηθούν τα πρωτεία του χρόνου. Διότι αυτό, όπως προείπαμε, αποτελεί απόδειξη της πρόνοιας του Θεού υπέρ των ανθρώπων. Επειδή Εκείνος που γνωρίζει τα πάντα πριν από τη γένεσή τους, καθώς λέει ο προφήτης, και κατανοεί την κακία του διαβόλου που συμπορεύεται με τις ανθρώπινες γενεές, ετοιμάζει τον πρόσφορο και κατάλληλο ιατρό για το αρρώστημα της κάθε γενεάς, ώστε να μην αφήσει αθεράπευτη τη νόσο των ανθρώπων να κυριαρχεί στο γένος εξαιτίας της έλλειψης εκείνων που θα μπορούσαν να την θεραπεύσουν.

Και όπως ακριβώς το Ευαγγέλιο ονομάζει εικόνα τον χαρακτήρα του Καίσαρα πάνω στον χαλκό, από το οποίο μαθαίνουμε ότι κατά το εξωτερικό σχήμα υπάρχει η ομοίωση αυτού που μορφοποιήθηκε προς τον Καίσαρα, ενώ ως προς το υποκείμενο υπάρχει η διαφορά· έτσι και στον προκείμενο λόγο, κατανοώντας, αντί για τους χαρακτήρες, τις ιδιότητες που παρατηρούνται τόσο στη θεία όσο και στην ανθρώπινη φύση, στα οποία έγκειται η ομοιότητα, ανευρίσκουμε στο υποκείμενο τη διαφορά, η οποία διακρίνεται ανάμεσα στο άκτιστο και το κτιστό. Επειδή, λοιπόν, το μεν παραμένει πάντοτε αναλλοίωτο, ενώ το δε, το οποίο δημιουργήθηκε ως κτίσμα, άρχισε να υπάρχει μέσα από αλλοίωση και έχει συγγένεια προς μια τέτοια μεταβολή· για τον λόγο αυτόν, Εκείνος που γνωρίζει τα πάντα πριν από τη γένεσή τους, όπως λέει η προφητεία, παρακολουθώντας, ή μάλλον έχοντας προκατανοήσει με την προγνωστική Του δύναμη προς τα πού ρέπει η κίνηση της ανθρώπινης προαιρέσεως σύμφωνα με το αυτοκρατές και το αυτεξούσιο, επειδή προείδε αυτό που επρόκειτο να συμβεί, επινοεί για την εικόνα τη διαφορά μεταξύ του άρρενος και του θήλεος, η οποία δεν αποβλέπει πλέον στο θείο αρχέτυπο, αλλά, όπως έχει ειπωθεί, προσιδιάζει περισσότερο στην άλογη φύση. Την αιτία, δε, αυτής της επινόησης θα μπορούσαν να τη γνωρίζουν μόνο οι αυτόπτες της αλήθειας και υπηρέτες του Λόγου.

Έγινε λοιπόν κατ' εικόνα ο άνθρωπος, η καθόλου φύση, το θεοείκελο ον. Δημιουργήθηκε δε με την παντοδύναμη σοφία όχι ως ένα μέρος του συνόλου, αλλά συλλήβδην ολόκληρο το πλήρωμα της φύσης. Προείδε Εκείνος που περικρατεί όλα τα πέρατα, καθώς λέει η Γραφή: «Στο χέρι του βρίσκονται τα πέρατα της γης»· προείδε Αυτός που γνωρίζει τα πάντα πριν από τη γένεσή τους, έχοντας συμπεριλάβει στη γνώση Του ποιος ακριβώς θα είναι ο αριθμός του ανθρώπινου γένους ως προς τα επιμέρους άτομα. Επειδή όμως διέκρινε στο πλάσμα μας τη ροπή προς το χειρότερο, και ότι, έχοντας εκουσίως ξεπέσει από την ομοτιμία με τους αγγέλους, θα εξοικειωθεί με την κοινωνία με το ταπεινό· για τον λόγο αυτόν ανέμειξε και κάτι από την άλογη φύση στη δική Του εικόνα. Διότι δεν υφίσταται στη θεία και μακάρια φύση η διαφορά σε άρρεν και θήλυ· αλλά, μεταφέροντας στον άνθρωπο το ιδίωμα της άλογης φύσης, δωρίζει τον πολλαπλασιασμό στο γένος όχι σύμφωνα με το υψηλό στοιχείο της δημιουργίας μας. Επειδή δεν πρόσθεσε στον άνθρωπο τη δύναμη να αυξάνεται και να πληθύνεται τότε που τον εποίησε κατ' εικόνα, αλλά όταν τον διαχώρισε σύμφωνα με τη διαφορά σε άρρεν και θήλυ, τότε είπε: «Αυξάνεσθε και πληθύνεσθε, και γεμίστε τη γη».

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΚΘʹ. Απόδειξη του ότι η αιτία της υπάρξεως είναι μία και η αυτή για την ψυχή και το σώμα. Αλλά, επειδή ο άνθρωπος είναι ένας, συγκροτούμενος από ψυχή και σώμα, πρέπει να δεχθούμε μία και κοινή αρχή για τη σύστασή του, ώστε να μην καταστεί ο ίδιος προγενέστερος και μεταγενέστερος του εαυτού του, εάν το μεν σωματικό στοιχείο προηγείτο μέσα του, το δε έτερο ακολουθούσε. Αντιθέτως, σύμφωνα με τον λόγο που εκτέθηκε λίγο πρωτύτερα, πρέπει να λέμε ότι, όσον αφορά την προγνωστική δύναμη του Θεού, προϋφίσταται ολόκληρο το ανθρώπινο πλήρωμα, γεγονός στο οποίο συμμαρτυρεί και η προφητεία, η οποία αναφέρει ότι ο Θεός γνωρίζει τα πάντα πριν από τη γένεσή τους. Κατά τη δημιουργία όμως του καθενός ξεχωριστά, δεν πρέπει να τοποθετούμε το ένα πριν από το άλλο, ούτε την ψυχή πριν από το σώμα, ούτε το αντίστροφο· ώστε να μην έλθει ο άνθρωπος σε σύγκρουση με τον εαυτό του, μεριζόμενος από τη χρονική διαφορά. Διότι, εφόσον η φύση μας νοείται διπλή, σύμφωνα με την αποστολική διδασκαλία, αποτελούμενη από τον φαινόμενο και τον κρυμμένο άνθρωπο, εάν το ένα προϋπήρχε και το άλλο δημιουργείτο εκ των υστέρων, η δύναμη του Δημιουργού θα αποδεικνυόταν ατελής, καθώς δεν θα επαρκούσε για το σύνολο ταυτόχρονα, αλλά θα επιμέριζε το έργο και θα ασχολείτο τμηματικά με το καθένα από τα δύο μισά.